open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nommâohoh

**Nommâohoh** láá ohoh, moh tiättojeh anarâš kalenderist. Nommâ- já merkkâohoh láá teháliih ton suujâst, et toh išedeh nuuvt jiegâlâš, ko eennâmlâš-uv elimist. Toh iä puohâin oosijn toolâ innig tiäivás, ko täälvih láá uánnum já keesih kukkom, mut tiet toovláš okko-oornig lii kuittâg nuuvt riges já tivrâs ärbi sehe tááláid et puátteid-uv anarâš suhâpuolváid, et nommâ- já merkkâokkosysteem kannat siäiluttiđ aainâs kalenderist.

## Nommâohoh
Nommâohoh láá puohnâssân 10. Toh älgih porgemáánu majemuu ohhoost já jotkâšuveh skammâmáánu aalgân. Nommâohhoin lii maŋgâsist
kiännii ulmuu nommâ. Nommâohoh láá čuávuvááh:
* *Vuossâmušokko* (1. nommâokko) – Puásui-ive aalgât vuossâmuš nommâokko, mii lii porgemáánu majemuš okko. Ton nommâ lii *Vuossâmušokko*.
* *Koskâmušokko* (2. nommâokko) – Nubbe nommâokko lii *Koskâmušokko*. Tast lijjii sehe kirholiih et áigáliih-uv merhâšumeh, tegu om. poccuu pálgáduv nuuhâm já nieidâ Máárjá šoddâmpeivi.
* *Viisniiokko* (3. nommâokko) – Kuálmád nommâokko lii *Viisniiokko*, mii lii Konstantinopolist kavnum pase riistâ aledemokko.
* *Matsmesokko* (4. nommâokko) – Niäljád nommâokko lii *Matsmesokko*, já tot lii puáttâm apostol Matteus mield.
* *Mikkâlmâsokko* (5. nommâokko) – Viiđâd nommâokko lii *Mikkâlmâsokko*, mii aalgât täälvi já sarva roovvâd. Mikkâlmâspeeivi vuáđuld puáhtá ennustid puátteid šooŋâid.
* *Pirgitokko* (6. nommâokko) – Kuuđâd nommâokko lii *Pirgitokko*, mii puátá ruátálii paseulmuu Pirgit mield.
* *Talviiokko* (7. nommâokko) – Čiččâd nommâokko lii *Talviiokko*, mast älgih tälvipuolâšeh.
* *Uárreeokko* (8. nommâokko) – *Uárreeokko* lii káávcád nommâokko, já talle lii uárrest tohálâš tälvisoovsâ.
* *Simmáán-Juudokko* (9. nommâokko) – Oovcád nommâokko lii *Simmáán-Juudokko*, mii puátá kyevti ráámmátlii apostol Siimon Kijváskeddee já Juudas Taddeus mield.
* *Pyhámestokko* (10. nommâokko) – Lovváád nommâokko lii *Pyhámestokko*, já tot lii nommâohhoin majemuš. Nommâ lii puáttám suomâkielâlâš kirkkopase mield, mon nommâ lii "Pyhäinmiestenpäivä", já tot viättoo-uv siämmáá merhâšuumijn.

## Keejâ meid
* Merkkâohoh

## Käldeeh
Listo Etiopia vaarijn

thumb|Etiopia topografisâš kárttá
Taat lii **listo [[Etiopia]] vaarijn**. Etiopia alemus vääri lii Ras Dejen, mii paijaan  m alodâhân.

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Burkina Faso vaarijn

thumb|Burkina Faso topografisâš kárttá
Taat lii **listo [[Burkina Faso]] vaarijn**. Burkina Faso alemus vääri lii Tena Kourou, mii paijaan 747 meetter alodâhân.

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Merkkâohoh

**Merkkâohoh** láá ohoh, moh tiättojeh anarâš kalenderist. Merkkâ- já nommâohoh láá teháliih ton suujâst, et toh išedeh nuuvt jiegâlâš, ko eennâmlâš-uv elimist. Toh iä puohâin oosijn toolâ innig tiäivás, ko täälvih láá uánnum já keesih kukkom, mut tiet toovláš okko-oornig lii kuittâg nuuvt riges já tivrâs ärbi sehe tááláid et puátteid-uv anarâš suhâpuolváid, et nommâ- já merkkâokkosysteem kannat siäiluttiđ aainâs kalenderist.

## Merkkâohoh
Merkkâohoh láá puohnâssân 12. Toh älgih juovlâi ääigi já pišteh syeinimáánu loopâkeš. Merkkâohhoin lii maŋgâsist
kiännii ulmuu nommâ. Merkkâohoh láá čuávuvááh:
* *Juovlâokko* – Ive majemuš merkkâokko lii Juovlâokko, já tot lii noomâs-uv mield juovlâi ääigi.
* *Kinttâlpeivokko* – Kinttâlpeivokko poođij kinttâlpeeivi mield, mii lâi vuossâmuš Máárjápeivi, nieidâ Máárjá nk. putestem.
* *Laskijâšokko* – Laskijâšokko, mast láá laskijâšpasepeivi já laskijâšmajebargâ, lâi váástuááigân luáštádâttâm.
* *Pessijâšokko* – Pessijâšokko noomâs-uv mieldi lii pessijái ääigi.
* *Irjánokko* – Irjánohhoost puovtij Irjánpeeivi uáiniđ kiiđâ šooŋâid.
* *Ruossmâsokko* – Ruossmâsohhoost lii Ruossmâspeivi já tot viettui Jeesus riistâ kavnâm juhlen.
* *Heltuorâstuvokko* – Heltuorâstuvoho lii heltuorâstâh, mii lii pase. 
* *Helduvokko* – Helduvohhoost lii helduvpeivi, mii lii pase.
* *Jonsahpeivokko* – Jonsahpeivohhoost lii jonsahpeivi. 
* *Unikeko-okko* – Unikeko-ohhoost lii unikekopeivi já ton šooŋâ vuáđuld puáhtá ennustiđ puáttee čoovčâ šooŋâid.
* *Jáákuppeivokko* – Jáákuppeivohhoost lii Jáákuppeivi. Tiätulágán aašijd, moh kuleh ive ááigán, koolgâi porgâđ ovdil Jáákuppeeivi.
* *Pärdipeivokko* – Pärdipeivohhoost álgá čohčâ, já Pärdipeeivi vuáđuld puáhtá še ennustiđ čoovčâ šooŋâ.

## Keejâ meid
* Nommâohoh

## Käldeeh
Paavo Hohti

**Paavo Hohti** () lâi syemmilâš kulttuurolmooš já klassiklii filologia totkee. Hohti poorgâi maaŋgâ siättusist. Stuorrâ eellimpargoos sun poorgâi Suomâ Kulttuurruttâráájust.

## Eellim já pargo
Hohti čođâlditij luvâttuv Joensuust. Valmâštume maŋa sun joođhij uápuidis Helsig ollâopâttuvâst. Ive&nbsp;1976 Hohti nágáttâlâi antiik Kreika já Rooma kirjálâšvuođâst já valmâštui filosofia tuáhtárin. Suu náguskirje kieđâvušâi Historjákirje, mon lii čáállám antiikkreikkalâš historjistee Herodotos.

Škovlâääigis 1960-lovo loopâst Hohti vietij kiiđâid 1967 já&nbsp;1968 Roomast, Villa Lante al Gianicolo&nbsp;-nommâsii huksiittâsâst, kost tuáimá Suomâ Rooma-tieđâlágádâs. Tobbeen sun uásálistij professor Patrick Bruun etruskáid kyeskee pargojuávkun. Ton maŋa Hohti kolliistâlâi Roomast jyehi&nbsp;ive. Italian suu láá tuálvum meid haldâttâs jeessânvuotâ já maŋeláá saavâjođetteijeevuotâ tieđâlágádâs tyehin leijee Institutum Romanum Finlandiae&nbsp;-siättusist.

Iivij 1973–1980 Hohti poorgâi läättinkielâ lehtorin Tampere ollâopâttuvâst.

Ive&nbsp;1980 Hohti algâttij Suomâ Kulttuurruttârááju äššialmajin. Tobbeen sun poorgâi 24 ihheed. Majemui 14 ive ääigi sun poorgâi pajeäššialmajin. Taan paargon sun lijkkui ennuv. Hohti lii kommentistám pargo návt:”Kulttuurruttârááju lâi uáli jo mielâsâš pargosaje. Pargo lâi tuođâi positiivlâš, tastko tot faalâi tieđâ-&nbsp;já taaiđâulmuid máhđulâšvuođâid kavnâđ uđđâ aašijd. Ton lasseen uážui porgâđ eromâš puorij ulmuiguin já jieškote-uvlágánij suorgij äššitobdeiguin. Aaibâs jieijâs äššin lii lamaš máhđulâšvuotâ uáiniđ ruttârááju skeŋkkejeijei jiegâlii styeresvuođâ.”Bysant tutkâmuš seervist Hohti poorgâi toimâttempargo iivij 1985–1990. Sun tooimâi kuhháá meid seervi saavâjođetteijen.

