open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Urho Kekkosii aalmuglâšmecci

thumb|Suávviljävri Urho Kekkosii aalmuglâšmeecist
**Urho Kekkosii aalmuglâšmecci** lii ive&nbsp;1983 vuáđudum aalmuglâšmecci Aanaar, Suáđigil já Suovâkuoškâ kieldâi kuávlust. 2&nbsp;550&nbsp;km² vijđosâžžân tot lii Suomâ nubben stuárráámus aalmuglâšmecci já ohtâ Suomâ pivnohumosijn vandârdemkuávluin. Paijeel 300&nbsp;000 vandârdeijed eelih aalmuglâšmeecist jyehi ive. Aalmuglâšmecci kuávlust láá vijđes tuodârpajoseh, peci- já kuosâvyevdih sehe stuorrâ jeegih. Kuosâ ordârääji jotá aalmuglâšmeeci rasta. Kuosâvyevdih šaddeh aalmuglâšmeeci maadâoosijn. Kuáskim lii aalmuglâšmeeci tubdâldâhšlaajâ. Puáris vuovdij tijpâliih loddešlaajah láá ovdâmerkkân kuávská, sämicissááš já muorâkuáráttâh. Puoh Suomâ stuorrâpiäđuh kuobžâ, kumppi, iilvâs já ketki joteh aalmuglâšmeeci kuávlust. Uhkevuálásâš juhâskálžu iälá motomijn aalmuglâšmeeci juuvâin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Glottolog

thumb|Glottolog logo
**Glottolog** lii ucceeblovokielâi bibliografialâš tiätuvuáđu. Keevâtlávt tot lii tiätuvuáđu, mii siskeeld maailm puoh kielâid já kielâsuuvâid. Glottolog lii ovdedum Saksaast.

## Liŋkkâ
* Glottolog 

## Käldeeh
Valter Nyström

**Valter Erik Nyström** () lâi ruátálâš almosvalastâllee, kii uásálistij Helsig 1952 kesiolympialáid. Sun poođij kuđâdin almai 10 000 meetter kaččâmist.

## Keejâ meid
* Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1952 – almai 10 000 meetter kaččâm

## Liŋkkâ
* Valter Nyström (eŋgâlâskielân)

## Käldeeh
Jotolâh

[thumb|Jotoluv moottormaađij alne alda [Tukholma.]]
[thumb|Väzzeeh monâmin maađij rasta [Syejiluoddâ|syejiluodâ peht Sloveniast ive 1961.]]
[thumb|[Jotolâhriggee enâmist, kost jotolâh lii uálgispiälásâš.]]
**Jotolâh** lii ulmui mađhâšem teikkâ fievridem já káálvui fievridem. Kiäinujotoluvvâst pyehtih leđe väzzeeh, jotteeh, pyeráh, moottorvuájáneh, eres vuájáneh teikâ ráiđuváávnuh. Jotoluvâst puohah ferttejeh čuávvuđ jotolâhnjuolgâdusâid.

## Keejâ meid
* Uálgis- já čižetpiälásâš jotolâh

## Käldeeh
Fiävru

[thumb|[Tuolmâmmaašin]]
[thumb|[Juná]]
**Fiävru** lii vuájáán, mii joođeet ulmuid já tiiŋgâid saajeest nuubán. Fiävru fievrid mađhâšeijeid já tävirijd teikkâ kuohtuid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Juhleh

**Juhleh** láá tuáluh, main láá ennuv ulmuuh já moi ulmen lii kulâttiđ. Juuhlijd lii táválâš orniđ eellim stuorrâ peeivij ohtâvuođâst, tego kaastâ, konfirmaatio, heejâi teikkâ hävdidem ohtâvuođâst.

## Jieškote-uvlágáneh juhleh
### Peerâjuhleh
* Havdajááh
* Heejah
* Šoddâmpeivijuhleh

### Ristâliih juhleh
* Juovlah
* Luáppijááh
* Laskijááh
* Pessijááh

### Jyehi-ivvááh juhleh
* Jiečânâsvuođâpeivi já lannejuhleh
* Jonsahpeivi
* Uđđâihe
* Ustevpeivi
* Válburpeivi

## Käldeeh
Kulttuur

**Kulttuur** meerhâš olmoošlii tooimâ já symbollijd ráhtusijd, moi peht toimâ uážžu merhâšume. Ton ibárdâs mield kulttuur lii puoh, mii lii táválâš ulmuid.

## Tovlááh kulttuureh
* Egyptlâš kulttuur
* Sumerlâš kulttuur
* Minolâš kulttuur
* Heettilâš kulttuur
* Induskulttuur

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kielâ

**Kielâ** lii dyynaamlâš symboljuávkku. Symbolijd lii máhđulâš uáiniđ, kuullâđ teikkâ tubdâđ, já toid kuleh meid njuolgâdusah, moi peht symbolijd puáhtá kevttiđ. Kielâ puáhtá om. leđe luándulâš kielâ, tahokielâ teikkâ ohjelmistemkielâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuáskim

**Kuáskim** (*Aquila chrysaetos*) lii vaalij hiäimun kullee stuorrâ peivipiätulodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Kuáskim kulá merâkuáskimáin Suomâ stuárráámussáid piätuluddijd. 80–93 cm kukkosii lode suájákejij koskâ lii 190–225 cm. Ores tiäddá 3–4 kg já niŋálâs 3,7–6 kg. Puáris kuáskim lii kuovgisruškâd, já ton uáivičokke já niske láá fiskislágáneh. Suájáin láá tevkis já kuovgis sárgáh. Nuorâ lode suájáh láá tevkisránáseh já oovtâivnásiih. Kuáskim jyelgih láá fiskâdeh já ton njune lii čappâd.

## Lavdâm já eellimpiirâs
Kuáskim lii maailm arktâsij kuávlui lodde. Vala 1800-lovo loopâst kuáskim pessij masa ubâ Suomâst. Tot pessee tuše vijđes meccikuávluin, nuuvtpa taan ääigi stuárráámus uási Suomâ kuáskimijn pessejeh Oulu taavaabeln. Kuáskim lii lamaš rávhuidittum Suomâst ive 1962 rääjist. Suullân 350–478 paarrâd pessejeh Suomâst ihásávt. Kuáskim tálvástâl Maadâ-Suomâst, Baltiast, Ukrainast já Maadâ-Ruošâst. Čohčâvarrim álgá čohčâmáánu loopâst já kiđđâvarrim njuhčâmáánust.

## Lasanem
Kuáskim pessee vuossâmuu keerdi 4–5-ihásâžžân. Ton stuorrâ piervâl lii táválávt peesist, mut motomin meiddei heŋgâpäävtist. Niŋálâs mannee njuhčâ-vyesimáánust 2–3 mane já láálá taid 42–45 peivid. Uđâgááh kirdeškyetih 68–77 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd
Kuáskim lii piätulodde, mii porá njomâtteijeid, luudijd sehe haaškâid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1952 – Almai 10 000 meetter kaččâm

**Almai [[10 000 meetter kaččâm]]ist** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1952|Helsinki 1952 kesiolympialijn]]** syeinimáánu 20. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 33, já sij lijjii vuálgus 21 enâmist.

## Puátuseh
[thumb|Emil Zátopek ive [1951]]
[thumb|Fred Wilt ive [1949]]
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.

## Käldeeh
Kielâoppâ

**Kielâoppâ** lii puoh njuolgâdusah, maid lii máhđulâš rähtiđ luándulij kielâ vuáđuld. Jyehi kielâst lii jieijâs kielâoppâ. Kielâoopâ totká kielâtieđâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kielâfilosofia

**Kielâfilosofia** lii tieđâ, mii lii uási filosofiast. Kielâfilosofia ulmen lii čielgiđ kielâ já ton olgohäämi. Kielâfilosofia koččâmâššáid kuleh om.:
* Kielâ puáttim: kuábáš lâi vuosmuš, jurdâččem vâi kielâ?
* Kielâlâš meerhâ já merhâšume koskâvuotâ 
* Kielâ vaikuttâs juurdâšmân

## Kirjálâšvuotâ
* Järvenkylä, Joose & Kortelainen, Ilmari: *Tavallisen kielen filosofia*. Helsinki: Gaudeamus, 2013. ISBN 978-952-495-250-7.

