open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ava Gardner

**Ava Lavinia Gardner** () lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.

## Eellim
Ava Lavinia Gardner šoodâi juovlâmáánu 24. peeivi 1922 Smithfieldist, Tave-Carolinast. Sust lijjii nelji uábi, Beatrice "Bappie" (1903–1993), Elsie Mae (1904–1987), Inez (1906–1981) já Myra (1915–2005), sehe kyehti viiljâ, Raymond (1908–1911) já Melvin Jonas "Jack" (1911–1981). Ava Garder lâi naaijâm kulmii: Mickey Rooneyin (1943–1943), Artie Shawáin (1945–1946) já Frank Sinatrain (1951–1957). Ava varrij ive 1955 Espanjan já ive 1968 Lontoon, kost sun aasâi jäämmim räi.

## Karrieer
Ava Gardner algâttij karrieeris uánihisfiilmâin, já suu vuosmuš kuhes elleekove lâi *[[Shadow of the Thin Man]]* ive 1941. Ive 1946 Gardner finnij vuosmuu stuorrâ roolâ elleekooveest *[[Whistle Stop]]*. Siämmáá ive almostui elleekove *[[The Killers]]*, mast Avast šoodâi pegâlmâs.

## Väljejum filmografia
### Elleekoveh

## Kovegalleria

Studio publicity Ava Gardner.jpg|
The killers Ava.jpg|
Ava Gardner 1947.JPG|
Frank Sinatra and Ava Gardner (cropped).jpg|
La condesa descalza ava gardner.jpg|


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ruošânjuámmil

**Ruošânjuámmil** (*Lepus europaeus*) lii njuámmilellei laahkon kullee šlaajâ, mii tiättoo algâalgâlâš šlaaijân Euroopist já Aasia uárjioosijn. 

## Stuárudâh já olgohäämi
Ruošânjuámmil rummâš kukkodâh lii 55–68 cm, já pieinis lii 8–12,5 cm kukke. Ruošânjuámmil tiäddá 2,5–7 kg já iälá táválávt 8–12 ihheed. Čielgipeeli lii fiskislágán ränisruškâd, já čuávjipeeli lii vielgâd. Ertpeleh, čeve já ryevjih láá ruostâruopsâdeh teikâ ruostâfiskâdeh. Pieinis lii vielgâd já čappâd. Peeljih láá kuheh já tain lii čapis keeči. Tälvisoksâm ivne mulsâšud aldasáid kesisoksâm iivnest silbâránásân. Njuámmil sitá ollásávt vielgis tuurkân, mutâ ruošânjuámmil tälvisoovsâ lii váhá kuovgâdub ko kesisoovsâ. Keessiv ruošânjuámmil iärut njuámmilist kuhebijn peeljijn já kyevtivnásii piäinást.

## Lavdâm já eellimpiirâs
pienoiskuva|left|300 px|Ruošânjuámmil lavdâm. Ruopsis kuávlu lii algâalgâlâš eellimpiirâs já violet kuávluh láá kalvemkuávluh.
Ruošânjuámmil lii algâaalgâst lavdâm Uárji-Aasia koškejolgádâsâin. Euroop stuorrâ šaddokerdistielâsijn ruošânjuámmil lii enâmustáá lavdâm lostâvuovdijd, siähálâsvuovdijd já koškejolgádâssáid. Ruošânjuámmil lavdâmpirâsin lii masa ubâ Euroop, tuše Tave-Euroopist iä tiettuu ruošânjuámmileh. Suomân ruošânjuámmil laavdâi maadânuorttist 1800-lovo loopâ rääjist, já 1930-lovvoost tot lâi jo lavdâm masa ubâ Suomân. Onnáá peeivi ruošânjuámmil tiättoo Oulu aloduv räi. 

Ruošânjuámmil lii kolvum meid Ovtâstum kunâgâskoodán. Lii arvâlum, ete jo tovlááh roomaliih kolvii ruošânjuámmil Britannian. Ruošânjuámmil lii kolvum meid Euroop ulguubel: Argentiinan, Australia Tasmanian, Barbadosân, Brasilian, Kanadan, Chilen, Falklandân, Irlandân, Uđđâ-Seelandân, Réunionân, Uruguayn já Ovtâstum staatáid.

Ruošânjuámmil mákkoo aassâmviäsui aldasijn muorâkaardijn, muorâstuvâin já piälduin. Njuámmil vuod mákkoo eenâb meecijn. Mecciroobdâin taah kyehti šlaajâ sättih eelliđ paldâluvâi. Motomin ruošânjuámmil já njuámmil ruossâlistojeh-uv.

## Lasanem
Ruošânjuámmil lassaan pyereest. Niŋálâs puáhtá čivgâđ kulmii, motomin joba neljii ivveest. Ruošânjuámmiloráseh kištodeh niŋálâsâst. Kištottelleeh čuážžuleh monnjâjuolgijd já tuáruh kepilijguin. Čuávjiäigi lii 42 peivid. Táválávt šaddeh 7–10 čivgâd. Čiivgah uáinojeh, já tain láá soksâmeh. Enni piämmá čiivgâid ohtii peeivist suullân kyevti oho ääigi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ella Holm Bull

**Ella Holm Bull** (js. *Jåma* teikkâ *Joma*, ) lâi maadâsämmilâš máttáátteijee já kirječällee, kii poorgâi ubâ elimis maadâsämikielâ pyerrin.

## Eellim
Ella Jåma šoodâi roovvâdmáánu 12. peeivi 1929 Rávduluovtâst, Taažâst. Suu eeči lâi Nils Pedersen Jåma (meid *Joma*, 1905–1948), já suu enni Anna Sofie Johnsen Steinfjell (1904–1974). Suoi láin maadâsämmilâš pajeulmuuh. Ella lâi puárásumos viiđâ párnáást. Suu viälžáin ohtâ lâi tuáijár Per Joma (1934–1995) já nubbe radiotoimâtteijee já jurgâleijee Anna Joma Granefjell (1936–2025).

Ko Jåma lâi 18-ihásâš, te suu eeči jaamij syeinimáánu 5. peeivi 1948 tábáhtum nk. Dunderlandsdal-päärtist.  Siämmáá päärtist jammii meid suu čeeci, siäsá, iänui, ime já ohtâ hyelkki lase. 

Ella naajâi Nils Holm Bulláin (1929–2003) ive 1953. Ive 1954 sun valmâštui Neesna máttáátteijeeollâškoovlâst. Čuávuváá ive sunnuu vuosâpärni šoodâi já te kuulmâ ive maŋeláá sunnuu nubbe páárnáš. Ive 1964 sun luuvâi sämikielâ vuáđu-uápuid Oslo ollâopâttuvvâst. Ive 1967 já 1969 šoodáin sunnuu kyehti nuorâmuu párnáá.

## Karrieer
Ive 1968 vuáđudui Åarjel-saemiej skuvle, mon vuossâmuš máttáátteijee já rehtor Holm Bull lâi. Sun nomâttui viirgán jo tolebáá ive, vâi sun kiergâničij rähtiđ oppâmaterialijd ovdil luuhâmive aalgâ. Ive 1974 suoi Knut Bergslandáin rahtijn maadâsämikielâ kirjekielân ortografia, mii sunnuu kunnen lii kočodum Bergsland-Bull-ortografian. 

Anna Jacobsen lasseen meid Holm Bull lâi jurgâlâm Säämi suuvâ lavluu saanijd maadâsämikielân.

Čohčuv 1989 lijjii Taažâst vuossâmuuh sämitiggevaaljah, main sun väljejui sämitiggeairâsin. Sun lâi sämitiggeest iivij 1989–1993.

## Palhâšumeh
Holm Bull finnij maaŋgâ palhâšume pargostis. Ovdâmerkkân ive 2004 sun finnij vuossâmuu Kollekielâ-palhâšume tondiet ko sun lâi ruhnom ubâ eellimääigis maadâsämikielâ sehe njálmálii já kirjálii kevttim lasettem.

