open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ive 2016 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2016 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2016.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Lee D. Rodgers – kyevtkielâg *[[Saammâl já kozzsäplig]] – Sammeli and the Lemming* -kirje, eŋgâlâskielân čáállám Rodgers já anarâškielân jurgâlâm Petter Morottaja

## Juulevsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Harriet Nordlund – *[[Årddå]]*, juulevsämikielân jurgâlâm Karin Tuolja
#### Ráiđukoveh
* Maren Uthaug – *[[Akti lij muhtem sábme - vargga duohta substas sámehiståvrås]]*, juulevsämikielân jurgâlâm Rachel Nergård

## Maadâsämikielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Lajla Mattsson Magga – *[[Mojhtesh]]*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Niillas Holmberg – *[[Oaidnaleapmái, Čáhcesiellu]]*
* Maren Uthaug – *[[Nu dat lei]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Hans Petter Boyne

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Anne-Grethe Leine Bientie – *[[Skeaŋka]]: Kristus-muitalus*, orjâlâškielân jurgâlâm Siri Broch Johansen
* Kazuno Kohara – *[[Gaskaijagirjerájus]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Lill Hege Anti
* Sven Nordqvist – *[[Go Finddoš lei unni ja jávkkai]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Kirsi Paltto
* Kirste Paltto – *[[Luohtojávrri oainnáhusat]]*
* A. Audhild Solberg – *[[Riidu superbitchaiguin]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars
* Marry A. Somby – *[[Stáinnak]]*
* Gunilla Wolde – *[[Duommá gárvodallá]]*, orjâlâškielân uđđâsist jurgâlâm Kirsi Paltto
* Gunilla Wolde – *[[Emmá bátnedoaktára luhtte]]*, orjâlâškielân uđđâsist jurgâlâm Kirsi Paltto
* Gunilla Wolde – *[[Emma ferte doaktara lusa]]*, orjâlâškielân uđđâsist jurgâlâm Kirsi Paltto

#### Jienâkirjeh
* Elle Márjá Vars – *[[Máilmmi jálumus mánná]]*, páádán luuhâm Raila Pirinen
* Jovnna-Ánde Vest – *[[Goldnan golleguolbanat]]*, páádán luuhâm Raila Pirinen

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Kari Stai – *[[Muarra - Moere]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Anita Dunfjeld Aagård já umesämikielân jurgâlâm Henrik Barruk (maadâsämikielân já umesämikielân)

## Käldeeh
Ive 2020 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2020 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2020.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Lee D. Rodgers – kyevtkielâg *[[Saammâl já puoidâ]] – Sammeli and the Stoat* -kirje, eŋgâlâskielân čáállám Rodgers já anarâškielân jurgâlâm Petter Morottaja
* Lee D. Rodgers – kyevtkielâg *[[Saammâl, Stáálu já njuhčâ]] – Sammeli, Staalu and the Swan* -kirje, eŋgâlâskielân čáállám Rodgers já anarâškielân jurgâlâm Petter Morottaja

##### Digikirjeh
* Anja Kaarret – *[[Kollepottâ já kutkâ & Máárjá-máátu]]*

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Matti Morottaja – *[[Kuobzâ-Saammâl]]*

## Maadâsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Lena Anderson – *[[Stæjnan giesie]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Åse Klemensson

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Hanne-Sofie Trosten – *Elle, guohcamanit poastakantuvvras*

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Siri Broch Johansen – *[[Reivvet kommišuvdnii]]*

## Käldeeh
Láávžámyerji

thumb|Láávžámyerji
**Láávžámyerji** (*Rubus saxatilis*) lii myerji, mii šadda kiäđgáás rođoin já kieddiroobdâin sehe pähtivieltijn.

## Tobdomeerhah
Taat lii myerjišaddo, enâmustáá 30 seenti alosâš rääsi, kuulmâsuormâg loostah já uccâ vielgis liäđuseh. Myerji lii táválávt kuulmâčoolmâg, maŋgii tuše oovtâčoolmâg, mut ko rievtis šiev tiileest šadda, myerjist pyehtih leđe joba vittâ čalme. Myerji lii šerisruopsâd, já tast láá stuorrâ siemâneh.

## Kevttim
Láávžámyerjisthân ij lah merhâšume tálutuálust, mut jis myerjih	finnâšuuččii eenâb, te myerji- já säppifabrikeh uástáččii taid mielâstis. Láávžámyerjist lii ohtâ eromâš peeli Säämist. Láávžámyerji uáináh puáhtá lasaniđ oovtâst mietâmuorjijn. Láávžámyerji lii viehâ uccáá tutkum myerji. Ij vaarâ ubâ tieđegin, maggaar šiev vaikuttâsah tast puohnâssân pyehtih leđe. Ukrainast lii ohtâ totkee huámášâm, et láávžámyerji mäihli koddá mááđuid ulmuu čuálist uáli jotelávt. Lâš-uv taat tiätu kevttum ävkkin talhâstiettust. Láávžámyerji lii kulloo taalhâs meiddei vuoptâi luovânem já vuoptâkoovjâ vuástá.

Láávžámyerji loostah láá Säämi luándust ohtâ pyeremus tejâaamnâs. Keessiv puáhtá láávžámyerjiteejâ rähtiđ meid vorâs šado oosijn, mut talle vorâs loostâid ferttee kevttiđ eenâb ko koške loostâid: suullân stuorrâ pastem verd koopân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 2018 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2018 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2018.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Tove Jansson – *[[Tijdâtälvi]]*, anarâškielân jurgâlâm Ilmari Mattus

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Hans Morottaja – *[[Tovlááh muštoh]]*

## Nuorttâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Tove Jansson – *[[Moodrai täʹlvv]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Satu Moshnikoff

## Juulevsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Rakel-Iren Østnes-Lillehaug Pedersen – *[[Moarrás biernna]]*, juulevsämikielân jurgâlâm Stig Riemmbe Gælok 

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Niillas Holmberg – *[[Juolgevuođđu]]*
* Rauni Manninen – *[[Áhčči min]]*
* Kirste Paltto – *[[Lieđđi Samecus]]*
#### Tihtâkirjeh
* Helga West – *[[Gádden muohttaga vielgadin]]*

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Rakel-Iren Østnes-Lillehaug Pedersen – *[[Bahás guovža]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Heidi Guttorm Einarsen 

#### Jienâkirjeh
* A. Audhild Solberg – *[[Riidu superbitchaiguin]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars já páádán luuhâm Magne Ove Varsi

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Tihtâkirjeh
* Inger-Mari Aikio – *[[69 čuoldda – 69 pylvästä]] * (orjâlâš- já suomâkielân)

## Käldeeh
Pennuujuŋŋâ

thumb|Pennuujuŋŋâ
**Pennuujuŋŋâ** (*Cornus suecica*) lii šaddo, mii tuáijoo meid muorjijd.

## Pennuujuŋŋâ suomâkielân já eres sämikieláid

* suomâkielân: ruohokanukka
* orjâlâškielân: beatnatdaŋas
* nuorttâlâškielân: pieʹnnemueʹrjj

## Tobdomeerhah
Pennuujuŋŋâ lii vyeligis rääsi, mon uážžu ettâđ maaŋgâihásâš toŋâsin. Tot lii ohtâ táválumosijn šaddoin kiedijn já juhâriddoin Säämist. Nuuvtpa tom puáhtá-uv kočodiđ Säämi šaddon, nuuvt uccáá tot kávnoo eres kuávluin maailmist. Taam šado tobdá uccâ liäđáážij stuorrâ já vielgis syejiloostâin, moh láá nelji. Jieš lieđi lii čappâd ruškisfiskis hervâigijn. Pennuujuuŋâ loostah šaddeh vuástáluvâi, nuuvtkočodum täsnihäämist, nelji loostâ ain oovtâ saajeest.

## Kevttim
Pennuujuuŋah kiävttojeh tuše ucánjáhháá ävkkin. Myerjih láá mávuttemeh, masa juo lustottemeh. Toh iä lah varâliih puurrâđ iäge lah mirhâliih.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tuomâ

thumb|Tuomâ
**Tuomâ** (*Prunus padus*) lii šaddo, mii tuáijoo meid muorjijd.

