open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1881

**1881** (**MDCCCLXXXI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1880-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Čohčâmáánu
* čohčâmáánu 11. peeivi – Elmist tábáhtui stuorrâ luándukatastrof. Väärist luovânii ennuv eennâm já keeđgih. Ubâ rihte koočâi. Tot peeitij vuálá maaŋgâid tááluid já ulmuid. Maaŋgah loveh ulmuuh jammii.

### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 3. peeivi – *[[Aamulehti]]*-lostâ vuossâmuš nummeer almostui.

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 12. peeivi – Anna Pavlova, ryeššilâš baaleet-tánssájeijee (j. 1931)
* roovvâdmáánu 22. peeivi – Clinton Davisson, ive 1937 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš fysikkár (j. 1958)

## Jämimeh
* kuovâmáánu 9. peeivi – Fjodor Dostojevski, ryeššilâš kirječällee, filosof já toimâtteijee (š. 1821)
* njuhčâmáánu 13. peeivi – Aleksander II, Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1855–1881 (š. 1818)
* vyesimáánu 9. peeivi – Wolmar Westling, syemmilâš arkkiteht (š. 1845)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1885

**1885** (**MDCCCLXXXV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1880-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 16. peeivi – Zhou Zuoren, kiinalâš kirječällee, esseečällee já jurgâleijee (j. 1967)
* kuovâmáánu 7. peeivi – Sinclair Lewis, ive 1930 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš kirječällee (j. 1951)
* vyesimáánu 30. peeivi – Villem Grünthal, eestilâš tihtâčällee, jurgâleijee já kielâtotkee (j. 1942)
* syeinimáánu 1. peeivi – Bertel Liljeqvist, syemmilâš arkkiteht (j. 1954)
* roovvâdmáánu 7. peeivi – Niels Bohr, ive 1922 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim tanskalâš fysikkár (j. 1962)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 25. peeivi – Emma Kalanikaumakaʻamano Kaleleonālani Naʻea Rooke, Havaiji roonnig (š. 1836)
* syeinimáánu 23. peeivi – Ulysses S. Grant, ovtâstumstaatâlâš kenraal já Ovtâstum staatâi 18. president (š. 1822)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1882

**1882** (**MDCCCLXXXII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1880-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 18. peeivi – A. A. Milne, eŋlandlâš kirječällee (j. 1956)
* kuovâmáánu 2. peeivi – James Joyce, irlandlâš kirječällee já tihtâčällee (j. 1941)
* cuáŋuimáánu 15. peeivi – Einar Sjöström, syemmilâš arkkiteht (j. 1923)
* čohčâmáánu 26. peeivi – Hanna Järvi, syemmilâš máttáátteijee já kirječällee (j. 1964)
* roovvâdmáánu 4. peeivi – Birger Brunila, syemmilâš arkkiteht (j. 1979)
* juovlâmáánu 11. peeivi – Max Born, ive 1954 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim saksalâš matematikkár já fysikkár (j. 1970)

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 19. peeivi – Hampus Dalström, syemmilâš arkkiteht (š. 1829)
* čohčâmáánu 30. peeivi – Kaarlo Albert Grönqvist, syemmilâš kirječällee (š. 1861)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1883

**1883** (**MDCCCLXXXIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1880-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 4. peeivi – *[[Life (lostâ)|Life]]*-lostâ vuáđudui New Yorkist.

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 31. peeivi – Lauri Kristian Relander, syemmilâš agronom, politikkár já Suomâ täsivääldi 2. president (j. 1942)
* kesimáánu 24. peeivi – Victor F. Hess, ive 1936 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim nuorttâriijkâlâš-ovtâstumstaatâlâš fysikkár (j. 1964)
* syeinimáánu 3. peeivi – Franz Kafka, saksakielâlâš böömilâš kirječällee (j. 1924)
* porgemáánu 19. peeivi – Coco Chanel, ranskalâš muotisyergi pälgisliäkkoo (j. 1971)

## Jämimeh
* kesimáánu 17. peeivi – August Boman, syemmilâš arkkiteht (š. 1826)
* roovvâdmáánu 22. peeivi – Mayne Reid, irlandlâš kirječällee (š. 1818)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1886

**1886** (**MDCCCLXXXVI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1880-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 2. peeivi – Gunnar Taucher, syemmilâš arkkiteht (j. 1941)
* juovlâmáánu 8. peeivi – Diego Rivera, meksikolâš taaiđâmáálár já grafikkár (j. 1957)
* juovlâmáánu 8. peeivi – Siiri Juva, syemmilâš máttáátteijee já kirječällee (j. 1974)

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 31. peeivi – Fanny Friman, syemmilâš tivtâsteijee (š. 1860)
* vyesimáánu 15. peeivi – Emily Dickinson, ovtâstumstaatâlâš tivtâsteijee (š. 1830)
* porgemáánu 29. peeivi – Augusta Soldan, syemmilâš taaiđâmáálár (š. 1826)
* roovvâdmáánu 1. peeivi – Uno von Schrowe, syemmilâš tivtâsteijee (š. 1843)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1887

**1887** (**MDCCCLXXXVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1880-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Čohčâmáánu
* čohčâmáánu 29. peeivi – Hamburger SV vuáđudui.
### Skammâmáánu
* skammâmáánu 6. peeivi – Celtic FC vuáđudui.

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 10. peeivi – Bernardo Alberto Houssay, ive 1947 Nobel-talhâstieđâpalhâšume finnim argentiinalâš fysiolog (j. 1971)
* vyesimáánu 15. peeivi – Edwin Muir, skotlandlâš tihtâčällee, kirječällee já jurgâleijee (j. 1959)
* syeinimáánu 22. peeivi – Gustav Ludwig Hertz, ive 1925 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim saksalâš kvanttifysikkár (j. 1975)
* porgemáánu 12. peeivi – Erwin Schrödinger, ive 1933 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim nuorttâriijkâlâš fysikkár (j. 1961)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1889

**1889** (**MDCCCLXXXIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1880-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Skammamáánu
* skammamáánu 2. peeivi &ndash; Tave-Dakotast šoodâi Ovtâstum staatâi 39. uásistaatâ.
* skammâmáánu 2. peeivi &ndash; Maadâ-Dakotast šoodâi Ovtâstum staatâi 40. uásistaatâ.
* skammâmáánu 8. peeivi &ndash; Montanast šoodâi Ovtâstum staatâi 41. uásistaatâ.
* skammâmáánu 11. peeivi &ndash; Washingtonist šoodâi Ovtâstum staatâi 42. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 19. peeivi – Sophie Taeuber-Arp, sveiccilâš multitaaidâr (j. 1943)
* kuovâmáánu 3. peeivi – Risto Ryti, syemmilâš politikkár já Suomâ täsivääldi 5. president (j. 1956)
* vyesimáánu 3. peeivi – Beulah Bondi, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee (j. 1981)
* skammâmáánu 4. peeivi – Elna Kiljander, syemmilâš arkkiteht (j. 1970)
* skammâmáánu 5. peeivi – Carolus Lindberg, syemmilâš arkkiteht (j. 1955)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1819

**1819** (**MDCCCXIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1810-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 14. peeivi &ndash; Alabamast šoodâi Ovtâstum staatâi 22. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 19. peeivi – Kristina Katarina Larsdotter, sämmilâš nissoon, kiäst lâi tavdâ, mii tovâttij tom, ete sun ij kuássin joskâm šoddâmist (j. 1854)
* porgemáánu 1. peeivi – Herman Melville, ovtâstumstaatâlâš kirječällee (j. 1891)

## Jämimeh
* čohčâmáánu 28. peeivi – Tommaso Natale, italialâš juuriist já filolog (š. 1733)
* roovvâdmáánu 13. peeivi – Goran Magnus Sprengtporten, syemmilâš politikkár (š. 1740)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1811

**1811** (**MDCCCXI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1810-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Čohčâmáánu
* čohčâmáánu 2. peeivi – Kunâgâslâš Fredrik ollâopâttâh (), tááláš Oslo ollâopâttâh, vuáđudui.

### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Suomâ Paŋkki vuáđudui noomáin *Waihetus-, Laina- ja Depositioni-Contori Suomen Suuren-Ruhtinaanmaassa*.

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 20. peeivi – Napoleon II, Ranska kiäisár (j. 1832)
* čohčâmáánu 21. peeivi – Augusta Lundahl, syemmilâš tivtâsteijee (j. 1892)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1841

**1841** (**MDCCCXLI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1840-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Johan Christopher Frenckell vuáđudij Tamperen Suomâ vuossâmuu pävirfabrik.

## Šoddâmeh
* skammâmáánu 6. peeivi – Armand Fallières, ranskalâš politikkár já Ranska president iivij 1906–1913 (j. 1931)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 4. peeivi – William Henry Harrison, ovtâstumstaatâlâš politikkár já Ovtâstum staatâi 9. president (š. 1773)
* kesimáánu 27. peeivi – William Austin, ovtâstumstaatâlâš kirječällee (š. 1778)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Mariah Carey

**Mariah Carey** (š. njuhčâmáánu 27. peeivi 1969, Huntington, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš musikkár, šuoŋârähtee já čaittâleijee.

## Diskografia
* 1990 – *[[Mariah Carey (Mariah Carey album)|Mariah Carey]]*
* 1991 – *[[Emotions]]*
* 1993 – *[[Music Box]]*
* 1994 – *[[Merry Christmas]]*
* 1995 – *[[Daydream]]*
* 1997 – *[[Butterfly]]*
* 1999 – *[[Rainbow]]*
* 2001 – *[[Glitter]]*
* 2002 – *[[Charmbracelet]]*
* 2005 – *[[The Emancipation of Mimi]]*
* 2008 – *[[E=MC²]]*
* 2009 – *[[Memoirs of an Imperfect Angel]]*
* 2010 – *[[Merry Christmas II You]]*
* 2014 – *[[Me. I Am Mariah... The Elusive Chanteuse]]*
* 2018 – *[[Caution]]*

## Filmografia
* 1999 – *[[The Bachelor]]*
* 2001 – *[[Glitter]]*
* 2002 – *[[WiseGirls]]*
* 2003 – *[[Death of a Dynasty]]*
* 2005 – *[[State Property 2]]*
* 2008 – *[[Tennessee (elleekove)|Tennessee]]*
* 2008 – *[[You Don't Mess with the Zohan]]*
* 2009 – *[[Precious]]*
* 2013 – *[[The Butler]]*
* 2015 – *[[A Christmas Melody]]*
* 2016 – **
* 2016 – *[[The Keys of Christmas]]*
* 2017 – *[[The Lego Batman Movie]]*
* 2017 – *[[Girls Trip]]*
* 2017 – *[[The Star]]*
* 2017 – *[[All I Want for Christmas Is You]]*
* 2020 – *[[Mariah Carey's Magical Christmas Special]]*

## Kovegalleria

Mariah Carey13 Edwards Dec 1998.jpg|
Mariah Carey 2005.jpg|
Mariah Carey 4 by David Shankbone.jpg|
Mariah Carey @ 2010 Academy Awards.jpg|
Mariah Carey 2016 2.jpg|
MariahRAH270519-51 (49620845103) (cropped).jpg|


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Anna Abreu

**Anna Abreu** (olmâ nommâ **Anna Eira Margarida Heiskari**, jieijâs suuvâst **Mourão de Melo e Abreu**; š. kuovâmáánu 7. peeivi 1990, Helsig, Suomâ) lii portugallâš-syemmilâš musikkár.

## Diskografia
* 2007 – *[[Anna Abreu (Anna Abreu album)|Anna Abreu]]*
* 2008 – *[[Now (Anna Abreu album)|Now]]*
* 2009 – *[[Just a Pretty Face?]]*
* 2011 – *[[Rush (Anna Abreu album)|Rush]]*
* 2012 – *[[Greatest Hits (Anna Abreu album)|Greatest Hits]]*
* 2014 – *[[V (Anna Abreu album)|V]]*
* 2016 – *[[Sensuroimaton versio]]*
* 2019 – *[[Teipillä tai rakkaudella]]*
* 2025 – *[[Traagista mut maagista]]*

## Muusikvideoh

## Kovegalleria

Anna abreu.jpg|
Anna.abreu2.jpg|
Anna Abreu 31.5.2014.jpg|


## Käldeeh
1842

**1842** (**MDCCCXLII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1840-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 6. peeivi – Mathilda Rotkirch, syemmilâš taaiđâmáálár (š. 1813)
* njuhčâmáánu 15. peeivi – Luigi Cherubini, italialâš šuoŋârähtee (š. 1760)
* vyesimáánu 23. peeivi – José de Espronceda, espanjalâš kirječällee já tivtâsteijee (š. 1808)
* syeinimáánu 19. peeivi – Pierre-Joseph Pelletier, ranskalâš kemist (š. 1788)
* syeinimáánu 28. peeivi – Clemens Brentano, saksalâš kirječällee (š. 1778)
* juovlâmáánu 11. peeivi – Bartolomeo Giuliari, italialâš arkkiteht (š. 1761)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1843

**1843** (**MDCCCXLIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1840-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 28. peeivi – Uno von Schrowe, syemmilâš tivtâsteijee (j. 1886)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 17. peeivi – Samuel Morey, ovtâstumstaatâlâš utkee (š. 1762)
* kesimáánu 7. peeivi – Friedrich Hölderlin, saksalâš tivtâsteijee (š. 1770)
* syeinimáánu 9. peeivi – Washington Allston, ovtâstumstaatâlâš máálájeijee já kirječällee (š. 1779)
* syeinimáánu 25. peeivi – Charles Macintosh, skotlandlâš kemist já utkee (š. 1766)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Netflix

[thumb|Netflix logo iivij [1997–2000]]
[thumb|Netflix logo iivij [2000–2014]]
[thumb|Netflix logo ive [2015]]
**Netflix, Inc.** lii ovtâstumstaatâlâš tiilámvideopalvâlus já pyevtittemfinnodâh, mii fáálá elleekuuvijd já televisiorááiđuid. 

## Historjá

Netflix vuáđudui porgemáánu 29. peeivi 1997 Scotts Valleyst, Kaliforniast. Irâttâs algâttij tooimâs DVD-elleekuuvij já -rááiđui postâvuábdoin. Netflix listajui NASDAQ-pöörsin ive 2002. 