* 1976 – Taažâ kulttuurministeriö mieđettem Párnái já nuorâi kirjálâšvuođâ jurgâlempalhâšume *Jakob og Joakim* -kovekirje jurgâlmist maadâsämikielân
* 1982 – Tave-Trøndelag lääni kulttuurpalhâšume
* 1996 – Sämirääđi mieđettem kunneepalhâšume
* 2004 – Kollekielâ

## Kirjeh
* 1974 – *[[Lohkede Saemien]]* (oovtâst Knut Bergslandáin)
* 1982 – *[[Åarjel-saemien 1: voestes gærja]]*
* 1984 – *[[Brorke]]*
* 1984 – *[[Suhtjegh]]*
* 1984 – *[[Tsååbpe-niejlen jih Tsååbpe-baernien bijre]]*
* 1985 – *[[Ovmese veareldh]]*
* 1986 – *[[Åarjel-saemien 2: mubpie gærja]]*
* 1986 – *[[Åarjel-saemien 4: nealjede gærja]]*
* 1986 – *[[Åarjel-saemien 5: vijhtede gærja]]*
* 1987 – *[[Åarjel-saemien 3: gåalmede gærja]]*
* 1989 – *[[Manne joe maahtam lohkedh]]*
* 1996 – *[[Åarjel-saemien 1: voestes gærja]]*
* 1996 – *[[Åarjel-saemien 1: barkoe-gærja]]*

## Jurgâlusah
* 1975 – *[[Jaahke jïh Joakime]]*
* 1978 – *[[Jåerhke]]*

## Muusik
### Albumeh
* 1996 – *Jåvle-Laavlomh*, juovlâlavluuh
* 1997 – *Laavlomh-Maanide*, párnáilavluuh

## Käldeeh
Anna Tatangelo

[thumb|Anna Tatangelo ive [2013]]
[thumb|Anna Tatangelo ive [2005]]
[thumb|Anna Tatangelo ive [2009]]
**Anna Tatangelo** [tat'andʒɛlɔ] (š. uđđâivemáánu 9. peeivi 1987, Sora, Frosinone eennâmkodde, Italia) lii italialâš pop-lávloo. Suu vuossâmuš album "Attimo x attimo" almostui čohčâmáánust 2003.

## Diskografia
### Albumeh
* "Attimo x attimo" (2003)
* "Ragazza di periferia" (2005)		
* "Mai dire mai" (2007)	
* "Nel mondo delle donne" (2008)
* "Progetto B" (2011)
* "Libera" (2015)
* "La fortuna sia con me" (2019)

### Singleh
* "Dov'è il coraggio" (2001)
* "Doppiamente fragili" (2002)
* "Un nuovo bacio" (2002)
* "Volere volare" (2003)
* "Corri" (2003)
* "L'amore più grande che c'è" (2004)
* "Ragazza di periferia" (2005)
* "Quando due si lasciano" (2005)
* "Qualcosa di te" (2005)
* "Essere una donna" (2006)
* "Colpo di fulmine" (2006)
* "Averti qui" (2007)
* "Lo so che finirà" (2007)
* "Il mio amico" (2008)
* "Mai dire mai" (2008)
* "Profumo di mamma" (2008)
* "Rose spezzate" (2009)
* "Bastardo" (2012)
* "L'aria che respiro" (2012)
* "Sensi" (2012)
* "Occhio per occhio" (2013)
* "Senza dire che" (2014)
* "Muchacha" (2014)
* "Libera" (2015)
* "Inafferrabile" (2015)
* "Gocce di cristallo" (2015)
* "Natale italiano" (2017)
* "Chiedere scusa" (2018)
* "Ragazza di periferia 2.0" (2018)
* "Le nostre anime di notte" (2019)
* "Perdona" (2019)
* "Tutto ciò che serve" (2019)
* "La fortuna sia con me" (2020)
* "Guapo" (2020)
* "Fra me e te" (2020)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Natalie Wood

**Natalie Wood** (algâalgâlâš nommâ **Natalja Nikolajevna Zaharenko**; ) lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.

## Eellim
Natalja Nikolajevna Zaharenko šoodâi syeinimáánu 20. peeivi 1938 San Franciscost, Kaliforniast. Suu eeči lâi ukrainalâš. Suu vaanhimeh muttijn suhânoomâ Gurninin. 

Natalie lâi naaijâm Robert Wagneráin iivij 1957–1962 já ivveest 1972 Natalie jäämmim räi. Sun lâi naaijâm meid Richard Gregsonáin iivij 1969–1972.

Natalia Wood jaamij kärbispäärtist. Sun lappui kárbást já vaarâ hevânij. Lii kuittâg epičielgâs, mii riävtui tábáhtui.

## Karrieer

Natalie algâttij karrieeris 4-ihásâžžân. Suu vuosmuš stuorrâ roolâ lâi elleekooveest *[[Miracle on 34th Street]]* ive 1947. Ive 1955 valmâštui elleekove *[[Rebel Without a Cause]]*, mast sun čaittâlij James Deanáin.

## Väljejum filmografia

### Elleekoveh

### Televisioelleekoveh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nirppi

**Nirppi** (*Mustela nivalis*) lii ucemus netiellee. Nirppi lii rávhuidittum ubâ Suomâst. 
 
## Stuárudâh já olgohäämi
Niirpi stuárudâh mulsâšud eellimpirrâs mieldi. Niirpih láá ucebeh taveoosijn (meid Suomâst) já stuárráábeh maadâoosijn. Jis stuárráb niirpi seeibi juáđháččij pele kuhebin já ivniiččij tom jotkum uási čappâdáin, te ellee ličij tegu puoidâ. Tave uccâ ellee koččoo *uccnirppin* (*Mustela nivalis nivalis*) já määdi stuárráb ellee koččoo *stuorrânirppin* (*Mustela nivalis vulgaris*). Uccnirppi lii tälviv ollásávt vielgâd. Keessiv vuod tast láá vielgis čuávjipeeli já ruškis selgipeeli. Tai kyevti ivne rääji lii njuolgâd já pastel. Keessiv meid kepileh láá vyeleeld vielgâdeh já paajeeld ruškâdeh. Rummâš kukkodâh lii niŋálâsâin 13–15 cm já orásijn 15–20 cm. Niŋálâs tiäddá suulân 20–40 g já ores 40–80 g. Stuorrâniirpi ruumâš lii váhá kuhheeb: niŋálâs lii 16–20 cm já ores 21–24 cm kukkosâš. Tälviv stuorrâniirpi selgipeeli lii ruškâd.

## Lavdâm
pienoiskuva|left|200 px|Niirpi lavdâm
Nirppi lii lavdâm ubâ Euroopân, eereeb Islandân já Irlandân. Tave-Afrikist nirppi tiättoo Marokkost sehe Algeria, Tunisia já  Viestâr-Sahara taveoosijn. Tot tiättoo meid stuárráámuu uásist Aasia já Tave-Amerik. Nirppi iälá meiddei suolluin, eromâšávt Koskâmeerâ kuávlust, já lii ušom lavdâm toho ulmui fáárust.

## Eellimvyevih já lattim
Nirppi lii netiellein puoh enâmustáá spesiaališum tiätu salâselleid, ađai táágu pehti säpligáid, já jis puátá hyenes säpligihe, te nääli kačča. Niirpist ij lah molsâiävtulâš etipurrâmâš, maid tot puávtáččij kevttiđ säpligijttes ivij äigin.

Nirppi koddá salâsis niiskán kääskistmáin já jis lii asto, te aalgât puurrâm ain uáivist já vuoiŋâšijn.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kirste Paltto

**Ritva Kirste (Kirsti) Paltto** (; š. kuovâmáánu 11. peeivi 1947, Ucjuuhâ, Suomâ) lii sämmilâš kirječällee, kote čáálá iänááš orjâlâškielân. Suu kirjeh láá jurgâlum suomâkielân, saksakielân, tárukielân, eŋgâlâskielân já anarâškielân. Paltto jieš lii jurgâlâm maaŋgâid kiirjijd suomâkielân já sämikielân. Sun lâi meid Säämi kirječällei seervi vuossâmuš jođetteijee.

## Eellim
Paltto lii máttáátteijee. Sun juuđij Aanaar ristâlii aalmugškoovlâ iivij 1964–1965 já valmâštui aalmugškovlâmáttáátteijen Raahe seminaarist ive 1971. Paltto poorgâi vuáđuškovlâmáttáátteijen Vuáčust iivij 1971–1972, Simost iivij 1972–1974 já Utajärvist iivij 1974–1975. Sun lâi sämikielâmáttáátteijee Ucjuuvâ pajetääsist iivij 1985–1986 já Säämi máttááttâskuávdáást ive 1996.

Suu nieidâ lii algâaalmugij totkee Rauna Kuokkanen.

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
Ive 1977 Paltto finnij sehe čalmettemij kuldâlmâspalhâšume já Laapi eennâmkode taaiđâpalhâšume. Kyehtlov ihheed maŋeláá sun vuoitij Sämitige kulttuurpalhâšume. Ive 2000 sun finnij Helen-palhâšume.

Ive 2001 Paltto vuoitij vuossâmuu keerdi Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume kirjeest *[[Suoláduvvan]]*. Käävcinubáloh ihheed maŋeláá sun vuoitij oppeet palhâšume, taan tove kirjeest *[[Luohtojávrri oainnáhusat]]*.

Ive 2019 Laapi ollâopâttâh nomâttij suu kunneetuáhtárin.