## Käldeeh
Kielâtieđâ

**Kielâtieđâ** teikâ **lingvistik** lii luándulij kielâi tieđâlâš tutkâm. Tutkâmfáádáh láá ei. kielâ systeemin, kielâ uásih já toi merhâšume. Kielâtieđâ totká meid kielâi tuáváá já ovdánem, toi kevttim njálmálii já kirjálii kommunikaatiost. Kielâtieđâ puáhtá leđe teoreetlâš teikkâ keevâtlâš.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Liähtu

**Liähtu** (, tubdâldâh ** v**) lii stuárus, mii kovvee määđhi kukkoduv já ton sunde äigiohtâduvvâst. Liävtu ohtâdâh lii SI-vuáháduvvâst m/s ađai meettereh sekuntist. Liähtu lii vektorstuárus ađai tast lii stuáruduv lasseen meid sunde. 

Jorree joođoost liävtu västideijee stuárus lii kulmeliähtu.

## Matemaatlâš hammim

Koskâliähtu (v) lii määđhi kukkodâh (s) já ääigi (t) koskâvuotâ

v=\frac{s}{t}

Jis liähtu ij lah fastâ, te puddâsâš liähtu lii káppáluv saje derivaatta ääigi háárán.

v=\frac{dx}{dt}

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kumppi

**Kumppi** (Canis lupus) lii stuorrâ penuvellee. Tot lii tuođâlávt uhkevuálásâš Suomâst. 

## Stuárudâh já olgohäämi

Kumppi lii Suomâ stuárráámus penuvellee. 90–150 cm kukkosâš kumppi tiäddá 20–70 kg já ton sevealodâh lii 65–90 cm. Seibi lii 35–50 cm kukke. Ores lii stuárráb ko niŋálâs. Kuumpi selgipeeli lii räänis já čuávji ränisvielgâd. Ton ivne puáhtá kuittâg mulsâšuddâđ masa čappâdist vielgâdân. Kuumpist láá kuhes jyelgih já stuorrâ kepileh. Ton njune lii kukke já seibi njuolgâd.

## Lavdâm

Suomâ kumppinääli ive 2020 lâi suullân 216–246 kumppid. Suomâst lijjii talle áárvu mield 30 valved. Kuumpih eelih tijpâlávt Nuorttâ-Suomâst, mut moonnâm iivij valveh láá lasanâm eromâšávt Uárji-Suomâst.

## Eellimvyevih já lattim

Kuumpih eelih valveest. Kumppivalve lii táválávt peerâ: niŋálâs, ores já čiivgah. Suomâ kumppivoolvijn láá koskâmiärálávt čiččâm kumppid já oovtâ valve reeviir lii suullân 800–1 200 km² vijđosâš. Kuumpih merkkejeh reeviirsis kužžáin. Kumppi lii aktiivlumos iho teikkâ veigin, mut jotá meid peiviv. Kuumpist lii uáli pyeri hajâ- já kuloáiccu, mut ton uáinu ij lah siämmáá pyeri.

## Raavâd

Kumppi lii piätuellee, mii pivdá eromâšávt sorvâelleid. Tot saalâst kuittâg meiddei jursseid, luudijd já njuámmilijd, puásuituálukuávlust poccuid já spiekâstâhlávt päikkielleid. Kumppi kiävttá ubâ saalâsis ravâdâssân, meid taavtijd. Motomin tot sáttá čiehâđ uási salâsist. Kuumpih salâsteh táválávt valven, mut ohtuunis kumppi-uv pasta motomin koddeđ soorvâ.

## Lasanem

Kuumpi kieimâmäigi lii kuovâ-njuhčâmáánust. Niŋálâs čivgá vyesimáánust táválávt 3–6 čiivgâ.

## Käldeeh
Luándulâš kielâ

**Luándulâš kielâ** lii kielâ, mon olmooš sárnu, čáálá teikkâ kiävttá seevvim peht. Luándulij kielâi lasseen láá meid formaalliih kielah já rahtum kielah. 

## Algâ
Puoh maailm ulmuin lii kielâ. Tondiet lii lamaš nuuvt, et kielâ lii šoddâm ovdil ko ulmuuh láá vuálgám Afrikist. Jis nuuvt lii, te kielâ lii paijeel 50 000 ihheed puáris.

## Luokittâllâm
Kielâid lii máhđulâš luokittâllâđ geeneetlávt, typologisávt teikâ eennâmtieđâlávt.

## Käldeeh
Kárgámihe

**Kárgámihe** lii ihe, mast láá 366 peivid. Ton kuovâmáánun lii lasettum 29. peivi, mii kočoduvvoo kárgámpeivin. Táválávt kuovâmáánust láá 28 peivid já ivveest 365 peivid. Paijeelmiärálâš peivi lasettuvvoo ihán, vâi kalenderive iveääigih västidiččii astronomisijd iveaaigijd. 

Kárgámpeivi viättoo neljijn juáválij ivij, peic čuođijn juáválij ivij tuše talle, jis ihe lii meiddei juáválâš neljijnčuođijn. Kárgámpeivi lasettuvvoo tondiet ko Eennâm jorá jieijâs aksel pirrâ nyevt 365,2422 kerdid ton ääigi ko tot jorá ohtii Piäiváá pirrâ. Nubij sanijgijn Eennâm juurrâm Piäiváá pirrâ pištá nyevt 365 peivid, vittâ tiijme, 48 minuttid já 46 sekuntid. Tondiet 365-piäivásiih kalenderiveh iä tievâslávt västid Eennâm juurrâmääigi.

Juliaanlii kalenderist kárgámihe lii ain jyehi niäljád ive talle ko ihelovo puáhtá jyehiđ neljijn. Gregoriaanlii kalender spiehâst täst toin naalijn, et tievâ ihečyeđeh adai čuođijn juávuliih iveh iä lah kárgámiveh, eereeb jyehi 400. ive (tagareh iveh, moh láá juávuliih neljijnčuođijn). Tondiet iveh 1700, 1800 já 1900 iä lam kárgámiveh, mut 1600 já 2000 lijjii.

Čuávuvááh kárgámiveh láá 2024, 2028, 2032, 2036 já 2040.

## Käldeeh
Äigi

**Äigi** lii paje kyevti tábáhtume kooskâst. Nubbe tábáhtume tábáhtuvá nube tábáhtume maŋa. Ko maailmist láá kulmâ ooláádmudo, te puáhtá ettâđ, ete äigi lii niäljád ooláádmuddo. 

Ääigi SI-ohtâdâh lii **s** ađai seekunt.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
André Sicard

**André Sicard** () lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij oovcenubálovádin almai 10 000 meetter kaččâmist.

## Keejâ meid
* Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1936 – almai 10 000 meetter kaččâm

## Liŋkkâ
* André Sicard (eŋgâlâskielân)

## Käldeeh
Sellâvááimusliih

**Sellâvááimusliih** (*Eucarya*) láá ohtâ iälánij kuulmâ domenist. Toh ráhtojeh seelâst teikkâ seelâin, main láá sellâvááimus já maaŋgâlágáneh spesiaališum sellâorgaaneh. Sellâvááimusliih láá stuárráábeh ko bakteereh já arkeoneh. Ton lasseen toi rááhtus lii muálkkáb. Ubâ iäláánkode puáhtá jyehiđ ovdâvááimusláid já sellâvááimusláid. Ovdâvááimusliih láá bakteereh já arkeoneh, já sellâvááimusláid kuleh puoh eres iäláneh.

Sellâvááimusliih láá ärbivuáválávt juohhum neelji koodán: elleekodde, kuobbâreh, šadoh já algâiäláneh.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 2012 – Almai 10 000 meetter kaččâm

**Almai [[10 000 meetter kaččâm]]ist** kištottâllii **[[kesiolympialiih 2012|Lontoo 2012 kesiolympialijn]]** porgemáánu 4. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 29 já sij lijjii vuálgus 18 enâmist.

## Puátuseh
thumb|Almai 10 000 meetter kaččâm fiinaal Lontoo kesiolympialijn 2012
thumb|Mo Farah ive 2015
thumb|Galen Rupp Lontoo kesiolympialijn 2012
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.

## Käldeeh
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 2004 – Almai 10 000 meetter kaččâm

**Almai [[10 000 meetter kaččâm]]ist** kištottâllii **[[kesiolympialiih 2004|Ateena 2004 kesiolympialijn]]** porgemáánu 20. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 24, já sij lijjii vuálgus 14 enâmist.

## Puátuseh
thumb|Almai 10 000 meetter kaččâm fiinaal algâ Ateena kesiolympialijn 2004
[thumb|Kenenisa Bekele (uálgispeln) já Sileshi Sihine (čižetpeln) ive [2007]]
[thumb|Zersenay Tadese ive [2009]]
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.

## Käldeeh
Lippukodde (várdám)

pienoiskuva|350px|Várdájeijeeh Gibraltarist ive 2008
**Lippukodde** lii várdámlihâstâs páihálâš servi. Jyehi lippukodde kulá oovtâ pirrâdâhân eennâmtieđâlii sajaduv vuáđuld. Suomen Partiolaiset ry – Finlands Scouter ry (uánihávt SP-FS), mii lii syemmilij várdájeijei aalmuglâš ornijdume, iššeed várdámpirrâduvâid lippukuudij tuárjumist.