Netflix algâttij 2010-lovvoost jieijâs pyevtittem televisiorááiđui várás, maid tot čäitiškuođij ohtuuvuoigâdvuođáin äššigâssáid. Syeinimáánust 2013 Netflixist poođij vuosmuš Emmy-iävtukkâsvuođâid finnim Internet tiilámvideopalvâlus: Netflix finnij ohtsis 14 iävtukkâsvuottâd, main *[[House of Cards (televisioráiđu)|House of Cards]]* -ráiđu finnij oovce. 

Kanadalii Sandvine ive 2013 raapoort mieldi Netflix västidij 31,6 % Ovtâstum staatâi puoh nettijotoluvvâst. Ive 2014 tot lâi 35 %, mii lâi suullân 20 % eenâb ko Youtube nettijotoluv meeri.

Keessiv 2014 Netflixist lijjii maailmvijđosávt suullân 48 miljovn tiilájeijed, kiäin 36 miljovn Ovtâstum staatâin já loopah eres soojijn maailmist. Ive 2015 Netflixist lijjii paijeel 62 miljovn äššigâssâd paijeel 50 staatâst. Ive 2020 Netflixist lijjii ohtsis paijeel 182 miljovn äššigâssâd ubâ maailmist, kiäin 69 miljovn Ovtâstum staatâin.

Ive 2019 Netflix lohtui Motion Picture elleekovesiärván.

## Finnodâhtoimâ

Netflix skáppoo elleekuuvijd já televisiorááiđuid pyevtittem- já levâttemfinnoduvâin aaibâs tegu táválâš TV-kanava. Čäittimvuoigâdvuođâid tot skáppoo tiätuááigán, ovdâmerkkân muádi ihán häävild. Ađai Netflix ij tooimâ tegu ovdâmerkkân Spotify, mii máksá vuoigâdvuođâi omâsteijeid ovtâskâs keččâmkeerdijn.

## Käldeeh
1845

**1845** (**MDCCCXLV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1840-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 3. peeivi &ndash; Floridast šoodâi Ovtâstum staatâi 27. uásistaatâ.
### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 29. peeivi &ndash; Texasist šoodâi Ovtâstum staatâi 28. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 10. peeivi – Aleksander III, Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1881–1894 (j. 1894)
* njuhčâmáánu 27. peeivi – Wilhelm Röntgen, ive 1901 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim saksalâš fysikkár (j. 1923)
* cuáŋuimáánu 19. peeivi – Wolmar Westling, syemmilâš arkkiteht (j. 1881)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1846

**1846** (**MDCCCXLVI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1840-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 28. peeivi &ndash; Iowast šoodâi Ovtâstum staatâi 29. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 5. peeivi – Rudolf Eucken, ive 1908 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim saksalâš filosof (j. 1926)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 28. peeivi – Sara Wacklin, suomâruátálâš kirječällee (š. 1790)
* njuhčâmáánu 17. peeivi – Friedrich Bessel, saksalâš matematikkár, fysikkár já täsnitiettee (š. 1784)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1817

**1817** (**MDCCCXVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1810-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 10. peeivi &ndash; Mississippist šoodâi Ovtâstum staatâi 20. uásistaatâ.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* syeinimáánu 14. peeivi – Madame de Staël, ranskalâš kirječällee (š. 1766)
* syeinimáánu 18. peeivi – Jane Austen, eŋlandlâš kirječällee (š. 1775)
* roovvâdmáánu 23. peeivi – Francesco Saverio Fabri, italialâš arkkiteht (š. 1761)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Martti Ahtisaari

thumb|250px|right|Martti Ahtisaari ive 2002
**Martti Oiva Kalevi Ahtisaari** (kesimáánu 23. peeivi 1937, Viibur, Suomâ – roovvâdmáánu 16. peeivi 2023) lâi syemmilâš diplomaat já Suomâ täsivääldi 10. president. Sun šoodâi presidentin njuhčâmáánu 1. peeivi 1994 já lâi virgeest ain ive 2000 räi.

## Eellim
Ahtisaari šoodâi Viiburist ive 1937. Suu eeči Oiva Ahtisaari (1908–1976) lâi suátivievâ palvâlusâst. Suu enni lâi Tyyne Ahtisaari (j.s. Karonen, 1903–1967).

Ahtisaari jaamij roovvâdmáánu 16. peeivi 2023 tijme 6:40 Helsigist. Sun lâi 86-ihásâš. Sust paasij leskâ Eeva já kandâ Marko.

### Kielâtáiđu
Ahtisaari sáárnui suomâkielâ, ruotâkielâ, ranskakielâ, eŋgâlâskielâ já saksakielâ.

## Karrieer
Martti Oiva Kalevi Ahtisaari tooimâi täsivääldi presidentin ivij 1994–2000. Sun lâi Suomâ lovváád president. Ovdil presidentpaijees sun tooimâi maaŋgâin merhâšittee tooimâin Suomâ olgoministeriöst já Ovtâstum aalmugkuudijn.

Ahtisaari lâi vuossâmuš, kii väljejui Suomâ täsivääldi presidentin njuolgâ kyevtimuddosâš aalmugvaljâiguin.

Presidentpaijees maŋa Ahtisaari vuáđudij áárvustoonnum ráávhurähtimornijdume CMI – Martti Ahtisaari Peace Foundation já tooimâi almugijkoskâsijn ráávhurähtim- já sovâttâllâmpargoin. Tubdâstussân kuhesáigásii pargostis ráávhu oovdân president Ahtisaarin mieđettui Nobel-ráávhupalhâšume ive 2008.

## Hävdidmeh

President Martti Ahtisaari hävdidmeh uárnejuvvojii Helsigist Maarti peeivi ađai skammâmáánu 10. peeivi. President Ahtisaari sivnedemtilálâšvuotâ tollui Helsig tuámukirhoost tijme 13.

President Ahtisaari hävdidui Hietaniemi hävdienâmân sajan, kost láá meid ovdebái presidentij, Urho Kekkosii, Mauno Koivisto já Risto Ryti, häävdih. Hävdidempeivi lâi almolâš lippupeivi ubâ enâmist. Yleisradio vuolgâttij hävdidmijd njuolgâ vuolgâttâssân Yle TV1:st já Yle Areenast já meid Radio Suomist.

Staatârääđi meridij almosčuákkimstis koskoho 18.10. staatâlij hävdidmij orniimist. Staatârääđi jesâneh tollii vistig joskis puudâ vuossaargâ 16.10. jáámmám president mušton.

Staatârääđi asâttij toimâkode Martti Ahtisaari hävdidmij vuáváámân já valmâštâlmân. Toimâkode saavâjođetteijen tooimâi staatâčällee Risto Artjoki. Ahtisaari omâhái ovdâsteijen tooimâi president Ahtisaari kandâ Marko Ahtisaari.