## Tobdomeerhah
Tuomâ laddâm myerjih láá uceh já čappâdeh, maaŋgah ain siämmáá haaŋkâst. Vorâsin myerjih iä lah ennust mongin máávust, riččâ já nuuvtkočodum tähtimyerjih vala.

## Kevttim
Carl von Linné lii muštâlâm, et tovle párnááh Tave-Ruotâst purrii tuomâmuorjijd nuhtán, kalvestii ucánjáhháá säälti oolâ! Taan ääigi ulmuuh	iä puurâ taid nuhtán, mut ko kiävttá siäháluvâi eres muorjijgijn, te tuomâmyerjih adeleh máávu sappijd já liköörijd. Myerjikeeđgijn lii amygdaliin-nommâsâš mirkkâ, mut tot ij ettii muorjij vuošâmist juhâmuššáid. Tuomâmyerjih láá ovdil kevttum purâstavdâ tipšomân. Ovdilmainâšum amygdaliin vaaikut ulmuu rumâšist čuovjissuvren.

Tuomâst lii eres-uv ano. Párkku lii šiev päinimaamnâs já tast finnee luándulâš ruškis iivnijd. Ko páárhu kääsit	vistig pirrâmpeeivi já vuášá kyehti tiijme jieijâs liemâst, te finnee laigijd ruškis pááinu. Tiätulágán jotkâkieđâvuššâmtoimâigijn finnee sierâlágán ruškis iivnijd. Páárhust lii viehâvis haajâ. Jis tuomâ čapis páárhu voojâst teikkâ cyevkkee, te pasta njunán uáli riččâ haajâ. Tom toovvât tuomâ páárhu riččâ šaddo-oljo. Tuomâ eres kevtteeh luándust láá erinomášávt mááđuh já tiätu loddešlaajah poreh tuomâ muorjijd, mut riččâ šaddo-oljoi keežild elleeh iä riävtui peerust tuomâ páárhust.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vađukkâš

thumb|Vađukkâš
thumb|Vađukkâšpajalâš
**Vađukkâš** teikâ **vatukkâš** teikâ **vaađâlm** (*Rubus idaeus*) lii myerji. Tot kávnoo Säämist uáli uccáá luánduviđá šoddâmsoojijn. Vađukkâš siäilu uáli hyeneeht vorâsin.

## Tobdomeerhah
Vađukkâš saje Säämi luándust lii taggaar, et miestâ lii kale Säämist, mut táválávt tot lii levânâm ulmuu fáárust. Luándulâš šoddâmsajeh láá uccáá, já tot taha-uv vađukkâš ávhástâllâm ucánjáhháá vaigâdin. Nube tááhust luándu vađukkâš lii Säämist já váháš mäddiláá-uv nuuvt härvinâš, et loostâid ij kolgâččii čohhoođ kuittâg stuárráb meereest. Luándust vađukkâš šadda paavtijn, rođoin já njaskâttuvâin. Veddi lii maaŋgâihásâš, mut vesah kuittâg kyevti-ihásiih. Ohtâ vesa lieđđee já myerjee iäskân nube ive. Tot meerhâš tom, et oovtâ miestust láá ain kyevtilágán vesah. Oovtâihásiih iä meiddei lieđđii já kyevti-ihásiih moh lieđđejeh, láá ruánáávielgâdeh. Miestâ šadda suullân meetter alosâžžân.

## Vitamineh já kevttim
Vađukkâš lii vitaminijdis peeleest nuuvtko eres-uv luándumyerjih. C-vitamin lii vađukkáást eenâb ko juuŋâin já soorijn, mut ucceeb ko luámánist. B-6 vitamin pyrioksiin lii vađukkáást uáli ennuv, mut A-vitamin uccáá. Meecist šoddâm vađukkáin láá mittedum tagareh mineraalamnâseh ko kalium, kalsium, magnesium, fosfor já pii viehâ ennuv. Eres luándulâš taarbâšlâš amnâseh láá veški, maŋŋaan, siŋkki, kooboolt, nikkel já alumiin. Loostâin láá vala	párkkuamnâseh ennuv, já loostâin kávnoo meid C-vitamin.

Puohlágán tivreh jorešteh viššâlávt vađukkâšmiestuin. Ohtâ suijâ toos lii, ko vatukkâšliäđusijn lii valjeest mietâ. Návt tivreh ávhásteleh šaddoin, já šaddo oppeet ávhástâl tivrijgijn. Ko tivreh kuávjejeh pyereest, te vijđánem lii visásmittum. Muorjijd láá oppeet mááđuh väimileh, já tot ettee ucánjáhháá ulmuu kevttimist myerji. Taa ohtâ raavâ, maht puáhtá piergiittâllâđ máđuigijn: jis tiätá, et muorjijn láá mááđuh, te puáhtá pieijâđ mátulum muorjijd muádi minuttân sälttičáácán, sältti 10 gr/l.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Paattinen

**Paattinen** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Paattisiist assii 1&nbsp;900 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 58,8&nbsp;km² (tuše eennâm). Paattisii naaburkieldah lijjii Aura, Lieto, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Pöytyä, Rusko, Turku, Vahto já Yläne.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;1973 Paattinen lohtui Tuurkun.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive&nbsp;1960 já&nbsp;1970 tiäđui mield Paattiisist ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki.

### Siijdah
Alakylä, Auvainen, Auvaismäki, Iskoinen eli Kirkonkylä, Joenperä, Kinnari, Kreivilä, Paavola, Paijula, Poso, Tekkala, Tiipilä, Törmäinen, Ullainen, Uro já Viikkala.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Rautio

**Rautio** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Rautiost assii 1&nbsp;348 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 190,5&nbsp;km² (tuše eennâm). Rautio naaburkieldah lijjii Alavieska, Kalajoki, Himanka, Kannus, Lohtaja, Sievi já Ylivieska.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;1973 Rautio lohtui Kalajokin.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Rautiost lâi ohtâ čuákkipäikki: Rautio markkân (434 ässed). Ive&nbsp;1960 markkânist assii 420 olmožid. Ive&nbsp;1960 tiäđui mield čuákkipääihih lijjii meiddei Alapää (205 ässed) já Käriskylä (211 ässed), moh iä lamaš innig čuákkipääihih ive&nbsp;1970.

### Siijdah
Alapäänkylä, Kärkisenkylä, Rautionkylä, Typpönkylä já Ylipäänkylä.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Saloinen

thumb|right|Raahe kieldâlahtemeh: Saloinen (1973), Pattijoki (2003) já Vihanti (2013)
**Saloinen** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Saloisiist assii 5&nbsp;914 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 248,8&nbsp;km² (tuše eennâm). Saloisii naaburkieldah lijjii Raahe, Pyhäjoki já Pattijoki.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;1973 Saloinen lohtui Raahen.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

Ive 1912 Pattijokist iäruttui 623 ässee kuávlu, mii lohtui Saloisii kieldân.

### Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive&nbsp;1970 tiäđui mield Saloisiist lâi ohtâ čuákkipäikki: Saloisii markkân (1&nbsp;327 ässed ive&nbsp;1960 já 2&nbsp;330 ässed ive&nbsp;1970). Ton lasseen ive&nbsp;1970 Raahe kuávdáščuákkipäikki lâi uásild Saloisii peln (144&nbsp;ässed).

### Siijdah
Saloisiist lijjii nelji eennâmregistersiijdâ: Palo, Piehinki, Saloinen ađai Salo já Savolahti. Eres siijdah lijjii Arkkukari, Haapajoki, Honganpalo, Hurnasperä, Aunolanperä, Ketunperä, Koskenkorva, Kultalanperä, Leinoperä, Mattilanperä, Ollinsaari, Peltomaanperä, Romuperä, Satamakangas, Siniluoto, Tarpio, Tokolanperä, Ylipää já Äyrinmäki.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uccâvarbusâš

**Uccâvarbusâš** (*Passer montanus*) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Uccâvarbusâš sulâstit ennuv varbusii, mut lii ucceeb ko tot. Uccâvarbusâš lii 12,5–14 cm kukke já tiäddá 22–24 g. Ton uáivičokke lii ruškâd, já vielgis nierâst lii čapis tiälkku. Selgipeeli lii ruškâd já čapiskirjáá, já čuávji lii ränisvielgâd. Ores já niŋálâs láá siämmáá ivnásiih. Uccâvarbusâš sáttá ruossâlistuđ varbusijn.