## Kirjeh
### Párnái- já nuorâikirjeh
* 1980 – *[[Vilges geađgi]]* (koveh: Tuula Mukka)
* 1982 – *[[Go Ráhkun bođii Skáhpenjárgii]]*
* 1984 – *[[Golleozat]]: Sápmelaš álbmotmáidnasa vuođul* (koveh: Merja Aletta Ranttila)
* 1989 – *[[Dávggáš ja násti]]* (koveh: Sigga-Marja Magga)
* 1990 – *[[Divga]]* (koveh: Mika Launis)
* 1994 – *[[Urbi]]*
* 2007 – *[[Ája]]* (koveh: Inghilda Tapio)
* 2013 – *[[Ale fal muital]]*
* 2016 – *[[Luohtojávrri oainnáhusat]]*
* 2019 – *[[Jođašeaddji násti]]*
* 2022 – *[[Ellá ja Milot : Váimmosvári siiddas]]*
* 2022 – *[[Gos lea Muzá?]]*
* 2023 – *[[Gii gurrii Ántá-ádjá vitriinna?]]*
* 2025 – *[[Loarfi lea jávkan!]]*

### Tihtâčuágálduvah
* 1979 – *[[Riđđunjárga]]*
* 1985 – *[[Beaivváža bajásdánsun]]*
* 1997 – *[[Beštoriin]]*

### Nooveelčuágálduvah
* 1971 – *[[Soagŋu]]*
* 1981 – *[[Risten]]*
* 1989 – *[[Guovtteoaivvat nisu]]*
* 2001 – *[[Suoláduvvan]]*

### Romaneh
* 1987 – *[[Guhtoset dearvan min bohccot]]*
* 1991 – *[[Guržo luottat]]*
* 1992 – *[[256 golláža]]*
* 2007 – *[[Násttit muohtagierragis]]*
* 2014 – *[[Gávdnui guhkkin váris]]*

## Käldeeh
Pöytyä

**Pöytyä** () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Pöytyäst ääsih 8&nbsp;219 olmožid, já ton vijđodâh lii 773,69&nbsp;km², mast 23,62&nbsp;km² lii čääci. Pöytyä naaburkieldah láá Aura, Eura, Koski Tl, Lieto, Loimaa, Marttila, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Oripää, Rusko, Säkylä já&nbsp;Turku.

## Historjá
thumb|292px|Pöytyä já Oripää kieldâlahtemeh
### Kieldâlahtemeh

Karinaisii kieldâ lohtui Pöytyän ive&nbsp;2005. Yläne kieldâ lohtui Pöytyän ive&nbsp;2009.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

* **Pöytyä**: Auvainen, Ellinen, Helttula, Himainen, Jalkala, Juotola, Juva, Kantola, Karhunoja, Karinainen, Kaulanperä, Kaulansuu, Koivisto, Kolkkinen, Kulhua, Kumila, Lankkinen, Leisala, Mustanoja, Mäkiäinen, Naaranoja, Oja, Ortenoja, Paju, Pappila (markkân), Pihlava, Puho, Pöytyän Haveri, Raatikainen, Riihikoski, Taipalsaari, Vauranoja já Vistola.

* **Karinainen**: Karinainen, Kiukainen, Kyrö, Mäenpää, Närppi, Suutarla já Tilkanen.

* **Yläne**: Heinijoki, Kajava, Keihäskoski, Kirkonkylä, Kurala, Kärrilä, Latvo, Lietsa, Mettäinen, Mykkälä, Mäenpää, Nokkala, Osa, Pramila, Tourula, Uusikartano, Vainionperä, Vimpa, Yläne já Ylänehaveri.

## Kooskah
* Helsig 170&nbsp;km
* Huittinen 50&nbsp;km
* Loimaa 30&nbsp;km
* Tampere 125&nbsp;km
* Turku 40&nbsp;km

## Kovegalleria

Viljelymaisemaa Pöytyällä.jpg
Poytyan kirkko kantatieltä.jpg
Riihikosken kylanraittia.jpg
Poytyan kirjasto Riihikoskella.jpg
Kisariihi indoor sports facility, Riihikoski, Pöytyä, Finland.jpg
Pöytyän kirkkoherranvirasto.jpg
Poytyan sairaala.jpg


## Käldeeh
Oripää

**Oripää** lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Oripääst ääsih 1&nbsp;320 olmožid, já ton vijđodâh lii 117,72&nbsp;km², mast 0,08&nbsp;km² lii čääci. Oripää naaburkieldah láá Loimaa, Pöytyä já Säkylä.

## Historjá

Oripää vuáđudui ive&nbsp;1901.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Oripää markkân.

## Siijdah

Juvankoski, Latva, Maanpää, Makkarkoski, Myllykylä, Oripää já Tanskila.

## Kooskah

* 23px Helsig 170&nbsp;km
* 23px Huittinen 35&nbsp;km
* 23px Loimaa 22&nbsp;km
* 23px Pori 90&nbsp;km
* 23px Rauma 85&nbsp;km
* 23px Tampere 110&nbsp;km
* 23px Turku 55&nbsp;km
* 23px Uusikaupunki 89&nbsp;km

## Kovegalleria

Oripään kirkko 2011.JPG|
Oripää museum.jpg|
Oripään seudun yhteiskoulu piha.jpg|


## Käldeeh
Skyelfi

**Skyelfi** (*Bubo scandiacus*) lii loddešlaajâ, mii kulá oppuuluudij laahkon. Taan lahkoost láá kyehti hiäimu, moh láá tornâoppuuh já táváliih oppuuh.

## Stuárudâh já olgohäämi

Ores lii 55–60,5 cm kukke já tiäddá 1 300–2 300 g. Niŋálâs vuod lii 60,9–67 cm kukke já tiäddá 1 700–3 000 g. Suájákeejij koskâ lii 142–166 cm. Skyelfist láá kuovgis puuzah, mut puuzâin láá räänis já čapisruškis tiälhuh. Puáris oráseh láá ollásávt vielgâdeh. Nuorâ niŋálâsâin láá eenâb tiälhuh, já tondiet toh sättih nevttiđ masa ränisin. Skyelfist láá stuorrâ uáivi, stuorrâ fiskis čalmeh já tevkis njune. Juolgij pirrâ láá ennuv puuzah, já toi loopâst láá tevkis koozah.

## Laavlâ

Orráás kiihâmlaavlâ "gooh", "hoorh" teikkâ "aoo" kulloo kuhás. Piervâlsoojijn kulloo váruttâsjienâ "kväkväkväkvä" teikkâ "krä-krä".

## Lavdâm já eellimpiirâs
thumb|left|Skyelfi maneh
Skyelfi pessee tundrakuávluin Euroopist, Aasiast, Ovtâstum staatâin já Ruánááenâmist. Euroopist tot lassaan tuše Suomâst, Taažâst, Ruotâst, Islandist já tyellittälli Skotland taavaakeččin. Skyelfi kávnoo máhđulávt meiddei Eŋland nummivoođâin já vala motomijn eres-uv Tave-Jieŋâmeerâ suolluin, ovdâmerkkân Shetlandsuolluin.

Skyelfi jiešvuođâlâš eellimpirâsin láá seevtil- já jäävviltundrakuávluh sehe tuodârjolgâdâsah já -kuácámeh. Skyelfi pessiiškuát tállân, ko pievlah iđeškyeteh voođáid já jeggijd.

Skyelfi	ij lah nuuvt hirmâd uápis tááláid ulmuid, eereeb ko loddekirjij siijđoin, ko tot lii iänááš tuodârässee já uáli-uv harvii láppoo pecivuávdán, mut motomin te liijká sáttá nuuvt-uv keevvâđ.

## Raavâd

Skyelfi táválumos ravâdin láá kozzâsäpligeh, njuámmileh já koskâstuárusiih lodeh tego kaijuuh, viettuuh, riävskáh já kiäruneh. Eresnáál ko eres oppuuh skyelfih salâsteh iänááš peiviv. Onnáá peeivi toh salâsteh meid iho.

## Käldeeh
Sauvo

**Sauvo** () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Sauvost ääsih 2&nbsp;957 olmožid, já ton vijđodâh lii 299,48&nbsp;km², mast 46,87&nbsp;km² lii čääci. Sauvo naaburkieldah láá Kaarina, Kemiönsaari, Parainen, Paimio já&nbsp;Salo.

## Historjá

### Kieldâlahtemeh

Karuna kieldâ lohtui Sauvon ive&nbsp;1969.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Sauvo markkân.

## Siijdah

* **Sauvo**: Alsila (Alsböle), Ampola (Amböle), Louhela (Birkkärr), Britsböle, Bränkärr, Dals, Danskulla, Dikarböle, Finkulla, Finskylä, Flossböle, Foudila, Gripsböle, Haarakallio, Haddböle, Hallela, Hemböle, Holvastböle, Hännikböle, Hännälä, Härmälä, Ingniemi, Isomäkipää, Isopalike, Isosilkkilä, Järvenkylä, Kalainen, Kaukola, Kavalto, Kirkonkylä, Knappböle, Koorla, Korpela, Korsnäs, Korvala, Koski, Kosundböle, Kouttu (Koutböle), Kuggböle, Kursalo, Laairinen, Lattmark, Lautkankare, Liesniemi, Liivala, Luola, Lurböle, Marike, Martböle, Mattböle, Mäenala, Naarslahti, Nummenpää, Osmalahti, Paddainen, Pappila, Patarautila, Pyrilä, Raitniemi, Rajalahti, Rikaniemi, Ristniemi, Ruona, Ruonlahti, Salmensuu, Salmi, Sarapisto, Saustila, Sillankorva, Sillanpää, Siuri, Skörsböle, Slätsböle, Sodaböle, Sorrböle, Sunnanberg, Svartsböle, Sydänmaa, Tallböle, Tapila, Timperlä, Vahtinen, Vartsalo, Vesti, Vuotkulla, Vähäkylä, Vähämäkipää, Vähäpalike, Vähäsilkkilä, Västerkulla, Ylistaro já Åkers.

* **Karuna**: Broddböle, Tiikarla (Dikarböle), Eistilä (Eistböle), Eikniemi (Eknäs), Fröjdböle, Kustaali (Gussdal), Halslahti (Halslax), Haanniemi (Handby), Hintsholma (Hintsholm), Karinkorva, Karuna, Kasklahti (Kasklax), Kelturi, Nuuttiniemi (Knutnäs), Kupiluoto (Koppholm), Krooka (Kråknäs), Kärkkinen (Kärkis), Kärkniemi (Kärknäs), Leisku, Liden, Lemminen (Lämmis), Maalu, Maanila (Mannböle), Orssaari, Tuomaala (Pukböle), Päisterpää, Rantola, Ruskola (Ruskulla), Santasaari (Sandö), Savisalo, Sitolahti (Sitolax), Voilahti (Smörvik), Tapola (Stappåker), Teininki (Steninge), Raumala (Strömsböle), Sydänmaa (Sydmo), Timari (Timböle), Tuomaala (Tomasböle), Torikka já Peltola (Åkers).

## Kovegalleria

Karunan kivikirkko.jpg|
Seurasaari Karuna Church.jpg|
Rungonsalmen silta, Kemiönsaaren ja Sauvon rajalla, 8.8.2007.JPG|


## Käldeeh
Njaalâ

**Njaalâ** (*Vulpes lagopus*) lii penuvelleid kullee piätuellee, mii iälá maailm taveoosij tundrakuávluin.

## Stuárudâh já olgohäämi

Njaalâ lii ucceeb ko riemnjis já tiäddá suulân 2,5–8&nbsp;kg. Njaalâ lii 55–65&nbsp;cm kukke, já ton seibi lii 30–35&nbsp;cm. Njaalâ turkkâ lii vielgâd tälviv já ruškisräänis keessiv. Čuovjisriämnjá turkkâ lii tevkis čuovjisräänis pirrâ ive. Njaalâ peeljih láá uánihááh, já toi keeči lii jurbâd, vâi toh iä kolmuu.

## Lavdâm já eellimpiirâs
thumb|left|300 px|Njaalâ lavdâm
Njaalâ iälá arktâsijn kuávluin Kanadast, Alaskast, Ruošâst, Ruánááeennâm robdâoosijn,  Islandist, Čokkevaarijn, Skandinaviast já  Suomâst. Njaalah šoddâduvvojeh meid čevđiellen, já talle toh kočoduvvojeh čuovjisriemnjisin.

Njaalâ lii ollásávt vuáhádum arktâlâš pirrâsân já ličij-uv jurdemist, et njaalâst láá puoh ääših oornigist, mut iä lah. Njaalâst mana tááláá ääigist hyenebeht ko kuássin ovdil, já tot kámppádâl-uv suhâjämimis vuástá.

Moonnâm ihečyeđe pelni lii áimu čielgâsávt lieggânâm ovdii iähtun já njaalâ	eellimpiirâs taađeest káržum.

Riemnjis lii korrâsávt loskâm njaalâ eellimpirâskuávluin ton suujâst, et ovdâmerkkân pessimääigi muádi ceehi lieggânem (13°:st 15°:n) uáivild tom, et njaalâ eellimpirrâsist šadda riämnjá eellimpiirâs.

## Eellimvyevih já lattim

Njaalâ lii aktiivlumos veigin, ko ocá purrâmâš. Njaalâ lii puohporree piätuellee, mut válduevvisin láá kuittâg kozzâsäpligeh já muldesäpligeh. Talle ko smavvâ jursseeh láá vääniht, te njaalâ kárttá tuuttâđ luddijd, toi moonijd já uđâgáid sehe muorjijd já haškáid. Tot porá meiddei stuárráámušâid tiivrijd.

Taan ääigi váiluh njaalâ eellimpirrâsist stuorrâpiäđuh masa ollásávt, tegu kumppi, kuobžâ já ketki, já njaalâ ij čuuvtijgin pyevti ávhástâllâđ piäđui koddem poccui pasâttâsâigijn.

## Lasanem
Njaalâ iälá ohtuunis teikkâ parâinis. Tot lii oskolâš pelikuáimásis, já paarâ sáttá iälustiđ maaŋgâid iivijd oovtâst, ađai nuuvt kuhháá ko pelikyeimi lii elimin.

Lasanemäigi álgá kuovâmáánust, já njaalâ kiäimá kiđđâtäälvi njuhčâ- tâi cuáŋuimáánust. Piäju lii suáhirääji paajaabeln čunoitiäváin teikkâ keđgijuovâin. Čuávjiäigi lii 51–53 peivid. Vyesimáánu loopâst teikâ kesimáánu aalgâst šaddeh 2–4&nbsp;čiivgâ.

## Kovegalleria

Polarfuchs 1 2004-11-17.jpg|
Vulpes lagopus in Iceland (cropped 3).jpg|
Alopex lagopus IMG 9019.JPG|
Arctic fox pups animals.jpg|
Arctic fox with fish.jpg|
Blue fox on St Paul Island by Ryan Mong USFWS.jpg|


## Käldeeh
Marttila

**Marttila** () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Marttilast ääsih 1&nbsp;993 olmožid, já ton vijđodâh lii 195,99&nbsp;km², mast 0,68&nbsp;km² lii čääci. Marttila naaburkieldah láá Koski Tl, Lieto, Loimaa, Paimio, Pöytyä já&nbsp;Salo.

## Historjá

Marttila vuáđudui ive&nbsp;1409.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Marttila markkân.

## Siijdah

Heikola, Hirvas, Hongisto, Huovaristo, Juutila, Karvela, Krouvi, Laurila, Lovi, Maunula, Mäntsälä, Ollila, Palainen, Pappila, Prunkila, Purhala, Rekoinen, Ruskolainen, Simala, Siutila, Suoniittu, Tiipilä já Vättilä.

## Kovegalleria

Marttilan kunnantalo.JPG
Marttilan lainamakasiinit.jpg
Connecting road 12307.JPG


## Käldeeh
Iilvâs

**Iilvâs** (*Lynx lynx*) lii kissáelleid kullee koskâstuárusâš piätuellee, mii iälá Fennoskandiast, Ruošâst já Tiibetist. Smavvâ populaatioh kávnojeh meiddei muádi eres saajeest Euraasiast.

## Stuárudâh já olgohäämi

Iilvâs lii 70–140 cm kukke, já ton seibi lii 15–26 cm. Iilvâs tiäddá táválávt 8–25 kg. Ores lii stuárráb ko niŋálâs. Ilvâs turkkâ lii ruopsâd, ruškâd já räänis. Čuávji vyelni, käŋŋirijn, čiäpáttist já peeljij siskiibeln turkkâ lii vielgâd. Ilvâs peeljij keejijn láá 4–7 cm kukkosiih čapis tiepih. Iilvâs lii vuáhádum pyereest Suomâ táálván: kuhes juolgijguin já stuorrâ kepilijguin mätki ovdán kossâ muottust-uv já assaas turkkâ syeijee puolâšijn.

## Lavdâm já eellimpiirâs
thumb|left|230 px|Ilvâs lavdâm
Iilvâs mákkoo merâasseest 5 500 meetter aloduv räi. Pyeremustáá iilvâs mákkoo vuovdijn, mutâ tom puáhtá kuáhtáđ ordârääji taavaabeln-uv. Ton lasseen iilvâs tiättoo meiddei koskâmeerâlii šadolâšvuođâ meecijn já Koskâ-Aasia miestâkuávluin já koške aroin.
### Suomâ
Iilvâs iälá masa ubâ Suomâst. Puásuituálukuávlust, Pohjanmaast, Koskâ-Pohjanmaast já Maadâ-Pohjanmaast nääli lii ucce. Lii árvuštâllum, et ive 2018 Suomâst lijjii 1 865–1 990 ilvâsid. Iilvâs ij lah kuássin olmânáál lijkkum iälustiđ Säämist, veikkâ tobbeen láá poccuuh, njuámmileh, riämnjáh, uárreeh já maaŋgâlágáneh lodeh.