Várdámtooimân uápásmum tábáhtuvá uásálistmáin lippukode muhhijd, leiráid já eres tábáhtussáid.

## Jođetteijee
Lippukode jođetteijee lii várdámlihâstâs páihálii seervi (ađai lippukode) saavâjođetteijee. Sun västid lippukode tooimâst oovtâst ohjelmjođetteijein já pargojođetteijein. Lippukode rävisolmoošjođetteijee kalga tubdâđ sehe almolijd ete ahemudoi miäldásijd šoddâdemuulmijd, vâi sun pasta iberdiđ ahemuddotooimâ olesváldálávt.

## Tuáváášsiärvus
Iänááš uásist lippukuudijn lii mottoom tuáváášsiärvus, suullân kyevti kuálmádâsâst tot lii páihálâš servikodde. Motomijn tot puáhtá leđe vanhimijrääđi tâi miinii iärásijd. Tuáváášsiärvus fáálá távjá lippukoodán saje toimâmân já máhđulávt mottoomlágán ruđâlii iše-uv.

Lippukodeh-uv pyehtih toohâđ tuáváášsiärvussopâmušâid. Lippukodeh, moi tuáváášsiärvusin lii tubdâstâslâš oskoldâhkodde, adeleh vuosâsajasávt ton tubdâstâs miäldásii oskoldâhšoddâdem já siämmást väldih kuittâg huámmášumán tom, et jesânijn láá maaŋgâlágán oskolduvah já uáinuh. Lippukodeh, main ij lah oskolduvlâš tuáváášsiärvus, tuárjuh mudoi jesânij oskolduvlii teikâ uáinulii šoddâm.

## Lijne
Jyehi lippukoddeest lii jieijâslágán lijne, mii lii várdájeijee pyeremus tobdomerkkâ.

## Käldeeh
Tavenääpi

pienoiskuva|Tavenääpi kaskoo Tave-Jieŋâmeerâ|260x260px
**Tavenääpi** lii Eennâmpállu aksel tavekeeči. Tot lii Eennâmpáálu tavemus saje (kobdodâh 90 cekkid, 0 miinut já 0 seekunt tavveen). Tavenääpi lii Arktisâš kuávlust Tave-Jieŋâmeerâst kaskoo morrum- já kidâsjieŋâkuávlu. Jieŋâkuávlu snoorrân já vijđán iveääigi mieldi. Täälvi koskâliegâsvuotâ lii -40 °C já keessiv tot lii 0 °C. Kiiđâst čoohčân Piäiváš páštá ubâ ääigi, mon maŋa skammâ pištá ihepele. pienoiskuva|Jieŋâ minimilavdâm tavenäävi kuávlust iivij 1979–2007 (tavenääpi = čapis tiälkku).|vasen|280x280px

Tavenääpi sirdâšuvá čiččâm ive ääigi suulân oovce meetterid Eennâmpáálu aksel suáibum tiet.

Arktisâš näpijieŋâ ucco ko Eennâmpáálu šoŋŋâdâh lieggân. Taan suujâst lii árvustâllum, ete tavenäävi jienah suddeh loppâkeesi jo muádi ihelove keččin.
## Tavenäävi väldidem
Näpikuávluh láá lamaš Eennâmpáálu majemuuh väldidum kuávluh. Tavenäävi väldidii esken 1900-lovvoost váiváás luándutile tiet veikkâ toos lijjii viggâm moonnâđ jo neljičyet ihheed. Ive 1909 ovtâstumstaatâlâš Robert Peary vuolgij Ellesmeresuolluu tavekeejist tavenäävi njeigâ. Fáárust lijjii meid 133 pennud já 19 riehâd. Peary lâi irâttâm määđhi jo kuohtii, mutâ taan tove šoŋŋâ lâi hiäivulâš. Cuáŋuimáánu 6. peeivi 1909 Peary já suu mätkiskipáreh pessii tavenáápán. Sij lijjii vuossâmuuh ulmuuh tobbeen.

## Elleevalje
Motomin tavenáápán vajâldeh jieŋâkuobžah purrâmuš usâdijnis já harvii tobbeen iälá meid njaalâ. Meerâst lii eenâb eellim ko jieŋâ alne. Rapuellei, maaŋgâi kuolij já merâtäsniraasij lasseen čääsist láá aiccâm nuárjuid-uv. Stuorrâ merânjomâtteijeeh, tego čuárviválláh, láá härvinâš kuállejeijeeh. Tyellittälli almeest uáinojeh kesilodeh, tego čierriheh.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Saammâl já meeci kunâgâs (kirje)

**Saammâl já meeci kunâgâs** () lii vuossâmuš uási käävciuásásii kyevtkielâg Rumbu-kirjerááiđust. Kirjerááiđu čällee já kovvejeijee lii eŋlandlâš kirječällee Lee D. Rodgers. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd.

Taan kirje maainâs lohtâšuvá koskâkiäsán. Mainâsist Saammâl uápásmuvá ohtuunis kuobžáin já uáppá uđđâ kuálástemvyevi, maggaar lii juuvâ eellim, já tom, ete ääših iä lah ain nuuvtko toh vistig oroh.

Kirje almostui ive 2013. Tot lii čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kirjeest kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Anarâškielâlii uási lii jurgâlâm Petter Morottaja. Taam kirje já rááiđu eres-uv kiirjijd lii kuástidâm Anarâškielâ servi ry.

## Käldeeh
Spellâtutkâm

**Spellâtutkâm** teikkâ **ludologia** lii maaŋgâtieđâlâš tieđâsyergi, mii totká speelâid, spelleid, spellâm, spellâmkulttuur já jyehilágánijd fáádáid, moh lahtojeh toid. Veikkâ syergi nommâ čuujoot-uv tuše spelláid, te spellâtutkâm kal totká meid el. sierâid já valastâllâm. Speelâin totkeh analogâlâš speelâid tegu lyevdi-, roolâ- já korttâspeelâid, digitaallâš speelâid tegu tiättur-, video- já moobiilspeelâid sehe toi hybridijd.

## Käldeeh
Lemland

**Lemland** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Lemlandist ääsih 2&nbsp;136 olmožid, já ton vijđodâh lii 965,30&nbsp;km², mast 852,07&nbsp;km² lii čääci. Lemland naaburkieldah láá Föglö, Jomala, Lumparland, Maarianhamina já Sund.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Söderby.

## Siijdah
Lemlandist láá 19 sijdâd: Bengtsböle, Bistorp, Björklund, Flaka, Granboda, Haddnäs, Hellestorp, Järsö, Knutsboda, Kungsholm, Lemböte, Norrby, Nåtö, Prestgården, Rörstorp, Stackskär, Söderby, Vessingsboda já Vesteränga.

## Kovegalleria

Sjöfararkapellet Sankt Olofskapellet.JPG
Lagskar.jpg
Rodhamn.JPG


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suáluistaatâ

[thumb|350px|Maailm suáluistaatah ([Australia lohhoo nannaamin).]]
**Suáluistaatâ** lii staatâ, mon vuosâsajasiih kuávluh láá jo-uv oovtâ teikkâ maaŋgâ suollust. Staatah, main láá maaŋgah suolluuh, pyehtih kočoduđ meiddei *suáluikuávlustaattân*. Suáluistaatâ vyestikeeči lii siseennâmriijkâ.

Maailmist láá 47 suáluistaattâd, moid kuleh maaŋgah maailm stuárráámuin staatâin. Motomeh suáluistaatah láá siämmáá suollust. Ovdâmerkkân Haiti lii siämmáá suollust ko Dominikaanisâš täsiväldi. Jiečânâs staatâi lasseen láá maaŋgah suolluuh tâi suáluikuávluh, moh láá jiešhaldâšemkuávluh jna, tegu Réunion, Montserrat teikâ Cooksuolluuh.

## Keejâ meid
* Listo suáluistaatâin

## Käldeeh
Listo suáluistaatâin

Taat lii listo staatâin, moh hämmejuvvojeh suollust teikkâ suolluin iäge lah uásildgin oovtâgin nannaamist.

## Käldeeh
Staatâ

**Staatâ** meerhâš sehe kuávlu já vuoigâdvuotâvuáháduv. Pooliitlávt já kuávlulávt staatâ lii jiečânâs já ohtâlâs olesvuotâ. Nube tááhust tot lii haaldâtlâš, vuoigâdvuođâlâš já ekonomâlâš vuáhádâh.