## Lavdâm já eellimpiirâs
Uccâvarbusâš lii päikkilodde, mii lii levânâm vijđáht Suomâ aassâmkuávdáid já táálunkuávlun. Ton nääli lii lasanâm maaŋgâkiärdásávt 1990-lovo rääjist, já tot lii tääl maaŋgâ saajeest jo almolub lodde ko varbusâš. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 140 000–200 000 paarrâd.

## Lasanem
Uccâvarbusâš pessee táválávt vuovdâin já rakânâsâi vuáguin. Tot mannee cuáŋui-vyesimáánust 4–8 manneed, maid niŋálâs já ores kuohtuuh läälliv 11–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 13–17 peeivi ahasâžžân. Uccâvarbusâš mannee távjá nube piäsáduv kesi-syeinimáánust já motomin kuálmád syeini-porgemáánust.

## Raavâd
Uccâvarbusâš porá siemânijd já čielgitävtittes elleid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Varbusiih

**Varbusiih** (*Passeridae*) lii varbusluudij laahkon kullee uccâ luudij hiäimu. Varbusiih tiättojeh luándulávt Euroopist, Afrikist já Aasiast. Onnáá peeivi ohtâ šlaajâ, varbusâš, tiättoo meiddei Tave-Amerikist, Australiast já uásist Maadâ-Amerik. Varbusiih láá uccâ, iänáážin ruškis já ränis lodeh. Tain lii uánihis poođâš já kievrâs njune. Varbusiih láá siemmânporreeh, mut motomeh šlaajah poreh meid tiivrijd.

Varbusáid kuleh käävci suuhhâd já 38 šlaaijâd. Stuárráámus suuhâ lii varbusij suuhâ, mast láá 23 šlaaijâd.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Varbusiih (suuhâ)

**Varbusiih** (*Passer*) lii varbusluddijd kullee loddesuuhâ, moos kuleh 23 šlaaijâd. Varbusiih tiättojeh luándulávt Euroopist, Afrikist já Aasiast. Varbusâš lii ulmuu tooimâ tiet levânâm meid Amerikân já Oseanian. Varbusiih láá uccâ teikkâ koskâmatsâš, 10–20 cm kukkosâš lodeh. Toh láá siemmânporreeh já čepis rähteeh, moh piervâldeh vuággoid.

## Lavdâm
Suomâst varbusšlaajâin tiättojeh *[[varbusâš]]* (*Passer domesticus*, ) já *[[uccâvarbusâš]]* (*Passer montanus*, suom. *pikkuvarpunen*). *[[Miestâvarbusâš]]* lii aiccum Suomâst tuše ohtii vyesimáánu 1. peeivi 1996 Tvärminnest, Hankost.
thumb|left|Uccâvarbusâš
Kyehti varbusšlaajâ láá tobdoseh meiddei Säämist: *[[varbusâš]]* (suom. varpunen) já *[[uccâvarbusâš]]* (suom. pikkuvarpunen). Tain loddáin uccâvarbusâš lii čuuvtij ivnáb ko varbusâš. Varbusâš lii tááláá ääigi viehâ táválâš pessimloddááš Säämist, ko vist uccâvarbusâš lii sätišlaajâ. 1980- lovo pelimudo já ive 1999 kooskâst Anarist uáinojii tuše 14 varbusâžžâd.

## Nomâttâs já oskomušah
Ränissiähá varbusâš lii ain onnum midáttes lodden, mii ij kiddii nuuvt ennuv ulmuu huámmášume. Mottoom aalmugmaainâs addel toos čielgiittâs-uv: lodde paasij majemui juávkun luudij sivnedmist, já Imelist nuvâškuottii ivneh. Tondiet tast šoodâi tuše ränissiähá loddááš. Varbusij ores lii kuittâg čuuvtij muččâdub ko niŋálâs, nuuvt et ij taatkin maainâs  aaibâs tuotâ tääiđi leđe. Rámáttist varbusâš lii ärbivuáválávt lamaš viärdádâskoválâš nommâ midáttes uccloddáid. Sämikiel jurgâlusâin táágu peht lii kevttum nomâttâs cissááš.

Varbusâš lii esken palij finnim noomâs. Lii aaibâs iberdettee, et puáris kielâst ij lah lamaš nommâ varbusâžân: lodde lii puáttám Sáámán esken fastâ aassâm já eennâmviljâlem mield. Varbusii aassâmkuávlu lii vistig lamaš kukken Säämist, já ton tááhust taat loddááš lii-uv šiev ovdâmerkkâ tast, maht tot aigij mield puáhtá mutteđ eellimvuovijdis toin naalijn, et piergiiškuát uđđâ pirrâsist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Joráduvvâš

**Joráduvvâš** (*Tringa glareola*) lii lodde, mii kulá čevžui suuhân já sulâstit-uv vyevdičevžuu. Joráduvvâš lii ohtâ jeggikuávlui táválumosijn loddešlaajâin. Val ive 2010 árvuštâllui, ete joráduvvâš lii eellimvuáimálâš šlaajâ, mut tääl tot annoo čalmeestoonnum šlaaijân.

Puárásumos Suomâst riegistum joráduvvâš lii lamaš 7 ihheed, 6 mánuppaje já 18 peivid puáris. Euroop puárásumos lii lamaš Ruotâst riegistum lodde, mii lii lamaš 11 ihheed já 7 mánuppaijeed puáris.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Joráduvvâš lii čevžuin puoh ucemus, tot lii 21–23 cm kukke, suájákejij koskâ 56–57 cm. Loddeest láá ruánáá jyelgih, já ton nommâ orjâlâškielân (*ruonájuolčoavžžu*) já juulevsämikielân (*ruodnájuolgtjoavtjoj*) lii-uv 'ruánáájyelgčiävžui'. Šiev tobdomerkkâ lii njune kukkodâh, ko iänááš čevžui njuneh láá kuheh. Joráduvvii njune ij lah kukke, já jis tom verdid veikkâba lode uáivi stuárudâhân, te tot lii suullân siämmáá kukke ko ton uáivi-uv. Eres tobdomeerhah láá ruškis-ränis selgipeeli, mast láá vielgis tiälhuh, já vielgis čuávjipeeli. Tegu eres-uv čevžuuh, tot še stáávrud poođâs ohtânmaanoost, ko lii seivâgist.

## Pessim já lasanem

Joráduvvâš puátá Sáámán vyesimáánust já kiihâm maŋa niŋálâs mannee kesimáánust nelji ruškistiälkkusâš kuovgisruánáá mane piervâlkopán. Motomin vyevdičevžuu náálá joráduvvâš-uv pessee muorân, mut iänááš piervâl lii kuittâg jeggimievtâ alne toŋâsij tâi suoinij kooskâst. Vaanhimeh läälliv monijdis pajeláhháá kulmâ oho já ko uđâgááh láá kočâttâm korâidis já koškettistám, te toh kyeđih tállán piervâl. Eres jeggiloddeniŋálâsâi náálá niŋálâs joráduvvâš-uv kuáđá uđâgái aitârdem orásân já varriistâlškuát tálvástâllâmsojijdis. Mánuppaje keččin uđâgááh kirdeleh, já toh-uv varriistâlškyeteh oovtâst orásijguin Viestâr-Afrikân.

## Raavâd

Joráduvvâš porá tiivrijd, eevnijd, mááđuid já šlieddâelleid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Muikku

**Muikku** teikâ **maivâ** (*Coregonus albula*) lii alda hyelkki šaapšân (*Coregonus lavaretus*). Euroopist tot tiättoo Nuorttâmeerâ pirrâduvâin, Ruošâst já Eŋlandist. Suomâst tot lii aldasáid jyehi saajeest eereeb tavemuu Säämi. Muikku ij kulluu Aanaarjäävri algâalgâlijd kyelinaalijd. Aanaarjáávrán muikku levânij 1960–1970-lovvoost uálgičassijd, ereslasseen Vyelijáávrán toohum ištâdâsâi pehti. Muikku lii uáivádâhkyeli, mii mákkoo pyeremusâht stuorrâ já päljis joorŋâin. Čääsi háárán muikku piivnot puttáid šelgisčááság jaavrijd. Aanaarjävri tiävdá pyereest om. vátámušâid, mut jäävri kolmâsvuotâ já korâsvuotâ algâalgâlii tiettumkuávlu ulguubeln toovvât puáđulâžân meid vuáhádum vaigâdvuođâid.