Hohti lâi WSOY kirjálâšvuotâsiättus haldâttâs jesânin iivij 1991–1999 já talle saavâjođetteijen iivij 2000–2016.

Hohti finnij professor árvunoomâ ive&nbsp;2003. Eres kunneemeerhah, maid sun finnij, láá Suomâ Vielgis Ruusu riitaarkode (SVR) vuosmuu luoka riitaar, Pase Lábbá riitaarkode (PKR) hovdâ já Kreika kunneeriitaarkode vuosmuu luoka hovdâ.

Rijjâääigis Hohti lijkkui miäcástiđ já kuálástiđ.

## Merhâšume anarâššáid
Suomâ Kulttuurruttârááju pajeäššialmajin Hohti poorgâi eromâš tehálii pargo anarâškielâ kielâpiervâltooimâ oovdân. Suu iššijn Anarâškielâ servi finnij nuuvt stuorrâ išeruuđâ, ete kielâpiervâl puovtij porgâđ toin vittâ ive já čäittiđ kieldân já staatân, ete seervi pargovyehi lii pehtil já tuáimee. Taan lasseen Hohti eelij sárnuttâlmin Aanaar tallaa kieldâhoovdâ tast, maid kolgâččij porgâđ talle viiđâ ive&nbsp;maŋa. Jieijâs 60.&nbsp;šoddâmpeeivi skeeŋkâi saajeest Hohti avžui juhlekuosijd skeŋkkiđ ruttâsume Anarâškielâ siärván. Ruttâ čoggâšui-uv suulân 13&nbsp;500 eurod.

## Kirjeh
* *Retoriikka ja runousoppi* (1997), suomâkielâ jurgâlus antiikkreikkalii filosof Aristoteles teevstâin Retoriik já Tihtâoppâ.
* *Bysantti – Tuhat draaman vuotta* (2021).
* *Bysantin hovimies – Elämäni keisarivallan kulisseissa* (2024), suomâkielâ jurgâlus bysantlii Mikael Psellos teevstâin.

## Käldeeh
Anna Koivunen

**Anna Koivunen** (š. , Turku, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee, kote spiällá moolâvahtân.

## Karrieer
### Liigakarrieer
Koivunen algâttij liigakarrieeris ive 2018 Turun Palloseurast. Iivij 2019–2020 sun speelâi Helsingin Jalkapalloklubist. Ive 2019 HJK vuoitij sehe liiga- já cupmiäštárvuođâ. Kuulmâ paje ääigi sun speelâi Liigast ohtsis 44 spellâd.

Ive 2021 Koivunen sirdâšui Ruotâ pel Linköpingân, mii talle speelâi Damallsvenskanist, já speelâi tobbeen oovce liigaspellâd. Sun speelâi Linköpingist meiddei ive 2022. Tastmaŋa Koivunen ovdâstij  Ruotâ peln IFK Kalmar ive 2023 (14 liigaspellâd), IF Brommapojkarna ive 2023 loopâst já ive 2024 (35 liigaspellâd) sehe Djurgårdens IF ive 2025 (12 liigaspellâd kesimáánu loopâ räi).

### Aalmugijkoskâsâš karrieer
Koivunen speelâi vuossâmuu speelâs Suomâ nisonij jyelgipállueennâmjuávhust kuovâmáánust 2024. Ive 2025 sun lâi fáárust puoh speelâin, maid Suomâ speelâi jyelgipáálu nisonij EM-kištoin. Ive 2025 syeinimáánu loopâ räi sun lii spellâm ohtsis käävci enâmijkoskâsâžžâd spellâd.

## Palhâšumeh
Suomâ pállulitto palhâšij Koivusii ive 2018 pyeremussân spellen.

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Vilma Koivisto

**Vilma Koivisto** (š. , Ruávinjargâ, Suomâ) lii syemmilâš jyelgipálluspellee. 

## Karrieer
### Aalmugijkoskâsâš karrieer
Vilma Koivisto väljejui juávkun, mii ovdâstij Suomâ ive 2025 jyelgipáálu nisonij EM-kištoin.

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Almosvalastâllâm vuálá 20-ihásij EM-kištoh 2025

**Almosvalastâllâm vuálá 20-ihásij EM-kištoh 2025** uárnejuvvojii porgemáánu 7.–10. peeivi Tamperest Ratina stadionist. 

Enâmustáá mitalijd vuoittii italialiih, kiäh kuoddii pááikán kuttâ kole, kulmâ siilbâ já vittâ proonsi ađai 14 mitalid. Meiddei espanjalij saalâsin lijjii 14 mitalid, mutâ ko tom verdid Italian, te ohtâ kollemiitaal lonottui pronssimitalân. Ovtâstum kunâgâskodde vuoitij 13 mitalid (5+7+1), já Saksa vist vuoitij 10 mitalid (3+6+1). Ohtsis 17 enâmid 25:st finnejii aainâs-uv oovtâ kollemiitaal.

## Suomâ valastâlleeh
Suomâ valastâlleeh vuoittii ohtsis čiččâm mitalid (4 siilbâ já 3 proonsi). Tot lâi eenâb ko kuássin ovdil 2000-lovvoost.

### Vástuppeivi 8.10.
Kuulauigâdeijee Aatu Kangasniemi finnij Suomâ vuosmuu miitaal. 20,82 meetter uigâdem puovtij siilbâ. Kolle vuoittui 21,07 meetter uigâdmáin, mon tyehin lâi vuáládâheennâmlâš Jarno van Daalen. Puola Jakub Rodziak vuoitij proonsi (19,38&nbsp;m). 

Kangasniemi vuoitij nube-uv miitaal, ko sun šlivgij proonsi (74,41&nbsp;m) já Mico Lampinen vist siilbâ (74,67&nbsp;m) movgáráin. Uŋgar Armin Szabados kollešlivgim kiirdij joba 82,91 meetterid.

### Lávurdâh 9.10.
Rebecca Nelimarkka vuoitij säittišlivgim siilbâ, ko suu viiđâd šlivgim uulâi 54,43 meetterân. Miäštárin šoodâi Kroatia Vita Barbić (55,26&nbsp;m). Proonsi finnij Liettua Orinta Navikaitė (54,36&nbsp;m).

Pinja Kärhä vuoitij movgáršlivgim proonsi. Suu pyeremus šlivgim kiirdij 66,07 meetterid. Nubben poođij Ranska Marie Rougetet (67,38&nbsp;m) já vuosmužžân vist Saksa Nova Kienast (67,93&nbsp;m).

### Pasepeivi 10.10.
Ella Mikkola vuoitij siilbâ alodâhnjuškiimist. Sun njuškij 189&nbsp;cm aloduv majemuin keččâlmijnis. Kole vuoitij Uŋgar Lilianna Bátori, kote še njuškij 189&nbsp;cm, mutâ jo nubbijn iirâtmáin. Pronssi moonâi Espanja Ona Bonetân.

Enni Virjonen vuoitij proonsi čiččâmvaldâlmist. Sun čoogij 6&nbsp;060 čyegisid, mii lâi 200 čyegisid eenâb ko suu ovdebâš ulâttâs. Čiččâmvaldâlmist kole vuoitij Kroatia Jana Koščak (6&nbsp;293) já siilbâ vuoitij Uŋgar Sarolta Kriszt (6&nbsp;251).

## Miitaaltavlustâh

## Käldeeh
James Lovell

thumb|James Lovell ive 1969
**James Arthur Lovell Jr.** ( ; ) lâi ovtâstumstaatâlâš astronaut já legendaarlii epiluhostum Apollo 13 -mánudâšmääđhi komendeijee.

Lovell lâi ohtâ tehelumosijn astronautijn NASA komovuotâohjelmist. Sun lâi fáárust neelji komovuotâmissiost: Gemini 7:st, Gemini 12:st, Apollo 8:st já Apollo 13:st.

Ton maŋa ko Lovell vuolgij NASAst ive 1973, sun poorgâi irâttâsmaailmist já leehâi raavvâdviäsu jieijâs perruin Illinoisist. Lovell kálgu Marilynn, kiäin sun naajâi ive 1952, jaamij ive 2023. Lovellist lijjii nelji párnáá.

## Karrieer
Ive 1962 Lovell tuhhiittui NASA astronautjuávhu 2 jesânin. Sun väljejui Gemini 4:ii värikirden, já loopâloopâst sun kiirdij vuosmuu tove Gemini 7 kirden juovlâmáánu 4. peeivi 1965. Taan missio komendeijen tooimâi Frank Borman. Gemini 7 lâi masa 14-piäivásâš missio, mii kiirdij 9 030 000 kilomeetterid já juurâi 206 kerdid Eennâm pirrâ.

Skammâmáánu 11. peeivi 1966 Jim Lovell mađhâšij uđđâsist komovuotân Gemini 12 komendeijen. Taan missiost suu fáárust kiirdij vuosâkiärdálâžžân kirden Buzz Aldrin.