## Fáádást eres soojijn

## Keejâ meid
* Listo maailm staatâin

## Käldeeh
Listo ihečuođijn

Taat lii listo ** [[Ihetuhháát|ihetuháttijn]] já [[Ihečyeti|ihečuođijn]]**. Ihečuođij siiđoh siskáldeh listoid iheluuvijn já iivijn.

**[[Kulmânubálovváád ihetuhháát oKr.]]** - **[[Kyehtnubálovváád ihetuhháát oKr.]]** - **[[Ohtnubálovváád ihetuhháát oKr.]]** - **[[Lovváád ihetuhháát oKr.]]** - **[[Oovcád ihetuhháát oKr.]]** - **[[Káávcád ihetuhháát oKr.]]** - **[[Čiččâd ihetuhháát oKr.]]** - **[[Kuuđâd ihetuhháát oKr.]]** - **[[Viiđâd ihetuhháát oKr.]]**

----

## Keejâ meid
* Listo iivijn
* Listo iheluuvijn
Wikipedia

**Wikipedia** lii neetist leijee maaŋgâkielâsâš rijjâ tiätusänikirje, mon vuáđđun lii MediaWiki-tekniik, já mon paijeentuálih já moos čäälih iävtutátuliih. Kii peri puáhtá kuás peri editistiđ tom. 

Wikipedia vuáđudui uđđâivemáánu 15. peeivi 2001. Vuáđudeijeeh láin Jimmy Wales já Larry Sanger. Wikimedia Foundation išedâš Wikipedia.

## Kielâversioh
Kuovâmáánust 2023 Wikipediast lijjii ohtsis 318 kielâversiod. Toi lasseen láá lamaš 11 kielâversiod, moh láá tastoo kiddâdum. Vittâ artikkâlmiärálávt stuárráámuu Wikipedia oornigist láá eŋgâlâskielâlâš, cebuanokielâlâš, saksakielâlâš, ruotâkielâlâš já ranskakielâlâš Wikipedia. Ohtsis 18 Wikipediast láá paijeel miljovn artikkâlid já 71 Wikipediast paijeel 100 000 artikkâlid. 

Veikkâ cebuano- já ruotâkielâliih Wikipediah láá artikkâlmiärálávt viiđâ stuárráámuu Wikipedia juávhust, maaŋgâid tai artikkâlijn lii ráhtám automaatlávt ohtâ botti. Ovdâmerkkân ive 2014 Lsjbot rahtij suulân pele ruotâkielâg Wikipedia artikkâlijn. Booti rähtim artikkâlij kvaliteet ij lah pyeri, já tassaažân paijeel miljovn täin láá meddâlistum ruotâkielâg Wikipediast. Cebuanokielâlâš Wikipediast láá siämmáálágán čuolmah, mut tobbeen botti lii ráhtám paijeel 99 % puoh artikkâlijn. Cebuano- já ruotâkielâ lasseen Lsjbot lii ráhtám artikkâlijd waray-waraykielâlâš Wikipediast siämmáánáál já siämmái čuolmâigijn.

## Käldeeh
Peerâvárdám

**Peerâvárdám** lii Suomâ várdájeijei toimâhäämi, mon aktiviteeteh láá uáivildum perruid. Ulmen lii faallâđ ohtâsii tooimâ ubâ perrui várdámlihâstâs áárvui mield, ige vyelediđ várdámlihâstâs ahemuddo-ohjelm algâttemave. Ulmen lii meiddei puđâldiđ oovtâst luándust uccâ párnáid heivejeijee vuovijn. Peerâvárdáámân iä lah miäruštâllum sierânâs šoddâdemulmeh, já toimâ tábáhtuvá várdámlihâstâs almolij áárvui já šoddâdemuulmij mield. Peerâvárdámtooimâ tubdâldâhhân lii uárree.

Peerâvárdám ij lah várdámlihâstâs eidusâš šoddâdemtoimâ. Tot lii perruu ohtâsâš uápásmemmätki várdámtooimân. Nubij sanijguin tot fáálá perruid máhđulâšvuođâ uápásmuđ toos, mii várdámlihâstâs lii. Perruuh uápásmuveh eidusii várdámtooimân rávhálávt já jieijâs taavtâ mield om. uásálistmáin lippukode muhhijd, leiráid já eres tábáhtussáid.

Peerâvárdámtooimân pyehtih uásálistiđ puoh perruuh, main láá vuálá škoovlâ ahasiih päärnih. Peerâvárdámohjelm aktiviteeteh láá vuávájum 3–6-ihásáid parnijd. Perruuh pyehtih uásálistiđ peerâvárdámtooimân nuuvt kuhháá ko tain láá vuálá škoovlâ ahasiih päärnih. Tooimâ puáhtá algâttiđ meiddei jo ovdil ko puárásumos pärni tiävdá kulmâ ive. Nuorâbeh päärnih pyehtih uásálistiđ tooimâm jieijâs ovdánemtääsi mield.

Peerâvárdáámist toimâohtâdâh lii ubâ peerâ, ige pärni tâi rävisolmooš. Peerâvárdámjuávkun kuleh perruuh, ađai päärni já ucemustáá oovtâ rävisulmuu hammim ohtâduvah. Peerâvárdámjuávhu stivrejeijen puáhtá toimâđ ohtâ já siämmáš olmooš, tâi ovdâsvástádâs jieškote-uv aašijn juáhhoo tooimân uásálistee rävisulmui kooskân. Ideaaltiileest peerâvárdámstivrejeijest lii hárjánem lippukoddeest.

## Käldeeh
Kuru

**Kuru** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Ylöjärvi kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Kurust assii 2&nbsp;759 olmožid, já ton vijđodâh lâi 717,59&nbsp;km², mast 103,49&nbsp;km² lâi čääci. Kuru naaburkieldah lijjii Ikaalinen, Kihniö, Parkano, Ruovesi, Tampere, Virrat já Ylöjärvi.

## Siijdah
Hainari, Itä-Aure, Kahanpää, Kahila, Kaitalahti, Karjula, Keihäsjärvi, Keihäslahti, Koivisto, Leppälahti, Luode, Länsi-Aure, Olkitaipale, Parkkuu, Pengonpohja, Petäjälammi, Pohjankapee, Poikelus, Riihikoski, Ristaniemi, Riuttanen, Riuttaskorpi, Sontu, Länsi-Teisko, Vaakaniemi, Niemikylä já Hankala.

Ive 2016 loopâst Kuru markkân čuákkipääihist assii 1&nbsp;034&nbsp;olmožid.

## Kooskah
Čuávuvááh kooskah láá Kuru markkânist:
* Ylöjärvi: 40&nbsp;km
* Parkano: 45&nbsp;km
* Virrat: 45&nbsp;km
* Tampere: 50&nbsp;km

## Tobdos kuruliih
* Aurora Aspegren (1844−1911), čaittâleijee
* Olavi Heliövaara (1891−1980), pispe
* Paavo Kastari (1907−1991), riehtitiettee
* Tauno Kovanen (1917−1986), hiäiboo
* Seppo Lehto (š. 1962)
* Eino Mäkinen (1926−2014), tiädduloptejeijee
* Urpo Sivula (š. 1988), tuáškumpálluspellee

## Kovegalleria

Aurejärven kirkko.JPG|
Kurun hautausmaa.JPG|
LT kirkko.jpg|


## Käldeeh
Maaninka

**Maaninka** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Kuopio kaavpugân ive&nbsp;2015 aalgâst. Ive 2014 loopâst Maaninkast assii 3&nbsp;748 olmožid, já ton vijđodâh lâi 575,13&nbsp;km², mast 108,62&nbsp;km² lâi čääci. Maaninka naaburkieldah lijjii Iisalmi, Kuopio, Lapinlahti, Pielavesi, Siilinjärvi já Tervo.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Siijdah
Haatala, Halola, Jynkänniemi, Kurolanlahti, Käärmelahti, Kinnulanlahti, Lappetelä, Lappvetelä, Leppälahti, Onkivesi, Pohjois-Haatala, Pulkonkoski, Tavinsalmi, Tuovilanlahti, Varpasmaa, Venäjänsaari já Vianta.

## Kovegalleria

Maaningan kirjasto - Maaninkatalo, Maaningantie 32 - Maaninka - Kuopio.jpg|
Maaningan ortodoksinen kirkko - Pihtisalmentie 120 - Maaninka - Kuopio.jpg|


## Käldeeh
Karl Wahlgren

**Karl (Kaarlo) Wahlgren** () lâi syemmilâš kirječällee. Sun keevtij nommâmeerhâid *Warto* já *K. Warto*.

## Kirjeh
* *Kertoelmia ja havaintoja: alkuperäisiä kokeita*. Hagelberg, Tampere 1888 (nommâmerháin *K. Warto*)

## Käldeeh
Karttula

**Karttula** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Kuopio kaavpugân ive&nbsp;2011 aalgâst. Ive&nbsp;2010 loopâst Karttulast assii 3&nbsp;499 olmožid, já ton vijđodâh lâi 588,75&nbsp;km², mast 115,37&nbsp;km² lâi čääci. Karttula naaburkieldah lijjii Kuopio, Maaninka, Suonenjoki já Tervo.