## Eellimvyevih já lattim

Iilvâs lii piärguporree piätuellee. Ehidist iilvâs vuálgá pivdomáátkán. Kissáellee tärhis kulo já uáinu vievâst tot áiccá salâsellee. Ko iilvâs lii huámášâm salâsellee, tot njááhá vistig nuuvt alda ko máhđulâš já páácá vyerdiđ, et salâsellee puáđáččij stuŋgiittem ooláádmuudon. Kivkked tot stuŋgit korrâ liävttoin saallâs. Iilvâs ij vyelgi uávuttâllâđ saallâs. Ilvâs tehálumoseh salâselleeh láá meccikaavrâs já njuámmileh, mut meiddei riemnjis, uárree, lodeh já uccâjursseeh heivejeh.

## Lasanem

Kiđđâtälvi-iijâi oresilvâseh taištâleh korrâsávt niŋálâsâin. Ores já niŋálâs lává oovtâst tuše muáddi oho kieimâm ääigi, ko iilvâs lii luándus peeleest ohtuunisorroo. Táválávt niŋálâs čivgá kyehti čiivgâ källee vuálá tâi stuorrâ muorâ vuovdân, kuus tot lii ráhtám peesi. Čiivgah čuávuh niŋálâs suullân ive ääigi já uáppih tast pivdemtááiđuid.

## Käldeeh
Uđđâ-Kaledonia provinseh

Uđđâ-Kaledoniast láá 3 **prooviins**, moh láá juohhum 33 kieldân.

* Maadâ-prooviins (*province Sud*). Prooviins uáivikaavpug: Nouméa. Vijđodâh: 9&nbsp;407&nbsp;km2. Ässeeloho: 203&nbsp;142 ässed (2019).
* Tave-prooviins (*province Nord*). Prooviins uáivikaavpug: Koné. Vijđodâh: 7&nbsp;348&nbsp;km2. Ässeeloho: 49&nbsp;912 ässed (2019).
* Loyautésuollui prooviins (*province des îles Loyauté*). Prooviins uáivikaavpug: Lifou. Vijđodâh: 1&nbsp;981&nbsp;km2. Ässeeloho: 18&nbsp;353 ässed (2019).

## Kieldah
thumb|upright=1.8|right|Uđđâ-Kaledonia provinseh já kieldah
Listoost lii vistig kieldânommâ, talle taavgijn lii kieldâ ässeeloho ive&nbsp;2019 já loopâst lii kieldâ haaldâtlâš kuávdáš.
# Thio (2&nbsp;524) Thio
# Yaté (1&nbsp;667) Yaté
# L'Île-des-Pins (2&nbsp;037) Vao
# Le Mont-Dore (27&nbsp;620) Mont-Dore
# Nouméa (94&nbsp;285) Nouméa*
# Dumbéa (35&nbsp;873) Dumbéa
# Païta (24&nbsp;563) Païta
# Boulouparis (3&nbsp;315) Boulouparis
# La Foa (3&nbsp;552) La Foa
# Sarraméa (572) Sarraméa
# Farino (712) Farino
# Moindou (681) Moindou
# Bourail (5&nbsp;531) Bourail
# Poya (maadâuási) (210) Poya
# Poya (taveuási) (2&nbsp;592) Poya
# Pouembout (2&nbsp;752) Pouembout
# Koné (8&nbsp;144) Koné*
# Voh (2&nbsp;856) Voh
# Kaala-Gomen (1&nbsp;803) Kaala-Gomen
# Koumac (3&nbsp;981) Koumac
# Poum (1&nbsp;435) Poum
# Belep (867) Waala
# Ouégoa (2&nbsp;118) Ouégoa
# Pouébo (2&nbsp;144) Pouébo
# Hienghène (2&nbsp;454) Hienghène
# Touho (2&nbsp;380) Touho
# Poindimié (5&nbsp;006) Poindimié
# Ponérihouen (2&nbsp;420) Ponérihouen
# Houaïlou (3&nbsp;955) Houaïlou
# Kouaoua (1&nbsp;304) Kouaoua
# Canala (3&nbsp;701) Canala
# Ouvéa (3&nbsp;401) Fayaoué
# Lifou (9&nbsp;195) Wé*
# Maré (5&nbsp;757) Tadine

Huám.: * prooviins uáivikaavpug.

## Käldeeh
Lela Keburia

**Lela Keburia** (; š. čohčâmáánu 21. peeivi 1976, Zugdidi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. 

## Käldeeh
Marie Curie

**Marie Skłodowska-Curie** (algâaalgâlâš nommâ *Maria Salome Skłodowska*; ) lâi puolalâš fysikkár já kemist. Sun finnij Nobel-fyysiikpalhâšume ive 1903 já Nobel-kemiapalhâšume ive 1911. Marie Curie lii áinoo, kii lii vuáittám sehe Nobel-fyysiikpalhâšume já Nobel-kemiapalhâšume. Marie lâi meid vuossâmuš nissoon, kii vuoitij Nobel-palhâšume.

Karrieeris ääigi Marie Curie kaavnâi oovtâst kálláin Pierre Curiein Marie kyehti radioaktiivlii algâamnâs: polonium já radium. Sun meid uáinistij, ete torium lii radioaktiivlâš algâaamnâs. Pierre já Marie Curie vuoittijn Nobel-fyysikpalhâšume ive 1903 radioaktiivlij algâamnâsij tutkâmist. Siämmáá ive tom vuoitij meiddei Henri Becquerel radioaktiivlâšvuođâ kavnâmist. Marie Curie vuoitij nube-uv Nobel-palhâšume ive 1911, taan tove kemiast, tastko sun luhostui vuossâmužžân sierriđ putes radium já lâi kavnâm kyehti uđđâ algâamnâs. Vuossâmuu maailmsuáđi maŋa Marie Curie vuájui röntgenkuvvimvuovij tutkâmân. 

Meid Curie nieidâ Irène Curie já suu käälis Frédéric Joliot-Curie tuuđháin radioaktiivlâšvuođâ, já suoi selvâttáin rahtum radioaktiivlâšvuođâ vuáđujurduu, mii išedij neutroon kavnâm. Radioaktiivlâšvuotâ lâi uđđâ almoon Curie eellim ääigi já radioaktiivlâšvuođâ háitulijn peelijn iä vala lamaš tiäđuh. Suonjârdem tuššâdij Curie ođđâm, já Curie jaamij ive 1934 pahas anemia keežild.

## Käldeeh
Puoidâ

**Puoidâ** (*Mustela erminea*) lii uccâ piätuellee, mii kulá netielleid já iälá maailm taveuásist. 

## Stuárudâh já olgohäämi

Puoidâ rummâš kukkodâh lii niŋálâsâin 18–22 cm já orásijn 23–27 cm. Seeibi lii 7–10 cm kukke. Niŋálâs tiäddá suulân 80–150 g já ores 150–300 g. Turkkâ lii ruškâd keessiv já vielgâd tälviv. Seibikeeči lii čappâd pirrâ ive. Tuše tavveen puoidâ molso kesi-iivnes tälvi-iivnán já muottuuttes soojijn tot lii pirrâ ivij ruškâd.

## Lavdâm
thumb|left|220 px|Puoidâ lavdâm
Puoiduuh tiättojeh masa ubâ Euraasiast, Tave-Afrikist já Tave-Amerikist. Euroopist toh iä tiettuu tuše Islandist já Koskâmeerâ kuávlust. Aasiast puoiduuh tiättojeh ain Himalaja já Jaapaan räi. 

Vyelišlaajah láá ohtsis 37. Tave já nuortâ populaatioh láá stuárráábeh ko viestâr populaatioh. 

### Suomâst

Puoidâ iälá ubâ Suomâst, mut tot lii almolub taveoosijn ko maadâoosijn.

## Eellimvyevih já lattim

Puoidâ lii nuuvtkočodum jyehi saje piätu, mii oskeldât meid čáácán-uv, veikkâ ij ton pivdopiirâs ubâ lahkin. Puoiduu reeviir vijđodâh lii kiddâ tast, mon ennuv raavâd lii finnimnáál. Jis tälviv lii tuárvi ennuv raavâd, te niŋálâs reeviir lii muáddi hehtaar. Ores vuod jotá 2–3 keerdi stuárráb kuávlust. Puoidâ iälá ohtuunis.

Puoidâ lii aktiivlâš iho, mutâ pivdá meid peiviv. Puoidâ koddá saallâs niiskán kääskistmáin. Puoiduu tehálumoseh salâselleeh láá čäcisäpligeh, meccisäpligeh, muldesäpligeh já uárreeh. Jyehi ive iä kuittâg lah säpligeh aaibâs tuárvi já talle puoidâ ferttee sirduđ etievvisáid, moh láá cuobbuuh, täžiligeh, ludij maneh já uđâgááh, motomin joba mááđuh, tiivreh já myerjih-uv. Riämnjáh, neđeh já kozzâlodeh pivdeh puoiduid.

## Lasanem
Niŋálâs čivgá 3–7 čiivgâ loppâkiiđâ. Peesi lii táválávt keđgileejeest, hálgupiinoost tâi rakânâs vyelni. Ores puoidâ ij uásálist mahten perâelimân, pic niŋálâs ráhtá jieš peesi já tipšo šaddee čivgâidis ohtuunis. Pelnub mánuppajasâžžân puoidâpeerâ kuáđá peesis já čohčuv tot pieđgân, mon maŋa čiivgah uážžuh piergiittâllâđ jiečânis.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nousiainen

**Nousiainen** () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Nousiaisiist ääsih 4&nbsp;707 olmožid, já ton vijđodâh lii 199,56&nbsp;km², mast 0,57&nbsp;km² lii čääci. Nousiaisii naaburkieldah láá Aura, Masku, Raisio, Mynämäki, Pöytyä, Rusko já Turku.

## Historjá

Nousiainen vuáđudui ive&nbsp;1867.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Aatoila, Alakylä, Haatila, Hakola, Heininen, Hyrkkö, Kaisela, Kaitarinen, Kallunen, Keskusoja, Killainen, Koljola, Kukkola, Kulola, Kytöinen, Kärmälä, Kärrynen, Köönikkälä, Laaleinen, Laihonen, Leinainen, Mahala, Moijonen, Mutola, Nummi, Nutturla, Ojankulma, Paijula, Paistanoja, Pakainen, Palo, Papumäki, Puotunen, Rekoinen, Repola, Riitalho, Ristimäki, Riukula, Saksala, Santamala, Sukkinen, Tappuri, Topoinen, Vadanvainio, Vainionpohja, Vainoinen, Valpperi, Vastlahti já Vuorenpää.

## Kovegalleria

Nousiaisten rautatieasema.jpg
Nousiaisten viljavarasto.jpg
Nutturlan seisake.jpg
Rantapiha.jpg


## Käldeeh
Kozzâsäplig

**Kozzâsäplig**, **kozzsäplig** teikkâ **koddesäplig** (*Lemmus lemmus*) lii ivnáás muoldâgšlaajâ, mii iälá Tave-Fennoskandiast.

## Stuárudâh já olgohäämi
Rummâš kukkodâh lii 8–17,5 cm. Siäibáš lii 1,5–2 cm. Kozzâsäplig tiäddá suulân 20–130 g. Uáivi já ovdâselgi láá čappâdeh. Selgi lii mudoi ooraans-fiskâd, já nuuvt láá ertpeleh-uv. Fáárust láá kuittâg meiddei muáddi čapis soksâm. Peeljih kooskâst láá ooraans tiälhuh. Seelgist lii čapis säärgis. Vyelipeeli lii fiskâd.

## Lavdâm já jotteem
thumb|left|185 px|Kozzâsäplig lavdâm
Kozzâsäplig lii Tave-Fennoskandia áinoo endeemlâš (ađai kuátuvuálgulâš) njomâtteijeešlaajâ. Suomâ peln kozzâsäpligij aassâm- já eellimsajeh láá uáli-uv jo uccáá já nuuvtpa ko stuárráb vajâldemihe puátá, te toos vaaikut šiev purrâmâštile lasseen assaas muotâkerdi, mii syeijee säpligijd kolmâsist.

Kozzâsäpligeh oovtkiärdánávt vyelgih joton purrâmâš- já aassâmsojij nuuhâm keežild já tot jotteemkuávlu puátá tast, maggaar saajeest toh láá loskâm já kuus kulij lii puoh älkkeemus vyelgiđ joton.

## Raavâd
Kozzâsäpligeh poreh iänááš jieškote-uvlágánijd siähtálijd, mut mottoom verd meiddei luhteešaddoid já eres syeinišadoi ruánáá oosijd. Vyevdist kozzâsäpligeh poreh loostâid, toŋŋâsid já kukkáid.

## Lasanem
Táválávt kozzâsäplig lasanemäigi pištá ubâ keesi, mutâ sáttá jotkuđ tälviv-uv. Niŋálâs puáhtá čivgâd 6–8 čivgâčuurâd ivveest, já tot čivgá aldasáid lovmat čivgâd ohtân. Čiivgah láá jo suhâjuátkimavveest viiđâ oho ahasâžžân. Tast puáhtá suullân rekinistiđ, kalle kozzâsäplig pyehtih šoddâđ oovtâ ive ääigi oovtâ niŋálâsâst, jis raavâd lii tuárvi já liegâsvuotâ lii hiäivulâš.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Rusko

**Rusko** lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Ruskost ääsih 6&nbsp;339 olmožid, já ton vijđodâh lii 127,90&nbsp;km², mast 0,75&nbsp;km² lii čääci. Rusko naaburkieldah láá Aura, Masku, Mynämäki, Nousiainen, Pöytyä, Raisio já&nbsp;Turku.

## Historjá

Rusko vuáđudui ive&nbsp;1870.

### Kieldâlahtemeh

Uási Maaria kieldâst lohtui Ruskon ive&nbsp;1967. Vahto kieldâ lohtui Ruskon ive&nbsp;2009.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Asola, Hiidenvainio, Hujala, Kankare, Kirkonkylä, Liukola, Lähteenmäki, Munittula, Merttelä, Paasniittu, Papumäki, Päällistönmäki, Uttula já Vahto.

## Kovegalleria

Ruskon kirkonkylää nähtynä Vahdontieltä kaakosta.jpg
RuskonKunnantalo2021.jpg
Ruskon keskusta.jpg
Ruskotalo2021.jpg


## Käldeeh
Masku

**Masku** lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Maskust ääsih 9&nbsp;538 olmožid, já ton vijđodâh lii 204,01&nbsp;km², mast 29,26&nbsp;km² lii čääci. Masku naaburkieldah láá Mynämäki, Nousiainen, Rusko, Raisio, Naantali já Taivassalo.

## Historjá
thumb|left|Masku kieldâlahtemeh
Masku vuáđudui ive&nbsp;1234.

### Kieldâlahtemeh

Askaisii já Lemu kieldah lahtojii Maskun ive&nbsp;2009. Ive&nbsp;2011 Askaisii uárjiuásih lahtojii Naantalin.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

***Masku**: Ajosenpää, Akkoinen, Auvola, Hujala, Humikkala, Härmälä, Iinainen, Intola, Juva, Kairinen, Kaituri, Kajala, Kakkarainen, Kalela, Kankainen, Karinkylä, Kaukoinen, Kelhoinen, Kierikainen, Killuva, Kiveinen, Korpi-Iiroinen, Kurittula, Kynnysmäki, Lankila, Laulainen, Lellainen, Luolavuori, Maanpää, Malho, Mäksmäki, Niemenkulma, Ohensaari, Pakainen, Pappila, Piuha, Ristimäki, Sopola, Stenberga, Suikkila, Taipale, Takapaltta, Tanila, Tuijula já Villilä.

***Askainen**: Ahtinen, Antikainen, Auttinen, Hannula, Iiroinen, Kairinen, Karavainen, Karvatti, Koskoinen, Laakinen, Lempoinen, Manna, Merijärvi, Nepola, Palsala, Pukkila, Raumharja, Rauvola, Ruohoisenmaa, Tättäläinen, Tävälä, Vanhakylä já Vilu.

***Lemu**: Heikkinen, Helala, Hievunen, Iso-Vallunen, Järäinen, Kaitainen, Kaivonen, Kallela, Kovala, Kuneninen, Leppävainio, Mannerjärvi, Maskulainen, Mattila, Miiainen, Monnoinen, Niittukartano, Nikkarla, Nyynäinen, Oukkula, Pappila, Peinikkala, Penninen (lappum), Raukunen, Seijainen, Seppälä, Taloinen, Tenhola, Toijola, Torttila, Tuhkala, Valpperi, Vastila, Verainen, Vipinen, Vitikainen, Vähä-Vallunen já Yllikäinen.

## Kovegalleria

Kankainen manor 1 AB.jpg
Lemu church.jpg
Louhisaari.JPG
Aitsaari.jpg
Kuurnanpaa.jpg
Linnavuori Masku 2009.jpg


## Käldeeh
Ranska Guayana kieldah

thumb|505x505px
thumb|530x530px
Taan siijđost láá **Ranska Guayana kieldah**. Ranska Guayanast láá ohtsis 22 kieldâd, moh láá juohhum 2 arrondissementân.