Eromâšávt kyehti Apollo-kirdem, moid Lovell uásálistij, lijjii merhâšitteeh komovuotâmađhâšem historjást 1960-lovvoost talle ko Ovtâstum staatah já Sovjetlitto kištottâllii komovuođâ hiärrávuođâst.

Apollo 8 -määđhist Lovell kiirdij oovtâst Frank Bormanáin já Willian Andersáin. Lovell väljejui taan mission astronaut Mike Collins sajan, tastko Collins koolgâi čuopâduđ. Apollo 8 -missio lâi vuosmuš, mii kiirdij olgos Eennâm juurrâmraađeest, já tot kiirdij luvvii Mánudáá pirrâ. Apollo 8 kiirdij Mánudáá juurrâmraađeest 20 tijmed, 10 minuttid já 13 sekuntid. Taan kirdemmääđhi keežild Ovtâstum staatah ožžuu čielgâ ovdâmääđhi Sovjetlito mánudâšohjelmáid. Maailmân vuolgâttuvvojii eromâš mučis koveh Enâmist komovuođâst kejâdijn.

### Houston, we have a problem
Pegâlmâs ciälhástâh "Houston, we have a problem" lijjii Jim Lovell säänih Apollo 13 -kirdem ääigi, teikâ jiešalnees sun eeđâi: "Ok, Houston, we've had a problem here." Jim Lovell koolgâi leđe viiđâd olmooš, kote ličij vázzám Mánudáá asseest, mut päärti keežild čielgâi jotelávt, et Apollo 13 ij kuássin siäivuččii Mánudáá asan.

Laasâ mield astronauteh oinii haapi kulgâmin olgos. Sij iberdii, et sist lâi tuođâlâš etitile. Astronauteh kolgii šeštiđ virde, já sij viettii nelji kolmâ peeivi uccâ mánudâšmoduláást, mii tooimâi sii kááijumskiijpân. Sij liijká ferttejii kirdeđ Mánudáá pirrâ, já NASA tiimi poorgâi puoh ton oovdân, et astronauteh loopâloopâst pessii torvolávt enâmân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Herodotos

pienoiskuva|Antiikroomalâš keđgipääcis Herodotosist, rahtum 100-lovvoost (kopio antiikkreikkalii pronssipáccást)
**Herodotos** (, ; suulân 484–425&nbsp;oKr.) lâi antiikkreikkalâš historjistee. Herodotos tobdoo eromâšávt kirjestis Historjákirje, mii muštâl historjálijn tábáhtusâin. Sun kočoduvvoo historjá eeččin. Tom noomâ sunjin adelij antiikroomalâš kirječällee, sárnoo já politikkár Cicero, kote eelij 100-lovvoost&nbsp;oKr. Nube tááhust Herodotos kočoduvvoo meid kiälásij eeččin, tastko motomij ulmui mielâst suu teevstah láá tuše keksejum mainâseh.

## Eellim
Herodotos elimist ij tiettuu ennuv. Sun šoodâi Anatolia njargâenâmist Halikarnassos kaavpugist, mii lâi tááláá Bodrum kaavpug saajeest Tuurkist. Herodotos peerâ lâi ušom riges, mon áánsust sun finnij šiev škovlim já poostij mađhâšiđ ennuv. Sun lii máhđulávt palvâlâm hopliittin suátivievâst, tastko sun muštâl tuáruin täärhiht já ain suátialmaa uáinust.

Herodotos peerâ kaartâi vyelgiđ meddâl Halikarnassosist ton epistäđis pooliitlii tile keežild. Tast maŋa Herodotos aasâi Samos suollust.

Majemui ivijdis Herodotos aasâi Maadâ-Italiast Thurioi kaavpugist, kuus kreikkaliih lijjii vuáđudâm sirdokode. Tobbeen sun jaamij suulân 425&nbsp;oKr. Nube käldee mield sáttá leđe nuuvt-uv, ete sun jaamij Ateenast rooton iivij 425&nbsp;oKr.&nbsp;já 413&nbsp;oKr.&nbsp;kooskâst. Maŋgâ kaavpug, tego eidu Ateena já Thurioi, näggejii, ete toh liččii Herodotos jäämmimsaje.

Herodotos mađhâšij ennuv. Ij lah kuittâg vises tiätu tast, eidu kost sun eelij. Motomij käldei mield sun eelij eres lasseen Egyptist, Libyast, Persiast, Syyriast já Babyloniast. Motomij käldei mield vist sun ij jieš iällám ovdâmerkkân Babyloniast, veikâ čaalij-uv kaavpugist toin naalijn, ete sun ličij lamaš tobbeen. Mađhijnis sun ušom poorgâi máttáátteijen já kävppijâssân.

## Historjákirje almolávt
Herodotos lâi tiätuäŋgiris já tärhis olmooš. Sun lâi meid čepis mainâsteijee. Mutâ veikâ Historjákirjeest láá-uv mielâkuvviittâsliih mainâseh sehe feeilah, te tast láá kuittâg rievtis tiäđuh já meid teháliih tiäđuh tallaa maailmist já tallai ulmui jurduin. Herodotos iätá jieš-uv, ete puoh, maid sun lii čáállám, ij lah veltihánnáá tuotâ. "Muu pargon lii čäälliđ tom, maid ulmuuh láá ettâm, mutâ must ij lah mihheen kenigâsvuođâid oskođ taid. Taat kuáská ubâ kiirján", sun čáálá.

Historjákirje lii juohhum oovce uásán kreikkalii mytologia oovce muusa mield.

Historjákirje ovdâsaavâst Herodotos čáálá:Taah láá Herodotos Halikarnassos tutkâmušah, maid sun almostit toin tuoivuin, ete sun návt siäiluttičij ulmui tavoi mušto já iästáččij tom, ete kreikkalij já barbaarij stuorrâ já imâšliih tavoh monâttiččii kunnee, mon toh ánsášeh; já ete sun čáláččij muušton sii riijdoi suujâid.

## Herodotos kulttuurist
Herodotos lii fáárust spellâirâttâs Ubisoft speelâst Assassin’s Creed Odyssey, mii sajaduvá antiikáigásii Kreeikan.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Uganda vaarijn

thumb|Uganda topografisâš kárttá
Taat lii **listo [[Uganda]] vaarijn**. Uganda alemus vääri lii Mount Speke, mii paijaan &nbsp;m alodâhân. Láá kuittâg meiddei motomeh käldeeh, moi mield Uganda alemus vääri lii Margherita Peak (&nbsp;m).

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kinttâlpeivi

**Kinttâlpeivi** lii ristâlâš juhlepeivi, mii viättoo 40 peivid juovlâi maŋa ađai kuovâmáánu 2. peeivi ton mušton, et Jeesus tolvui 40 peeivi ahasâžžân temppâlân já Simeon sivnedij suu.

## Anarâš-kalender
Anarâš-kalenderist kinttâlpeivi lii ain kinttâlpeivoho pasepeeivi. Peivi lii Nieidâ Máárjá nuuvtkočodum putestem. Talle tovlááh sämmiliih peskidii saavzâi tälviulloid meddâl. Tain suulâin tohhii išedeh še Reisvuonmääđhi, veikkâ táválávt talle lijjii korrâ puolâšeh, mut meiddei korrâ puurgah-uv. Kinttâlpeeivi rahttâsškuottii ovdiih anarâšäijiheh tälvikoddepiivdon.

Anarâš-kalenderist kinttâlpeivi lii táválávt kuovâmáánu aalgâst, mut motomin tot lii uđđâivemáánu loopâst:

* 1996: 11.2.
* 1997: 2.2.
* 1998: 8.2.
* 2000: 6.2.
* 2002: 3.2.
* 2004: 8.2.
* 2005: 30.1.
* 2006: 5.2.
* 2007: 4.2.
* 2009: 8.2.
* 2010: 7.2.
* 2011: 6.2.
* 2012: 5.2.
* 2013: 3.2.
* 2014: 2.2.
* 2015: 8.2.
* 2016: 31.1.
* 2017: 5.2.
* 2018: 4.2.
* 2019: 3.2.
* 2021: 7.2.
* 2022: 6.2.
* 2023: 5.2.
* 2024: 4.2.
* 2025: 2.2.

## Käldeeh
Listo Tšad vaarijn

thumb|Tšad topografisâš kárttá
Taat lii **listo [[Tšad]] vaarijn**. Tšad alemus vääri lii Emi Koussi, mii paijaan &nbsp;m alodâhân.

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suomâ Kulttuurruttârááju

**Suomâ Kulttuurruttârááju rs** lii priivaat siäđus, mii oovded tiettuu, taiđuu já kulttuur Suomâst. Tot vuáđudui kuovâmáánu 27. peeivi&nbsp;1939. Kulttuurruttâráájun kuleh kuávdášruttârááju já 17 eennâmkodderuttârááijud. Siättus haldâttâsâst láá 12&nbsp;jesânid.