## Käldeeh
1815

**1815** (**MDCCCXV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1810-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 2. peeivi – George Gale, ovtâstumstaatâlâš politikkár (š. 1756)
* kuovâmáánu 4. peeivi – Salomone Fiorentino, italialâš tivtâsteijee (š. 1743)
* njuhčâmáánu 16. peeivi – Gioacchino Maria Adami, italialâš politikkár (š. 1739)
* kesimáánu 1. peeivi – Louis Alexandre Berthier, ranskalâš kenraal (š. 1753)
* roovvâdmáánu 12. peeivi – Pietro Augustoni, italialâš arkkiteht (š. 1741)
* juovlâmáánu 20. peeivi – Pietro Cossali, italialâš matematikkár (š. 1748)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
The Walt Disney Company

thumb|Disney+ logo
**The Walt Disney Company** (mon tobdeh táválávt noomáin **Disney**) lii ohtâ maailm stuárráámuin media- já makkuuttâsráhtulâšvuotâfinnoduvâin. Viljâtievâš Walt já Roy O. Disney sehe animaattor Ub Iwerks vuáđudii uccâ animaatiostudio roovvâdmáánu 16. peeivi 1923. Onnáá peeivi tot lii ohtâ Hollywood stuárráámuin elleekovefinnoduvâin. Tot oomâst meid ohtnubáloh teemamuorâstâhhâd já maaŋgâid televisioviärmáduvváid ovdâmerkkân American Broadcasting Company (ABC) já kanavaid Disney Channel, Disney XD já Disney Junior. Disney Music Group peht tot leevât muusik maaŋgâi eres skiärrufinnoduvâiguin.

Finnoduv uáivielleekovestudio lii Walt Disney Pictures. Finnoduv uáivisaje lii Burbank. Tot lii Kaliforniast, Hollywood naaburist. 

Finnoduv logost lohá “Walt Disney” ruánzáás pustavijguin. Tot ij lah Walt Disney jieijâs čáállám nommâčaalâ, pic ohtâ anonyym Disney-taaidâr lii stijlâm Disney nommâčalluu ton logon.

## Finnoduvah
Ive 2006 Disney almottij, ete sij láá uástám Pixar. Disney já Pixar ovtâspargo aalgij sopâmušâst oleskukkosij animaatioelleekuuvij pyevtitmist. Loopâst Disney oostij Pixar 7,4 miljard dollar haadan. Porgemáánust 2009 Disney oostij nube finnoduv, supersáŋgárráiđukuuvijn já -elleekuuvijn tubdum Marvel. Ive 2012 Disney oostij 4,1 miljard dollar mäksee Lucasfilms já almottij, ete sij áiguh pyevtittiđ uđđâ *[[Star Wars]]* -elleekuuvijd. Vuosmužžân uđđâ *Star Wars* -elleekuuvijn vuosâehidis finnij Star Wars: The Force Awakens juovlâmáánust ive 2015.

Juovlâmáánust 2017 Disney soovâi 21st Century Foxáin, ete sij uástih 20th Century Fox. Disney oostij meiddei 20th Century Fox omâstem elleekove- já televisiotooimâid sehe almugijkoskâsâš tooimâid. Käävpi algâalgâlâš árvu lâi 52,4 miljard dollarid ađai suullân 45 miljard eurod. Ton lasseen sopâmušân kuulâi, ete Disney kuittáá Fox veelgijd nuuvt ete käävppi árvun šoodâi ollásávt paijeel 55 miljard eurod. Comcast toovâi kištottee falâduv. Tastmaŋa Disney aledij jieijâš falâduv 71,3 miljard dollarân, mast šoodâi käävpi lopâlâš árvu. Käävpi sesâlistii njuhčâmáánu 20. peeivi 2019.

Disney Imagineering lii oovdâstjottee ulmuu muštottee robottij ovdedemist. Disney Imagineering lii porgâm teatterlyevveest čaittâleijee Abraham Lincoln -rooboot, muččâdávt lihâdee lavlui shamaani Navin sehe olmoošláván rooboot mii sajanmaaksij stunttialmaa.

## Disney+
Skammâmáánu 12. peeivi 2019 Disney algâttij njuolgâkiärdudempalvâlus, mon nommâ lii Disney+. Tot lii Netflix kištottellee.

## Käldeeh
Rolex

[thumb|Rolex fabrik [Biel/Biennest]]
**Rolex** lii sveiccilâš kietâtijmemerkkâ já kietâtiijmij valmâšteijee. Rolex SA váldukonttur lii Genevest, mii lii meid finnoduv päikkisaje. Kietâtiijmeh valmâštuvvojeh Sveeicist kuulmâ päikkikoddeest: Biel/Biennest Bern kantonist, Chêne-Bourgist Geneve maadânuorttâpeeleest já Plan-les-Ouatesist Geneve maadâviestârpeeleest. 

Rolex lii toimâm ive 2013 rääjist Australia Grand Prix uáivisponssorin.

## Historjá
[thumb|left|Hans Wilsdorf ([1881–1960)]]
Finnoduv vuáđudij saksalâš Hans Wilsdorf ive 1905 Lontoost noomáin *Wilsdorf já Davis*. Finnodâh tooimâi eennâmpyehten já skappui kiällumašinijd sveiccilii Hermann Aeglerist, mut sij vuávájii jiejah skuápuid. Rolex-pyevtittâsmerkkâ registeristii ive 1908. Ive 1919 finnodâh siirdij jieijâs váldukonttur Geneven, tastko Eŋlandist lijjii ollâ pyehtimviäruh. Talle nommân šoodâi *Montres Rolex SA*. Wilsdorf vuájudâđâi kietâtijmijd jo algâmuddoost, veikkâ lummotijmeh lijjii vala 1920-lovvoost táváluboh.

## Käldeeh
1814

**1814** (**MDCCCXIV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1810-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 26. peeivi – Ruotâ-Taažâ suáti aalgij.

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 9. peeivi – Taras Ševtšenko, ukrainalâš tivtâsteijee já taaiđâmáálár (j. 1861)
* juovlâmáánu 26. peeivi – Pericle Mazzoleni, italialâš politikkár (j. 1880)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 27. peeivi – Johann Gottlieb Fichte, saksalâš filosof (š. 1762)
* kuovâmáánu 1. peeivi – Francesco Seratti, italialâš politikkár (š. 1736)
* porgemáánu 20. peeivi – Giuseppe Pistocchi, italialâš arkkiteht (š. 1744)
* juovlâmáánu 5. peeivi – Évariste de Parny, ranskalâš tivtâsteijee (š. 1753)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kaarina

**Kaarina** () lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Kaarinast ääsih 34&nbsp;535 olmožid, já ton vijđodâh lii 179,58&nbsp;km², mast 28,94&nbsp;km² lii čääci. Kaarina naaburkieldah láá Lieto, Parainen, Paimio, Sauvo já&nbsp;Turku.

## Historjá
Kaarina vuáđudui ive&nbsp;1869.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Kovegalleria

Pyhän Katariinan kirkko, Turku.jpg
Kaarina buildings.jpg
Kaarinan uimahalli Hovirinta Kaarina Finland.jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1810

**1810** (**MDCCCX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1810-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 20. peeivi – Kolumbia šoodâi jiečânâssân Espanjast.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Paolo Canciani, italialâš teolog já juuriist (š. 1725)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1801

**1801** (**MDCCCI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1800-ihelove nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Jyväskylä finnij markkânvuoigâdvuođâid.