## Kieldâlahtem
Karttula lohtui Kuopio kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2011. Talle Karttula markkân čuákkipääihist šoodâi Kuopio kaavpug 43.&nbsp;kaavpuguási. Karttula eres siijdâin já čuákkipaaihijn iä šoddâm kaavpuguásih.

## Čuákkipääihih
Karttulast láá kulmâ čuákkipääihi: markkân, Pihkainmäki já Syvänniemi.

## Siijdah
Airaksela, Haapamäki, Hakulila, Hautolahti, Humalaniemi, Joutsensalmi, Juurikkaniemi, Karttula (markkân), Keihästaival, Kemppaanmäki, Koivujärvi, Koivulahti, Koskenkylä, Kuivaniemi, Kuttaniemi, Käpysalo, Lietemäki, Lyytikkälä, Nuutila, Pihkainmäki, Punnonmäki, Riitlampi, Riuttala, Salinmaa, Sammankontaus, Soinlahti, Syvänniemi, Vaarunjärvi, Valkeistaival, Viitataival, Virmaanpää já Kuttakoski.

Nube käldee mield Karttula siijdah láá markkân lasseen Airaksela, Etelä-Karttula, Itä-Karttula, Luvemäki, Pihkainmäki, Riuttala já Syvänniemi.

## Kovegalleria

Airakselan koulu - Airaksela - Kuopio - m.jpg|
Pihkainmäen koulu - Pihkainmäki - Kuopio - 1.jpg|


## Fáádást eres soojijn
* Savo mađhâšem

## Käldeeh
Haukivuori

**Haukivuori** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Mikkeli kaavpugân ive 2007 aalgâst. Ive 2006 loopâst Haukivuorist assii 2&nbsp;268 olmožid, já ton vijđodâh lâi 504,03&nbsp;km², mast 115,37&nbsp;km² lâi čääci. Haukivuori naaburkieldah lijjii Kangasniemi, Mikkeli, Pieksämäki já Virtasalmi.

## Siijdah
Asemankylä, Haukivuori markkân, Kantala, Nykälä, Häkkilä, Pitkäaho, Moilala, Pohjalahti, Sarselinkylä, Tervalahti, Tuliniemi já Taipale.

## Kooskah
Haukivuori kuávdáš lii suulân 41&nbsp;km keččin Mikkeli kuávdáást.

## Kovegalleria

Haukivuoren kirkko .jpg|
Haukivuoren kirkon kellotapuli.jpg|


## Fáádást eres soojijn
* Haukivuori päikkisiijđoh (suomâkielân)

## Käldeeh
Aapo Lyytinen

**Abraham (Aapo) Lyytinen** () lâi syemmilâš tivtâsteijee. Sun keevtij nommâmeerhâ *Sampoinen*.

## Kirjeh
* *Kirsikukkaisia: osa 1*.  Wennonen, Oulu 1881 (nommâmerháin *Sampoinen*)
* *Nomâttem*.  J. W. Hissa, Lapua 1888 (nommâmerháin *Sampoinen*)

## Käldeeh
Ristiina

**Ristiina** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Mikkeli kaavpugân ive&nbsp;2013 aalgâst. Ive&nbsp;2012 loopâst Ristiinast assii 4&nbsp;856 olmožid, já ton vijđodâh lâi 742,02&nbsp;km², mast 175,87&nbsp;km² lâi čääci. Ristiina naaburkieldah lijjii Hirvensalmi, Mikkeli, Mäntyharju, Puumala já Suomenniemi.

## Siijdah
Alasjärvi, Haikola, Hangastenmaa, Hanhijärvi, Hartikkala, Hauska, Heikkilä, Heinniemi, Heramäki, Hiirimäki, Himalanpohja, Himalansaari, Huttula, Hytölä, Inkarila, Innala, Jukarila, Juottila, Juvela, Järvenpää, Kaipiala, Kapala, Karhila, Keriniemi, Koivakkala, Koljola, Korhola, Korpela, Kosola, Kuomio, Kuomiolahti, Kurvila, Kylänlahti, Käenniemi, Laasola, Laitiala, Lappilanmäki, Laurikkala, Liiansaari, Liikala, Lintuniemi, Lyytikkälä, Mahkola, Marjoniemi, Mielua, Minkkilä, Mäkelä, Närhilä, Outila, Pakinniemi, Parkatniemi, Pettilä, Puntala, Pylkkälä, Pyrhölä, Pöntilä, Rahikkala, Rikantila, Roinila, Sattila, Savela, Simola, Sokkala, Surno, Syrjälä, Sydänmaa, Taipale, Tarhola, Tiirola, Tiusala, Toijola (Toijala, Kyyrö), Tukiala (Tukialanlahti), Tuukkala, Valkola, Vitsiälä, Ylölä já Yövesi.

### Siijdah ive 1924
Ive 1924 Ristiinast lijjii ohtsis 58 sijdâd: Alasjärvi, Haikola, Hangastenmaa, Hartikkala, Heikkilä, Heramäki, Hiirimäki, Himalansaari, Huttula, Hytölä, Inkarila, Juottila, Juvela, Järvenpää, Kapala, Karhila, Keriniemi, Koivakkala, Koljola, Korhola, Korpela, Kosola, Kuomio, Kuomiolahti, Kylänlahti, Laasola, Laitila, Lappilanmäki, Laurikkala, Liiansaari, Liikala (markkân), Lintuniemi, Lyytikkälä, Mahkola, Marjoniemi, Minkkilä, Mäkelä, Närhilä, Outila, Parkatniemi, Pettilä, Puntala, Pöntilä, Rahikkala, Sattila, Savela, Simola, Sokkala, Surno, Sydänmaa, Taipale, Tarhola, Tiirola, Tiusala, Toijola, Vitsiälä, Ylölä já Yövesi.

## Kovegalleria

Martan baari Ristiina 2008.jpg|


## Fáádást eres soojijn
* Ristiina päikkisiijđoh (suomâkielân)

## Käldeeh
Savonranta

**Savonranta** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Savonlinna kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Savonrantast assii 1&nbsp;155 olmožid, já ton vijđodâh lâi 568,18&nbsp;km², mast 184,07&nbsp;km² lâi čääci. Savonranta naaburkieldah lijjii Enonkoski, Heinävesi, Kerimäki, Kitee, Liperi já Rääkkylä.

## Siijdah
Hanhijärvi, Hankavaara, Lapinlahti, Paasniemi, Pirttimäki, Säimen, Rönkönvaara, Turtianniemi, Oriniemi, Leivola já Vuokala (markkân).

### Siijdah ive 1924
Ive 1924 Ristiinast lijjii ohtsis 9 sijdâd: Hanhijärvi, Hankavaara, Lapinlahti, Paasniemi, Pirttimäki, Rönkönvaara, Turtianniemi, Vihtari já Vuokala (markkân).

## Kovegalleria

Säimen Mill Museum 20200413 145430.jpg|
Vuokalan koskipuisto - Myllymuseo ja käsityömyymälä 20180717 143310.jpg|
Savonranta vierassatama 2014-06-20.jpg|


## Kirjálâšvuotâ
* Kekkonen, Sanna; Gustafsson, Tarmo; Puntanen, Pia: *Savonrannan historia*. Savonranta kieldâ, 2001. ISBN 951-98705-0-4.

## Fáádást eres soojijn
* Savonranta päikkisiijđoh (suomâkielân)

## Käldeeh
Kerimäki

**Kerimäki** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Tot lohtui Savonlinna kaavpugân ive&nbsp;2013 aalgâst. Ive&nbsp;2012 loopâst Kerimäkist assii 5&nbsp;526 olmožid, já ton vijđodâh lâi 876,46&nbsp;km², mast 318,81&nbsp;km² lâi čääci. Kerimäki naaburkieldah lijjii Enonkoski, Kesälahti, Kitee, Punkaharju já Savonlinna.