Ohtâ siättus vuáđudeijein lâi L.&nbsp;A.&nbsp;Puntila. Ive&nbsp;1937 aalgâst sun čaalij Suomâ Koveloostân artikkâl, mast vuosmuu tove oovdânpuohtui juurdâ Kulttuurruttârááju vuáđđudmist. Čohčuv&nbsp;1938 Puntila ornij vuáđudemčuággim. Suulân 30&nbsp;000 aalmugškovlâlâžžâd čoggii 2,7 miljovn märkkid 170&nbsp;000 syemmiliist. Ton lasseen uárnejui skeŋkkâčuággim várálub skeŋkkejeijeid.

Kulttuurruttârááju tooimân kuleh išeruuđâi já palhâšuumij jyehim, tuáhtár Juhani Kirpilä skeŋkkim Taaiđâpäikki Kirpilä, jyehi kuálmád ive uárnejum Mirjam Helin -laavlâkišto, Mirjam Helin -akatemia, residensohjelm taidâráid já jieškote-uvlágáneh haavah.

## Išeruttâ
Kulttuurruttârááju juáhá ihásávt išeruuđâid. Tast lii nelji uuccâmääigi. Kuávdášruttârááju uuccâmääigih láá njuhčâmáánust, porgemáánust já roovvâdmáánust. Eennâmkodderuttârááju uuccâmäigi lii uđđâive–kuovâmáánust.

Mieđettum išeruuđâi árvu lii lasanâm ucánjáhháá 2020-lovvoost. Ive&nbsp;2020 tot lâi 45 miljovn eurod. Ive&nbsp;2024 Kulttuurruttârááju vuástávaaldij 22&nbsp;000 išeruttâucâmuššâd já mieđettij 2&nbsp;700 išeruttâd, moi árvu lâi ohtsis 55,2 miljovn eurod. Ive&nbsp;2024 taiđuu išeruuđâin 31&nbsp;% juáhhojii kovetaiđui, 23&nbsp;% nuottâtaiđui, 16&nbsp;% čaittâlemtaiđui, 10&nbsp;% kirjálâšvuotân já 20&nbsp;% eres taiđuid. Tiettuu išeruuđâin vist 26&nbsp;% juáhhojii humanistlii tiettui, 21&nbsp;% talhâstiettui, 18&nbsp;% ohtsâškoddetiettui, 14&nbsp;% luándutiettui já 21&nbsp;% eres tiettuid.

Išeruttâ lii mieđettum meid sämikielâi já -kulttuur oovdedmân. Kuhháá Kulttuurruttârááju njunošäššialmajin porgâm Paavo Hohti išedij Anarâškielâ seervi finniđ stuorrâ išeruuđâ, moin servi puovtij orniđ kielâpiervâl vittâ ive. Vorrâsub ovdâmerkkân láá Čyeti čälled anarâškielân -haahâ, mii finnij 90&nbsp;000 eurod ive&nbsp;2020 teevstâi kielâtipšomân já toimâtmân, sehe Aalto-ollâopâttuv totkeejuávhu haahâ, mii oovded tahojiermipiergâsijd pajekielân. Tot finnij 200&nbsp;000 euro išeruuđâ ive&nbsp;2025.

## Eennâmkodderuttâráájuh
Eennâmkodderuttâráájui ulmen lii kattiđ já ovdediđ eennâmkode kulttuur.

## Fáádást eres soojijn
* Suomâ Kulttuurruttârááju päikkisijđoh 

## Käldeeh
Listo Koskâ-Afrik täsivääldi vaarijn

thumb|300px|Koskâ-Afrik täsiväldi topografisâš kárttá
Taat lii **listo [[Koskâ-Afrik täsiväldi]] vaarijn**. Koskâ-Afrik täsiväldi alemus vääri lii Mont Ngaoui, mii paijaan  m alodâhân.

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Kongo demokraatlii täsivääldi vaarijn

thumb|Kongo demokraatlii täsivääldi topografisâš kárttá
Taat lii **listo [[Kongo demokraatlâš täsiväldi|Kongo demokraatlii täsivääldi]] vaarijn**. Kongo demokraatlii täsivääldi alemus vääri lii Margherita Peak, mii paijaan &nbsp;m alodâhân. Nube käldee mield tot paijaan &nbsp;m alodâhân.

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Maatipeivi

Anarâš-kalenderist **Maatipeivi** lii kuovâmáánu 24. peeivi. Maatipeivi ij viettum tađe komebeht, mut tot liijká lâi maaŋgâ áášán čyeccee. Maatipeeivi lii täälvi pelimuddoost, já tot uáivild tom, et täälvi čielgi tuáijoo. Talle kuobžâ jurgâlât tälvikuáđistis nube iärtán já toin suulâin älgih Maatipeivi puurgah-uv. Siämmáá ääigi aalgij meid ráávdu juoŋâstem, já tot piištij aaibâs jieŋâi vyelgimân. Talle lâi njähipivdo puoh pyeremuu muddoost já nuuvâi Máárjápeeivi. Maatipeeivi algâttii eehidmáállâš vuoššâm eehidkuoskuu ääigi.

## Käldeeh
Njuuvčah

**Njuuvčah** (*Cygnus*) láá *[[Anserinae]]*-vyelihiäimun kullee loddesuuhâ, moos tääl kuleh 6 šlaajâ. Čapisnjuuvčâ vyelišlaajâ uđđâseelandlâš čapisnjuhčâ (*Cygnus atratus sumnerensis*) lii jáámmám suhâjämimân.

Njuuvčah láá čäcilodeh, main lii kuhes čeve já táválávt vielgis puzzâloovdâ.

## Njuhčâšlaajah
* čapisčevenjuhčâ (*Cygnus melancoryphus*)
* čapisnjuhčâ (*Cygnus atratus*)
** uđđâseelandlâš čapisnjuhčâ teikkâ stuorrâčapisnjuhčâ (*Cygnus atratus sumnerensis*, jáámmám suhâjämimân)
* njuhčâ (*Cygnus cygnus*)
* puállunjunnjuhčâ teikkâ päkkinjunnjuhčâ (*Cygnus olor*)
* trumpetnjuhčâ (*Cygnus buccinator*)
* uccânjuhčâ (*Cygnus columbianus*)
** *Cygnus columbianus bewickii*
** *Cygnus columbianus columbianus*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Aalmugijkoskâsâš fennougristkongres

**Aalmugijkoskâsâš fennougristkongres** ađai **CIFU** (*Congressus Internationalis Fenno-Ugristarum*) lii vijđásumos aalmugijkoskâsâš suomâ-ugrâlâš kongres, mii puáhtá oohtân čuođijd totkeid sierâ enâmijn. Vuossâmuš kongres uárnejui Budapestist ive&nbsp;1960, já ton maŋa kongres lii uárnejum jyehi viiđâd ive. Vistig uárnejeijee-enâmin lijjii vuáruluvâi Uŋgar, Suomâ já Sovjetlitto. Ive&nbsp;1995 rääjist kongres uárnejuuškuođij Eestienâmist-uv. Ive&nbsp;2020 kongres sirdâšui koronavirus keežild ihán&nbsp;2022, já tot uárnejui Wien ollâopâttuvâst Nuorttâriijkâst.

CIFU lii uáli jo tehálâš konferens, tastko tot addel kielâtotkeid máhđulâšvuođâ nanosmittiđ oovtâstpargo já uápásmuđ toos, magareh tutkâmušah láá joođoost jieškote-uvlágánijn ollâopâttuvâin pirrâ maailm.

## Kongreseh
* 1960: CIFU I, Budapest, Uŋgar
* 1965: CIFU II, Helsinki, Suomâ
* 1970: CIFU III, Tallinn, Eestieennâm (uási Sovjetlittoost)
* 1975: CIFU IV, Budapest, Uŋgar
* 1980: CIFU V, Turku, Suomâ
* 1985: CIFU VI, Syktyvkar, Komi, Sovjetlitto
* 1990: CIFU VII, Debrecen, Uŋgar
* 1995: CIFU VIII, Jyväskylä, Suomâ
* 2000: CIFU IX, Tartto, Eestieennâm
* 2005: CIFU X, Yoshkar-Ola, Mari El, Ruoššâ
* 2010: CIFU XI, Piliscsaba, Uŋgar
* 2015: CIFU XII, Oulu, Suomâ
* 2022: CIFU XIII, Wien, Nuorttâriijkâ
* 2025: CIFU XIV, Tartto, Eestieennâm

### XIII kongres ive 2022
thumb|Wien ollâopâttuv kampus ive 2022

Kulmânubálovváád fennougristkongres uárnejui porgemáánu 22.–26. peeivi 2022 Wien ollâopâttuv kampusist, mii lii ohtâ ollâopâttuv soojijn pirrâ kaavpug. Ovdil tobbeen lâi stuorrâ pyecceiviäsu, mut ton huksiittâsah já rakânâsah váldojii virgálávt ollâopâttuv kiävtun ive 1998.