## Šoddâmeh
* roovvâdmáánu 23. peeivi – Albert Lortzing, saksalâš šuoŋârähtee (j. 1851)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 11. peeivi – Domenico Cimarosa, italialâš šuoŋârähtee (š. 1749)
* njuhčâmáánu 23. peeivi – Paavvâl I, Ruošâ kiäisár iivij 1796–1801 (š. 1754)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1802

**1802** (**MDCCCII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1800-ihelove kuálmád ihe.

## Tábáhtusah
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 12. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Oglio-juuvâ leevist Tave-Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,7 Richter ciäkkáduv mield já VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 22. peeivi – Richard Upjohn, ovtâstumstaatâlâš arkkiteht (j. 1878)
* cuáŋuimáánu 9. peeivi – Elias Lönnrot, syemmilâš kielâtotkee, kirječällee, professor já tuáhtár (j. 1884)
* syeinimáánu 24. peeivi – Alexandre Dumas puárrásub, ranskalâš kirječällee (j. 1870)
* čohčâmáánu 11. peeivi – Claes Albert Tulindberg, syemmilâš matematikkár (j. 1865)

## Jämimeh

## Kalender
thumb|Elias Lönnrot

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1818

**1818** (**MDCCCXVIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1810-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 3. peeivi &ndash; Illinoisist šoodâi Ovtâstum staatâi 21. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 4. peeivi – Mayne Reid, irlandlâš kirječällee (j. 1883)
* cuáŋuimáánu 29. peeivi – Aleksander II, Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1855–1881 (j. 1881)
* vyesimáánu 20. peeivi – Jens Christian Hostrup, tanskalâš kirječällee (j. 1892)
* syeinimáánu 30. peeivi – Emily Brontë, eŋlandlâš kirječällee já tivtâsteijee (j. 1848)
* čohčâmáánu 27. peeivi – Carl Albert Edelfelt, syemmilâš arkkiteht (j. 1869)
* čohčâmáánu 27. peeivi – Hermann Kolbe, saksalâš kemist (j. 1884)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Britney Spears

**Britney Jean Spears** (š. juovlâmáánu 2. peeivi 1981, McComb, Mississippi, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš musikkár, tánssájeijee já čaittâleijee.

## Eellim já karrieer
Britney Jean Spears šoodâi ive 1981 McCombist, Mississippist, mutâ pajasšoodâi Kentwoodist, Louisianast. Sun algâttij tánssám já lávlum kyevti-ihásâžžân, já käävci-ihásâžžân sun halijdij čaittâleijen Disney televisio-ohjelmân *The All New Mickey Mouse Club,* mutâ sun lâi toos liijkás nuorâ. Ohjelm pyevtitteijee kuittâg iävtuttij sunjin, ete sun usâččij aageent New Yorkist. Tast ovdâskulij Spears lâi-uv New Yorkist ain keessiv já juuđij Professional Performing Arts School. Sun finniiškuođij máinusroolâid, já lâi mieldi meid teatterproduktiost. 11-ihásâžžân Britney peesâi viijmâg *The All New Mickey Mouse Club*in, mast sun lâi ohtâ Mousketeer oovtâst Justin Timberlakein já Christina Aguilerain.

Ohjelm nuuvâi ive 1995, já Spears maacâi pááikán. Sun kuittâg halijdij juátkid karrieeris já raahtij 15-ihásâžžân demo, mast sun finnij sopâmuš Jive Recordsáin. Suu vuosmuš single *…Baby One More Time* almostui ive 1998, já čuávuváá ive sust almostui siämmáánommâsâš album.

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 1999 – *[[...Baby One More Time]]*
* 2000 – *[[Oops!... I Did It Again]]*
* 2001 – *[[Britney]]*
* 2003 – *[[In the Zone]]*
* 2007 – *[[Blackout]]*
* 2008 – *[[Circus]]*
* 2011 – *[[Femme Fatale]]*
* 2013 – *[[Britney Jean]]*
* 2016 – *[[Glory]]*

## Filmografia (epitievâslâš)
* 2001 – *Longshot*
* 2002 – *Crossroads*
* 2002 – *Austin Powers in Goldmember*
* 2003 – *Pauly Shore Is Dead*
* 2004 – *Fahrenheit 9/11*
* 2019 – *Corporate Animals*

## Hajâčääsih
thumb|right|Britney Spears Curious-hajâčääci (2004)

## Kovegalleria

Britney Spears 1999.jpg|
Britney Spears.jpg|
Britney Spears, Roundhouse, London (Apple Music Festival 2016) (30072929931) (cropped).jpg|


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1803

**1803** (**MDCCCIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1800-ihelove niäljád ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 1. peeivi &ndash; Ohiost šoodâi Ovtâstum staatâi 17. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* kesimáánu 30. peeivi – Ernst Lohrmann, syemmilâš arkkiteht (j. 1870)
* roovvâdmáánu 16. peeivi – Robert Stephenson, brittilâš insner já politikkár (j. 1859)

## Jämimeh
* kuovâmáánu 5. peeivi – Giovanni Battista Casti, italialâš kirječällee já tivtâsteijee (š. 1724)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1805

**1805** (**MDCCCV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1800-ihelove kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 26. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Molise kuávlust Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,6 Richter ciäkkáduv mield já X Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 2. peeivi – Hans Christian Andersen, tanskalâš kirječällee (j. 1875)

## Jämimeh
* porgemáánu 2. peeivi – Francesco Valeriano Dellala, italialâš arkkiteht (š. 1731)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1807

**1807** (**MDCCCVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1800-ihelove kávcáád ihe.

## Tábáhtusah
### Porgemáánu
* porgemáánu 21. peeivi – Kisko kirkko puolij.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* vyesimáánu 9. peeivi – Giovanni Battista Biffi, italialâš kirječällee (š. 1736)
* kesimáánu 18. peeivi – Pietro Teulié, italialâš kenraal já politikkár (š. 1769)
* juovlâmáánu 12. peeivi – Giuseppe Antonio Maria Michele Mainoni, italialâš kenraal (š. 1754)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1806

**1806** (**MDCCCVI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1800-ihelove čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 12. peeivi – Liechtenstein šoodâi jiečânâssân.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* kuovâmáánu 26. peeivi – Alexandre Dumas, ranskalâš kenraal (š. 1762)
* cuáŋuimáánu 27. peeivi – Giambattista Rodio, italialâš politikkár (š. 1777)
* čohčâmáánu 10. peeivi – Johann Christoph Adelung, saksalâš lingvist (š. 1732)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suomâ jiečânâsvuođâpeivi

**Suomâ jiečânâsvuođâpeivi** lii Suomâ aalmugpeivi, moin ávuduvvoo staatâ jiečânâsvuotâ jyehi ive juovlâmáánu 6.&nbsp;peeivi. Taat lii virgálâš Suomâ liputtempeivi.
Suomâ lippupeivi

**Suomâ lippupeivi** teikkâ **Suomâ liputtempeivi** lii peivi, kuás Suomâ lippu kiässoo stáágun. Suomâ lippupeeivih juáhhojeh virgálâš já vuáhádum lippupeivijd. Ivveest láá tääl 7 virgálâš já 13 vuáhádum lippupeivid. Suomâst sehe virgáliih já vuáhádum lippupeeivih merkkejuvvojeh almenááhkán táválávt nuuvt, ete peivimere paaldâst lii smavvâ kove Suomâ liipust.

## Virgáliih lippupeeivih Suomâ lippuin
Virgálâš lippupeeivijn lii asâttum Suomâ lippuin liiputmist adelum asâttâs (383/1978) 2&nbsp;§:st. Suomâst láá tääl jyehi ive 7 virgálâžžâd lippupeivid, kuás Suomâ lippu kiässoo stáágun:

* kuovâmáánu 28. peeivi: Kalevalapeivi ađai syemmilij kulttuurpeivi
* vyesimáánu 1. peeivi: válbur
* vyesimáánu nubbe pasepeivi: enijpeivi
* kesimáánu 4. peeivi: Suomâ piäluštâsvuoimij lippujuhle ađai Suomâ marsalk C.G.E. Mannerheim šoddâmpeivi
* kesimáánu 20. já 26. peeivij koskâsâš lávurdâh: jonsahpeivi
* skammâmáánu nubbe pasepeivi: eejipeivi 
* juovlâmáánu 6. peeivi: Suomâ jiečânâsvuođâpeivi

Tai lasseen motomin láá meid laselippupeeivih: 

* peeivi, kuás Suomâ täsivääldi president algâttij virgeest. 
* peeivi, kuás Suomâst toimâttuvvojeh presidentvaaljah, ovdâskoddevaaljah, kieldâvaaljah, europarlamentvaaljah teikkâ raavâadeleijee aalmugjienâstem

## Vuáhádum lippupeeivih
Vuáhádum lippupeeivih iä asâttuu laavâst teikkâ asâttâsâst, mut täin peeivijn liputtem kuittâg avžuuttuvvoo. Helsig ollâopâttâh paijeentuálá listo tággáár lippupeeivijn já almostit tom jyehi ive Suomâ staatâkalenderist. Suomâ sisašijministeriö lii ravvim, ete "pyeri liputtemkulttuur mield kannat vuáhádum lippupeeivijn liputtiđ Suomâ lippuin siämmáánáál ko virgálijn lippupeeivijn". 

Ivveest láá tääl 13 vuáhádum lippupeivid:

* kuovâmáánu 5. peeivi: Runeberg peivi
* njuhčâmáánu 19. peeivi: täsiáárvu peivi ađai Minna Canth -peivi
* cuáŋuimáánu 9. peeivi: suomâkielâ peivi ađai Mikael Agricola -peivi
* cuáŋuimáánu 27. peeivi: aalmuglâš veteraanpeivi
* vyesimáánu 9. peeivi: Euroop-peivi
* vyesimáánu 12. peeivi: syemmilâšvuođâ peivi ađai J. V. Snellman -peivi
* vyesimáánu kuálmád pasepeivi: suáđist viirrâm ulmui muštopeivi
* syeinimáánu 6. peeivi: tiivtâ já keesi peivi ađai Eino Leino -peivi
* roovvâdmáánu 10. peeivi: syemmilii kirjálâšvuođâ peivi ađai Aleksis Kivi -peivi
* roovvâdmáánu 24. peeivi: Ovtâstum aalmugij peivi
* skammâmáánu 6. peeivi: ruátálâšvuođâ peivi ađai Kustaa Adolf -peivi
* skammâmáánu 20. peeivi: párnáá vuoigâdvuođâi peivi
* juovlâmáánu 8. peeivi: syemmilii muusik peivi ađai Jean Sibelius -peivi

Njuhčâmáánu 19. peeivi 2021 Suomâ sisašijministeriö almottij, et ive&nbsp;2023 rääjist ivveest láá kyehti vuáhádum lippupeeivi lase.

## Škovlâláid
*Syemmilâš kalender juhlepeeivih já Suomâ liputtempeeivih Kuáti.fi

## Käldeeh
Tijdâtälvi

**Tijdâtälvi** (, ,  já ) lii Tove Jansson čäällim muumikirje, mast Muumistáálu morráán kaskoo tälvinaharis.

## Eres kielah
Jansson čaalij kirje algâaalgâst ruotâkielân, já tot almostui ive 1957. Ive 1958 kirje almostui meid suomâkielân. Ive 2015 almostui Inker Susanna Nutti orjâlâškielâlâš jurgâlus. Ive 2019 almostuvvii Satu Moshnikoff jurgâlem nuorttâlâškielâlâš versio noomáin *Moodrai täʹlvv* já Uccpárnáá Vuoli Ilmar jurgâlem anarâškielâlâš versio noomáin *Tijdâtälvi*.

## Tijdâtälvi jienâkirjen
Suomâkielâlii jienâkirjeest láá kyehti versio: ive 1958 Helena Lehtimäki luuhâm versio já ive 1989 Tytti Paavolainen luuhâm WSOY-versio. Paavolainen lii luuhâm meid suomâkielâ uđđâsub versioid. Ive 2016 jienâkirje almostui orjâlâškielân; tom luuvâi páádán Raili Pirinen. Jienâkirje ij vala kavnuu anarâškielân ige nuorttâlâškielân.

## Fáádást eres soojijn
*Oovtâ sämmilii blogi: Luuhâmhástu 5

## Käldeeh
1808

**1808** (**MDCCCVIII**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1800-ihelove oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 21. peeivi – Suomâ suáti aalgij Ruotâ já Ruošâ kooskâst.
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 11. peeivi – Suomâ suáti: ryeššiliih väldidii Tampere.
* njuhčâmáánu 22. peeivi – Suomâ suáti: ryeššiliih väldidii Tuurku.

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 25. peeivi – José de Espronceda, espanjalâš kirječällee já tivtâsteijee (j. 1842)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1804

**1804** (**MDCCCIV**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1800-ihelove viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 1. peeivi – Haiti šoodâi jiečânâssân Ranskaast.

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 5. peeivi – Johan Ludvig Runeberg, suomâruátálâš tihtâčällee, máttáátteijee, toimâtteijee, pappâ já professor (j. 1877)
* juovlâmáánu 10. peeivi – Carl Gustav Jacob Jacobi, saksalâš matematikkár (j. 1851)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1800

**1800** (**MDCCC**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1700-lovo majemuš ihe já 1800-ihelove vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 11. peeivi – William Herschel kaavnâi infraruopsissuonjârdem.

## Šoddâmeh
* juovlâmáánu 3. peeivi – France Prešeren, slovenialâš tivtâsteijee (j. 1849)

## Jämimeh
* kuovâmáánu 25. peeivi – Vito Caravelli, italialâš fysikkár (š. 1735)
* skammâmáánu 25. peeivi – Carlo Barletti, italialâš matematikkár (š. 1724)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1799

**1799** (**MDCCXCIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1790-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 28. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Marche kuávlu viestâroosijn Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,2 Richter ciäkkáduv mield já IX Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 20. peeivi – Honoré de Balzac, ranskalâš kirječällee (j. 1850)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 9. peeivi – Maria Gaetana Agnesi, italialâš kielâtotkee, matematikkár já filosof (š. 1718)
* juovlâmáánu 14. peeivi – George Washington, ovtâstumstaatâlâš politikkár já Ovtâstum staatâi 1. president (š. 1732)

## Kalender
thumb|Honoré de Balzac

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Komovuotâ

oikea|pienoiskuva|933x933px|Áimukerdi
**Komovuotâ** lii täsnitiettust kuárusvuođâ tevdim uási Eennâm áimukeerdi ulguubeln. Tärhis rääji lii väädis adeliđ tast, kuás áimukerdi nohá já kuás komovuotâ álgá, mut sooppum rääijin puáhtá kuittâg anneeđ nuuvt kočodum Kármán rääji, mii álgá čyeđe kilomeetter aloduvâst. Taan aloduvâst áimukeerdi tetisvuotâ lii tuše suullân 1/2 200 000 eennâmase áimukeerdi tetisvuođâst. Tastko komovuođâst ij lah áimukerdi, tot lii čiiđâčappâd. 