## Historjá
Kerimäki pitejâš vuáđudui ive&nbsp;1642.

## Siijdah
Alakuona, Anttola, Haapalahti, Haapaniemi, Hevossalo, Hälvä, Jouhenniemi (markkân), Karvila, Kattilamäki, Kerimäki, Kumpuranta, Kuokkala, Laakkola, Luotojärvi, Lötjölä, Louhi, Makkola, Moiniemi, Nojanmaa, Paakkunala, Paasniemi, Pihlajaniemi, Pitkälä, Raikuu, Rauvanniemi, Riikola, Ruokojärvi, Ruokolahti, Ruokoniemi, Silvola, Simpala, Toroppala, Vuokala já Yläkuona.

### Siijdah ive 1924
Ive 1924 Kerimäkist lijjii ohtsis 32 sijdâd: Alakuona, Anttola, Haapalahti, Haapaniemi, Hevossalo, Hälvä, Jouhenniemi (markkân), Karvila, Kattilamäki, Kerimäki, Kumpuranta, Kuokkala, Laakkola, Luotjärvi, Lötjölä, Makkola, Moiniemi, Nojanmaa, Paakkunala, Paasniemi, Pihlajaniemi, Pitkälä, Raikuu, Rauvanniemi, Riikola, Ruokojärvi, Ruokolahti, Ruokoniemi, Simpala, Toroppala, Vuokala já Yläkuona.

## Kovegalleria

Jarvikalastusmuseo kerimaki 01.jpg|
Kerimäen rautatieasema.JPG|
Kerimaki school 01.jpg|


## Fáádást eres soojijn
* Kerimäki päikkisiijđoh (suomâkielân)

## Käldeeh
Valtimo

**Valtimo** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Tot lohtui Nurmes kaavpugân ive&nbsp;2020 aalgâst. Ive&nbsp;2019 loopâst Valtimost assii 2&nbsp;103 olmožid, já ton vijđodâh lâi 838,07&nbsp;km², mast 37,75&nbsp;km² lâi čääci. Valtimo naaburkieldah lijjii Nurmes, Rautavaara já Sotkamo.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Valtimo markkân.

## Siijdah
Elomäki, Haapakylä (markkân), Halmejärvi, Hirsikangas, Kalliojärvi, Karhunpää, Koiravaara, Koppelo (Koppelojärvi), Nuolijärvi, Pajukoski, Puukari, Rasimäki, Rumo, Sivakkajoki, Sivakkavaara, Verkkojoki já Ylä-Valtimo.

## Kooskah
* Joensuu 140&nbsp;km
* Kaajaan 95&nbsp;km
* Kuhmo 60&nbsp;km
* Kuopio 140&nbsp;km
* Lieksa 80&nbsp;km
* Nurmes 20&nbsp;km
* Sotkamo 55&nbsp;km

## Käldeeh
Listo Ateena kunâgâsâin

Ovdil Ateena demokratia, tyrannijd já arkontijd Ateena haldâšii kunâgâsah. Stuárráámus uási kunâgâsâin láá tuođânálásávt myyttâliih teikâ pelihistorjáliih. Listo vuáđuduvá Eusebios adelem liiston. Ton mield Kekrops haldâttâhpaje aalgij 780 ihheed ovdil vuossâmuid Olympialijd.

## Tovlááh kunâgâsah

Taah kunâgâskyevtis haldâšáin mainâsij mield ovdil Deukalion mainâs tulve:

* Ogygos
* Aktaios

## Erekhthideh já kekropideh
thumb|Kekrops
Kekrops aneh Ateena vuossâmužžân tuođâlâžžân kunâgâssân, veik tot lii-uv myyttâlâš huáđđoo, kote lâi pelduvváid olmooš já pelduvváid kyevdi.

* Kekrops 1556–1506 oKr.
* Kranaos 1506–1497 oKr.
* Amfiktyon 1497–1487 oKr.
* Erikhthonios 1487–1437 oKr.
* Pandion I 1437–1397 oKr.
* Erekhtheus 1397–1347 oKr.
* Kekrops II 1347–1307 oKr.
* Pandion II 1307–1282 oKr.
* Aigeus 1282–1234 oKr.
* Theseus 1234–1204 oKr. (teikâ 1213 oKr.)
* Menestheus 1204–1181 oKr. (teikâ 1213–1191 oKr.)
* Demofon 1181–1147 oKr.
* Oksyntes 1147–1135 oKr.
* Afeidas 1135–1134 oKr.
* Thymoites 1134–1126 oKr.

### Medontideh, melanthideh já kodrideh

* Melanthos 1126–1089 oKr.
* Kodros 1089–1068 oKr.
* Medon 1068–1048 oKr.
* Akastos 1048–1012 oKr.
* Arkhippos 1012–993 oKr.
* Thersippos 993–952 oKr.
* Forbas 952–922 oKr.
* Megakles 922–892 oKr.
* Diognetos 892–864 oKr.
* Ferekles 864–845 oKr.
* Arifron 845–825 oKr.
* Thespieus 824–797 oKr.
* Agamestor 796–778 oKr.
* Aiskhylos 778–755 oKr.
* Alkmaion 755–753 oKr.

Ive 753 oKr. kunâgâsvuotâ nuuvâi, já kunâgâsâi sajan pottii arkonteh. Keejâ Listo Ateena arkontijn.

## Käldeeh
Lumparland

**Lumparland** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Tot lii Nannaam-Åland ucemus kieldâ. 

Lumparlandist ääsih 376 olmožid, já ton vijđodâh lii 87,04&nbsp;km², mast 50,69&nbsp;km² lii čääci. Lumparland naaburkieldah láá Hammarland, Finström já Saltvik.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.

## Siijdah
Lumparlandist láá čiččâm sijdâd: Klemetsby, Krokstad, Lumparby, Lumpo, Norrboda, Skag já Svinö.

Stuárráámus sijdâ lii Klemetsby, kost láá kirkko, kieldâtáálu, vuáđuškovlâ já kävppi. Teháliih siijdah láá meiddei Lumparby já Norrboda.

## Kovegalleria

SoedraLinjen 01.jpg
201109 - Åland (Lumparland) (5).JPG
Huvudväg 3 (Åland).jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1243–1500

thumb|San Marino vaakun
Taat lii **listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1243–1500** ().

## Keejâ meid
* Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1501–1700
* Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1701–1900
* Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1901–2000
* Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin ive 2001 rääjist

## Käldeeh
Zaza Gorozia

**Zaza Gorozia** (; š. kuovâmáánu 11. peeivi 1975, Martvili, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tamar Taliašvili

**Tamar Taliašvili** (; š. juovlâmáánu 13. peeivi 1978, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. 

## Käldeeh
869

**869** (**DCCCLXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 860-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 9. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Istanbulist, Tuurkist. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,6 Richter ciäkkáduv mield já VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 2. peeivi – Yōzei, Jaapaan kiäisár iivij 876–884 (j. 949)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Dongshan Liangjie, kiinalâš buddhalâš muŋkki (š. 807)
* Donnacán mac Cétfada, Uí Ceinnselaig kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Dúnlaing mac Muiredaig, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Reijo Ståhlberg

**Reijo Einar Ståhlberg** (š.  čohčâmáánu 21. peeivi 1952, Tammisaari, Suomâ) lii syemmilâš paŋkkihovdâ, finnodâholmooš, toimâttâshovdâ já oovdiš kuulauigâdeijee. 

## Eellim
1970-lovvoost Ståhlberg já sávrudâhkäččee Pirjo Vihonen naajáin.

## Valastâllâm
Kuulauigâdeijen Ståhlberg ovdâstij Suomâ maaŋgâin almosvalastâllâmkištoin sehe Euroopist já maailmist. Kištottâllâm ääigi sun vuoitij 9 Suomâ miäštárkišto já 3 EM-hallâmiäštárkišto (iivij 1978, 1979 já 1981). Ton lasseen suu 21,69&nbsp;m uigâdem vyesimáánu 5. peeivi 1979 Fresnost, Kaliforniast lii vala-uv kuulauigâdem olgorađe Suomâ ulâttâs. Iivij mield Ståhlberg uigâdij ohtsis 8 sis- já olgorađe Suomâ ulâttâssâd. 

### Euroop kištoh
Ive 1974 almosvalastâllâm Euroop miäštárkištoost Ståhlberg poođij ohtnubálovádin. Čuávuváá miäštárkištoost nelji ive maŋeláá sun poođij niäljádin. Ive 1982 almosvalastâllâm Euroop miäštárkištoost sun poođij ovcádin.

### Kesiolympialiih
Ståhlberg uásálistij kuohtii kesiolympialáid. Vuossâmuu keerdi ive 1976 kesiolympialáid Montréalist já nube keerdi ive 1980 kesiolympialáid Moskovast. Montréalist sun poođij ohtnubálovádin almai kuulauigâdmist já Moskovast niäljádin.