Fáárust lijjii ennuv anarâškielâ sárnooh, já anarâškielâ lâi korrâsávt uáinusist. Anarâškielân kyeskee sahâvuáruid tollii Márjá-Liisá Olhtuis, Taarna Valtonen, Annika Pasanen, Jukka Mettovaara já Tuomas Koukkari. Olthuis oovdânpuovtij Anarâškielâ seervi tooimâ, Valtonen sáárnui anarâškielâlijn päikkinoomâin, já Pasanen muštâlij sämikielâi iäláskittem puátusijn sehe tast, mon ennuv onnáá peeivi Suomâst sarnum sämikielah sirdâšuveh suhâpuolvâst nuubán. Mettovaara já Kuokkari vuod kieđâvušáin kielâ- já sujâttemopâlijd aašijd.

### XIV kongres ive 2025

thumb|Tartto ollâopâttuv váldurakânâs ive 2022
Neljinubálovváád fennougristkongres uárnejui Tartto ollâopâttuvvâst Eestienâmist porgemáánu 18.–23. peeivi&nbsp;2025. Tartto lâi ovdil hovdim CIFU-kongres ive&nbsp;2000. Lekkâmtábáhtusâst čielgâi, et fáárust lijjii paijeel 300&nbsp;totked 21&nbsp;enâmist. Kongres ääigi tuállojii muáddičyet sahâvuárrud puohlágánijn fáádáin, moh kuoskii suomâ-ugrâláid kieláid.

Sämikielâi kielâtiettuu uáinust eromâš mielâkiddiivâš sessio lâi *Uáinuh sämikielân* (eŋg. *Perspectives on Saami*). Taan sessiost tuállojii ohtsis 15&nbsp;sahâvuárrud sämikielâin. Anarâškielâst tuállojii kuttâ sahâvuáru. Sessio eres sahâvuáruh kuoskii kieldâsämikielân, nuorttâlâškielân, tavesämikielân, maadâsämikielân, kuolasämikielân, juulevsämikielân já sämikielâi máttátmân.

## Käldeeh
XIV fennougristkongres

thumb|Tartto ollâopâttuv váldurakânâs ive 2022
**XIV fennougristkongres** lii aalmugijkoskâsâš fennougristkongres, mii uárnejui Tartto ollâopâttuvvâst Eestienâmist porgemáánu 18.–23. peeivi&nbsp;2025. Tartto lâi ovdil hovdim CIFU-kongres ive&nbsp;2000. Lekkâmtábáhtusâst čielgâi, et fáárust lijjii paijeel 300&nbsp;totked 21&nbsp;enâmist. Kongres ääigi tuállojii muáddičyet sahâvuárrud puohlágánijn fáádáin, moh kuoskii suomâ-ugrâláid kieláid.

Sämikielâi kielâtiettuu uáinust eromâš mielâkiddiivâš sessio lâi *Uáinuh sämikielân* (eŋg. *Perspectives on Saami*). Taan sessiost tuállojii ohtsis 15&nbsp;sahâvuárrud sämikielâin. Anarâškielâst tuállojii kuttâ sahâvuáru. Sessio eres sahâvuáruh kuoskii kieldâsämikielân, nuorttâlâškielân, tavesämikielân, maadâsämikielân, kuolasämikielân, juulevsämikielân já sämikielâi máttátmân.

## Sahâvuárhuh anarâškielâst já eres sämikielâin
Tuomas Koukkari toolâi sahâvuárus impersonaallijn já passiivlijn modalráhtusijn anarâškielâst. Jukka Mettovaara sahâvuáru kieđâvušâi anarâškielâ demonstratiivpronominijd. Merit Niinemägi muštâlij anarâškielâ adjektiivij attribuuthaamij variaatiost.

Marja-Liisa Olthuis já Trond Trosterud saahâ kieđâvušâi anarâškielâ stuárráábij numeraalij ko&nbsp;10 sujâttemmyensterijd viereskielâlij kielâsárnoi já tiätumaašinheiviittâsâi uáinust.

Bianca Benini-Morottaja sáárnui kielâsiärvusist pajaneijee kielâiäláskitmist. Sun viärdádâlâi anarâškielâ já apurinãkielâ iäláskittemprosesijd. Apurinãkielâ sárnoo suu päikkienâmist Brasiliast.

Sessio loopâst vala Petter Morottaja muštâlij náguskirjefádástis anarâškielâ frekventatiiv- já kontinuatiivveerbâi produktiviteetist já sänirähtimtrendijn čallum kielâ vuáđuld.

Meiddei kuulmâ eres sessiost lâi saahâ sämikielâin:

*Ideologiah ucceeblovokielâi oovdedmist* -sessiost Annika Pasanen sáárnui sämikielâi oovdedmân kyeskee savâstâlmijn pajanâm ruossâlistee ideologiain. Sun keevtij meid anarâškielâ kielâiäláskittem ohtân ovdâmerkkân, já sun pajedij YLE savâstâlmij vuáđuld pajanâm kielâiäláskittemháástuid.

Sini Rasmus sáárnui Uunjaargâ uđđâ kielâsárnoin já kielâsirdemist.

Joshua Wilbur sáárnui *Diakronisiih korpuseh ucceeblovokieláid* -sessiost moonnâm ääigi, puáttee ääigi já onnáá peeivi siskálmitmist pittáámsämikielâ dokumentistemkorpusân. Pittáámsämikielâ taarbâš tääl eromâš tooimâid, tastko kielâ lii časkâmin iäge jur lah totkeeh, kiäh pyehtih kevttiđ ääigi ton iäláskitmân.

*[[Ovdâhistorjá]]*-sessiost tuállojii ohtsis kuttâ sämikielân lahtojeijee sahâvuáru sämikielâi historjást, motomijn sahâvuáruin kombinistmáin tom arkeologláid uáinoid.

Motomeh totkeeh kevttii sämikielân kyeskee sessiost sämikielâid-uv išekiellân jieijâs oovdânpyehtimist. Tot onnui sessio loppâsavâstâlmijn pyerrin äššin sämikielâi uáinojeijeevuotân já anon, tastko sämikielah kolgâččii finniđ pyereeb status eidu tiettuu kiellân toin naalijn, et toh kiävttojeh merhâšittee tutkâmareenain.

## Keejâ meid
* XIII fennougristkongres

## Käldeeh
Listo Lesotho vaarijn

thumb|Lesotho topografisâš kárttá
Taat lii **listo [[Lesotho]] vaarijn**. Lesotho alemus vääri lii Thabana Ntlenyana, mii paijaan  m alodâhân.

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Rautjärvi kirkko

**Rautjärvi uđđâ kirkko** lii ive 2025 huksejum já kiävtun vihkum luterilâš kirkko Rautjärvist Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Kirho huksiittâs lii suullân 30 m jävriláá Rautjärvi ovdii kirhoost, mii puolij kunnân ive 2022.

## Historjá
thumb|left|Uđđâ kirho kolbâ
Rautjärvi maadâriddoost láá lamaš maaŋgah kappeleh já kirhoh. Täin jo kulmâ láá puállám kunnân. Kirhoi lasseen Rautjärvist láá puállám aainâs-uv kyehti stohvâl iivij&nbsp;1847 já&nbsp;1872 já meid pappâl já kirho kirjerááju (ive&nbsp;1856).

Eennâmkodálávt merhâšittee huksejum kulttuurpirâsin onnum viiđâd kirkko puolij kunnân juovlâmáánu 25.&nbsp;peeivi 2022. Roovvâdmáánu 9.&nbsp;peeivi 2023 Ruokolahti kirkkostivrâ meridij huksiđ uđđâ kirho kunnân puállám kirho sajan. Tot lii kuuđâd kirkko.

## Huksiittâs
Kirhoost láá kulmâ keerdi. Kirkkosalin čäähih 70 olmožid. Kirkkosali vyelni lii servikoddesali.
[thumb|left|Kooveest čižetpeln uálgispel: [Rautjärvi puáris kirkko|kunnân puállám kirho pasâttâsah, uđđâ kirkko já uđđâ kirho stohvâl]]

### Kuori
#### Álttártavlu
Kirhoost ij lah táválâš álttártavlu, pic tobbeen lii stuorrâ álttárlasâräigi. Lasârääigi paajaabeln lii kirho ristâ, mii lii rahtum kunnân puállám kirho illâlum hiirsâin. 

## Stohvâl
Uđđâ kirho stohvâl lii ollâ tornâ, mon alne lii stuorrâ ristâ. Tot lii sierânâs rakânâs parkkisaje roobdâst. 

Stohvâl lii stiijlâ tááhust siämmáálágán ko kirkko jieš. Stohvâl julgâsiijđost láá vielgis ciägulyevdih.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Jemen vaarijn

thumb|Jemen topografisâš kárttá
Taat lii **listo [[Jemen]] vaarijn**. Jemen alemus vääri lii Jabal an Nabī Shu'ayb, mii paijaan &nbsp;m alodâhân.