## Ravâdâs já šoddâm
Muikku porá ubâ avvees mestâba ollásávt elleeplaŋkton. Maaŋgah eres kyelišlaajah iä rävisingin paste kevttiđ siämmáá pehtilávt uccâšaddosii ravâdâs. Aanaarjäävri "puigâässei", muuiku maaŋgâ-uv tááhust sulâstittee riäskán verdiddijn muikku lii latkišub ravâdâsâs kevttimist. Muuiku salâsstuárudâh Aanaarjäävrist lii kooskâin 10–30 senttid pivdus mield. Aanaar muikku lii kuármásub maŋgáid eres muikkujavrijd verdiddijn já liiba jäävrist kuddum 434 grammâsâš muikku-uv. Muikku šadda Aanaarjäävrist vuossâmuu keesis maŋa viehâ jotelávt, kuás tot uulât 7–9 senttisâžžân, já lii kuálmád šoddâmpaajees maŋa kođopiivdost táválávt 15–20 senttid.

## Kuuđđâmahe já lasanem
Muikku šadda kuuđđâmahan táválumosávt nube keesis maŋasâš čoovčâ, Aanaarjäävrist uási nube, uási kuálmád keesis maŋa. Tot kođá muádi meetterist – 10 meetter kieŋŋâlvuotân čunoi – tâi njajâpoonán, ko čääci čuásku 5–7 cekkisâžžân. Aanaarjäävrist kođo tábáhtuvá roovvâdmáánu loopâst skammâmáánu aalgân ađai eidu jäävri jiäŋŋumááigán. Kođo tábáhtuvá uáiváduvâin. Heeđâlmittum meini luáštádât poonán. Kiđđuv jieŋâi suddâm ääigi meeinih kočâtteh korâidis, já tain šaddeh uceh, nyevt 8-millisiih čiivgah. Toh čokijdeh muádi ohhoost cuávis riddočáácán suohis čivgâuáivádâhhân. Aanaarjäävrist tiäđui mield muuiku lasanem luhostuvá tuotâ pyereest peri harvii. Ton tááhust puáđusin láá talle lamaš-uv noonâ muikkušaddoluokah, moid vuáimálâš kyelipivdem 1980-lovo loopâst vuáđudui.

## Muikku kyelisiärváduvâst jâ pänikuolij ravâdâssân
Muikku lii tergâdis salâskyeli maŋgáid pänikuolijd, Aanaarjäävrist kuávžur já jävriluosâ lasseen ráávdun, ränisráávdun, puuškon, njááhán já vuáskunân-uv. Maaŋgah kyelišlaajah poreh muuiku meeinijd já čiivgâid. Muikku lii kievrâs kištodeijee já vaaikut ovdâmerkkân šapšâi piergiimân já šoddâmân. Muuikun lii táválâš stuorrâ nälimulsâšudmeh, mast Aanaarjävri-uv lii šiev ovdâmerkkâ muuiku uánihis historjást peerusthánnáá. Nälimulsâšudmij suijân láá oovdânpuohtum maaŋgah čielgiittâsah šoŋŋâtiilijn ain pänikuolij saalâstmân. Vaarâ toid vaikutteh maaŋgah tahheeh siämmáá-áigásávt. Eresnálásijn jaavrijn jieškote-uv tahheeh finnejeh ereslágán tiädduáárvu.

## Pivdem já kevttim
Muikku pivdoo viermijn, tälvi/kesinuottijn, stuorrâloonijn sehe troolijn. Muikku lii meid aanaarlâš purrâmâštuálust moonnâm riäská lappâd. Steikkimpánnusis maaŋgâs väljejeh mielâstubbooht säävrib, njálgásub já riäskást seegibtávtálii muuiku.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Euroviisuh

**Euroviisuh-lávlumkišto** (eŋg. *Eurovision Song Context* ađai ESC, ransk. *Concours Eurovision de la chanson* ađai CEC) ađai **Euroviisuh** lii ihásávt uárnejum lávlumkišto, moos pyehtih uásálistiđ Euroop almosradiounion (EBU) aktiivliih jeessânstaatah.

Jyehi uásálistee staatâ vuolgât kiišton oovtâ lávdástem. Kiišton pyehtih uásálistiđ tuše uđđâ lavluuh, moh iä lah almostum ovdil oovdeb ive čohčâmáánu.

EBU jesâneh láá televisiofinnoduvah, moh väljejeh já vuolgâtteh kiišton jieijâs uásálistee. Puoh jiečânâs Euroop staatah, eereeb Liechtenstein, Vatikaanriijkâ já Kosovo, láá uásálistám kiišton. Euroop ovdijn staatâin kiišton iä lah uásálistám Saksa demokraatlâš täsiväldi, Čekkoslovakia já Sovjetlitto. Algâihelovoi ääigi Euroviisuh lijjii enâmustáá Uárji-Euroop koskâsâš kišto já Nuorttâ-Euroopist fáárust lâi tuše Jugoslavia. Lávlumkišto šoodâi ubâ Euroop tábáhtussân, ko Nuorttâ-Euroop staatah pessii viijmâg fáárun ive 1994. 

Euroviisuh-lávlumkišto fiinaal keččih paijeel čyeti miljovn olmožid, já tot lii Euroop pivnohumos TV-vuolgâttâs, mii ij lah valastâllâmtábáhtus. Ive 2003 räi kišto lâi oovtâpiäiválâš, mut ive 2004 rääjist kišto lii lamaš kyevtiuáság tábáhtus, mii siskeeld semifiinaal já fiinaal. Ive 2008 rääjist meid semifiinaal lii uárnejum kyevti uásist: vuossâmuš semifiinaal lii majebaargâ já nubbe semifiinaal tuorâstuv ovdil lávurduv fiinaal.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kapybara

**Kapybara** (*Hydrochoerus hydrochaeris*) lii maailm stuárráámus onnáá peeivi ellee jurssee. 

## Stuárudâh já olgohäämi

Kapybarast lii ruškis turkkâ. Tast láá uánihis jyelgih já peeljih sehe surgástum pieinis. 

Kapybara lii pyereest vuáhádum vuoijâmân. Njune, peeljih já čalmeh láá alleen uáivist, vâi toh iä pääsi čääsi vuálá talle ko kapybara vuájá. Tast láá meid vuoijâmjyelgih. Ovdâjuolgijn láá nelji jyelgisuormâ, monnjâjuolgijn vist kulmâ.

Kapybara puáhtá šoddâđ 100–130 cm kukkosâžžân já teddiđ joba 79 kg. 
thumb|left|Kapybara lavdâm
## Lavdâm já eellimpiirâs

Kapybara iälá jävri- teikkâ juhâriddoin Maadâ-Amerikist. 

## Eellimvyevih já lattim

Kapybara iälá čurrust, mast láá suullân 10 elled, mut čurrust pyehtih leđe meid joba 30 elled já motomin eenâb-uv.

Kapybara ocá raavvâd táválávt iđedist já ehidist, peiviv tot vuoiŋâst čiähusist rido alda. Ellee lii pyeri vuoijâđ já puohčâđ, já tot paattâr piätuelleid čáácán. 

### Raavâd
Kapybara porá čäcišaddoid, suoinijd já eres šaddoid.  

### Lasanem

Kapybara čuávjum pištá suullân 150 peivid. Ellee čivgá táválávt 3–8 čivgâd. Kapybarast lii ohtâ piäsádâh ivveest. Čiivgah teddih šodâdijnis 1–1,5 kg. Niŋálâs njoomât čivgâidis kulmâ mánuppaje.

Kapybarah šaddeh suhâjuátkimahan 15–18 mánuppaje puárisin. Luándust kapybara puáhtá eelliđ 6–10 ive puárisin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ränisrávdu

**Ränisrávdu** (*Salvelinus Namaycush*) lii taveameriklâš rávdusuuvâ luosâkyelišlaajâ.

## Nääli já olgohäämi
Rávdui jálus suuhân kullojeijee ränisrávdu lii šeris, kolmâ časij piätukyeli. Tot ij kulluu Suomâ puigâ kyelišlaajáid ijge to lassaan tääbbin luándulávt. Vissásumosávt tom kuáhtáá Aanaarjäävrist.