Komovuotâ lii masaba puohrâkkân kuárusvuotâ. Kuárusvuođâ tevdee massa kávnoo sevŋis amnâsist, taasnijn já planetijn. Tasnijkoskâsii komovuođâst sodâsteh liijká-uv smavvâtetisvuođâliih vetypoolvah (tetisvuotâ lii stuárudâhluokkaast ohtâ aatoom kuđâdâssenttimeetterist) sehe fotoneh, neutriinoh já eres-uv algâčalmaah. Uási tasnijkoskâsii amnâsist lii molekyylin (molekyylpoolvah) sehe kovjâčalmažin, moh arvâlusâi mield láá hämmejum eromâšávt grafiitist já silikaatijn. 

Stuárráámus uási komovuođâ massaast lii tááláá tiäđu mield nuuvt kočodum sevŋis aamnâs, mast ij lah tärhis tiätu, maid tot tuálá sistees, mut lii arvâlum, et tot sátáččij toollâđ sistees ovdâmerkkân neutriinoid, smavvâ čapis ráigáid teikâ taan räi tubdâmettunm algâčalmaid. 

Komovuođâst láá miljardeh tääsnih, main ohtâ lii Piäiváš.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1798

**1798** (**MDCCXCVIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1790-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 26. peeivi – Eennâm tuárgistij Sienast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 4,8 Richter ciäkkáduv mield já VI–VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 28. peeivi – Zanobi del Rosso italialâš arkkiteht (š. 1724)
* cuáŋuimáánu 11. peeivi – Bernardino Maccarucci italialâš arkkiteht (šođđâmihe ij tiäđust)
* kesimáánu 4. peeivi – Giacomo Casanova (*Casanova*), venetsialâš fiäránistee já kirječällee (š. 1725)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1797

**1797** (**MDCCXCVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1790-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Joseph-Louis Lagrange almostitij *Théorie des fonctions analytiques*.

## Šoddâmeh
* porgemáánu 30. peeivi – Mary Shelley, eŋlandlâš kirječällee (j. 1851)
* skammâmáánu 29. peeivi – Gaetano Donizetti, italialâš šuoŋârähtee (j. 1848)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Camillo Genovese, italialâš tivtâsteijee já historjistee (š. 1755)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1791

**1791** (**MDCCXCI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1790-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 4. peeivi &ndash; Vermontist šoodâi Ovtâstum staatâi 14. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 27. peeivi – Samuel Morse, skotlandlâš–ovtâstumstaatâlâš utkee (*[[Morsettem|morsepustaveh]]*) (j. 1872)
* roovvâdmáánu 27. peeivi – Pehr Adolf von Bonsdorff, syemmilâš kemist (j. 1839)

## Jämimeh
* juovlâmáánu 5. peeivi – Wolfgang Amadeus Mozart, nuorttâriijkâlâš šuoŋârähtee (š. 1756)

## Kalender

## Käldeeh
1794

**1794** (**MDCCXCIV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1790-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Narvik

**Narvik** ( teikâ *Narviika*) lii kaavpug Taažâst. Narvikist ääsih 21&nbsp;845 olmožid, já ton vijđodâh lii 3&nbsp;432,17&nbsp;km², mast 236,71&nbsp;km² lii čääci.

## Liiŋkah

* http://www.narvik.kommune.no

## Käldeeh
Olmoošvuoigâdvuođâi peivi

[right|thumb|250px|[Eleanor Roosevelt já olmoošvuoigâdvuođâi ubâmaailmlâš julgáštâs]]
[right|thumb|250px|[Ovtâstum aalmugeh|OA juhlepostâmerkkâ olmoošvuoigâdvuođâi ubâmaailmlâš julgáštâs 5 ihepaje kunnen]]

**Olmoošvuoigâdvuođâi peivi** (, , , , ,  já ) lii juhlepeivi, mii ávuduvvoo jyehi ive juovlâmáánu 10. peeivi, ko talle Ovtâstum aalmugij olmoošvuoigâdvuođâi ubâmaailmlâš julgáštâs tuhhiittui ive 1948. 

## Nobel-ráávhupalhâšume já Ovtâstum aalmugij olmoošvuoigâdvuođâi palhâšume
Siämmáá peeivi juáhhojeh jyehi ive Nobel-ráávhupalhâšume já jyehi viiđâd ive Ovtâstum aalmugij olmoošvuoigâdvuođâi palhâšume.

## Suomâ 2€ šlantti
Ive 2008 Suomâ Rahapaja almostitij 2€ spesialšlaanti olmoošvuoigâdvuođâi peeivi 60 ihepaje kunnen. Šlaanti nube peln lii muvrâ, mast lii vááimuhámásâš räigi.

## Keejâ meid
* Olmoošvuoigâdvuođâi peivi Ovtâstum aalmugij nettisiijđoin (eŋgâlâskielân)

## Käldeeh
Emmanuelle Charpentier

thumb|250px|right|Charpentier ive 2015
**Emmanuelle Marie Charpentier** (š. juovlâmáánu 11. peeivi 1968, Juvisy-sur-Orge, Ranska) lii ranskalâš professor, biokemist, árbálâšvuotâtiettee já mikrobiolog. Sun lii Ranska tieđâakatemia já teknologia-akatemia jeessân.

## Palhâšumeh
Charpentier lii vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd, ovdâmerkkân Jaapaan-palhâšume (2017), Kavli-palhâšume (2018) já Wolf-talhâstieđâpalhâšume (2019). Ive 2020 sun vuoitij oovtâst Jennifer Doudnain Nobel-kemiapalhâšume, ko suoi ovdedáin nk. geeneetlijd skerreid ađai CRISPR árbádâhmuttemtekniik.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jaapaan-palhâšume

thumb|right|200px|Jaapaan-palhâšume logo
**Jaapaan-palhâšume** ( *Nihon-kokusai-shō* ađai *Jaapaan almugijkoskâsâš palhâšume*) lii tieđâ- já tekniikpalhâšume, mon Jaapaan tieđâ- já teknologiaruttârááju lii juáhám jyehi ive cuáŋuimáánu 1985 rääjist. Palhâšume mieđettuvvoo ulmuid, kiäh láá merhâšitteht išedâm tiettuu já tekniik ovdedem sehe maailm tiervâsvuođâ já pyereestvaijeem ovdedem. Palhâšume stuárudâh lii 50 miljovn jenid.