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nisonij Ykköspesis-paje 2025 fiinaalráiđu

thumb|Oulu Lippo Nisoneh finnee kaččâm Ykköspesis ive 2025 vuosmuu fiinaalspeelâst Hamina Palloilijat vuástá
thumb|Oulu Lippo Nisoneh vuáittá Ykköspesis ive 2025 vuosmuu fiinaalspeelâ Hamina Palloilijat vuástá
**Nisonij Ykköspesis-paje 2025 fiinaalrááiđust** spellii Oulu Lippo Nisoneh já Hamina Palloilijat. Lippo vuoitij fiinaalrááiđu 2–0. Vuáittoin tot pajanij Superpesis-liigan, mii lii pesipáálu alemus liiga.

## Fiinaalspeelah
### Vuossâmuš fiinaalspellâ
Vuossâmuš fiinaalspellâ spellui porgemáánu 23. peeivi Oulust Raksila pesipállustadionist. Speelâ aalgâst Lippo, mii algâttij olgovuárust, oroi lemin jierestum. Muádi feeilâ keežild HP finnij oovtâ kaččâm, já Lippo jieijâs vuosmuš sisvuáru vist nuuvâi uáli jo jotelávt.

Vuosmuu uási niäljád ađai majemuu vuárupaarâ aalgâst HP:st lijjii kyehti kaččâm já Lippost ohtâ kaččâm. Olgokiedist Lippo luhostui pyereest ige adelâm HP:n innig kaččâmijd. Siskiedist-uv juávkku piergij pyereest, veikkâ spelleeh lijjii-uv korrâ tedduu vyelni. Iiris Rautio čooskij já Karoliina Soppela kaačâi Lippo táásá, já Sara Kinnusii časkemist Linda Kemppainen puovtij vuosmuu uási vuáittukaččâm.

Nube uásist Lippo speelâi ložžâsávt 1 628 päikkikeččee oovdâst. Tot finnij 5 kaččâm, vuástálistee vist ij oovtâgin. Nuuvt Lippo vuoitij vuosmuu speelâ 2–0 (3–2, 5–0). Nube uásist kyehti kaččâm čoskijn vildáásčaskeeh Aino Kesti já 16-ihásâš Saana Kälkäjä. Rautio čooskij já puovtij oovtâ kaččâm. Kapteen Tossavainen puovtij kyehti kaččâm, já Soppela já Kemppainen kuohtuuh puovttijn oovtâ kaččâm.

### Nubbe fiinaalspellâ
Nubbe spellâ spellui jo čuávuváá peeivi masa 600 km keččin Haminast Vallikenttä-kiedist. Spellâ lâi uáli jo täässiv. Vuosmuu uásist časkee–kaččee-paarâ Mira Heikkilä – Kiira Yrjänen tuálvoin päikkijuávhu njunošân. Kuálmád vuárupaarâst Lippo kuittâg peesâi njunošân, ko Rautio–Heinula já Kinnunen–Soppela uárnejii Lippon kyehti kaččâm. Eenâb kaččâmeh taan uásist iä oinum.

Nube uásist Kesti–Kemppainen adeláin Lippon tállán oovtâ kaččâm. Nube vuárupaarâst HP finnij kuittâg kyehti kaččâm, main västidii Nea Forsell – Krista Piirainen sehe Riina Hallikainen – Annika Utriainen. Speelâ já fiinaalrááiđu čuávdus šoodâi aaibâs majemuu vuárupaarâst.

Sisvuárust Lippost lijjii jo kyehti puálu ovdilgo Kesti puovtij Heinula päikkipiäsán. Nuuvt uási lâi táásá 2–2, ko HP algâttij jieijâs majemuu sisvuáru. Päikkijuávkku tarbâšij oovtâ kaččâm, vâi spellâ jotkuuččij supervuárupaarân. Lippo pehtilis olgokieddi selvâttij kuittâg HP vollitmijd oovtâi oovtâi, ige HP peessâm ko ohtii kuálmád piäsán. Čuávdee kuálmád puálu šoodâi talle ko HP spellee čooskij ovdâlavâttemes časkem majemuu časkemijnis. Spellâ nuuvâi 0–1 (1–2, 2–2). Tastmaŋa Lippo keevtij Hamina päikkikiedi jieijâs miäštárvuotâjuuhlij várás.

## Käldeeh
Čuovâuáivi peivikirje – Korrâ tuotâvuotâ

***Čuovâuáivi peivikirje – Korrâ tuotâvuotâ*** ( já ) lii nuorâiroomaan, mon Jeff Kinney lii čáállám já kuvvim. Kirje lii algâalgâlávt čallum eŋgâlâskielân. Eŋgâlâskielâlâš kirje almostui skammâmáánu 9. peeivi 2010. Tot lii viiđâd kirje siämmáánommâsii kirjerááiđust. Fabrizio Brecciaroli lii jurgâlâm kirje anarâškielân, já Anarâškielâ servi lii kuástidâm tom. Anarâškielâš kirje almostui porgemáánust 2025.

## Juonâ
Greg Heffley tiätá, et esken rävisolmožin sun piäsá čäittiđ eromâšvuođâs ubâ maailmân. Mut ko pyeremus skippáár piergee pyereest suuttáá-uv, ko palvâlem pääihist ij tooimâ tegu kolgâččij já ko saavah ovdâsvástádâs jyehimist láá aaibâs liijkás ennuv, te Greg ferttee mutteđ mielâs. Ij äävti ko irâttiđ navdâšiđ nuorâvuođâst nuuvt ennuv ko peri máhđulâš. Piergee-uv Greg ohtuu? Já mii lii korrâ tuotâvuotâ?

## Käldeeh
Sámi sohka

**Sámi sohka** lii tavesämmilii musikkár Kajsa Balto vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Opera Omnia čohčâmáánu 25. peeivi 2017.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Sámi sohka'' musicbrainz.org -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Buot eallá

**Buot eallá** lii tavesämmilii musikkár Kajsa Balto nubbe studioalbum. Tom almostitij DAT vyesimáánu 8. peeivi 2020. Lokkekove lii ráhtám Inga-Wiktoria Påve.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Buot eallá'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Sámi juovllat

**Sámi juovllat** lii tavesämmilii musikkár Kajsa Balto kuálmád studioalbum já vuossâmuš juovlâalbum. Tom almostitij DAT skammâmáánu 19. peeivi 2021.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Sámi juovllat'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Rájás

**Rájás** () lii tavesämmilii musikkár Kajsa Balto niäljád studioalbum. Tom almostitij DAT vyesimáánu 17. peeivi 2024. Lokkekove lii ráhtám Britta Marakatt-Labba.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Rájás'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
H​á​lde áhkku

**Hálde áhkku** lii Tundra Electro nubbe studioalbum. Tom almostitij OK By Jazzland roovvâdmáánu 20. peeivi 2023. 

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Hálde áhkku'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Kiärun kaavpugtáálu

**Kiärun kaavpugtáálu** () teikkâ **Kristal** () lii iivij 2015–2018 huksejum rakânâs Kiärun uđđâ kuávdáást Kaavpugtáálutorist já Malmvägen pellâst. Tot lii suullân 4&nbsp;km keččin Kiärun puáris kaavpugtáálust. Kaavpugtáálu lii vuossâmuš rakânâs, mii lii huksejum Kiärun uđđâ kuávdážân.

## Historjá
thumb|left|Kiärun uđđâ kuávdáš já ton vuossâmuš rakânâs ađai Kiärun uđđâ kaavpugtáálu čohčâmáánust 2017
Porgemáánust 2004 Kiärun kaavpugrääđi meridij sirdeđ ubâ kaavpug suullân 3&nbsp;km nuortâs, tastko eennâm lâi vuájumin kaavpug vyelni ryevdimalmâruuki LKAB tooimâ keežild. 

Roovvâdmáánust 2012 kulluuttui arkkitehtuurkišto uđđâ kaavpugtáálust. Kišto nuuvâi čohčâmáánust 2013, já tom vuoitij tanskalâš arkkitehttoimâttâh Henning Larsen Architects A/S *Kristallen*-iävtuttâssáin.

Uđđâ kaavpugtáálu huksim aalgij čohčuv 2015 já nuuvâi ive 2018. Kaavpugtáálu viihkâi kiävtun kunâgâs Kaarle XVI Kustaa skammâmáánu 22. peeivi siämmáá ive.

## Rakânâs
Rakânâsâst láá kyehti váldu-uási: aaleeb, almolâš vááimus já ton pirrâ leijee vyeligub riegis, mast láá ei. kaavpug toimâttuvah já jieškote-uvlágáneh haaldâtliih visteh.

Almolâš vááimus lii käävcikiärdásâš, koleivnásâš rakânâs, mon inspiraatiokälden lijjii ruuvki ryevdimalmâmineraalij maaŋgâčievâg häämih. Tot lii áávus puohháid já tuáimá kaavpuglij orroomvisten. Tobbeen láá ei. Kin tááláštaiđuu museo (ovdil *Konstmuseet i Norr*) já kähviviäsu.