Ränisráávdu almosivne mulsâšud aldasáid siilbâiivnest ruánáá- tâi ruškisránásân. Mestâba ubâ roppâ lii tievâ stuorrâsiähá, fiskájeijee tiälhuin. Tiälhuh, siämmáá ko čuávjipeeli, iä lah ruopsâdeh, tegu ráávdust.

## Siirdolâžžân Suomâst
Ränisrávdu lii vuálgus Tave-Amerika taveoosijn. Šlaajâ pyevtittui Suomân ive 1955, ko konsul Alex Kyyhkynen vuolgâttij teehi meeinijd. Čiivgah ištâduvvojii 1950- já 1960-lovvoost miätá Suomâ, meid Tavemeerâpootân já Suomâluohtân, mut puátuseh eereeb Pallasjäävri iä lamaš lopedeijeeh. Tááláá ääigist šlaajâ ištâduvvoo mestâba iänááš Aanaarjáávrán.

## Hortterávdu lii noomâs viärdásâš
Aanaarjäävri kyelipivdei ränisráávdun adelâm nommâ *hortterávdu* kovvee šlaajâ ravâdâskevttim. Tot lii snielâhis piätu, mii sirdoo iäláánplaŋktonist já ponneellein kuolij porren juo 20 cm kukkosâžžân. Hortterávdu ij purrâmâšâs peeleest rantustâl: muádi kiilu kyele čuávjist pyehtih kavnuđ veikkâba kyehti 30-senttisii kuávžur tâi tuusinpeeli kuárttil kukkosiih njávvááh. Kanadast li huámášum, et ränisrávdu porá joba uccânjižálijd-uv.

## Kieŋâlis čaasijn stuorrâ kyeleh
Ränisrávdu mákkoo stuorrâ, kolmâ já šelgisčááság jaavrijn. Tot iälust iänááš kieŋâlâsâst. Kieŋâlâsorrâ (suom. syvätakila), tâi ucemustáá kieŋâlittee () láá uštei velttidmettumeh. Aanaarjäävrist láá škajâmittárááicuh 50–60 meetter kieŋŋâlvuođâst vuojâdeijee tuotâ stuorrâ kuolijn, moh viehâ vissásávt láá ränisráávduh.

Ränisráávdu šoddâm lii hiđes, mut vises. Merkkiimij mield 25–30 senttisâžžân ištâdum kyeli uulât meetterpele kukkosâžžân 4–5 jävri-ive maŋa. Táválumos salâsstuárudâh Aanaarjäävrist lii 0,7–2 kiilu, mut paijeel 7 kiilu kyeleh-uv láá kuddum. Mon stuárráh ležehkin toh kieŋâlâsâi syelimâs piäđuh. Kanada Athbascajäävrist kuddui 1960-lovvoost 46,5 kilusâš ränisrávdu.

Nyevt kiilust pajaskulij ränisráávdu cuoppâ lii tevkis ruopsâd já uáli njäälgis. Kannat iskâstiđ nomâlâssân lahciis kyelimäälist tâi suovâstum häämist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kanariasuolluuh

**Kanariasuolluuh** () lii jiešhaaldâtlâš suáluijuávkku Atlant väldimeerâst Afrik rido alda. Kanariasuolluuh kuleh Espanjan. Kanariasuolluid kuleh käävci aassum suollud. Ohtsis Kanariasuolluin ääsih 2&nbsp;172&nbsp;944 olmožid (ive&nbsp;2021).

Viestârist nuortâs Kanariasuolluuh láá El Hierro, La Palma, La Gomera, Tenerife, Gran Canaria, Fuerteventura, Lanzarote já La Graciosa.

pienoiskuva|Kanariasuolluuh

## Käldeeh
Vollâsâš

**Vollâsâš** (*Phoxinus phoxinus*) lii maailm saivâčäcikuolijn šlajâidis peeleest riggásumos, siergikuolij hiäimu vijđásumosávt levânâm ovdâsteijee. Aanaarjäävrist vollâsâš lii siergikuolij áinoo ovdâsteijee já uces "riddorávdusâžžân" nomâttum vollâsâš kulá ryevdikuáláin já ryevdikuálmiháin ucemustáá tubdum kyelišlaajáid. Tot lii jurdâččum kuávžur tâi luosâ čivgânuv.

## Tiettum já eellimpirâsvátámušah
Suomâst vollâsâš lii šelgis čaasijn Hankost, Nuorttâmeerâ riddoin ain Ucjuv siemin juvvij räi. Vollâsâš lii nomâlâssân putes časij kyeli, ijge tot tuhhit suvrâ já moiváás čääsi. Vollâsâšnäälih láá pááihui Maadâ-Suomâst moonnâm maŋaskulij, ervidmist lijgešoddâm keežild. Vollâsii kuáhtáá Anarist erinomášávt juuvâi já aijui-uv riddoin, aainâs-uv keessiv. Kiđđâjieŋâaln suávviluággoo runneest kejâdijn sáttá kuáhtáđ stuárráid-uv vollâsâšuáiváduvâid korrâ jávráážijn tâi luobbâlijn. Aanaarjäävrist tot oro iälustmin aaibâs riddostielâsist, čäcišadostuv kooskâst já aldasijn. Pänikuolij ravâdâssân vollâsâš ij vaarâ nuuvt älkkest Aanaarjäävrist kaartâ, kuás juo tot ij RKTL čuáličaitusamnâstuvâst tiettuu. Mainâšuvvooba, et vollâsâš kuulgât nähkistis "hirmosamnâsijd" pänikuolij vuástá.

## Ravâdâs já šoddâm
Ucessiähá stuáruduvâs keežild vollâsâš lii ucesravâdâs kevttee. Elleeplaŋkton, ponne-elleeh, tiäpuh, poonán jáámmám amnâstâh, joba liäđuskovjâ sehe eres kuolij meeinih já čiivgah-uv mainâšuvvojeh vollâsii purrâmâšlistoost. Tave-Suomâst stuárráábeh vollâsiih tiäđui mield poreh ereslasseen muuiku sieminčivgijd riddočääsist. Vollâsâšuáivádâh asâiduvá távjá riidon, kuus láá veikkâba suohâd pasâttâsah tâi kyelečuálih leggistum. Stuáruduvâs peeleest vollâsâš páácá táválávt vuálá 8 seenti já vuálá 5 graamâ. Koskâ-Suomâst vollâsâš puáhtá eelliđ 4–5-ihásâžžân, mut Säämist joba 10–12-ihásâžžân-uv.

## Kuuđđâmahe já lasanem
Kuuđđâmahan vollâsâš šadda pajeláhháá viiđâ senttisâžžân, Maadâ-Suomâst tooleeb, Säämist iäskán 5–6-ihásâžžân. Ucjuuvâst mainâšuvvoo vollâsii kuuđđâmäigin kesimáánu loppâ, mut syeinimáánu-uv piälán kuuđđâmäigi uulât. Oresvollâsâš lii kuuđđâmäigin hiärváás ruánáásiijđog já ruápsájeijeečoovjâg. Vollâsâš ij vaađâ kuuđđâmsajasis šadolâšvuođâ. Keđgipoonân cuávis čáácán, mielâstubbooht viirdán vollâsâš kođá. Maŋŋeed korâidis kočâttâm čiivgah iä kiergân meendugin styeresin ovdil talvâm, mut vuálá kyevti senttisiih-uv čiivgah tiäđui mield liččii ciävzám täälvi paijeel.

## Kevttim
Kyeliekonomisâš merhâšume aainâskin uccâ vollâsiist ij lah, sieptâskyellin tot lii kale pááihui kevttum eres kuávlust Suomâ vuáskunân já taveláá suávvilân. Vollâsii puáhtá motomin narriđ uccâvaggesâš tälvivuogân tâi vaagan. Ko uccâ párnááh hárjutteleh kyelipivdem, te vollâsâš lii távjá sii vuossâmuš saalâs. Saksaast lii vollâsâš purrum mottoomlágánin herskun.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Paavola

**Paavola** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Paavolast assii 4&nbsp;395 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 552,3&nbsp;km² (tuše eennâm). Paavola naaburkieldah lijjii Liminka, Revonlahti, Pattijoki, Vihanti já Rantsila.