### 20&nbsp;m kerho
Ive 1983 vuáđudui kerho puoh syemmilijd kuulauigâdeijeid, kiäh láá uigâdâm kuula ucemustáá 20&nbsp;m virgálii kištoost. Ståhlberg lâi niäljád syemmilâš, kii peesâi keerhon. Sun lii toimâm meid kerho saavâjođetteijen.

## Käldeeh
Listo Akkad kunâgâsâin

Taat lii **listo [[Akkad väldikodde|Akkad]] kunâgâsâin** (tobdeh meid noomáin Agade). Akkad lâi stuorrâ imperium antiikáigásii Mesopotamiast 3. ihetuhháát oKr. 

## Käldeeh
Sund

**Sund** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Sundist ääsih 1&nbsp;010 olmožid, já ton vijđodâh lii 184,32&nbsp;km², mast 76,11&nbsp;km² lii čääci. Sund naaburkieldah láá Finström, Jomala, Lemland, Lumparland, Saltvik já Vårdö.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.

## Siijdah
Sundist láá 28 sijdâd: Berg, Björby, Bomarsund, Brändbolstad, Domarböle, Finby, Gesterby, Gunnarsby, Hulta, Högbolstad, Jussböle, Kastelholm, Kulla, Lappböle, Lövvik, Mångstekta, Persby, Prästgården, Rosenberg, Sibby, Smedsböle, Strömbolstad, Sundby, Svensböle, Tosarby, Tranvik, Träsk já Vivasteby.

## Kovegalleria

Haraldsby, Åland.jpg
Sund, Åland.JPG
Jan Karlsgården - panoramio.jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vincenzo Lorenzoni

thumb|right|San Marino kapteenstaatâhoovdâi väldičokkámsaje
**Vincenzo Lorenzoni** () lâi sanmarinolâš politikkár. Sun väljejui San Marino kapteenstaatâhovdân čiččâm kerdid: roovvâdmáánust 1634 sehe cuáŋuimáánust 1646, 1651, 1656, 1660 já 1664.

## Keejâ meid
Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin iivij 1501–1700

## Liiŋkah
* Listo San Marino kapteenstaatâhoovdâin ive 1243 rääjist (italiakielân)

## Käldeeh
Sottunga

**Sottunga** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Sottungast ääsih 98 olmožid, já ton vijđodâh lii 342,44&nbsp;km², mast 314,40&nbsp;km² lii čääci. Sottunga naaburkieldah láá Brändö, Föglö, Kumlinge, Kökar, Parainen já Vårdö. Sottunga lii ässeelovo mield Suomâ ucemus kieldâ.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.

## Siijdah
Sottungast láá kuttâ siijdâ: Finnö, Husö, Hästö, Mosshaga, Sottunga já Södö.

## Kovegalleria

Sottunga view.jpg
Sottunga skola.jpg
Sottunga post.jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Aanaar kieldâkirjerááju

[thumb|right|Aanaar kieldâkirjerááju váldukirjerááju [Avveel|Avelist]]
**Aanaar kieldâkirjerááju** lii ive&nbsp;1859 vuáđudum kirjerááju Aanaar kieldâst. Puohah uážžuh kevttiđ kirjerááju palvâlusâid.

## Kirjerááju historjá
Aanaar vuossâmuu kirjerááju vuáđudij kappalâš E. W. Borg Piälppáájäävri pappâlân njuhčâmáánu 13. peeivi 1859. Onnáá peeivi kiirjij luoihâttem lii nuuvtá, mut talle tast ferttij mäksiđ. Ive&nbsp;1892 kirjerááju sirdâšui kieldâ hoittámnáál já ive&nbsp;1912 pappâl meddâl pyellim keežild. 

## Toimâsajeh já palvâlusah
Kirjeráájust láá fastâ toimâsajeh sehe Avelist já Aanaar markkânist Sajosist. Avveel kirjerááju lii kieldâ váldukirjerááju já Aanaar markkân kirjerááju lii sämikirjerááju. 

Tai lasseen lii kirjerájuauto, mast fállojeh uási kirjerááju palvâlusâin pirrâ kieldâ. Kiirjij luoihâttem lasseen kirjerájuautost lii meid Avveel apteek palvâlusčyegis, mast puáhtá uástiđ jieštipšomvalmâstuvâid já moos puáhtá tiiláđ el. reeseepttalkkâsijd. Vaaljâi ääigi kirjerájuautost adai *Jottee jienâstemautost* puáhtá meid jienâstiđ.

## Käldeeh
Maarianhamina

**Maarianhamina** () lii kaavpug Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Maarianhaminast ääsih 11&nbsp;785 olmožid, já ton vijđodâh lii 20,75&nbsp;km², mast 8,95&nbsp;km² lii čääci. Maarianhamina naaburkieldah láá Jomala já Lemland.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Maarianhamina kuávdáščuákkipäikki.

## Kaavpuguásih já siijdah
Maarianhaminast láá 27 kaavpuguássid: Apalängen, Backeberg, Dalberg, Dalbo, Espholm, Främmanberg, Hindersböle, Johannebo, Kasberget, Klinten, Kvarnberg, Lotsberget, Norrböle, Nyängen, Rossen, Sjukhuset, Storgärdan, Storängen, Strandnäs, Sveden, Vreten, Västernäs, Västra Klinten, Västra Ytternäs, Ytternäs, Österbacka já Östernäs.

Kaavpugoosij lasseen Maarianhaminast láá 8 sijdâd: Dalkarby, Espholm, Hindersböle, Styrsö, Sviby, Svinö, Ytternäs já Övernäs.

## Kovegalleria

Missionskyrkan, Mariehamn.jpg
Mariehamns stadshus May 2016 01.jpg
Självstyrelsegården.jpg
Saint George Church, Mariehamn, 2019 (01).jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sämikirjerááju

[thumb|Sämikirjerááju [Sajosist juovlâmáánu 9. peeivi 2022]]
**Sämikirjerááju** lii Aanaar kieldâkirjerááju toimâsaje Sajosist Aanaar markkânist já markkân aldakirjerááju. Tot lii Saijoos vuossâmuu keerdist Aanaarjäävri peln, váldu-uuvsâ uálgisbeln.

Sämikirjerááju oovded sämikulttuur já sämikielâi asâttuv Suomâst viärmádâtmáin ubâ sämikuávlust. Kirjerááju palvâl sämikuávlu kieldâkirjeráájuid sämikielâlij palvâlusâi oovdedmist já pyevtitmist.

## Fáádást eres soojijn
* Lasetiäđuh sämikirjeráájust (suomâkielân)

## Käldeeh
Suomâ aalmuglâškirjerááju

[pienoiskuva|[Säämi lippu Aalmuglâškirjerááju lippustáágust säämi aalmugpeeivi kuovâmáánu 6. peeivi 2023]]
**Suomâ aalmuglâškirjerááju**, meid tuše **Aalmuglâškirjerááju** (, ), ive 2006 räi **Helsig ollâopâttuv kirjerááju**, lii Suomâ stuárráámus já puárásumos tieđâlâš kirjerááju.

## Fáádást eres soojijn

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:National Library of Finland.jpg|
Tiätuvuárkká:The National Library of Finland, The Cupola Hall.jpg|
Tiätuvuárkká:Kansalliskirjasto 7.jpg|
Tiätuvuárkká:Six Floors of Library.jpg|


## Käldeeh
Säämi máttááttâskuávdáš

thumb|Säämi máttááttâskuávdáá kolbâ
**Säämi máttááttâskuávdáš** (,  já ) lii eromâš nube tääsi oppâlájádâs, mii oovded sämikulttuur ubâ sämikuávlust. Tast lii tehálâš uási Säämi kuávlu oovdedmist já arktisâš mättiimist. Oppâmlájádâs uárnee maaŋgâsuárgásâš áámmátlâš škovlim suomâ- já sämikielân sehe nuoráid ete rävisulmuid. 

Áinoošlajâsâš oppâlájádâs váldutoimâsaje lii maaŋgâkulttuurlâš Anarist. Eres toimâsajeh láá Avelist, Kaamâs Tuáivunjaargâst já Iänuduv Hettaast. Škovlim- já tutkâmoovtâstpargo uulât sämikuávlu staatâi lasseen eromâšávt tave algâaalmugij maailmân.

## Liŋkkâ
Säämi máttááttâskuávdáá päikkisiijđoh

## Käldeeh
Säplig

**Säplig** (*Microtus oeconomus*) lii Tave-Euroopist já Aasiast sehe Tave-Amerik taveviestâroosijn (meid Alaska já Taveviestâr-Kanada) tiättojeijee muldesäpligšlaajâ.