## Fáádást eres soojijn

* Video Kiärun uđđâ kaavpugtáálust
* Henning Larsen video Kiärun uđđâ kaavpugtáálust

## Käldeeh
Kiärun puáris kaavpugtáálu

**Kiärun puáris kaavpugtáálu** () teikkâ **Iglu** () lâi haaldâtlâš rakânâs Kiärun puáris kuávdáást. Tot lâi suullân 4&nbsp;km keččin Kiärun uđđâ kuávdáást já kaavpugtáálust.

Kaavpugtáálu lii vuávám ruátálâš arkkiteht Artur von Schmalensee. Ive 1964 sehe kaavpugtáálu já arkkiteht vuoittii Kasper Salin -palhâšume.

## Fáádást eres soojijn

* SVT Play arkkâdâhvideo Kiärun puáris kaavpugtáálust 
* Jan Einar Eriksson video puáris kaavpugtáálust
* Norrbotten museo video puáris kaavpugtáálu račomist

## Käldeeh
Tomatina

pienoiskuva|Tomatina 25.08.2010
**Tomatina** lii juhle, mii uárnejuvvoo ain porgemáánu majemuu koskoho Buñol siijdâst Valencia eennâmkoddeest Nuorttâ-Espanjast. Juhleest ulmuuh kaškeh nubijdis tomattijguin oovtâ tiijme. Juhle šoodâi ive&nbsp;1945, máhđulávt páihálij párnái purrâmušsuáđi tiet.

Tomatina-juhle álgá tijme&nbsp;11 Palo Jabón -kištoin, mast juhlooh irâtteh kuárŋuđ kuhes stáágu mield pajas já kočâttiđ piärgupitá ton keejist. Stággu lii vuoidum, nuuvt ete ulmuuh kalgeh kuárŋuđ nubijdis oolâ, vâi sij luhostuuččii.

Toomaattuáru álgá tijme&nbsp;12, kuás kyermiautoh pyehtih tomattijd siijdâ kuávdážân. Kuosijn lii ohtâ tijme äigi ivniđ nubijdis já Buñol kááđuid ruopsâdin. Juhle várás šoddâduvvojeh 120&nbsp;000 kiillud tomatteh Extremadura jiešhaldâšemkuávlust Uárji-Espanjast. Taah tomatteh iä lah purâtteijeeh.

Maaŋgâ uásálistest láá vuoijâmlaasah teikâ piäivášlaasah čoolmij syeijin. Siijdâ kävppijâsah vist syeijejeh jieijâs kaavpijd stuorrâ lastiksuojijguin. Tuáru maŋa puáluautoh čorgejeh kááđuid čassijn.

Juuhlán tarbâšuvvoo lippu. Liipuh láá vyebdimnáál suulân 22&nbsp;000&nbsp;pittád. Kyesih puátih pirrâ Espanja já maailm. Ovdil ive&nbsp;2013 kyesih sattii leđe paijeel 40&nbsp;000, mutâ talle Buñol váldustivrâ meridij raijiđ uásálistei mere. Suulân 9&nbsp;500 ulmuu siijdâst 7&nbsp;500 lippud láá väridum páiháláid ulmuid.

## Ive 2021
Ive 2021 juhle ij uárnejum koronapandemia keežild.

## Ive 2025
Juhle uárnejui porgemáánu 27. peeivi. Teeman lâi ”tomaterapia”, mii čuujoot ihán 2024, kuás 228 olmožid jammii tuulvijn Valenciast.

## Fáádást eres soojijn

* Virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
With Teeth

**With Teeth** (albumlohheest čallum stijláin ***[WITH_TEETH]***) teikkâ **Halo 19** lii ovtâstumstaatâlii industrial rock  Nine Inch Nails niäljád studioalbum. Tom almostittii maailmvijđosávt Nothing já Interscope vyesimáánu 3. peeivi 2005.

Albumist láá fáárust maaŋgah musikkáreh, ovdâmerkkân Nirvana já Foo Fighters musikkár Dave Grohl, kote čuojât ruumbuid maaŋgâin pittáin, já Atticus Ross, kiäst maŋeláá šoodâi NiN jeessân. 

Album ulâttij oovcád sajan Suomâ virgálii albumlistoost. Almostittem maŋa tot debytistij ovtâstumstaatâlii ''Billboard 200''&nbsp;-listo njunošist. Billboard 200 -listoost album lâi ohtsis 43&nbsp;okkod.

## Pitáh
Trent Reznor lii nuottim, sannim já heiviittâm puoh pittáid.

### Pittálisto

## Musikkáreh
* Trent Reznor – laavlâ, puoh čuojânâsah

### Fáárust eres pittáin
* Dave Grohl – časkemčuojânâsah (pittá 1), ruumbuh (pitáh 2–3, 6 já 9–11)
* Alien Tom – turntable (pittá 1)
* Rupert Parkes – laseohjelmistem (pittá 1)
* Jerome Dillon – liveruumbuh (pittá 7 já bonuspittá "Home"), laserumbumaašin

## Fáádást eres soojijn
* ''With Teeth'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Ráji ravddas

**Ráji ravddas** lii tavesämmilii muusikjuávhu Ravggon vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Tuupa Records syeinimáánu 8. peeivi 2016.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ráji ravddas'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Gapmu (Ravggon album)

**Ráji ravddas** lii tavesämmilii muusikjuávhu Ravggon nubbe studioalbum. Tom almostitij Uksi Productions kuovâmáánu 6. peeivi 2024.

## Pittálisto

## Käldeeh
Gapmu

**Gapmu** puáhtá merhâšiđ čuávuváid aašijd:

* Gapmu ađai tävesämmilii muusikjuávhu Ravggon ive 2024 almostum muusikalbum
* Gapmu ađai tävesämmilii muusikkár Wimme ive 2003 almostum muusikalbum
Djupvik kirkkotupe

**Djupvik kirkkotupe** ( já ) lii kuheskirkko Djupvik siijdâst Kaivuonâst, mii lii Tromsa läänist Taažâšt. Tom vuávái arkkitehtfinnodâh Ric. Bjørn A/S. 

## Historjá
Djupvikist lii lamaš kirkkoeennâm jo ive 1930 rääjist, mut kirkko ij lamaš. Ovdil ko kirkkotupe huksejui, kieldâpaapah toimâttii immeelpalvâlusâid Djupvik škoovlâ valastâllâmsalist. Kirkkotuve viihkâi kiävtun roovvâdmáánu 12. peeivi 1980 pispe Arvid H. Nergård.

## Huksiittâs
Kirkkotupe lii vyeligis, vielgis muorâhuksiittâs euroopmaađij E6 pellâst. Tuve alne lii saatuulkáttu, mon alne lii uccâ toornâš váldu-uuvsâ peln. 

### Kirkkosali
Kirkkosalin čäähih 110 olmožid. Muorâpeeŋkâi saajeest láá stoovlih.

## Fáádást eres soojijn
* Koveh Djupvik kirkkotuuveest.
* 
* 

## Käldeeh
Ruopsissellâ

pienoiskuva|Voorâ ruopsisseelah
**Ruopsissellâ** ađai **erytrosyyt** () lii vorrâsellâ, mii joođeet haapi kiäppáin kođosáid vááimu pumppám vorrâkolgos fáárust. Talle tot joođeet čiđđâdioksid kođosijn maasâd kiäppáid. Kiäppáin čiđđâdioksid vuálgá olgosvuoiŋâm ohtâvuođâst.

Ruopsisseelah siskeldeh hemoglobin, mast puátá voorâ ruopsis ivne. Ruopsisselâittáá vorrâ ličij fiskájeijee kolgos.

## Historjá
Vuossâmužžân ruopsisseelâid kuvvij nuorâ hollandlâš biolog Jan Swammerdam ive&nbsp;1658. Ive&nbsp;1674 hollandlâš mikrobiolog Antonie van Leeuwenhoek kuvvij ruopsisseelâid pyerebeht. Sun čaalij, et "ruopsisseelah láá 25&nbsp;000 kerdid ucebeh ko čunoičalme".

## Taavdah
### Anemia
Jis voorâst iä lah tuárvi ruopsisseelah teikâ voorâ ruopsisseelâin ij lah tuárvi hemoglobin, te vorrâ ij paste jođettiđ puoh haapi, mon orgaanvuáhádâh taarbâš. Taat toovât anemia, mon symptoomin láá eres lasseen kuokšâdvuotâ, vaibâmvuotâ já hiäjuvuotâ.

## Škovlâlijd
* Lasetiäđuh ruopsisseelâin láá siijđoin 124–128 oppâkirjeest *[https://samediggi.fi/oppimateriaalikauppa/skoovla-biologia-ja-eennamtiatu-5-oppikirja/ Škoovlâ biologia ja eennâmtiätu 5].*

## Fáádást eres soojijn

* Ruopsisseelah solunetti.fi -sijđostuvvâst 

## Käldeeh
3 (loho)

**3** (**kulmâ**) lii luándulâš loho. Ovdil tom lii loho kyehti, já ton maŋa puátá loho nelji. Eres teevstâin ko tieđâlijn teevstâin 3 távjá čálloo pustavijgijn.

## Matematiikist
### Algâlovoin
* 3 lii ucemus parâttes algâloho.
* 3 lii kiärdusalgâloho: 2!+1.
* 3!-1 já 3!+1 láá kiärdusalgâlovoh.
* 3 lii Sophie Germain algâloho, tastko 2 \cdot 3 + 1 = 7 já 7&nbsp;jieš lii meid algâloho.
* 3 lii ucemus Fermat algâloho: 2^{2^0}+1.
* 3 lii ucemus Mersenne algâloho: 2^2-1.
* 3 lii Mersenne algâlovo 2^3-1 eksponent.

### Eres ohtâvuođâin
left|thumb|Kulmâhâš
* Kulmâhâš lii maaŋgâčievâg, mast láá kulmâ siijđo já kulmâ čievâ.
* 3 lii loho Fibonacci lohokuálusist.
* 3 lii áinoo olesloho, mii lii Neper lovo *e* já lovo pii kooskâst.
* 3 lii áinoo positiivlâš loho, mii lii ovdebái positiivlij oleslovoi summe ađai 1+2 = 3.
* 3 lii áinoo loho, mii lii ovdebái positiivlij oleslovoi kiärdusij summe ađai 1!+2! = 3.
* Monnii lovo kuálmád pooteens kočoduvvoo ton lovo kuđâhâžžân.

## Luándutiettuin
[thumb|right|[Fysikaallâš saijaavuotâ lii kuulmâuulâtlâš.]]
* Fysikaallâš saijaavuotâ lii kuulmâuulâtlâš.
* Atomist láá kuulmâlágáneh uásih: protoneh, neutroneh já elektroneh.
* Litium oornigloho ráiđulii vuáháduvvâst lii 3.
* Vety-3 ađai tritium lii vety epistäđis isotoop.
* Helium-3 lii helium stäđis isotoop.
* Litium-6 lii litium stäđis isotoop, mon neutroonloho lii 3.
* Eennâmpállu lii Piäiváškode kuálmád plaaneet.

## Eres soojijn
[thumb|left|[Theodoor Rombouts ive 1789 máálám tavlu, mast Piättâr kieldij Jeesus kulmii]]
* Njuhčâmáánu lii gregoriaanlii já juliaanlii kalender mield ive kuálmád mánuppaje.
* 3 lii Häme sundenummeer Suomâ telekuávluin.
* Radioamatöörij koččommeerhâin 3 lii pirrâdâhnummeer ovdii Häme lääni kuávlust.
* Christian Jürgensen Thomsen iävtuttij, ete ovdâhistorjá puávtáččij jyehiđ kuulmâ äigipajan: keđgi-, pronssi- já ryevdipajan.
* Ristâooskon kulá Pase kulmâvuotâ.
* Luukas evangelium mield Piättâr kieldij Jeesus kulmii.
* DVD-kuávlukoodi&nbsp;3 lii aanoost Maadânuorttâ-Aasiast já Maadâ-Koreast.
* Euroopmaađij E3 lii maađij Ranskaast.
* Váldumaađij 3 lii maađij Helsig já Vaasa kooskâst.
* *[[3 (EP)|3]]* lii Teksti-TV 666 EP-skiärru.
* *[[03]]* lii syemmilii lávloo Kirsi Ranto kuálmád album, mii almostui ive&nbsp;2003.
* Ovdâlabdos *tri-* meerhâš kuulmâ ei. tagarijn saanijn ko triathlon, trilogia já&nbsp;trio.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Upside Down (Diana Ross pittá)

**Upside Down** lii ovtâstumstaatâlii lávloo Diana Ross laavlâ, mii almostui kesimáánu 18. peeivi 1980.

## Pitá vuáđutiäđuh
*Upside Down* lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu ovtâstumstaatâlâš lávloo Diana Ross. Pitá lává ráhtám já pyevtittâm ovtâstumstaatâlii Chic-muusikjuávhu jesâneh Nile Rodgers já Bernard Edwards.

## Almostittem
Motown almostitij lavluu kesimáánu 18. peeivi 1980 uássin Ross 11. studioalbumist *[[Diana (Diana Ross album)|Diana]]*.

## Fáádást eres soojijn
* ''Upside Down'' -pittá YouTubest
* ''Upside Down'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Hollow Knight: Silksong

**Hollow Knight: Silksong** lii videospellâ, mon lii ráhtám australialâš spellâirâttâs Team Cherry. Spellâ almostui čohčâmáánu 4.&nbsp;peeivi 2025 tijme&nbsp;17 Suomâ ääigi. Silksong lii jotkâuási Hollow Knight , mii almostui ive&nbsp;2017. Algâalgâlii speelâst ive 2025 räi lijjii vuobdum paijeel 15&nbsp;miljovn pittád. Tot lâi uáli jo merhâšittee meeri, tastko Team Cherry  kullii talle tuše kuulmâs: taaidâr Ari Gibson, sundáttâllee William Pellen já ohjelmistee Jack Vine. Sii lasseen Christopher Larkin västidij speelâ jienâin já muusikist.

## Historjá
Vuosmuuh tiäđuh Silksongist pottii ive&nbsp;2019. Tastmaŋa ulmuuh vuordii moovtâ speelâ. Steam-palvâlusâst, mii lii maailm stuárráámus viermikävppi tiäturân uáivildum videospelláid, Silksong lâi ive&nbsp;2025 puoh enâmustáá vuordum videospellâ. Porgemáánu pelimuddoost tot lâi 4,8&nbsp;miljovn spellee tuoivâlistoost.

Motomeh eres spellâirâttâsah meridii sirdeđ jieijâs speelâ almostittem, amas speelah pääcciđ Silksong suoivui. Já ko Silksong viijmâg almostui, te Steam já videospeelâi eres viermikäävpih joskii toimâmist, tastko nuuvt maaŋgâs irâttii uástiđ speelâ siämmáá ääigi.

Čohčâmáánu 10. peeivi 2025 speelâ lijjii árvuštâllâm Steamist paijeel 40&nbsp;000 olmožid, já paijeel 90&nbsp;prosentid árvuštâlmijn lijjii positiivliih. Negatiivliih árvuštâlmeh kuoskii iänááš speelâ vädisvuotân.

## Jiešvuođah
Silksong spellee huáđđon lii Hornet-nommâsâš tivre, mii lâi fáárust jo vuosmuu speelâst. Hornet lii valdum faŋgân omâs enâmân, kost tot ferttee tutkâđ mučis maailmijd, selvâttiđ syeligâsvuođâid, njuškođ já kuárŋudiđ sehe tuárruđ eres tivrijguin.

Silksong lii nuuvt kočodum tuáriskulij jurâttettee spellâ (). Tast kamera čáittá spellâmaailm tuárrást, já huáđđooh já piirâs lihâdeh čižetpel já uálgispel. Veikâ Silksong oro lemin 2D-spellâ ađai kyevtuulâtlâš spellâ, te jieš maailm lii kuittâg kuulmâuulâtlâš. Speelâ taaiđâ lii sargum kieđâi.

Speelâ puáhtá spellâđ tiäturáin já tagarij stuorrâ spellâkonsolijguin ko Nintendo Switch, Sony PlayStation já Microsoft Xbox. Spellâ lii rahtum Unity-spellâmoottoráin.

## Käldeeh
Siv Ringdal

**Siv Ringdal** (š. juovlâmáánu 27. peeivi 1973 Lista, Agder, Taažâ) lii taažâ etnolog, kulttuurhistorjistee já kirječällee. Sun lii čáállám ennuv taažâi enâmistvarriimist Ovtâstum staatáid.

## Eellim
Siv Ringdal šoodâi já rávásmij Lista-nommâsii siijdâst, mii lii Agder läänist Taažâst. Sun luuvâi etnologia Oslo ollâopâttuvvâst, mast sun valmâštui maisterin (*cand.philol.*) ive 1999. Siämmáá ollâopâttuvvâst sun nágáttâlâi tuáhtárin kulttuurhistorjást vyesimáánu 26. peeivi 2016. Sun čaalij náguskirjees nuorâ agderlij nisonij roppânubástusâin New Yorkist iivij 1945–1965.

Ringdal parga Taažâ aalmugmuseost.

## Palhâšumeh
Ive 2019 Ringdal finnij Sørlandet kirjálâšvuotâpalhâšume tiätukirjestis *På høye hæler i Amerika*.

## Kirjáliih pargoh
* 2002 – *Det amerikanske Lista*
* 2007 *– Lapskaus Boulevard*
* 2018 *– På høye hæler i Amerika*

## Fáádást eres soojijn
* Listo Ringdal almostitmijn Cristinist

## Käldeeh