## Käldeeh
Réunion kieldah

Taan siijđost láá **Réunion kieldah**. Réunionist láá ohtsis 24 kieldâd, moh láá juohhum 4 arrondissementân.

## Käldeeh
Mayotte kieldah

thumb|481x481px
Taan siijđost láá **Mayotte kieldah**. Mayottest láá ohtsis 17 kieldâd. Arrondissementeh iä lah.

## Käldeeh
Apollo 11

thumb|Armstrong (čiž.), Collins já Aldrin
**Apollo 11** lâi NASA mánudâšohjelmist vuosmuš mätki, mii kirdettij ulmuid Mánudáá asan. Taat lâi nuuvt kočodum G-tiijpâ mätki, mon ulmen lâi siäivuđ Mánudáá asan, nuurrâđ čäittusijd já maccâđ torvolávt Enâmân.

Apollo 11 -kirdemvuárust kevttui Saturn V-rakkeet, SA-506. Kirdem- já huolâttâsmooduul nommâ lâi Columbia. Mánudâšmooduul lâi LM-5-tijppâ, já ton nommâ lâi Eagle.

Astronauteh, kiäh kirdii Apollo 11 Mánudâžân, lijjii komendeijee Neil Alden Armstrong (š. 5.8.1930, j. 25.8.2012), kirdemmooduul piiloot Michael Collins (š. 31.10.1930, j. 28.4.2021) já mánudâšmooduul piiloot Edwin Eugene "Buzz" Aldrin Jr. (š. 20.1.1930). Komendeijee kiirdij rakettáin vuosmuid 12 minuttid, já ton maŋa kirdemmooduul piiloot kiirdij loppâmääđhi. Mánudâšmooduul piiloot lâi määđhi systeeminsner, já suu pargon lâi luuhâđ mittárijd sehe kirdemmooduulpilottân määđhi ääigi et komendeijei Mánudâžân siäivum ääigi já Mánudáást luŋŋânem ääigi. Komendeijee kiirdij meid mánudâšmooduul Mánudáá asan. 

Apollo 11 paččui Cape Canaveralist pääččimvuálááš 39A:st syeinimáánu 16. peeivi 1969. Rakkeet kiirdij Mánudâžân kulmâ pirrâmpeeivi, já niäljád kirdempeeivi adai syeinimáánu 20. peeivi mánudâšmooduul siäivui Mánudáá asan Mare Tranquilitatisân (Joskâdvuođâ meerâ), mii lâi tuárvi täsivis kuávlu vuosmuu siäivumân. Apollo 11 kirdemmooduul maacâi torvolávt Enâmân já siäivui Kuálhis väldimeerân syeinimáánu 24. peeivi.

Siäivum maŋa Apollo 11 pilotteh karttii kuulmâ oho karanteenin ton paaloost, et sij pyehtih Mánudáást vieres taavdâid Enâmân.

## Käldeeh
Martinique kieldah

thumb|400px|Martinique arrondissementeh já kieldah
Taan siijđost láá **Martinique kieldah**. Martiniquest láá ohtsis 34 kieldâd, moh láá juohhum 4 arrondissementân.

## Käldeeh
Paimio

**Paimio** () lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Paimiost ääsih 10&nbsp;960 olmožid, já ton vijđodâh lii 242,26&nbsp;km², mast 3,86&nbsp;km² lii čääci. Paimio naaburkieldah láá Lieto, Kaarina, Marttila, Salo já&nbsp;Sauvo.

## Historjá

Paimio vuáđudui ive&nbsp;1325, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1997.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Kovegalleria

Paimion paloasema.jpg
Paimion sähkömuseo2.jpg
Paimion rautatieasema 2 AB.jpg
Paimion koulukeskus yläaste.jpg


## Käldeeh
Puágui

**Puágui** lii puigâkaanij hiäimun kullee meccikänilodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Puágui lii uccâ, 34–39 cm kukkosâš meccikänilodde, mii tiäddá suulân 250–450 g. Tot lii ruškis-, ränis-, vielgis- já čapiskirjáá. Pogguu jienâ lii 4- tâi 5-staavvâlsâš njuurgâs.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Puágui lii Euroop já Aasia boreaallii kuácceevyevdistiellâs lodde. Suomâst tot iälá masa ubâ enâmist, mut Säämist kuosâ ordârääji paajaabeln tot lii härvinâš. Puágui lii päikkilodde, mii iälá muorriis vuovdijn, eromâšávt kuosâvuovdijn. Suomâ puáguinääli lii áárvu mield 400 000–500 000 paarrâd.

## Lasanem

Pogguu piervâl lii táválávt uccâ muorâ teikkâ miestuu vyelni. Niŋálâs mannee vyesimáánust 9–10 manneed já láálá taid 25–27 peivid. Uđâgááh kirdeškyetih jo neelji peeivi ahasâžžân.

## Raavâd

Puágui porá umolijd, uurbijd, versoid já muorjijd.

## Miäcástem

Pogguu miäcástem lii loválâš čohčuv ubâ Suomâst.

## Käldeeh
Sámi Grand Prix 2001

**Sámi Grand Prix 2001** lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal&nbsp;-servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln ive 2001 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 12. tove, ko kišto uárnejui. Juoigâmuási vuoitij kieldâsämmilâš Anfisa Agejeva já lávlumuási ruátálâš-sämmilâš lávlumjuávkku Sofia och Anna. Kišto maŋa Rieban almostitij nurâldâhskiäru, mii siskeeld puoh uásálistei pittáid.

## Juoigâm- já lávlumuásih
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási.

### Juoigâmuási
Juoigâmuásist lijjii 9 uásálisted. Taam uási vuoitij kieldâsämmilâš kirječällee já musikkár Anfisa Agejeva (noomáin Anfissa Agueva), kii uásálistij vuossâmuu keerdi kiišton. Sun livđui pitá *Meleš*. Nubben lâi kuovdâkiäinulâš Mathis A. Oskal pittáin *Ruvaš nieiddat ja buolaš bártnit* já kuálmádin láin Kirsten Marit Olsen já Kristine Sara S. Gaup, suoi-uv Kuovdâkiäinust, pittáin *Iŋgá Márjá*. 

#### Juoigâmuási uásálisteeh

### Lávlumuási
Lávlumuásist lijjii 6 uásálistee. Uási vuoitij ruátálâš-sämmilâš lávlumjuávkku Sofia och Anna ađai vääččirliih Sofia Jannok já Anna Kärrstedt pittáin *[[Meahci mánná]]*. Nubben láin Wenche M. Hætta já Annbjørg Hætta pittáin *Girdilan* já kuálmádin lâi nubbe kieldâsämmilâš ađai Elvira Galkina pittáin Kárášjohka''. 

#### Lávlumuási uásálisteeh

## Áillohaš-muusikpalhâšume
Ive 2001 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Johan Sara jr. Sun lii siämmáš olmooš, kiäm Ole Larsen Gaino juoigâi juoigâmuásist.

## Käldeeh
Kuoškkärigâš

thumb|Kuoškkärigâš
thumb|Kuoškkärigáá maneh
**Kuoškkärigâš** lii virdečaasij varbuslodde. Tot lii Taažâ aalmuglâšlodde.

## Nommâ
Kuoškkärigâš lii tiptám siämmáá noomâs jo nuuvt kuhháá ko anarâš loddenomâttâsâid puáhtá tutkâđ. Tot lii lamaš anarâššáid luhopyehtee lodde. Katekeet Mikko Aikio muštâl *Inarinlappalaista kansantietoutta* -kirjeest kuoškkärigáá luho addelmist näävt:

"Sämi-enâmist jurdii ulmuuh tovle já vala tälviv jurdeh, motomeh, ete kuoškkärigááh láá luho adeliđ pyereh. Tondiet sij, kuo kolgii maidnii nuuvt finniđ, te pivdii sij kuoškkärigáá já valdii tom já pieijii čukkásis, ansun pyerebeht luhostuvá, maid sij láá áigumin. Já kuo sij lijjii áigumin kerivâššâđ, te valdii sij tuše kuoškkärigáást koozâid já pieijii raddeliijne kiäčán, et ansun sij kerivist vuátáččii. Já kuoškkärigáá onnii jyehináál lohoadelijjen, ličij-uv tot lamaš meeci pivdedijn já käärji piemâdijn já jyehináál eres-uv aašijn."

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Kuoškkärigâš lii 17–20 cm kukkosâš tevkisruškis lodde, mon radde lii vielgâd. Ton poođâš já suájáh láá uánihááh, já tot tiäddá 55–73 g.