Paavola kirkko vihkui kiävtun ive&nbsp;1756. Tom vuávái Matti Honka.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;1973 Paavola já Revonlahti kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Ruukki kieldâ, mii talle lohtui Siikajokin uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2007.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Paavolast lijjii kyehti čuákkipääihi: Ruukki (1&nbsp;148 ässed, kiäin 1&nbsp;145 Paavola peln) já Paavola markkân (282 ässed). Ive&nbsp;1960 tiäđui mield meiddei Luohua lâi čuákkipäikki. Tot ij kuittâggin lamaš innig čuákkipäikki ive&nbsp;1970.

### Siijdah
Hartaanselkä, Lappi (maŋeláá Tuomioja), Luohua, Paavola markkân já Ruukki.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
La Graciosa

pienoiskuva|La Graciosa
La Graciosa lii ucemus suálui aassum Kanariasuolluin. Ton sajadâh lii Lanzarote-suolluu taavaakeččin. La Graciosast ääsih 725 olmožid (ive&nbsp;2021), já ton vijđodâh lii 29,05&nbsp;km². Suolluu stuárráámus aassâmkuávdáš lii Caleta del Sebo.

## Fáádást eres soojijn

## Kovegalleria

La Graciosa from Mirador del Rio.jpg|
Isla de la Graciosa.JPG|
Pedro Barba, Graciosa 5.jpg|


## Käldeeh
La Palma

pienoiskuva|La Palma kárttá
**La Palma** lii Kanariasuolluid kullee suálui. Suollust láá 83&nbsp;380 ässed (ive&nbsp;2021), já ton vijđodâh lii 708,32&nbsp;km². La Palma uáivikaavpug lii Santa Cruz de La Palma.

## Roque de los Muchachos
Roque de los Muchachos lii La Palma -suolluu alemus saje (2&nbsp;426 meetterid). Väärist lii meid täsnitieđâlâš observatorio.

## Fáádást eres soojijn

## Kovegalleria

Santa Cruz de La Palma 2019-04.jpg|
RK1112 9295 Caldera.jpg|
La Palma - Roque de los Muchachos Observatory 02 ies.jpg|
Bandera La Palma.PNG|
Escudo de La Palma.svg|


## Käldeeh
La Gomera

pienoiskuva|La Gomera kárttá
**La Gomera** lii Kanariasuolluid kullee suálui. Suollust láá 21&nbsp;734 ässed (ive&nbsp;2021), já ton vijđodâh lii 369,76&nbsp;km². La Gomera uáivikaavpug lii San Sebastián de la Gomera.

## Silbo Gomero
La Gomerast kiävttoo Silbo Gomero, mii lii kielâ, mon viestâdem tábáhtuvá njurgiitmáin. Njurgum kielâin Silbo Gomerost láá enâmustáá kevtteeh maailmist. Ive&nbsp;1999 rääjist Silbo Gomero lii lamaš págulâš aamnâs puoh škoovlâin La Gomerast.

## Fáádást eres soojijn

## Kovegalleria

San Sebastián de La Gomera, Islas Canarias.jpg|
Garajonay National Park, La Gomera 02.jpg|
Flag of La Gomera.svg|
Escudo de La Gomera.svg|


## Käldeeh
Flagstaff

pienoiskuva|Flagstaff kaavpug ive 2019
**Flagstaff** lii kaavpug Arizona uásistaatâ taveuásist, Ovtâstum staatâin. Tot lii ohtâ Ovtâstum staatâi sehe muottiimuin já piäiváámuin kaavpugijn. Ive 2020 viehâdâhlyeštim mield kaavpugist ääsih 76 831 olmožid.

Kaavpug alda láá Grand Canyon aalmuglâšmecci já Navajoeennâm, mii lii Ovtâstum staatâi vijđásumos algâaalmugreservaat. Flagstaff kaavpug nommâ navajokielân lii *Kinłání Dookʼoʼoosłííd Biyaagi*, mii meerhâš "kaavpug sudâmettum väričohe vyelni".

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
El Hierro

pienoiskuva|El Hierro
El Hierro lii nubben ucemus suálui aassum Kanariasuolluin La Graciosa maŋa. Suollust ääsih 11&nbsp;298 olmožid (ive&nbsp;2021), já ton vijđodâh lii 268,71&nbsp;km². El Hierro stuárráámus kaavpug lii Valverde, mii lii meid suolluu haaldâtlâš kuávdáš.

## Fáádást eres soojijn

## Kovegalleria

Valverde2009.jpg|
Flughafen el hierro.jpg|
Flag of El Hierro.svg|
Escudo El Hierro vectorized.svg|


## Käldeeh
Tenerife

pienoiskuva|Tenerife kárttá anarâškielân
**Tenerife** lii stuárráámus suálui Kanariasuolluin. Suollust láá 927&nbsp;993 ässed (ive&nbsp;2021), já ton vijđodâh lii 2&nbsp;034,38&nbsp;km². Tenerife uáivikaavpug lii Santa Cruz de Tenerife, kost ääsih 1&nbsp;044&nbsp;405 olmožid (ive&nbsp;2021).

## Pico del Teide já El Teide -aalmuglâšmecci
Tenerife-suollust lii Espanja alemus vääri, Pico del Teide, mii lii 3&nbsp;715 meetterid olluv (mittedum merâtääsist). Merâponneest tot paijaan 7&nbsp;500 meetterid, mii meerhâš tom, et Pico del Teide lii maailm kuálmádin alemus tullâvääri. Tot rusoi majemustáá ive&nbsp;1909. Pico del Teide -vääri kulá Teide-aalmuglâšmiäcán, mii vuáđudui ive&nbsp;1954. Aalmuglâšmecci uážui Unesco kulttuurärbi-staatus ive&nbsp;2007.

## Fáádást eres soojijn

## Kovegalleria

Mount Teide panoramic view (401152471).jpg|
Cráter en el parque nacional del Teide, Tenerife, España, 2022-01-07, DD 31.jpg|
Tenerife El-Teide iguana.jpg|
Santa Cruz de Tenerife 2021 134.jpg|
Flag of Tenerife.svg|
Escudo de Tenerife.svg|


## Käldeeh
Gran Canaria

pienoiskuva|Gran Canaria satelliitkove
**Gran Canaria** lii kuálmádin stuárráámus suálui Kanariasuolluin Tenerife já Fuerteventura maŋa. Suollust láá 852&nbsp;688 ässed (ive&nbsp;2021), já ton vijđodâh lii 1&nbsp;560,10&nbsp;km². Gran Canaria uáivikaavpug lii Las Palmas de Gran Canaria.

## Fáádást eres soojijn

## Kovegalleria

Las Canteras Beach Avenue-Las Palmas Gran Canaria.jpg|
Flag of Cabildo Gran Canaria con escudo.PNG|
Coat of Arms of Gran Canaria.svg|


## Käldeeh
Navajokielâ

**Navajokielâ** (navajokielân *Diné bizaad*) lii ohtâ Amerik algâaalmugij kielâin. Tot kulá na-dene-kielâkoodán. Ovtâstum staatâi aalmugluuhâm áárvu mield kielâst lijjii ive 2018 suullân 169 000 sárnod. Iänááš uási navajokielâ sárnoin ääsih Arizona, Colorado, New Mexico já Utah uásistaatâin.

## Koodikiellân
Nube maailmsuáđist Ovtâstum staatâi merâvyeimih kevttii syeliviestâdemstis koodikielâ, mii lâi rahtum navajokielâ vuáđuld.

Idea kevttiđ navajokielâ syeliviestâdmân poođij vuossâmuu maailmsuáđi veteraan Philip Johnstonist, kii lâi oppâm kielâ jo uccen vuolgâttâssärnideijee pärnin Navajo reservaatist. Navajokielâ lii muálkkáá, ige tast lamaš čäällimvyehi tien ääigi. Tuše suullân kulmâlov ij-navajolâžžâd iberdii kielâ nube maailmsuáđi aalgâst.

## Ortografia

## Fáádást eres soojijn

* Navajo Times 

## Käldeeh
Funktio

[thumb|Funktio <math>f: X \rightarrow Y</math> lahta [Vuolgâjuávkku|vuolgâjuávhu *X* algâdâhân oovtâ molâjuávhu *Y* algâduv.]]
**Funktio** lii myenster, mii kovvee matemaatlâš tiiŋgâi koskâvuođâid.

Formaallávt funktio f juávhust A juávkun B lii njuolgâdus, mii lahta jyehi juávhu A algâdâhân eidu oovtâ juávhu B algâduv. Funktio merkkejeh táválávt f: A \rightarrow B. 

Funktion f: A \rightarrow B lahtojeijee juávhuh kočoduvvojeh funktio f vuolgâ- ađai miäruštâllâmjuávkkun (A) já molâjuávkkun (B). Miäruštâllâmjuávhu algâduvah kočoduvvojeh maŋgii funktio *[[argument]]in*. Tom, ete f argumentân x\in A lahtem árvu lii y\in B, merkkejeh táválávt f(x)=y.

## Táváliih funktioh
* Stađâfunktio
* Lineaarlâš funktio
* Pooteensfunktio
* Polynomfunktio
* Rationaalfunktio
* Eksponentfunktio
* Ruotâsfunktio
* Logaritmfunktio
* Trigonometrisâš funktio
* Hyperbolisâš funktio

## Käldeeh
Fuerteventura

pienoiskuva|Fuerteventura satelliitkove
**Fuerteventura** lii nubben stuárráámus suálui Kanariasuolluin Tenerife maŋa. Suollust láá 119&nbsp;662 ässed (ive&nbsp;2021), já ton vijđodâh lii 1&nbsp;659,74&nbsp;km². Fuerteventura uáivikaavpug lii Puerto&nbsp;del&nbsp;Rosario.

## Fáádást eres soojijn

## Kovegalleria

Fuerteventura (3500139641).jpg|
20211124.Puerto del Rosario-Fuerteventura.-012.jpg|
Flag of Fuerteventura.svg|
Coat of Arms of Fuerteventura.svg|


## Käldeeh
Lanzarote

pienoiskuva|Lanzarote satelliitkove
**Lanzarote** lii suálui Kanariasuolluin. Suollust láá 156&nbsp;189 ässed (ive&nbsp;2021), já ton vijđodâh lii 845,94&nbsp;km². Lanzarote uáivikaavpug lii Arrecife.

## Fáádást eres soojijn

## Kovegalleria

ES-lanz-arrec-promenade-2.jpg|
Lanzarote Timanfaya.jpg|
Flag of Lanzarote.svg|
Escudo de Lanzarote.svg|


## Käldeeh
Spabbâlâš

**Spabbâlâš** (*Phalaropus lobatus*) lii jeggiloddááš, mon kuáhtáá tävjimustáá cuávis čääsist tuohuteehi vuojâdmin já uáivis nivkkomin. 

## Tobdomeerhah
Spabbâlâš lii 18–19 cm kukke já tiäddá 20–48 g. Ton suájákejij koskâ lii 39–43 cm. Kivkked spabbâlâš jurâškuát pirrâppirrâ já uážžu toin naalijn ááigán taggaar čäcijorree, mii loptee čäcitiivrijd já toi suovsâid loddáá njune ooláádmuudon. Tot ij lah uccâloddáást stuárráb ennust ollágin. Ko loddáá uáiná čääsist jooreeštmin tegu korkkâ, te nabdaččij tast lemin siämmáálágánijd ko jeggiluudijn iänááš.

Puárásumos Suomâst riegistum spabbâlâš lii lamaš 5 ive já 14 peivid puáris. Euroop puárásumos lii lamaš 9 ihheed já 11 mánuppaijeed puáris islandlâš lodde.

Spabbâliist lii čuhâlis čapis njune já kuhessiähá poođâš. Paajeeld já siijđoin loddááš lii fiskiskirjáá räänis, já radde sehe njunevuálááš láá vielgâdeh. Čeve já niekki láá ooraansivnásiih. Čoovčâ kulij monâdijn spabbâlii ivne kuávgudškuát já nuorâ loddááh sulâstitškyeteh rävis luudijd, mut láá váhá tevkkâduboh.

## Lasanem
Spabbâlâš spiekâst ton-uv tááhust eres loddáin, et niŋálâs lii čuuvtij ivnáb já aktiivlub kiihâmhommáin ko ores. Spabbâlâš pessee härvinâžžân ollâpolsâjeegij uccâ laddui, siemin tuodârladdui, mut meid pecivyevdiladdui riddoin, ovdâmerkkân Kosseennâm Tupeladduu riddoost, mast tovle pessejii čyeđeh spabbâliih, mut tááláá ääigi innig loveh spabbâliih. Spabbâlii piervâl lii táválávt suoinij kooskâst siemin lássáást tâi ládduriddoost. Piervâl lii skođâstum koške suoinijguin. Kesimáánust tábáhtuvvee monnim maŋa niŋálâs hilgo piervâlis já monijdis, maid tot kuáđá orráás läällimnáál. Tast maŋa niŋálâs ocá uđđâ orráás já mannee tooskis moonijd läällimnáál. Nuorâbij loddái tevkis čielgist láá kyehti fiskissiähá sárgá kukkodkulij, já uáivipaajaaš lii čappâd. Niŋálâs kiihâmjienâ lii pastelissiähá "vit-vit-it-it".

Säämist kesijdis viettee spabbâliih värrejeh Arabiameerâaavijd syeini-porgemáánust, mut niŋálâsah varriistâlškyeteh jo kesimáánu loopâst ovdâskulij já mäccih Sáámán vyesi-kesimáánust. Maadâ-Suomâst spabbâlijd láá kuáhtám čoođâvärrejeijee šlaaijân, mut peessim ij lah tobbeen nabdemist tábáhtum. Säämi spabbâliist lii "stuorrâviljâ" ađai stuorrâspabbâlâš (*Phalaropus fulicaria*), mii lii uáli härvinâš Säämist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Reaalloho

thumb|250px|Motomeh reaallovoh lohonjuálgusist
**Reaallovoh** (\mathbb{R}) lii lohojuávkku, mon puáhtá miäruštâllâđ maŋgáin vuovvijn. Reaallovvoid kuleh rationaallovoh (ovdâmerkkân 2 já 2/3) já irrationaallovoh (ovdâmerkkân \pi já \sqrt{2}). Reaallovoid puáhtá meid oovdânpyehtiđ lohonjuálgusist leijee čuággáiguin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Revonlahti

**Revonlahti** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Revonlahtist assii 956 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 214,0&nbsp;km² (tuše eennâm). Revonlahti naaburkieldah lijjii Pattijoki, Siikajoki, Lumijoki, Paavola já Liminka.

Revonlahti kirkko valmâštui ive&nbsp;1775.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;1973 Paavola já Revonlahti kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Ruukki kieldâ, mii talle lohtui Siikajokin uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2007.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Revonlahtist ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki, mut Ruukki čuákkipäikki lâi uásild (3&nbsp;ässee verd) Revonlahti&nbsp;peln.

### Siijdah
Alapää, Keskikylä, Lahtiranta, Relletti já Ylipää.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Stuorrâspabbâlâš

**Stuorrâspabbâlâš** (*Phalaropus fulicaria*) lii kalâččeijeelodde já spabbâlâš suuvâ lodde. 

## Tobdomeerhah
Stuorrâspabbâlâš lii 20–24 cm kukke já tiäddá 35–70 g. Ton suájákejij koskâ lii 40–44 cm. Stuorrâspabbâlâš lii uáli härvinâš Säämist, mut tom láá kuáhtám kuohtii Ucjuv pelni, ive 1968 Luomâšjuvjeegist já ive 2005 Maadâjäävri riddoost. 
thumb|left|Stuorrâspabbâlii lavdâm
## Lavdâm
Stuorrâspabbâlii eellimpirâsin láá Atlant väldimeerâ suolluuh, tegu ovdâmerkkân Island, mut tain-uv saivâčäcikuávluh.

## Lasanem
Stuorrâspabbâlâš niŋálâs lii stuárráb ko ores, já ton kiihâmlattim lii siämmáálágán ko spabbâliist. Niŋálâs kuássu, já ores láálá moonijd.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Grand Canyon aalmuglâšmecci

pienoiskuva|Coloradojuuhâ kolgá Grand Canyon -äävžist.
**Grand Canyon aalmuglâšmecci** lii aalmuglâšmecci Ovtâstum staatâin, Arizona uásistaatâ taveuásist. Ton vijđodâh lii 4&nbsp;926 km². Aalmuglâšmeeci merhâšitteemus uási lii Grand Canyon ađai Stuorrâävži.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kompleksloho

**Komplekslovoi** juávkku \mathbb{C} lii reaallovoi juávhu vijđedem.

Komplekslovvoost z lii čuávuvâš häämi:
:z=x+yi,
mast x já y láá reaallovoh já i *[[imaginaarohtâdâh]]*, mon puáhtá merkkiđ i^2=-1. Lovo x kočodeh komplekslovo *reaaluássin* (Re(z)) já y ton *imaginaaruássin* (Im(z)). Reaallovoi juávkku lii komplekslovoi uásijuávkku, mon finnee talle ko imaginaaruási y = 0. Jis x = 0, te kompleksloho lii *puttásávt imaginaarisâš*. 

Algebra vuáđucelkkuu mieldi jyehi polynomovtâlduvâst láá ton ceehi västideijee čuávdusmereh. Čuávduseh iä veltihánnáá lah koskânis eresstuárusiih. Algâalgâlávt komplekslovoh váldojii kiävtun eidu tondiet, ete stuárráb uási polynomovtâduvâin puávtáččij čuávdiđ. Ovdâmerkkân ovtâlduvâst x^2+1=0 iä lah reaalčuávduseh, tastko x^2 lii positiivlâš puoh reaallovoin. Komplekslovoi juávhust ovtâldâhân kávnojeh kuittâg kyehti čuávdus: x=i já x=-i.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Äijihsuálui

**Äijihsuálui**, **Äijih** tâi **Äijihkeđgi** lii suullân 30 meetter alosâš suálui Aanaarjäävri Äijihjoorŋâst. Tot lii 11 km keččin Aanaar markkânist. Suálui lii tovlái anarâšâi uhredemsuálui já kulá Aanaarjäävri kuulmâ Äijihsuolluu juávkun.

## Historjá

Ilmari Itkosii tiäđu mield Uáđđivei njäälmist aassâm Sárá Vuolli (Saijets) lâi uhredâm Äijihân moonijd 1800-lovo peln. Meid mottoom hosmiäštár ličij maka kiivšás uhredâm määrhi Äijihân, mut lâi puosâškuáttám tast maŋa.

Ive 1873 kaavnâi 22-ihásâš eŋlandlâš arkeolog Arthur Evans Äijihsuolluu uhrekuovđâšmist silbâčiiŋâ (kiäđáášrieggee), mii lâš vuálgus Nuorttâ-Ruosâ Kumajuuvâ kuávlust já rahtum 1100-lovo suulâin. Kiäđáášrieggee lâi pieijum rieggee háámán tiällájum poldum taavtij oolâ, moh lijjii Arthur Evans mield poccuu, kuobžâ, kuumpi, keeđhi já lode täävtih. Taat silbâčiŋŋâ lii lamaš Säämimuseost Anarist luoihâsin já uáinimnáálá.

Oulu ollâopâttuv Giellagas-instituut, Meccihaldâttâs já Säämimuseo keessiv 2007 toohâm arkeologlâš tutkâmušâi mield suollust kavnum amnâstâh lâi kuittâg čuuvtij ereslágán, ko tain iä kavnum piäđui täävtih ollágin. Tähtipittáhivvâduvâst, mon stuárudâh lâi 693 tähtipittád, kávnojii kale kode/poccuu čuárvih já täävtih (uhredum 1457–1635), saavzâ/kaaicâ (uhredum 1316–1437) já čuuvčâ/kuáppil (uhredum 1403–1450) täävtih, mut kyele já čäcilode täävtih iä kavnum ollágin. Tast puáhtá miäruštâllâđ, et Äijihsuálui ij lah lamaš aainâskin kyelisieidi. Puárásumoseh täävtih radiočiđđâäigidmáin mitteddijn sajaduvvii iivij 1316–1437 kooskân. Mielâkiddiivâš äšši Äijihsuolluu já meiddei Äijihjäävri Äijih-uv pehti lii tot, et uhretäävtih iä kavnum suolluu alemuu uásist ollágin, pic čuuvtij vyeliláá ađai koskâmudo vuoluubeln. Tot meerhâš tom, et tiätu suolluu tâi vääri aalaaš lii lamaš nuuvt pase, et toovláš päähinolmooš ij lah tuostâm aldaniđgin aalaa, mut lii uhredâm vyeliláá.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Irrationaalloho

**Irrationaallovoh** láá reaallovoh, moh iä lah rationaallovoh. Irrationaallovo ij pyevti oovdânpyehtiđ kyevti oleslovo koskâvuottân. Irrationaallovo uáivijiešvuotâ lii tot, ete ton desimaalhäämi lii robdâttem sehe pajettem. Tondiet irrationaallovo merkkejeh maŋgii jieijâs merháin, ovdâmerkkân \pi (pii) já e (Neper loho). Pii já Neper lovo lasseen irrationaallovoh láá ovdâmerkkân kollááš čuoppâm, maaŋgâi oleslovoi cuovkkâpotenseh (ovdâmerkkân \scriptstyle 2^\frac{1}{2}=\sqrt{2}), maaŋgah logaritmeh (ovdâmerkkân \scriptstyle \scriptstyle \operatorname{log_3} 4) sehe maaŋgah trigonometrisâš funktioi áárvuh (ovdâmerkkân \scriptstyle \sin 15^\circ).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume vyeittein

Taat lii **listo [[Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume]] vyeittein** äigioornigist.

1900-loho — 1910-loho — 1920-loho — 1930-loho — 1940-loho — 1950-loho — 1960-loho — 1970-loho — 1980-loho — 1990-loho

2000-loho — 2010-loho — 2020-loho


__NOTOC__
## Vyeitteeh
### 1900-loho

### 1910-loho

### 1920-loho
}
| 
| 
|-
| **1929**
| 75px
| Thomas Mann
| 
| 
| 
|-
|}

### 1930-loho

### 1940-loho

### 1950-loho

### 1960-loho

### 1970-loho

### 1980-loho

### 1990-loho

### 2000-loho

### 2010-loho

### 2020-loho

## Käldeeh
Äijih

**Äijih** lii muádi kilomeetter kukkosâš já kilomeetter kobdosâš ollâ suálui Avveel taavaapiäláá Äijihjäävri já Aanaarjäävri kooskâst, mast lii siämmáánommâsâš kiäđgáás vääri.

## Nommâ
Äijihjäävri ovdii noomâ vuáđuld puáhtá miäruštâllâđ, et Äijih lii kuulmâ Aanaarjäävri Äijihsuollust puoh váldálumos. Äijihjäävri taavaabeln lii ollâ já masa juo päljis vääri Ákku já tovlái muštâlusâi mield moonâi Äijihist eennâmvuálááš kuovđâšm njuolgist Áákun, vâi immeelpelikyeimih puovttijn savâstâllâđ koskânis. Nube tiäđu mield kuovđâšm ličij moonnâm Äijihjoorŋâ Äijihist ađai Äijihsuollust Áákun já táágu pehti lii vaarâ saahâ Ákku-nommâsâš päävtist ađai källest, mii lii Kálguvääri alne, ko tot lii lamaš meiddei uhredemsaje ađai sieidi. Kálguvääri Ákkuhân lii Äijihjoorŋâ Äijih pelikyeimi.

## Arkeologlâš tutkâmušah
Keessiv 2007 tahhojii arkeologlâš tutkâmušah suollust. Toi ohtâvuođâst kavnui kuovđâšm nubbe keeči suolluu alemuu uási viestârvieltist alda aalaa já Ááhu piälááš kuovđâšm kavnui roovvâdmáánust 2007 Vesa Luhta iššijn, ko arkeolog Eija Ojanlatva toovâi vuáđusteijee arkeologlâš tutkâmuš Ááhust. Äijihist toohum arkeologlâš tutkâmušâi ohtâvuođâst kavnui meiddei ovdiltubdâmettum sieidi, mast váldojii radiočiđđâäigidem várás paijeel 400 tähtipittád tutkâmnáál. Täävtih macâttuvvojeh siämmáá sajan, ko äigidem lii vaalmâš. Äigidem mield täävtih láá puárásuboh, ko maid lijjii Äijihjoorŋâ Äijihsuollust kavnum täävtih ađai Äijih sieidi tähtipasâttâsah lijjii uhredum toho ovdil ive 1400.

## Käldeeh