open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johnny Cash with His Hot and Blue Guitar

**Johnny Cash with His Hot and Blue Guitar** teikkâ motomin **With His Hot And Blue Guitar** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Sun Records porgemáánu 11. peeivi 1957. Album siskeeld el. tagarijd pittáid ko ”I Walk the Line”, ”Cry Cry Cry”, ”So Doggone Lonesome” já ”Folsom Prison Blues”. Album pyevtittij Sam Phillips.

Syeinimáánu 23. peeivi 2002 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá kyehti uđđâ pitá já kulmâ uđđâ pittáversio lase ađai ohtsis vittâ pitá lase. 

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''With His Hot and Blue Guitar'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Čevđimuocâ

**Čevđimuocâ** (*Tinea pellionella*) lii *Tineidae*-hiäimun kullee piäivááloddááš, mii tiättoo ubâ Suomâst. 

## Olgohäämi
Čevđimuosâ suájákeejij koskâ lii 9–15 mm.

## Suoksâ
Čevđimuosâ suoksâ iälust luudij piervâlijn já piervâlpasâttâsâin purâmáin puuzâid. Tobbeen tot puáhtá rävisin kirdeđ ulmuu vistijd pillediđ čeevđijd já ullopihtsijd. Suoksâ kođá	jieijâs pirrâ uánihis poccee, mon tot fievrid ovttuu fárustis. Čevđimuocâ ij kyeđe maŋŋaalsis suátkáás já nuovviis luodâ, pic ton puurrâm rääigih láá stuárráh já robdâidis peeleest šolbâdeh.

## Purrâmâšvalje

Čevđimuosâ purrâmâšvalje lii čuuvtij maaŋgâpiälásub ko pivtâsmuosâ. Tot pilled čeevđijd já ullokággáid luuptâin já museoi kolmâ vuárháin, mut sáttá tot kale puáttiđ siisâ-uv. Čevđimuocâ puáhtá cevziđ kuhháá-uv pivtâsleejeest. Tálvástâllâm kolmâsin kuođđum tuuváást luhostuvá pyereest, jis syeji já raavâd lii tuárvi.

## Tuššâdem
Ko haalijd tuššâdiđ	muosâid, te čeevđijd já kággáid kalga cirgottiđ mirkkâaerosoláin, tâi taid puáhtá tuálvuđ tälviv olgos, jis puolâš lii ucemustáá -30 °C já toollâđ taid tobbeen oho ääigi, motomin joba kuhheeb-uv ääigi. Čevđimuocâ lii uáli raše čuovân, nuuvt et koolgah kustiđ já piegguuttiđ tekstiilijd mädigávt.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Johnny Cash Sings the Songs That Made Him Famous

**Johnny Cash Sings the Songs That Made Him Famous** teikkâ motomin **Sings the Songs That Made Him Famous** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash nubbe album. Tom almostitij Sun Records skammâmáánu 13. peeivi 1958. Album pyevtittáin Sam Phillips já Jack Clement. 

Ive 2003 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá nelji pitá lase.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Sings the Songs That Made Him Famous'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Hymns by Johnny Cash

**Hymns by Johnny Cash** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash viiđâd studioalbum já vuossâmuš gospelalbum. Tom almostitij Columbia Records vyesimáánust 1959. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law. 

Ive 2002 Columbia almostitij album uđđâsist.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Hymns By Johnny Cash'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Ceratophaga

**Ceratophaga** lii piäivááloddái suuhâ, mii kulá *[[Tineidae]]*-hiäimu *Tineinae*-vyelihiäimun. 

## Raavâd
*Ceratophaga*-suuhân kullee šlaajah kevttih ravâdin tuše putes keratiin ađai čuárviamnâs, maid toh jursseh jamâ njomâtteijei čoorvijn já mäddiláá meiddei kolbâcuobbui koolbâin. 

## Šlaajah
*Ceratophaga*-suuhân kuleh čuávuvááh šlaajah:

**[[Ceratophaga chalcodryas]]*
**[[Ceratophaga ethadopa]]*
**[[Ceratophaga haidarabadi]]*
**[[Ceratophaga infuscatella]]*
**[[Ceratophaga kuldjaensis]]*
**[[Ceratophaga lichmodes]]*
**[[Ceratophaga luridula]]*
**[[Ceratophaga neodryas]]*
**[[Ceratophaga nephelotorna]]*
**[[Ceratophaga obnoxia]]*
**[[Ceratophaga orientalis]]*
**[[Ceratophaga tenebrosa]]*
**[[Ceratophaga tragoptila]]*
**[[Ceratophaga vastellus]]*
**[[Ceratophaga vicinella]]*
**[[Ceratophaga xanthastis]]*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ride This Train

**Ride This Train** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash káávcád studioalbum. Album päddejui kyevti mánuppaje ääigi iivij 1959–1960, já tom almostitij Columbia Records ive 1960. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law. Ive 2002 almostui album uđđâ versio, mast láá nelji pitá lase.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ride This Train'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Now, There Was a Song!

**Now, There Was a Song!** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash oovcád studioalbum. Tom almostitij Columbia Records vyesimáánu 2. peeivi 1960. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law. Ive 2001 Columbia almostitij album uđđâsist.

## Pitáh
Albumist láá eres countrylávloi lavluuh tegu Hank Williams laavlâ *I'm So Lonesome I Could Cry* já George Jones lavluuh *Just One More* já *Seasons of My Heart*. Toi lasseen countrylávlooh Kenny Rogers sannij lavluu *I Feel Better All Over* já Ernest Tubbs *I Will Miss You When You Go*.

## Fáádást eres soojijn
* ''The Fabulous Johnny Cash'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
I Walk the Line (ive 1964 album)

**I Walk the Line** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 19. studioalbum. Tom almostitij Columbia Records kesimáánu 22. peeivi 1964. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law. Ive 2006 Payless Entertainment almostitij album uđđâsist.

## Pitáh

## Fáádást eres soojijn
* ''I Walk the Line'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Erika Aland-Vernik

**Erika Margareta Aland-Vernik** (cuáŋuimáánu 3. peeivi 1913 Kooraste táálunkieldâ, Võrumaa, Eestieennâm – vyesimáánu 25. peeivi 2001 São Paulo, Brasilia) lâi eestilâš čaaitâlmčällee, tihtâčällee, proosačällee já tekstiiltaaidâr.

## Eellim
Erika Margareta Aland šoodâi cuáŋuimáánu 3. peeivi 1913 Kooraste táálunkieldâst, Kanepi servikoddeest, Eestienâmist Kusto Tamme táálust. Suu eeči lâi milloo já kieldâkonstaabel Johan Alant (meid Aland) já suu enni lâi Johan nube kálgu Miina (teikkâ meid Minna) Alant (j.s. Hindrikson). 

Vuossâmuu näimilittoost šoddii Erika peliuábbi Alvine (maŋeláá Mõts) sehe peliviiljah Nikolai já Hans. Nube näimilittoost šoddii Elisabeth, Jaan, Julius, Erika já Rudolf. Sehe Nikolai já Jaan jaamijn jo vávván.

Erika rávásmij Koorastest, kost sun meid juuđij škoovlâ. Ton lasseen sun juuđij Kanepi škoovlâ. Luvâttuv tiet sun varrij Otepään, kost sun juuđij Otepää Kymnaas. Ive 1932 sun valmâštui luvâttuvvâst árvusaanijn *cum laude*.

Siämmáá ive sun eeči jaamij, já tondiet Erika ij puáhtám algâttiđ ollâopâttuvvâst. Porgemáánu 13. peeivi 1938 sun naajâi brasiliaeestilâš Jüri Vernikáin Kanepi kirhoost. Vihkâm maŋa suoi mađhâšáin Eestienâmist Brasilian eelliđ Jüri huolhij kuvlân já passijn toho aassâđ. Sunnui šoodáin kyehti päärni: Jorge já Asta-Margarita.

## Karrieer
Vernik uásálistij aktiivlávt brasiliaeestilij sosiaallâš elimân Brasiliast. Ton vuáđuld sun čaalij ive 1990 almostum eestikielâg roomaan *Kohvipõllu leib*, mii muštâl eestilij enâmânvärrejeijei algâääigist uđđâ staatâst ađai Brasiliast.

Sun čaalij tiivtâid já čaitâlmijd-uv. Tiivtah almostuvvii el. tagarijn loostâin já aavisijn ko Meie Tee, Triinu, Eesti Kirik já Teataja. Ton lasseen suu tiivtâid almostittii sehe eesti- já portugalkielâg äigičalluin. 

Vernik kyehti majemuu čaaitâlm jurgâluvvojii eestikielâst portugalkielân. Taah čaittâluvvojii Brasiliast.

## Pargoh
### Kirjeh
* 1990 – *Kohvipõllu leib*

### Čaitâlmeh
* 1935 – *Eesti nimi*
* [tubdâmettum ihe] – *Vanad eesti kosjad*
* 1949 – *Suveõhtud Toonastes* 
* 1952 – *Imede öö* 
* 1953 – *Metsavana surm* 
* 1954 – *Ja Lumememm nägi unes...*

## Käldeeh
Listo Suomâ enâmustáá vuobdum videospeelâin jyehi oho ive 2015

**Listo Suomâ enâmustáá vuobdum videospeelâin jyehi oho ive [[Videospellâihe 2015|2015]]** vuáđuduvá Figma tiäđoid Suomâ enâmustáá vuobdum videospeelâin oho mield.

## Listo

## Käldeeh
All Aboard the Blue Train with Johnny Cash

**All Aboard the Blue Train with Johnny Cash** lii nurâldâhskiärru ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash lavluin, maid sun lâi paddim ovdâl ko sun sirdui Sun Recordsist Columbia Recordsân. Album lavluuh päddejuvvojii iivij 1954–1958, já skiäru almostitij Sun Records skammâmáánu 15. peeivi 1962. Album pyevtittii Sam Phillips, Jack Clement, Cary E. Mansfield já Bill Dahl. 

Ive 2003 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá kuttâ pitá lase.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''All Aboard the Blue Train with Johnny Cash'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Songs of Our Soil

**Songs of Our Soil** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash kuuđâd studioalbum. Album lavluuh päddejuvvojii iivij 1958–1959, já album almostitij Columbia Records syeinimáánu 6. peeivi 1959. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law. 

Ive 2002 Columbia Records almostitij album uđđâ versio, mast láá kyehti pitá lase.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Songs of Our Soil'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Ring of Fire: The Best of Johnny Cash

**Ring of Fire: The Best of Johnny Cash** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 16. album. Tom almostitij Columbia Records syeinimáánu 8. peeivi 1963. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law. Ive 2014 Columbia Records almostitij album uđđâsist.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ring Of Fire'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Videospellâihe 2015

**Videospellâihe 2015** kieđâvuš ive 2015 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.

## Tábáhtusah
;Njuhčâmáánu
:12. peeivi – British Academy Games Awards
;Cuáŋuimáánu
:12. peeivi – Finnish Game Awards
;Kesimáánu
: 16.–18. peeivi – Electronic Entertainment Expo 2015
;Porgemáánu
: 5.–9. peeivi – Gamescom
;Juovlâmáánu
: 3. peeivi – The Game Awards

## Videospellâalmostitmeh

### Uđđâivemáánu
: *[[Life Is Strange]]* (Uási 1)
: *[[Kirby and the Rainbow Curse|Kirby and the Rainbow Paintbrush]]*

### Njuhčâmáánu
: 10. peeivi – **'
: 25. peeivi – ''[[Bloodborne]]''
: 26. peeivi – ''[[Pillars of Eternity]]''
: 27. peeivi – ''[[Ride (videospellâ)|Ride]]''

===Cuáŋuimáánu===
: ''[[Bravely Second: End Layer]]''
: ''[[Xenoblade Chronicles X]]''

===Vyesimáánu===
: ''[[Wolfenstein: The Old Blood]]''
: ''[[The Witcher 3: Wild Hunt]]''
: ''[[Splatoon]]''

===Kesimáánu===
: **'
: 24. kesimáánu  – *[[MotoGP 15]]* (PS3, PS4, X360, Win)
: *[[Yoshi’s Woolly World]]*

### Syeinimáánu
: 21. peeivi – *[[Journey (videospellâ)|Journey]]*

### Čohčâmáánu
: 1. peeivi – *[[Metal Gear Solid V: The Phantom Pain]]*
: 10. peeivi – *[[Super Mario Maker]]*
: 22. peeivi – *[[Soma (videospellâ)|Soma]]*

### Skammâmáánu
: *[[Fallout 4]]*
: *[[Rise of the Tomb Raider]]*
: *[[Stardust Galaxy Warriors]]*

## Palhâšumeh
### [[British Academy Games Awards]]
* *[[Destiny (videospellâ)|Destiny]]* – Best Game

### [[DICE Awards]]
* *[[Dragon Age: Inquisition]]* – Ive spellâ

### [[Finnish Game Awards]]
* *[[Legend of Grimrock 2]]* / Almost Human – Big Screen Game of the Year 2014

### [[Game Developers Choice Awards]]
* *[[Middle-earth: Shadow of Mordor]]* – Ive spellâ (Game of the Year)

### [[The Game Awards]]
* *[[The Witcher 3: Wild Hunt]]* – Game of the Year

### [[Golden Joystick Awards]]
* *[[The Witcher 3: Wild Hunt]]* – Ultimate Game of the Year

## Keejâ meid
* Listo Suomâ enâmustáá vuobdum videospeelâin jyehi oho ive 2015

## Käldeeh
Hymns from the Heart

**Hymns from the Heart** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash 11. studioalbum já nubbe gospelalbum. Tom almostitij Columbia Records vyesimáánust 1959. Album pyevtittáin Frank Jones já Don Law. 

Cuáŋuimáánu 16. peeivi 2016 Pan Am Records almostitij album uđđâsist.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Hymns from the Heart'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Videospellâihe 2016

**Videospellâihe 2016** kieđâvuš ive 2016 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.

## Tábáhtusah
;Cuáŋuimáánu
:7. peeivi – British Academy Games Awards
:21. peeivi – Finnish Game Awards
;Kesimáánu
:14.–16. peeivi – Electronic Entertainment Expo 2016
;Porgemáánu
:17.–21. peeivi – Gamescom
;Skammâmáánu
:4.–6. peeivi – GameXpo
;Juovlâmáánu
:1. peeivi – The Game Awards

## Videospellâalmostitmeh

### Kuovâmáánu
: 5. peeivi – *[[XCOM 2]]*

### Njuhčâmáánu
: 2. peeivi – *[[Clash Royale]]*

### Cuáŋuimáánu
: 5. peeivi – *[[Quantum Break]]*
: 12. peeivi – *[[Dark Souls III]]*
: 26. peeivi – *[[Alienation]]*

### Vyesimáánu
: 10. peeivi – *[[Uncharted 4: A Thief’s End]]* (PS4)
: 24. peeivi – *[[Overwatch]]* (PS4, XOne, Win)

### Kesimáánu
: 7. peeivi – *[[Mirror’s Edge Catalyst]]*
: 9. peeivi – **' <small>(PS4, XOne, Win)</small>

===Syeinimáánu===
: 6. peeivi – ''[[Pokémon Go]]''

===Porgemáánu===
: 26. peeivi – ''[[Deus Ex: Mankind Divided]]''

===Roovvâdmáánu===
: 7. roovvâdmáánu – ''[[Mafia III]]''
: 21. roovvâdmáánu – ''[[Civilization VI]]''

===Skammâmáánu===
: 15. peeivi – ''[[Watch Dogs 2]]''

===Juovlâmáánu===
: 7. peeivi – ''[[The Last Guardian]]''

== Palhâšumeh ==
=== [[British Academy Games Awards]] ===
* ''[[Fallout 4]]'' – Best Game

===[[DICE Awards]]===
* ''[[Fallout 4]]'' – Ive spellâ

=== [[Finnish Game Awards]] ===
* **' / Colossal Order – Ive 2015 syemmilâš spellâ

### [[Game Developers Choice Awards]]
* *[[The Witcher 3: Wild Hunt]]* – Ive spellâ (Game of the Year)

### [[The Game Awards]]
* *[[Overwatch]]* – Game of the Year

### [[Golden Joystick Awards]]
* *[[Dark Souls III]]* – Ultimate Game of the Year

## Käldeeh
Stokkespáálváš

**Stokkespáálváš** (Apus apus) ađai vyevdispáálváš lii piškooluddijd kullee loddešlaajâ. Tot lii Pohjanmaa eennâmkode lodde. Loddeservi BirdLife lii valjim stokkespálváá ive lodden 2026.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Stokkespáálváš lii 17–18,5 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 42–54 g. Ton suájákeejij koskâ lii 40–44 cm. Stokkespáálváš lii masa ollásávt tevkis lodde, tuše čuudâ lii vielgâd. Jyelgiruottâsijn láá puuzah, jyelgisuormah láá čapisruškâdeh. Njune lii čappâd.

Stokkespáálváš lii pyereest vuáhádum elimân ááimust. Tot viättá-uv masa ubâ elimis kirden. Lodde kirdá tuáhist korrâ liävttoin (joba 150 km/h) kaavpugij já siijdâi káátui pajalist. Tot puáhtá kirdeđ joba 2,5–3 km aloduvvâst. Stokkespáálváš puurâd, uáđá, norá piervâlmateriaalijd já parâttâl ááimust, enâmist vuod tot ij paste väzziđ. Tuše pessimääigi tot siäivu monniđ já läälliđ.

Nomâstis huolâhánnáá stokkespáálváš ij kuulâ eidusijd spálváid, pic piškooluddijd.

Stokkespálváá jienâ lii piškom ”sviir srrii”.
vasen|pienoiskuva|Stokkespálváá lavdâm

## Lavdâm já eellimpiirâs

Stokkespáálváš iälá aassâmkuávdáin já čuovâdâs meecijn ubâ Suomâst. Tot pessee eromâšávt Maadâ- já Koskâ-Suomâ kaavpugij já eres čuákkipaaihij kuávdáin. Olgosuáluikuávlust já Tuodâr-Laapist tot váilu. Mudoi šlaajâ tiettumkuávlu lii masa ubâ Euroop, Tave-Afrik já stuorrâ uási Aasiast. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 14 000–26 000 paarrâd.

Stokkespáálváš tálvástâl trooppisâš Afrikist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-čohčâmáánust já kiđđâvarrim vyesi-kesimáánust.

## Lasanem

Stokkespáálváš ráhtá piervâlis puuzâin, vaddâsijn já eres materiaalijn, maid tot tuápu ááimust. Piervâl lii rahtum rakânâsâi kátturääji vuáguin, muorâi vuovdâin já loddeloováin. Niŋálâs mannee kesimáánust 1–3 mane. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 18–26 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 25–49 peeivi ahasâžžân. Piervâlist viettum äigi lii kiddâ ravâdâs tiileest. Stokkespáálváš pessee táválávt siämmáá saajeest siämmáin kuoimijn ivveest nuubán.

Stokkespálváá suhâjuátkimahe lii 2–3 ive. Stokkespáálváš puáhtá eelliđ viehâ kuhháá. Puárásumos Suomâst riegistum stokkespáálváš eelij 20 ihheed. Euroopist-uv láá kavnum muáddi lode, moh ellii muádlov ahasâžžân.

## Raavâd

Stokkespáálváš porá ááimust ellee eevnijd já tiivrijd. Raavâdpááluin, maid vaanhimeh pyehtiv uđâgáidis, sättih leđe 1 500 uccâ teikkâ 150–200 stuárráb tivred. Páálui tiäddu lii suullân ohtâ grammâ.

Stokkespáálváš máttá velttiđ vyeligistedduid já karveđ taid čuođijd kilomeetterijd, tastko arvekuávluin tiivreh iä kirde. Uđâgááh piergejeh joba oho ravâdâsttáá, mon ääigi toh láá oijâgâsâst.

## Käldeeh
Richard F. Heck

thumb|Richard F. Heck ive 2010
**Richard F. Heck** (porgemáánu 15. peeivi 1931 Springfield, Massachusetts, Ovtâstum staatah – roovvâdmáánu 10.&nbsp;peeivi&nbsp;2015 Quezon City, Filippiineh) lâi ovtâstumstaatâlâš kemist. Ive&nbsp;2010 sun vuoitij oovtâst Akira Suzukijn já Eiichi Negishijn Nobel-kemiapalhâšume pargostis palladium kevttimist ruossâdlabdemreaktioi katalyytin orgaanlâš synteesist.

## Eellim já oppâm
Richard Frederick Heck šoodâi porgemáánu 15.&nbsp;peeivi&nbsp;1931 Springfieldist, Massachusettsist, Ovtâstum staatâin. Ko Heck lâi 8-ihásâš, te suu peerâ varrij Los Angelesân.

Luvâttuv maŋa sun luvâškuođij kemia Kalifornia ollâopâttuvvâst Los Angelesist (UCLA). Heck valmâštui tiettui kandidaatin ive&nbsp;1952. Valmâštum maŋa sun joođhij ollâopâttuv totken professor Saul Winstein -tutkâmjuávhust. Heck tuuđhâi el. aryylsulfonaatij solvolyys, mast sun nágáttâlâi tuáhtárin ive&nbsp;1954.

## Karrieer
Tuáhtárin valmâštum maŋa Heck varrij Zürichân, Sveeicin, ko sun finnij Ovtâstum staatâi aalmuglâš tieđâsiättusist stiipeend tutkâm várás. Tobbeen-uv sun tuuđhâi aryylsulfonaatij solvolyys, taan keerdi professor Vladimir Prelogáin ETH Zürichist. Ive&nbsp;1955 sun maacâi UCLA:n, kost sun joođhij naaburjuávhu uásálistem tutkâm.

Ive&nbsp;1956 sun sirdui Wilmingtonân, Delawaren porgâđ Hercules Powder tutkâmkuávdáást. Tobbeen sun tuuđhâi polymeerkemia ennuv. Suu ovdâolmooš David Breslow iävtuttij, ete Heck puávtáččij vuáijuđ sirdâšemmetalláid.

Ive&nbsp;1971 Heck sirdui Hercules Powder tutkâmkuávdáást Delaware ollâopâttâhân. Ollâopâttuvvâst sun tuuđhâi jieškote-uvlágán palladium kevttimist ruossâdlabdemreaktioi katalyytin orgaanlâš synteesist. Täin reaktioin merhâšitteemus lâi alkeen já aryylhaaliid labdemreaktio. Heck pargo tiet eres totkeeh-uv postii ovdediđ jieškote-uvlágán palladiumkatalysistum reaktioid. Ive&nbsp;1989 Heck paasij iäláttâhân ollâopâttuvvâst.

## Palhâšumeh
Pargostis Heck vuoitij maaŋgâlágán palhâšuumijd. Ive&nbsp;2005 sun finnij Wallace H. Carothers -palhâšume. Ive&nbsp;2006 Ovtâstum staatâi kemiaservi keigij sunjin Herbert C. Brown -palhâšume, tondiet ko sun tuuđhâi synteetlâš vuovijd kreatiivlávt. 

Roovvâdmáánu 6.&nbsp;peeivi&nbsp;2010 Heck, Akira Suzuki já Eiichi Negishi finnejii Nobel-kemiapalhâšume pargostis palladium kevttimist ruossâdlabdemreaktioi katalyytin orgaanlâš synteesist. Siämmáá ive Uppsala ollâopâttâh nomâttij Heck kunneetuáhtárin.

Ive&nbsp;2011 Heck finnij meid Glenn T. Seaborg -miitaal pargostis.

## Priivaateellim
Ive&nbsp;1979 Heck lâi Manilast määđhist, ko sun teividij filippiinlâs Socorro Nardo. Muáddi ive tast maŋa suoi naajáin. Ive&nbsp;2006 suoi varrijn Filippiináid. Socorro Nardo-Heck jaamij ive&nbsp;2012, já Heck jaamij muáddi ive maŋeláá roovvâdmáánu 9.&nbsp;peeivi&nbsp;2015. Sunnust iä lamaš párnááh.

## Keejâ meid
* Heck-reaktio

## Käldeeh
Serie B 1950–1951

**Serie B 1950–1951** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 19. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 10. peeivi 1950 já nuuvâi kesimáánu 24. peeivi 1951.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 21 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 4 juávhu Venetost, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Toscanast, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Apuliast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1951–1952
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1951–1952

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Serie B 1954–1955

**Serie B 1954–1955** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 23. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 19. peeivi 1954 já nuuvâi kesimáánu 12. peeivi 1955.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 5 juávhu Venetost, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Sardiniast, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Apuliast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1955–1956
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1955–1956

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Serie B 1955–1956

**Serie B 1955–1956** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 24. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 18. peeivi 1955 já nuuvâi kesimáánu 10. peeivi 1956.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud: 4 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Apuliast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Sardiniast já 1 juávkku Campaniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1956–1957
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1956–1957

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Serie B 1958–1959

**Serie B 1958–1959** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 27. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 21. peeivi 1958 já nuuvâi kesimáánu 6. peeivi 1959.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 6 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Sisiliast, 3 juávhu Venetost, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Toscanast já 1 juávkku Sardiniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1959–1960
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1959–1960

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Nobel-ráávhupalhâšume

[thumb|right|300px|Ive [2002 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittim Jimmy Carter miitaal]]
**Nobel-ráávhupalhâšume** lii ohtâ viiđâ algâalgâlii Nobel-palhâšuumeest. Taažâ Stuorrâtige valjim Nobel-komitea mieđeet palhâšume jyehi ive Oslost. Jis mottoom ive ohtâgin iävtukkâs ij teevdi iävtuid, te palhâšumesume ferttee njuolgâdusâi mield šeštiđ čuávuváá ihán. Palhâšume paasij juohhuuhánnáá iivij 1914–1916, 1918, 1923, 1924, 1928, 1932, 1939–1943, 1948, 1955–1956, 1966–1967 já 1972. 

Nuorâmus palhâšume vuáittám olmooš lâi 17-ihásâš Malala Yousafzai, kii vuoitij Nobel ive 2014. Puárásumos lii 87-ihásâš Joseph Rotblat, kii vuoitij palhâšume ive 1995. Linus Pauling lii áinoo olmooš, kii lii vuáittám Nobel-ráávhupalhâšume lasseen Nobel-palhâšume nube kategoriast, ko sun vuoitij Nobel-kemiapalhâšume ive 1954 ovdil ko sun vuoitij ive 1962 Nobel-ráávhupalhâšume. Ohtâgin olmooš ij lah vuáittám Nobel-ráávhupalhâšume eenâb ko ohtii, mut kyehti ornijdume láá: ICRC já UNHCR. ICRC lii vuáittám jo kulmii iivij 1917, 1944 já 1963. Ton lasseen ICRC vuáđudeijee Henry Dunant vuoitij vuossâmuu Nobel-ráávhupalhâšume ive 1901. UNHCR lii vuáittám kuohtii: iivij 1954 já 1981.

## Palhâšume uásih
[thumb|right|300px|Ive [1971 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittim Willy Brandt diploom]]
[thumb|Ive [2012 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittim Euroop union diploom]]
Palhâšumán kuleh kollemiitaal, diploom já stuorrâ ruttâpalhâšume. 

### Miitaal
Miitaal vuávái Gustav Vigeland. Nube peln láá Alfred Nobel proofiilkove, suu nommâ já suu šoddâm- já jäämmimiveh. Nube peln láá kulmâ pietittemes almaa. Sii lasseen mitalân láá skuážurdum säänih *Pro pace et fraternitate gentium*. Palhâšume vyeittee nommâ, vuáittuihe já palhâšume ranskakielâg nommâ *Prix Nobel de la Paix* láá skuážurdum 5 mm asosii roobdân.

Ive 1980 räi ráávhupalhâšume miitaal tiäddu lâi 192&nbsp;g, mut tääl tot lii 196&nbsp;g. Tooleeb miitaal kolle lâi 23 kaaraat kolle, mut taat-uv lii muttum já lii tääl 18 kaaraat kolle. Miitaal čoođâmitto lii ain-uv siämmáš: 66&nbsp;mm.

### Diploom
Vuossâmuš diploomversio vuávái taažâ taaidâr Gerhard Munthe. Iivij 1970–1990 diploom lâi taažâ kovvejeijee Ørnulf Ranheimsæter ksylografkove. Ive 1990 maŋa diploom kove lii rahtum jyehi vyeittei sierâ já lii návt áinoošlajâsâš taaiđâtyeji. Kove lii diploom čižetpeln. Diploom uálgispeln lii Taažâ Nobel-komitea almottâs tast, mii lii ton ive vyeittee nommâ. Ráávhupalhâšume almottâs lii tárukielân. Diploom keigee jyehi vyeittei Nobel-komitea saavâjođetteijee jyehi ive juovlâmáánu 10. peeivi Oslost.

### Ruttâpalhâšume
Ive 2022 palhâšume stuárudâh lâi 10&nbsp;miljovn Ruotâ ruvnâd.

## Keejâ meid
* Listo Nobel-ráávhupalhâšume vyeittein

## Käldeeh
Listo Nobel-ráávhupalhâšume vyeittein

Taat lii **listo [[Nobel-ráávhupalhâšume]] vyeittein** äigioornigist.

1900-loho — 1910-loho — 1920-loho — 1930-loho — 1940-loho — 1950-loho — 1960-loho — 1970-loho — 1980-loho — 1990-loho

2000-loho — 2010-loho — 2020-loho


__NOTOC__
## Vyeitteeh
### 1900-loho

### 1910-loho

### 1920-loho

### 1930-loho

### 1940-loho

### 1950-loho

### 1960-loho

### 1970-loho

### 1980-loho

### 1990-loho

### 2000-loho

### 2010-loho

### 2020-loho

## Käldeeh
Serie B 1949–1950

**Serie B 1948–1949** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 18. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 11. peeivi 1949 já nuuvâi kesimáánu 25. peeivi 1950.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 22 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 4 juávhu Toscanast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Campaniast, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Piemontest já 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1950–1951
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1950–1951

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Bygdøy kappel

**Bygdøy kappel** () lâi ive&nbsp;1876 kiävtunvihkum kappel Bygdøynjaargâst Kristianiast, Taažâst. Tom vuávái taažâ arkkiteht Henrik Nissen.

## Historjá
Konsul Thorleif Schjelderup finnij idea kirhoost já sun meid västidij ton ruttâdmist. Kappel huksejui Bygdøy-kunâgâskärdin enâmáid. 

Pispe Carl Peter Parelius Essendrop viihkâi kappel kiävtun ive&nbsp;1876. Vihkjáin lâi fáárust el. Taažâ kunâgâs Oscar II.

Kappel puolij kunnân vyesimáánu 30.&nbsp;peeivi&nbsp;1958. Ton sajan vihkui kiävtun love ihheed maŋeláá Bygdøykirkko.

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Serie B 1962–1963

**Serie B 1962–1963** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 31. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 16. peeivi 1962 já nuuvâi kesimáánu 16. peeivi 1963.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Friuli-Venezia Giuliast, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Emilia-Romagnast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Sardiniast já 1 juávkku Sisiliast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1963–1964
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1963–1964

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Serie B 1956–1957

**Serie B 1956–1957** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 25. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 16. peeivi 1956 já nuuvâi kesimáánu 23. peeivi 1957.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Venetost, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Apuliast, 1 juávkku Marchest já 1 juávkku Sardiniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1957–1958
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1957–1958

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

### Lasespellâ

Alessandria pajanij Serie A:n.

## Käldeeh
Serie B 1953–1954

**Serie B 1953–1954** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 22. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 13. peeivi 1953 já nuuvâi kesimáánu 6. peeivi 1954.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud: 6 juávhu Lombardiast, 5 juávhu Venetost, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Emilia-Romagnast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Sardiniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1954–1955
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1954–1955

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

### Lasespellâ

Pro Patria pajanij Serie A:n.

## Käldeeh
Váljuv kirkko

**Váljuv kirkko** ( teikkâ *Váljot girku*,  já ), ovdil **Váljuv kappel** ( já ) lii uccâ kuheskirkko Váljuuvâ siijdâst, Kárášjuuvâst. Tom vuávái taažâ arkkiteht Harald Sund. Huksimmiäštárin tooimâi John Isaksen.

Kirkko kulá Kárášjuuvâ servikoodán, mii vist kulá Sis-Finnmark ruávástkoodán. Sis-Finnmark ruávástkodde lii ruávástkodde Tave-Hålogaland pispekoddeest.

## Historjá
Váljuv kappel huksejui iivij 1931–32, já muorâkappel valmâštui ive 1932. Kappel viihkâi kiävtun pispe Eivind Berggrav porgemáánu 28. peeivi 1932.

## Huksiittâs
Kirkko lii nuuvt kočodum kuheskirkko, mii lii rahtum salvum hirssâkeerdijn keđgijyelgi oolâ. Ulguubeln kirho hiirsâi alne láá ciägulyevdih, moh láá ruopsâdin máálájum. Kirho nuorttiikeččin lii tornâ, mon vyelni lii kirho váldu-uksâ.

### Kirkko sali
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi tuše 60 olmožid.

## Fáádást eres soojijn
* 
* 

## Käldeeh
Serie B 1952–1953

**Serie B 1952–1953** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 21. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 14. peeivi 1952 já nuuvâi syeinimáánu 28. peeivi 1953.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 18 juávkkud: 5 juávhu Venetost, 4 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Toscanast, 1 juávkku Emilia-Romagnast, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Sardiniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1953–1954
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1953–1954

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

### Lasespellâ

Legnano pajanij Serie A:n.

## Käldeeh
Serie B 1971–1972

**Serie B 1971–1972** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 40. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 26. peeivi 1971 já nuuvâi kesimáánu 18. peeivi 1972.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 3 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Toscanast, 2 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Umbriast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Campaniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1972–1973
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1972–1973

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
George Orwell

**Eric Arthur Blair** ađai **George Orwell** () lâi eŋlandlâš kirječällee já toimâtteijee. Suu tobdosumoseh kirjeh láá Espanja siskáldâssuáđi kovvejeijee *Homage to Catalonia*, kommunism viärdádâskoválávt árvuštâllâm *Animal Farm* já dystopiamuštâlus *Nineteen Eighty-Four*. 

## Tuávááš já kirjálâš karrieer
Eric Arthur Blair šoodâi Indiast, mut jo 1-ihásâžžân sun varrij enijnis Eŋlandân já juuđij škoovlâ tobbeen. Suu vaanhimeh láin virgealmai Richard Walmesley Blair já Ida Mabel Limouzin. Sun valmâštui Eton Collegest ive 1921 já poorgâi ton maŋa virgealmajin Indiast já Burmast. Suu vuossâmuš roomaan *Burmese Days* (1932) kieđâvušâi suu ääigi Burmast. Ive 1927 Orwell iäránij virgealmaa tooimâst já aasâi muáddi ive Pariisist já Lontoost, kost sun poorgâi ovdâmerkkân máttáátteijen já kirjekävppijâssân. Siämmáá ääigi sun irâttij peessâđ kirječällee karrieeris aalgân. 1930-lovvoost sun almostitij čiččâm kirjed já maaŋgâid esseid, já 1930-lovo loopâst sun lâi jo ubâáigásâš kirječällee. Iivij 1936–1937 Orwell uásálistij rijjâtátulâžžân Espanja siskáldâssuátán. Sun taištâlij nelji mánuppaje Aragonia radostuvvâst, ovdil ko sun havvâšui. Pááikánmaccâm maŋa sun čaalij suáđist ive 1938 almostum kirje *Homage to Catalonia*. Nube maailmsuáđi ääigi 1941–1943 Orwell poorgâi BBC:st. Ive 1945 sun viettij kulmâ mánuppaje Ranskaast, Saksaast já Nuorttâriijkâst suátireeivâlonotteijen. Ive 1943 Orwell algâttij pargo čižetpiäláduv *Tribune*-loostâ kirjálâšvuođâ toimâtteijen. Orwell roomaan *Animal Farm* almostui ive 1945. Kirje lii pooliitlâš faabeel, mii kovvee elleemainâs häämist Ruošâ vääldikomettem já Stalin ääigi Sovjetlittoost. Roomaan lâi maailmvijđosâš miänástus já Orwell šoodâi tobdosin kirječällen. Sun joođhij pargo toimâtteijen já almostitij ive 1949 suu tobdosumos kirje *Nineteen Eighty-Four*, mii lii dystopia puátteevuođâst. Sehe *Animal Farm* ete *Nineteen Eighty-Four* láá 1900-lovo kirjálâšvuođâ klassikkoh.

## Priivaateellim
Ive 1936 kesimáánust Orwell naajâi Eileen O'Shaughnessyin. Suoi adoptistijn kaandâ Richard ive 1944. Eileen jaamij čuávuváá ive. Orwell naajâi Sonia Brownelláin ive 1949. Orwell puáccái tuberkulosân 1940-lovo loopâst já jaamij uđđâivemáánu 21. peeivi 1950 46-ihásâžžân. Orwell uábbi Avril šoddâdij suu kaandâ Richard.

## Kirjeh
* *Down and Out in Paris and London* (1933)
* *Burmese Days* (1934)
* *A Clergyman's Daughter* (1935)
* *Keep the Aspidistra Flying* (1936)
* *The Road to Wigan Pier* (1937)
* *Homage to Catalonia* (1938)
* *Coming Up For Air* (1939)
* *Animal Farm* (1945)
* *Nineteen-Eighty-Four* (1949)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Serie B 1977–1978

**Serie B 1977–1978** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 46. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 11. peeivi 1977 já nuuvâi kesimáánu 11. peeivi 1978.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Marchest, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Sisiliast, 1 juávkku Sardiniast, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Campaniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1978–1979
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C1 1978–1979

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Vuoi Biret-Maaret, vuoi!

**Vuoi Biret-Maaret, vuoi!** lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää kuálmád studioalbum. Tom almostitij Aillohaš-skiärrumerkkâ (AILP-1) LP-skiärrun Suomâ peln ive 1974.

Ive 1977 Jår'galæd'dji almostitij album LP-skiärrun (JLP 404) Taažâ peln já ive 2009 DAT CD-skiärrun (DATCD-50) Taažâ peln. 

## Pittálisto
Puoh pittáid lii sannim já nuotâstâm Nils-Aslak Valkeapää já heiviittâm Seppo Paakkunainen. 

## Musikkáreh
* Nils-Aslak Valkeapää – laavlâ
* Paroni Paakkunainen – klarinet, sopraanosaksofon, vivlu, huilâ
* Veli-Pekka Vastapuu – 12-sraaŋgâsâš kiitaar
* Erkki Talja – basso
* Upi Sorvali – ruumbuh, časkemčuojânâsah

## Fáádást eres soojijn
* ''Vuoi Biret-Maaret, vuoi!'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Serie B 1979–1980

**Serie B 1979–1980** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 48. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 16. peeivi 1979 já nuuvâi [kesimáánu 8.]] peeivi 1980.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Liguriast, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Toscanast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Basilicatast já 1 juávkku Sisiliast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1980–1981
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C1 1980–1981

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Baskikielâ

**Baskikielâ** ađai **euskarakielâ** (jieijâs kielân *euskara*) lii ucceeblovokielâ Tave-Espanjast já Maadâ-Ranskaast. Ton kirjekielâ nommâ lii Batua, já tot šoodâi 1960-lovvoost. Baskikielâ lii áinoo Uárji-Euroop kielâ, mii ij kuulâ indoeurooplij kielâi juávkun. Tot lii isolaatkielâ, ađai tast iä lah suhâkielah.

## Kielâsosiologlâš tile
Baskikielâ sárnoi meeri lii stuárumin. Ive&nbsp;1991 suullân 528&nbsp;000 olmožid sarnuu baskikielâ já ive&nbsp;2016 suullân 750&nbsp;000 olmožid. Meiddei nuorâi sárnoi meeri lii stuárumin. Baskienâmist  16–24-ahasijn ive&nbsp;1991 tuše 22,5 % sarnuu baskikielâ já ive&nbsp;2016 jo 55,4 %.

Baskieennâm lii autonomisâš kuávlu Tave-Espanjast. Baskieennâm vuossâmuš virgálâš kielâ lii baskikielâ já nubbe virgálâš kielâ lii espanjakielâ. Ranskaast baskikielâst ij lah mihheen virgálâš statusijd.

## Baskikielâ pustaveh

## Kielâopâlâš rááhtus
Baskikielâ lii agglutinatiivlâš kielâ. Tot meerhâš, et jyehi morfeemist lii ohtâ merhâšume já te morfeemijn ráhtojeh säänih.
Baskikielâ lii ergatiiv-absolutiivkielâ. Absolutiiv lii intransitiivlâš celkkuu subjekt häämi já transitiivlâš celkkuu objekt häämi. Ergatiiv lii transitiivlâš celkkuu subjekt häämi.

Ovdâmerkkâ:

Martin etorri da. – Martin+ABS puáttám lii. - Martin lii puáttám.

Martinek Diego ikusi du. – Martin+ERG Diego+ABS uáinám lii. -  Martin lii uáinám Diego.

## Smavvâ sänikirje
Kaixo! - Tiervâ!

Zer modus? - Mii kulloo?

Barkatu! - Addagâs!

Eskerrik asko! - Takkâ! 

euskaldun - olmooš, kii máttá baskikielâ

erdaldun - olmooš, kii ij määti baskikielâ

garagardoa - vuolâ

arraina - kyeli

patatak - potákkeh

Nire aerolabaingailua aingirez beteta dago. - Muu áimukuáddákäärbis lii tievâ aŋgeriain.

## Käldeeh
Jesse Markin

thumb|Jesse Markin
**Jesse Markin** teikkâ **Thelo Ekow** (š. juovlâmáánu 12. peeivi 1985, Liberiast) lii Liberiast šoddâm syemmilâš ráppájeijee. Sun lii tobdos meiddei artistnoomáin **Ekow**.

## Eellim
Jesse Markin šoodâi juovlâmáánu 12. peeivi 1985 Liberiast já varrij kuuđâihásâžžân Suomân, Viljakkalan. Eenikiellân sun sárnu sehe suomâkielâ já eŋgâlâskielâ.

## Karrieer
Ekow almostitij vuosmuu album, Folk, vyesimáánust 2019. Suu nubbe album, Noir, almostui kesimáánust 2021. Ovdil soolokarrieer sun kuulâi The Megaphone State -juávkun. 

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 2019 – *[[Folk (muusikalbum)|Folk]]*
* 2021 – *[[Noir (Jesse Markin muusikalbum)|Noir]]*
* 2024 – *[[Pump (muusikalbum)|Pump]]*

### Singleh já EP-skiäruh
* 2018 – *Blood*
* 2018 – *Treat*
* 2018 – *Treat* (Roberto Rodriguez Remix)
* 2018 – *Treat* (Sunday Version)
* 2019 – *Jericho*
* 2019 – *Hope*
* 2020 – *Stars in Your Eyes* (Remixes)
* 2021 – *Hemostasis* (EP)
* 2023 – *Panic*
* 2024 – *Glow*
* 2024 – *Kingdom*
* 2024 – *For Your Patience*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Essex pirrâdâhkodde (New York)

**Essex pirrâdâhkodde** () lii pirrâdâhkodde New York uásistaatâst, Ovtâstum staatâin. Essex pirrâdâhkoddeest ääsih 37 381 olmožid (2020), já ton vijđodâh lii 4 960 km², mast 320 km² lii čääci.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kaavpugeh já siijdah
### Kaavpugeh

* Chesterfield
* Crown Point
* Elizabethtown
* Essex
* Jay
* Keene
* Lewis
* Minerva
* Moriah
* Newcomb
* North Elba
* North Hudson
* Schroon
* St. Armand
* Ticonderoga
* Westport
* Willsboro
* Wilmington

### Siijdah

* Bloomingdale
* North Pole
* Olmstedville
* Port Kent
* Ray Brook

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Serie B 1978–1979

**Serie B 1978–1979** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 47. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 24. peeivi 1978 já nuuvâi syeinimáánu 1. peeivi 1979.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Apuliast, 3 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Liguriast, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Sisiliast, 1 juávkku Sardiniast já 1 juávkku Campaniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1979–1980
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C1 1979–1980

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

### Lasespellâ

Pescara pajanij Serie A:n.

## Käldeeh
Uuraalliih kielah

**Uuraalliih kielah** hämmejeh oovtâ kielâperruu, mon sárnooh eelih Koskâ-Euroopist, Tave-Euroopist, Nuorttâ-Euroopist já Siberiast. Uuraalláid kieláid kuleh suomâ-ugrâliih kielah já samojedikielah. Suullân 25 miljovn olmožid sárnuh uuraallijd kielâid.

## Kielâkode luokittâllâm
thumb|center|upright=2|Uuraallâš kielah
*samojedikielah
**eeneeckielâ
**juuraackielâ †
**kamaskielâ †
**neeneeckielâ
**nganasankielâ
**selkupkielâ
*suomâ-ugrâlâš kielah
**ugrâliih kielah
***uŋgarkielâ
***mansikielâ
***hantikielâ
**volgâliih kielah
***marikielâ
***mordvakielâ
**permiliih kielah
***udmurtkielâ
***komikielâ
**sämikielah
***maadâsämikielâ
***umesämikielâ
***pittáámsämikielâ
***juulevsämikielâ
***orjâlâškielâ
***anarâškielâ
***nuorttâlâškielâ
***kieldâsämikielâ
***tarjesämikielâ
**nuorttâmeerâsyemmiliih kielah
***suomâkielâ
***eestikielâ
***kärjilkielâ
***vadjakielâ
***liivikielâ
***inkeroiskielâ
***vepsákielâ

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Apollo 7

**Apollo 7** (roovvâdmáánu 11.–22. peeivi 1968) lâi vuossâmuš almaidittum mánudâškirdem NASA Apollo-ohjelmist. Taat kirdem piejâi uđđâsist joton kirdemohjelm, mii koskâldittui 21 mánuppajan Apollo 1:ii luhottesvuođâ maŋa. Taan luhottesvuođâst uđđâivemáánu 27. peeivi 1967 jammii kulmâ astronaut rakkeet vyelgimtestaamij ohtâvuođâst. Apollo 7 -kirdem komendeijen tooimâi Walter M. Schirra. Kommandmooduul kirden lâi Donn F. Eisele. Mánudâšmooduul kirden tooimâi R. Walter Cunningham. Missio kontroljuávhu stivrejii kirdemjođetteijeeh Glynn Lunney, Gene Kranz já Gerry Griffin.

Schirra, Eisele já Cunningham lijjii suunâttâllum nube almaidittum mánudâškirdem váldujuávkkun, já sij toimii Apollo 1:ii värijuávkkun. Taan juávhust algâalgâlávt Eisele lâi jurdâččum Apollo 1:ii juávkun Roger Schaffee sajan, mut taah kyevtis lonottáin saje, tastko Eisele lâi lammim uálgátuáivis já tarbâšij čuopâdâs. Apollo 7 kirdeeh testajii ehidist 26.1.1967 siämmáá mooduul ko main Apollo 1:ii kirdeeh parttâšuvvii iđedist čuávuváá peeivi. Áinoo iäruttâssân lâi tot, et ehidist rakkeet uksâ ij lam kiddejum tego čuávuváá iiđeed.

Apollo 7 paččui komovuotân roovvâdmáánu 11. peeivi 1968 Cape Canaveralist Floridast pääččimvuáláást 34, já tot maasâi Enâmân Atlant väldimeerân 11 peivid maŋeláá.

## Käldeeh
Noomin

**Noomin** lii ohtâsâš nomâttâs tagaráid säniluokkaid, moh sojeh sajehaamijn já lovvoost. Nomineh nomâtteh om. tiiŋgâid, aašijd já ideaid. Anarâškielâst nomináid kuleh substantiveh, adjektiveh, numeraaleh já pronomineh.

Nomâttâs *noomin* puátá läättinkielâ säänist *nōmen* (gen. *nōminis*) ’nommâ’.

## Käldeeh
Täsimolsom

**Täsimolsom** meerhâš leksemij suujâtmist já suorgitmist tábáhtuvvee njuolgâduslâš nubástus konsonantijn kyevti staavvâl rääjist nuuvt, et konsonanteh jo-uv kiävruh tâi hiäjusmeh. Uuraallij kielâi juávhust täsimolsom tiättoo nuorttâmerâsyemmilijn kielâin (eereeb liivi- já vepsákielâst), sämikielâin (eereeb maadâsämikielâst) já nganasankielâst.

Anarâškielâst täsimolsom puáhtá leđe jo-uv kvantitativlâš tâi kvalitâtivlâš teikkâ sehe kvantitativlâš já kvalitâtivlâš. Kievrâs tääsist konsonanteh láá kuhebeh teikkâ mudoi šlaajâs peeleest kievrâbeh, ko hiäjust tääsist konsonanteh láá vist uánihuboh já hiäjubeh. Kievrâs tääsi iäruttuvvoo hiäjus tääsist tublečuogâstuvváin:

## Käldeeh
Pirkanmaa eennâmkodde

**Pirkanmaa** () lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 15&nbsp;560&nbsp;km² já ässeeloho 530&nbsp;648. Tot raijâšuvá tavveen Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoodán, viestârist Satakunta eennâmkoodán, nuorttân Koskâ-Suomâ eennâmkoodán, maadânuorttân Päijät-Häme eennâmkoodán, já mäddin Kanta-Häme sehe Varsinais-Suomâ eennâmkuddijd. Pirkanmaa lii ässeelovo mieldi Suomâ nubben stuárráámus eennâmkodde. Pirkanmaa eennâmkoddekuávdáš lii Tampere.

## Kieldah

Pirkanmaa eennâmkoddeest láá 23 kieldâd, main 12 láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Peenuv

**Peenuv** (*Canis lupus familiaris*, ovdil *Canis familiaris*) lii kuumpi lojes hyelkki. Pennust šoodâi vuossâmuš päikkiellee suullân 15 000 ihheed tassaaš. Pennuuh láá pivnohumoseh elleeh ubâ maailmist, já toh kočoduvvojeh *ulmuu pyeremus skipárin*. Ive 2021 Suomâst lijjii suullân 760 000 penuvid.

## Ááicuh
Pennust lii šiev uáinu, kulo já hajâáiccu. Tuše ton máhuáiccu lii hyeni. Pennuu tärhimus áiccu lii hajâáiccu. Tot lii suullân miljovn kerdid täärhib ko ulmuu hajâáiccu. Ton hajâáiccu lii tehálâš meiddei ulmuid já ulmuuh ávhástâleh tain. Pennuuh oceh narkotiikijd já išedeh ulmuid pivdemist.

Meiddei pennuu kulo lii pyeri. Tot kulá vyeligub já aaleeb jienâid ko olmooš. Pennuu aldauáinu lii hiäju mut mudoi peenuv huámmáš jođo pyereeb ko olmooš. Tot meiddei uáiná pyereest sevŋâdist siämmáánáál ko kissá. Peenuv lii ivnešoohâd, adai tot ij iärut ruopsâd já ruánáá kooskâst.

## Eellim
Šoddâm maŋa viälppáh tuše uáđih já poreh kulmâ oho. Kulmâ vuossâmuu eellimmáánu láá uáli teháliih, ko peenuv tooláá lojo já uápásmuvá ulmuid. Pennuu vielpisäigi lii távjá ko peenuv lii 3–6 máánu ahasâš. Ton maŋa tast lii rávásmemahe. Peenuv šadda rävisin ko tot tiävdá 2 teikkâ 3 ive.

### Eellimahe
Pennâgááh, main lii kuhes njune, eelih kuhheeb ko pennuuh, main lii uánehis njune. Niŋálâspennuuh eelih meid váhá kuhheeb ko orespennuuh já pennâgááh kuhheeb ko stuorrâ pennuuh. Stuorrâ pennuuh elileh jotelubbooht ko uccâ pennuuh já tain láá eenâb tiervâsvuođâčuolmah.

Pennui eellimave koskâárvu lii 12,5 ihheed. Uces niŋálâspennuuh, main lii kuhes njune, eelih koskâmiärálávt 13,3 ihheed. Pennuin, main lii uánehis njune, láá ennuv tiervâsvuotâčuolmah, já toh eelih koskâmiärálávt 11,2 ihheed. Ovdâmerkkân ranskalâš bulldogeh eelih koskâmiärálávt tuše 9,8 ihheed. Tain láá meid ennuv vuoiŋâm- já liškečuolmah. Uánihumos eellimahe – tuše 5,4 ive – lii Caucasia kiäččupennuin. Siähálâsnálásiih pennuuh eelih váhá uánehubbooht ko putesnálásiih pennuuh. Lancashire kärjipennuin lii kuhemus eellimahe – koskâmiärálávt 15,4 ihheed. Stuorrâ tanskadoggi iälá táválávt love ihheed, já uccâ mievripeenuv iälá távjá eenâb ko 15 ihheed.

## Käldeeh
Sajehäämi

**Sajehäämi** lii morfologisâš sujâttemkategoria. Puoh uuraallijn kielâin láá sajehäämih. Sajehamijguin puáhtá oovdânpyehtiđ sehe kuávdáš (om. aageent, patient) já periferaallijd (om. saje, koskâuámi) kielâopâlijd funktioid teikkâ semantlijd roolâid. Nomináid kullee säniluokah sojeh sajehaamijn, mut meid infinitlijn verbâhaamijn, adverbijn já adpositioin puáhtá leđe tievâslâš teikkâ rájášum sujâttemparadigma.

## Sajehäämih anarâškielâst
Anarâškielâst láá oovce sajehäämmid: nominativ, genetiv, akkusativ, illativ, lokativ, komitativ, abessiv, essiv já partitiv.

## Sajehaamij mereh uuraallijn kielâin
Uuraallijn kielâin láá jieškote-uv stuárusiih sajevuáháduvah (3–27).

## Käldeeh
Jussi Ylikoski

**Jussi Ylikoski** (š. 1974) lii syemmilâš kielâtotkee. Sun parga Tuurku ollâopâttuv suomâ-ugrâlij kielâi professorin já Säämi ollâškoovlâ sämikielâ dosentin. Sun lii ovdil porgâm om. Oulu ollâopâttuv Giellagas-instituut sämikielâ professorin (2017–2022) já Tromsa ollâopâttuv algâaalmugkielâi professorin (2012–2013). Sun tuáimá Finnisch-Ugrische Forschungen -äigičalluu uáivitoimâtteijen.

Sun lii tutkâm ei. sämikielâi já eres uuraallij kielâi hämi- já ceelhâoopâ já kielâhistorjá. Sun nágáttâlâi tuáhtárin ive 2009. Suu náguskirje *Non-finites in North Saami* fáddán lii čallum orjâlâškielâ ij-finitlij verbâhaamij hammim já kevttim. Sun nabda náguskirjestis, et Tave-enâmij váldukielah adai táru-, ruotâ- já suomâkielâ vaigutteh čuuvtij jieškođe-uv eennâm tavesämikielâ kirjálii kevttimân.

## Käldeeh
Serie B 1980–1981

**Serie B 1980–1981** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 49. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 14. peeivi 1980 já nuuvâi kesimáánu 21. peeivi 1980.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Lombardiast, 4 juávhu Apuliast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Liguriast, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Latiumist já 1 juávkku Toscanast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1981–1982
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C1 1981–1982

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Muršâ

**Muršâ** (*Odobenus rosmarus*) lii stuorrâ arktâlâš njomâtteijeešlaajâ. Tot lii hárjánâm eelliđ čääsist. Muršâ puáhtá teddiđ 400–1 800 kg. Ton čielgâsumos tobdomerkkân láá kuhes čalameh, moh pyehtih šoddâđ meetterkukkosâžžân já teddiđ 5 kg. Muršâ lii lamaš tehálâš uási arktâlij aalmugij kulttuurist já purrâmâšvááljust.

## Vyelišlaajah
Muuršâst láá kyehti vyelišlaajâ: *O. r. rosmarus* iälá Atlant väldimeerâst já *O. r. divergens* iälá Kuálhismeerâst.

## Käldeeh
Tanskakielâ

**Tanskakielâ** lii tavegermaanlâš kielâ, mon sárnuh Tanskaast. Tot lii ruotâkielâ, tárukielâ já islandkielâ hyelkkikielâ sehe tovláá tárukielâ maajeeldpuátteekielâ. Suullân 6 miljovn olmožid sárnuh tanskakielâ, enâmustáá Tanskaast, Färsuolluin, Maadâ-Schleswigist Saksaast já Ruánááenâmist. Suullân 10 % Ruánááeennâm ässein sárnuh tanskakielâ eenikiellân, ko Ruánááenâmist láá ennuv enâmânvärrejeijeeh Tanskaast.

## Tanskakielâ pustaveh

## Käldeeh
Bermuda

**Bermuda** lii Brittilâš tovnbeln meerâ kuávlu Atlant väldimeerâ taveuásist. Bermuda suullân 180 suolluu eennâmvijđodâh lii ohtsis 54&nbsp;km². Bermuda uáivikaavpug lii Hamilton. Eŋgâlâskielâ lii Bermuda virgálâš kielâ, mutâ tobbeen sárnuh meid mottoom verd portugalkielâ.

## Käldeeh