## Eellimvyevih
Kuoškkärigâš lii ajâleevij ilolâš visârdeijee, mii motomin kirdá kuhes-uv maađhijd meccijottee ovdiibeln. Kivirikko kovvee kuoškkärigáá näävt: 

“Hitruu lii kejâdiđ ohtuunis keeđgi alne čokkájeijee kuoškkärigáá, mii tiäškás kolmâ čáácán teikâ láppoo ruunán jieŋâ vuálá já váhá áigáá keččin vuod iiđeest uáinusán, čäcitivre teikâ suoksâ vala njäälmist. Jotelávt tot vuod njuškee keeđgi oolâ, noođhâst moddii, čoovoost pottâšis  jeđe kirdel nube keeđgi oolâ. Siämmáá nođhâšem, pottâš já suájái čovodem tot kiärdu tobbeen-uv. Tutâvâžžân tot keejâd čáácán, kavnuuččij-uv tobbeen mihheen purrâmuššân, ige tot ollágin eeppid njuškiđ maassâd čáácán. Kuoškkärigâš porá čäcitivrijd já toi suovsâid, kaccuid já uccâ šlieddâelleežijd. Tom, maid tot ij tuhhit njálmásis, tot kuáđá jienâroobdân, kuus šaddeh stuorrâ purrâmuštuvneh.”

## Lavdâm já eellimpiirâs

Kuoškkärigâš iälá Euroop já Aasia várádâhkuávluin. Suomâst tot pessee iänáážin Nuorttâ-Laapist já Kuáccámist. Suomâst pessejeh áárvu mield 250–350 paarrâd. Tälviv suulân 5 000 lodded puátih Ruotâst já Taažâst Suomân tálvástâllâđ.

## Lasanem

Kuoškkärigáá piervâl lii juuvâ tâi aijuu riddoost, motomin šalde ráhtusijn. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 3–6 mane já láálá taid 14–18 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 18–25 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd

Kuoškkärigâš porá čielgitävtittes elleid já motomin meid uccâ kuolijd, maid tot ocá virdečaasijn puškáristmáin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sámi Grand Prix 2001 (album)

**Sámi Grand Prix 2001** lii nurâldâhskiärru, mon Rieban almostitij roovvâdmáánu 17. peeivi 2001. Skiärust láá ive 2001 Sámi Grand Prix&nbsp;-kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei 15 pittád, moh päddejuvvojii kišto ääigi. Skiäru pitáh 1–6 láá lávlumuásist, já loopah juoigâmuásist.

## Pittálisto

## Käldeeh
Elvira Galkina

**Elvira Abramovna Galkina** (; š. juovlâmáánu 4. peeivi 1965, Luujävri, Murmansk, Sovjetlitto) lii kieldâsämmilâš tivtâsteijee, kirječällee já musikkár. 

## Karrieer
### Muusik
Ive 2001 Galkina láávlui vuossâmuu keerdi Sámi Grand Prix&nbsp;-kištoost, mut ij vuáittám.Čuávuváá ive sun uásálistij oppeet kištoost, mon sun vuoitij pittáin *Immel Agk*. Suu alge Yarsem Galkin lii meid uásálistám Sámi Grand Prix&nbsp;-kiišton, ko sun ráppái oovtâst Roman Yakoleváin ive 2021 lávlumkištoost.

## Palhâšumeh
Ive 1994 Galkina já Iraida Vinogradova juohhijn vuossâmuu Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume. Galkina vuoitij kirjeest *[[Šerres beaivi]]* já Vinogradova kirjeest *[[Mu ustibat]]*.

## Pargoh
### Nurâldâhskiäruh
Galkinast láá pitáh čuávuváin skiäruin:

* 2001 – Sami Grand Prix 2001, pittáin *Kárášjohka*
* 2002 – Sami Grand Prix 2002, pittáin *Immel Agk*

### Kirjeh
* 1991 – Пе̄ййвьесь пе̄ййв: парна стиха. Murmansk
* 1992 – Пе̄ййвьесь пе̄ййв. Murmansk
* 1994 – Пе̄ййвьесь пе̄ййв. Davvi Girji
* 1994 – Пе̄ййвьесь пе̄ййв: Šerres beaivi, koveh: Jakov Jakovlev, Davvi Girji: Taažâ
* 1998 – Та̄ссьт нӣйта: Моайнас. Davvi Girji
* 1999 – Та̄ссьт нӣйта: Моайнас – Nástenieida: Sámi máinnas, koveh: Jakov Jakovlev, Davvi Girji: Taažâ
* 2010 – Пяйви : повесть. Murmansk
* 2012 – Сандра: Рассказы. Murmansk

## Käldeeh
Merâkuáskim

**Merâkuáskim** (*Haliaeetus albicilla*) lii vaalij hiäimun já merâkuáskimij suuhân kullee stuorrâ piätulodde. Suomâ puárásumos merâkuáskim lii lamaš 27,5-ihásâš já maailm puárásumos merâkuáskim lii lamaš 33-ihásâš.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Merâkuáskim kukkodâh lii 78–100 cm. Suájái koskâ lii 1,9–2,4 m. Ores merâkuáskim tiäddá 4–6 kg já niŋálâs 5–7 kg.

Merâkuáskim lii ruškâd, čappâd, vielgâd já räänis.

## Ellimpiirâs
Merâkuáskim iälá merâkuávluin já jaavrijn. Suomâst merâkuáskim pessee táválávt čácáduvâi piälláin, táválumosávt merâriddoin já suáluikuávluin.

## Raavâd
Merâkuáskim porá kuolijd, vorâs piärgu (om. luudijd) já rááđuid.

## Käldeeh

*Čällee: Arvi Lehmuslehti (Aanaar škoovlâ, 3.–4. luokka)*
Tuáršu

**Tuáršu** (*Anas platyrhynchos*) lii viettui suuhân kullee loddešlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Ores tuáršuin lii čuovjis teikkâ ruánáá uáivi já niŋálâsâin lii kuovgisruškis uáivi. Tuáršu ruumâš lii ruškâd já vielgâd. Niŋálâs suájáh láá uásild čuovjâdeh.

Tuáršu tiäddu lii 0,7–1,6 kg já kukkodâh lii 50–65 cm.

## Laavdâm já ellimpiirâs
thumb|left|Tuáršu laavdâm
Tuáršu tiättoo Tave-Amerikist, Maadâ-Ruánááenâmist, Euroopist, Tave-Afrikist já Aasiast. Šlaajâ lii ištâdum meiddei Australian já Uđđâ-Seelandân. 

Tuáršu puáhtá kuáhtáđ masa jyehi kuávlust Suomâst. Suomâ tuáršunääli lii suulân 200 000 pessejeijee paarrâd.

Tuáršuh eelih jaavrijn, juuvâin, meecijn teikkâ joba kaavpugijn.

## Lasanem
Ores tuáršust láá maaŋgâlágáneh kiihâmlattiimeh. Kivâdijn ores tuáršuh čaittâleh niŋálâssáid eromâšávt čuovjisviolet suájáspejâlijdis. Kiihâm maŋa niŋálâs tuáršu huksee piervâl, mii lii rogge šadolâšvuođâ syejeest. Niŋálâs mannee 8–12 manneed, já láálá taid suulân 26 peivid.

## Raavâd
Tuáršu porá siemânijd, tiivrijd já kuolijd.

## Eres tiäđuh
Tuáršu lii pelipuohčâleijee. 

## Käldeeh
Salo

**Salo** lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Salost ääsih 51&nbsp;563 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;168,29&nbsp;km², mast 181,69&nbsp;km² lii čääci. Salo naaburkieldah láá Koski Tl, Lohja, Kemiönsaari, Marttila, Paimio, Raasepori, Sauvo já Somero.

## Historjá
[thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [1932 ihán 2009.]]
Salo vuáđudui ive&nbsp;1887, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1960. Uđđâ Salo kaavpug šoodâi ive&nbsp;2009.

### Kieldâlahtemeh

Uskela kieldâ lohtui Salon ive&nbsp;1967.

Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive&nbsp;2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.  

Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50&nbsp;000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Kaavpuguásih


Hermanni
Horn
Armfelt
Meriniitty
Kauniainen
Ollikkala
Moisio
Palometsä
Enola
Mököinen
Anisi
Lukkarinmäki
Alhaisi
Ylhäisi
Kaukvuori
Kärkkä
Paukkula
Pajula
Rappula
Pahkavuori
Vuohensaari
Anjala
Tupuri
Aarnionperä
Sirkkula
Rauvola
Isokylä
Viitannummi
Metsäjaanu
Viitanlaakso


## Kovegalleria

SALO keskustan.JPG
Teijon pruukki.jpg
Anttipoffi workers' quarters in Mathildedal.jpg
Salon kaupungintalo 2.jpg
Torin tykki 1.jpg
Salon lukio1.jpg
Salonkirjasto.JPG
Salo - kesäkuu 2015-33.jpg
Myllyrakennus 8.jpg


## Käldeeh