## Käldeeh
Thomas Cech

thumb|250px|right|Cech ive 2007
**Thomas Robert Cech** (š. juovlâmáánu 8. peeivi 1947, Chicago, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš biokemist. Ive 1989 sun vuoitij oovtâst Sidney Altmanáin Nobel-kemiapalhâšume, ko suoi kavnáin RNA katalyytlijd jiešvuođâid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sidney Altman

thumb|250px|right|Sidney Altman ive 2012
**Sidney Altman** (vyesimáánu 7. peeivi 1939, Montreal, Kanada – cuáŋuimáánu 5. peeivi 2022, Rockleigh, New Jersey, Ovtâstum staatah) lâi kanadalâš-ovtâstumstaatâlâš molekyylbiolog. Ive 1989 sun vuoitij oovtâst Thomas Cechin Nobel-kemiapalhâšume, ko suoi kavnáin RNA katalyytlijd jiešvuođâid.

## Käldeeh
Inglourious Basterds

thumb|
**Inglourious Basterds** lii ive 2009 puáttám suátielleekove, mon lii čáállám já stivrim ovtâstumstaatâlâš Quentin Tarantino. 

## Juonâ
Nube maailmsuáđi ääigi Naacij haldâšem Ranskaast juávkku ovtâstumstaatâlijd juuvdálijd suáldáttijd sundáttâl koddeđ naacij jođetteijeid. Siämmáš ulme lii meiddei oovtâ teatterhoovdâst.

## Čaittâleijeeh
thumb|Brad Pitt Inglourious Basterds Berlin vuosâehidist ive 2009.
thumb|Christoph Waltz Cannes elleekovejuuhlijn ive 2009.

## Vuástáväldim
Rotten Tomatoes -sijđo 331 árvustâlmist 89% láá miättáseh.  Metacritic-siijđost tot lii finnim 69 čuággád čyeđeest. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jennifer Doudna

thumb|250px|right|Doudna ive 2016
thumb|CRISPR-Cas9
**Jennifer Anne Doudna** (š. kuovâmáánu 19. peeivi 1964, Washington, D.C., Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš biokemist. Sun lii tutkâm karrieeris ääigi RNA ráhtus já toimâm. Ive 2020 sun vuoitij oovtâst Emmanuelle Charpentieráin Nobel-kemiapalhâšume, ko suoi ovdedáin nk. geeneetlijd skerreid ađai CRISPR árbádâhmuttemtekniik.

## Eellim já oppâm
Jennifer Doudna šoodâi kuovâmáánu 19. peeivi 1964 Washington, D.C.:st. Suu eeči lâi Martin Kirk Doudna (1930&ndash;1995) já suu enni Dorothy Jane (Williams) Doudna (1931&ndash;2018). Ko sun lâi čiččâmihásâš, suu peerâ varrij Hilon Hawaiʻi-suollui. Suu eeči máttááttij ovtâstumstaatâlii kirjálâšvuođâ Hawaiʻi ollâopâttuvâst já suu enni historjá Hawaiʻi Community Collegest.

Ive 1985 Doudna valmâštui filosofia kandidaatin Pomona Collegest válduamnâsin biokemia. Tobbeen sun vuolgij Harvard ollâopâttâhân máttááttâllâđ biokemia já molekyylfarmakologia. Harvardist sun nágáttâlâi tuáhtárin ive 1989.

## Karrieer
Harvardist Doudna vuolgij Colorado ollâopâttâhân, kuus sun lâi peessâm porgâđ Thomas Cech laboratoriost. Doudna náguskirje kietâdâlâi RNA, já Cech lâi vuáittám ive 1989 Nobel-kemiapalhâšume RNA katalyytlij jiešvuođâi kavnâmist.

Ive 2002 Doudna já ranskalâš mikrobiolog Emmanuelle Charpentier kavnáin CRISPR-Cas9-tekniik, mon áánsust lii čuuvtij latkišub já oovtâkiärdánub mutteđ DNA ko lâi tolebáá. Charpentier lâi ovdil kavnâm Cas9-enccyym, mii oroi iššeedmin *[[Streptococcus pyogenes]]* -bakteer tuástuđ virusijd.

## Palhâšumeh
Doudna lii vuáittám pargostis suulân 20 merhâšittee palhâšummeed.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1771

**1771** (**MDCCLXXI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1770-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 16. peeivi – Antoine-Jean Gros, ranskalâš máálájeijee (j. 1835)

## Jämimeh

## Käldeeh
1761

**1761** (**MDCCLXI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1760-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 11. peeivi – Francesco Saverio Fabri, italialâš arkkiteht (j. 1817)
* porgemáánu 15. peeivi – Bartolomeo Giuliari, italialâš arkkiteht (j. 1842)

## Jämimeh

## Käldeeh
1751

**1751** (**MDCCLI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1750-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 27. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Umbria já Marche kuávluin Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,3 Richter ciäkkáduv mield já X Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 16. peeivi – James Madison, ovtâstumstaatâlâš politikkár já Ovtâstum staatâi 4. president (j. 1836)

## Jämimeh

## Käldeeh
1741

**1741** (**MDCCXLI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1740-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kesimáánu 14. peeivi – Antonio Foschini, italialâš arkkiteht (j. 1813)
* čohčâmáánu 2. peeivi – Pietro Augustoni, italialâš arkkiteht (j. 1815)

## Jämimeh

## Käldeeh
1731

**1731** (**MDCCXXXI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1730-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 7. peeivi – Martin Johan Wallenius, syemmilâš matematikkár já Tuurku akatemia matematiik professor (j. 1773)
* porgemáánu 31. peeivi – Francesco Valeriano Dellala, italialâš arkkiteht (j. 1805)

## Jämimeh

## Käldeeh
1721

**1721** (**MDCCXXI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1720-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
RNA

thumb|RNA rááhtus
thumb|RNA já DNA koskâsiih iäruh
**RNA** ađai **ribonukleiinsuvrâ** () lii polymeer, mast láá nukleotiideh.  

## RNA-šlaajah
Kulmâ tobdosumos RNA-šlaajâ láá viestâtuálvoo-RNA, sirdee-RNA já ribosomaallâš RNA. Viestâtuálvoo-RNA (mRNA) lii molekyyl, mii puáhtá DNA:st kopijistum geeni tiäđuid sellâváimusist sellâšliijván. Täin tiäđuin pyevtittuvvojeh proteiineh ribosomijn. Sirdee-RNA (tRNA) sirdá aminosuuvrâid ton telakistemsajan, mast proteiinviđjáh ráhtojeh. Seelâ RNA:st suulân 80&nbsp;% lii ribosomaallâš RNA (rRNA). Tággáár RNA katalysist ribosomist tábáhtuvvee reaktioid.

## RNA já DNA koskâsiih iäruh
Láá kyehti nääli, maht RNA iärrán DNA:st: DNA deoksriboos saajeest RNA:st lii riboos já tymiin saajeest lii urasiil. Eresnáál ko DNA, RNA lii táválávt oovtsáigusâš.

## RNA-viruseh
RNA-virus lii virus, mast lii RNA geeneetlâš amnâsin. Taan nukleiinsuvrâ lii táválávt oovtsáigusâš RNA (ssRNA), mut taat puáhtá leđe meid kyevtsáigusâš RNA (dsRNA).

## Käldeeh