## Tobdomeerhah
Säplig rummâš kukkodâh lii suulân 11–22 cm já tot tiäddá 25–80 g. Euroopist vyelišlaajah láá ucebeh ko Amerikist. Toh populaatioh, moh tiättojeh alebijn kobdodâhkiärduin, láá stuárráábeh mutâ tain lii ucceeb seibi. Taat sáttá leđe kiddâ kolmâ šooŋâst. Oráseh láá suulân 30 % stuárráábeh ko niŋálâsah. Säpligij ivne puáhtá mulsâšud tevkis ruškâdist já ránásist kuovgis ivnijd tâi ruopsisruškâdân. Puoh säpligijn láá čapis soksâmeh seelgist. Puáris säpligijn seibi lii vuoluubeln českâd já paajaabeln čappâd.
pienoiskuva|Säplig lavdâm|vasen

## Lavdâm
Säplig tiättoo Suomâst taveoosijn. Lavdâm maadârääji jotá suulân Ruávinjaargâ puotâ. Ton lasseen Suomâst lii kavnum uccâ sierâ nääli Merâpoođâluovtâ suolluin. 

Euroopist šlaajâ já ton vyelišlaajâi lavdâmkuávlu lii Koskâ-Euroop räi já juátkoo tast nuortâs, ain Beringčuálmi paijeel Alaskan já Kanadan.

## Eellimvyevih
Säplig tiättoo jeegijn, kost láá lavŋepoovnah, moid puáhtá kuáivudâttâđ eromâšávt tälviv. Raavijeegijn säpligeh láá ennuv eidu talle, ko čäcirääji vuállán já lii eenâb raavâd. Valjaamusâht säpligeh tiättojeh pakkeetpiälduin, main sättih leđe joba 200–300 ohtâgâssâd hehtaarist. Säpligeh tovâtteh mecihiävuid voošijn já meccilum piälduin.

### Raavâd
Säplig porá keessiv luhteešadoi, vooljij já suoinij ruánáá oosijd. Tälviravâdin láá siämmái šadoi eennâmvuálááh uásih. Tot puáhtá kuáivuđ laavŋan muádi meetter kukkosijd jođáttuvâid. Säplig kuáivudât enâmân pyerebeht ko muldesäplig. Muorâi párkku lii säpligân laseraavâd, mon tot porá tälviv.

### Lasanem
Säplig lassaan pehtilávt. Keessiv niŋálâsâst puáhtá leđe joba 3–4 čivgâčuurâd, main láá suulân 6–7 čivgâd. Säplignäälih mulsâšudeh 4–5 ive poojijn. Nääli lassaan távjá tälviv, jis raavvâdtile muottuu vyelni lii pyeri.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Muonio jävrikuávlu

**Jävrikuávlu** () lii nommâ, mii čuujoot Muonio kieldâst leijee kuávlun, kost láá ennuv uccâ siijdah. Jävrikuávlun kuleh čuávuvááh siijdah: Särkijärvi, Kutuniva, Jerisjärvi, Matinvaara, Linkuniemi, Soukka, Muotkavaara, Kumpula, Isosaari, Tiurajärvi, Äkäsjärvi, Nivunkijärvi já Heinäniemi. Kuávlu stuárráámuuh jäävrih láá Jerisjärvi já Äkäsjärvi. Kuávlust tuáimá Järvialueen Kyläyhdistys&nbsp;ry. 

Jävrikuávlust tooimâi aalmugškovlâ iivij 1950–1993. Ton toimâ nuuvâi ive&nbsp;1993 uáppei vänivuođâ&nbsp;tiet.

## Liŋkkâ

Muonio kieldâ päikkisiijđoh (suomâkielân)

## Käldeeh
Suomâ ortodoksisii kirho pispekodeh

Suomâ ortodoksisii kirhoost láá kulmâ pispekode. Ortodoksisii kirho pispekode stivree Suomâst juo-uv arkkipiispa teikkâ metropoliit.

* Helsig arkkâpispekodde, mon stivree OP Helsig já ules Suomâ arkkâpispe
* Kuopio já Kärjil pispekodde, mon stivree OP Kuopio já Kärjil metropoliit
* Oulu pispekodde, mon stivree OP Oulu metropoliit

## Keejâ meid
* Pispekodde

## Fáádást eres soojijn

*Helsig pispekodde (suomâkielân)
*Kuopio já Kärjil pispekodde (suomâkielân)
*Oulu pispekodde (suomâkielân)

## Käldeeh
Suomâlanne

pienoiskuva|Suomâlanne
**Suomâlanne** ( já ) lii tego uccâ kaavpug Helsig ulguubeln. Tot lii merâlanne, mon huksim aalgij ive&nbsp;1748. Lane tárguttâssân lâi pyerediđ Suomâ piäluštâs soođijn, já tot lii toimâm taampâi toorjâsaijeen.

Ive&nbsp;1750 kunâgâs Fredrik I tuhhiittij laanan noomâ *Sveaborg*, mii šoodâi suomâkielân nommân *Viaborg*. Noomâ tárguttâssân lâi tiäduttiđ, ete lanne já ubâ Suomâ kullii Ruotâ väldikoodán.

Suomâlane algâalgâlâš uáivisiisâpeessâm tobdoo nommân *Kunâgâsporttâ*. Tom aneh Suomâlane tubdâldâhhân. Kunâgâsporttâ lii kyevtkiärdásâš, já tom čiŋâtteh kerdilistoh sehe jurbâ já kuhendâlâšjurbâ kiiváárääigih já muštokoolbah. 1700-lovvoost Kunâgâsporttâ muttui njeeijâmšalden, já ton oovdân huksejui ruggâ.

Suomâlanne lii toimâm nuuvt ruátálij, ryeššilij ko syemmilij-uv lannen. Ton algâalgâliih ráhtuseh láá siäilum nuuvt pyereest, ete tot kulá tääl UNESCO maailmärbiliiston. Sehe syemmiliih ete olgoeennâmliih turisteh láá kavnâm taam tovláin aaigijn muštâleijee lane. Párnáid uárnejum fiäráneh sevŋis vázáttuvâin hokâttâleh suollui ennuv turistijd keessiv.

Suomâlaanan puáhtá mađhâšiđ pirrâ ive tamppáin. Keessiv tuohu piäsá meiddei čäcibussijn.

## Fáádást eres soojijn

* Virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
Viljakkala

**Viljakkala** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Ylöjärvi kaavpugân ive&nbsp;2007 aalgâst. Ive&nbsp;2006 loopâst Viljakkalast assii 2&nbsp;166 olmožid, já ton vijđodâh lâi 224,96&nbsp;km², mast 24,71&nbsp;km² lâi čääci. Viljakkala naaburkieldah lijjii Hämeenkyrö, Ikaalinen, Kuru já Ylöjärvi.

## Siijdah
Harhala, Hiiroinen, Inkula, Karhe, Koivisto, Mahnala, Sarkkila, Sontu, Särkkä já Viljakkala (markkân).

## Kooskah
* Tampere suulân 40&nbsp;km
* Ylöjärvi suulân 30&nbsp;km

## Tobdos viljakkalaliih
* Ekow, ráppájeijee
* Vilhelm Lehmusvirta, hiäiboo
* Matti Niemi, áirulâš
* Sulevi Peltola, čaittâleijee
* Jarno Pennanen, toimâtteijee já kirječällee
* Ilmari Pitkänen, jieŋâskiärruspellee
* Kauko Simonen, tangokunâgâs
* Herman Stigzelius, geolog

## Kovegalleria

Inkulan silta.jpg|


## Käldeeh
Kastelholm lanne

[pienoiskuva|Kastelholm lanne ive [2017]]
**Kastelholm lanne** ( já ) lii lanne merâriddoost Sundist, Åland eennâmkoddeest. Tot lii tijpâlâš koskâáigásâš lanne. Lanne lii uđâdum já vijđedum maŋgii. Lanneest láá kyehti sierâ rakânâs. Rakânâsâi kooskâst lii ollâ tornâ, mii koččoo Kuretornân. 

Onnáá peeivi Kastelholm lanne lii museo. Tot lii pivnohis uáinámuš, mii lii áávus keessiv.

## Historjá
Kastelholm lanne huksejui 1370-lovvoost siämmáá ääigi ko Raasepori lanne. Lanne miänástuspaje lâi 1400‒1500-lovoin. 

Maaŋgah kunâgâsah láá kiävttám Kastelholm lane. Tobbeen sij láá haldâšâm Åland, já lanne lii lamaš kiävtust piäluštâslannen maaŋgâin soođijn. Kunâgâsliih láá kiävttám lane meiddei miäcástemlannen já faŋgâlin. Juhana-herttua toolâi lanneest faŋgân viiljâs Eerik XIV já taan káálgu Kaarina Maununieidâ.

Ive 1745 masa ubâ lanne puolij. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh