open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Terry Pratchett

**Sir Terence David John Pratchett** ađai **Terry Pratchett** () lâi eŋlandlâš kirječällee. Sun šoodâi tobdosin saatiirlij fantasiakiirjij čällen já eromâšávt suu Discworld-kirjerááiđust.
 
## Eellim
 
Terry Pratchett šoodâi Buckinghamshirest. Suu eeči David lâi insiner já enni Eileen poorgâi čällen. Pratchett halijdij toimâtteijen, já ive 1965 sun finnij vuosmuu pargo hárjuttellen páihálii loostâst. Sun poorgâi toimâtteijen 1970- já 1980-lovoin ovdil ko sust šoodâi ubâáigásâš kirječällee ive 1987.

## Pargo
 
Pratchett lijkkui scifi- já fantasiakirjijd jo nuorâ almajin, já 17-ihásâžžân sun čäliškuođij vuosmuu roomaan, The Carpet People, mii almostui ive 1971. Sun čaalij kiirjijd The Dark Side of the Sun (1976) já Strata (1981) ovdil ko suu vuosmuš Discworld-roomaan, The Colour of Magic, almostui ive 1983. Discworld-kirjeráiđu lâi maailmvijđosâš miänástus. Rááiđust almostuvvii 41 kirjed ive 2015 räi. Majemuš kirje The Shepherd's Crown almostui kirječällee jäämmim maŋa. Discworld-rááiđu lasseen Pratchett čaalij maaŋgâid párnáikiirjijd.

## Jäämmim

Pratchett puáccái Alzheimer taavdân ive 2007. Sun kuittâg joođhij kiirjijd čáállám elimis loopâ räi. Pratchett jaamij päihistis ive 2015.

## Kirjeh
### Discworld-ráiđu

Terry Pratchett čaalij 41 Discworld-kirjed.

### Eres romaneh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Giga Bokeria

thumb|Giga Bokeria
**Giorgi (Giga) Bokeria** (; š. cuáŋuimáánu 20. peeivi 1972, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nika Melia

thumb|Melia ive 2017
**Nikanor (Nika) Melia** (; š. juovlâmáánu 21. peeivi 1979, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1289

**1289** (**MCCLXXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1280-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Skammâmáánu
* skammâmáánu 25. peeivi – Pietro Gradenigo šoodâi Venetsia 49. dogen.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 9. peeivi – Egidio Foscherari, italialâš juuriist (šoddâmihe ij tiäđust)
* skammâmáánu 2. peeivi – Giovanni Dandolo, Venetsia 48. doge (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1279

**1279** (**MCCLXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1270-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Cuáŋuimáánu
* cuáŋuimáánu 30. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Umbria já Marche kuávluin Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,5 Richter ciäkkáduv mield já IX Mercalli ciäkkáduv mield.
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 1. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Emilia-Romagna kuávlu maadâoosijn Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,9 Richter ciäkkáduv mield já VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1269

**1269** (**MCCLXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1260-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Čohčâmáánu
#### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Eennâm tuárgistij korrâsávt Anconast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,6 Richter ciäkkáduv mield já VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Sofia Jannok

**Sofia Jannok** (š. čohčâmáánu 15.&nbsp;peeivi&nbsp;1982, Vääččir, Ruotâ) lii sämmilâš lávloo, musikkár, čaittâleijee já mediapargee. Jannok ráhtá pop-muusik orjâlâškielân, eŋgâlâskielân já ruotâkielân. Pop-muusik lasseen suu muusikist kullá meid ärbivuáválâš juáigus. Jannok vuossâmuš album *White/Čeaskat* almostui ive&nbsp;2007.Muusik lasseen sun lii porgâm TV-jođetteijen Unna Junná -párnáiohjelmist.

Sun vuoitij ive&nbsp;2003 Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási pitáin *Liekkas*.

## Palhâšumeh
Ive&nbsp;2006 Jannok finnij *[[Rubus arcticus (stiipeend)|Rubus arcticus]]* -stiipeend. Ive&nbsp;2014 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume. Ive&nbsp;2016 sun vuoitij Sámi Music Awards -kišto ávus uásist. Roovvâdmáánust 2021 Juulev teknisâš ollâopâttâh nomâttij suu kunneetuáhtárin.

## Diskografia
thumb|right|Jannok ive 2018
Sofia Jannok diskografia:

### Studioalbumeh
* 2000 – *[[Dál juovlla čuovggaid cahkkehit]]* (Anna Kärrstedt, Åsa Blind, Sofia Jannok)
* 2007 – *[[White/Čeaskat]]*
* 2009 – *[[Áššogáttis]]*
* 2013 – *[[ÁHPI (Wide as Oceans)]]*
* 2016 – *[[ORDA - This Is My Land]]*
* 2021 – *[[Lávv U]]*

### Nurâldâhskiäruh
* 2001 – *[[Sami Grand Prix 2001 (album)|Sami Grand Prix 2001]]*, pittáin *Meahcci Mánná / Skogens Barn* uássin Sofia och Anna-duost
* 2003 – *[[Sami Grand Prix 2003 (album)|Sami Grand Prix 2003]]*, pittáin *Liekkas*

### EP-skiäruh
* 2020 – *Vacker Dálvi* (Anna Kärrstedt & Sofia Jannok)

### Singleh
Ive 2016 Jannok lâi kyessilávlon Amoc singlest Kuobârpoolvâ maŋa oovtâst Niillas Holmbergáin.

* 2000 – *Du Čalmmit* / *Rievssat* – Anna Kärrstedt & Sofia Jannok
* 2008 – *Áššogáttis* / *Golle Máze*

## Käldeeh
Mariam Kvrivišvili

**Mariam Kvrivišvili** (; š. kesimáánu 11. peeivi 1990, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Sun väljejui Georgia ovdâskoodán skammâmáánust 2020.

## Käldeeh
Anni Kytömäki

**Anni Kytömäki** (š. 1980, Ylöjärvi, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee. Sun čáálá historjálijd romanijd, moh kieđâvušeh ulmui já luándu vuáruvaikuttâs. Sun finnij Finlandia-palhâšume ive 2020 romanáin *Margarita</i>. Jo suu vuosmuš roomaan *Kultarinta (2014) lâi iävtukkâssân Finlandia-palhâšume uážžon.

## Kirjeh
* 2014 – *Kultarinta*
* 2016 – *Luontopäiväkirja*
* 2017 – *Kivitasku*
* 2020 – *Margarita*

## Käldeeh
Njuárgám

**Njuárgám** ( já ) lii sijdâ Ucjuuvâ kieldâst Tiänujuuvâ riddoost. Tot lii Suomâ já Euroop union tavemus sijdâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sofia och Anna

**Sofia och Anna**, meid **Sofia & Anna**, lâi ruátálâš-sämmilâš lávlumjuávkku, mast lávloin vääččirliih Sofia Jannok já Anna Kärrstedt.

Ive 1995 lávlumkyevtis uásálistijn tagaráid kišto-ohjelmáid ko Ruotâ TV3 *Juniorchansen* já Italia *Bravo Bravissimo*, mast kyevtis peesáin finaalin. Suoi vuoittijn ive 2001 Sámi Grand Prix -kišto lávlumuási pittáin *Meahci mánná*.

## Diskografia
#### Čalmmit [[2000]]
:1. Du Čalmmit
:2. Rievssat

### Eres skiäruh
Kuáhtásist lii pittá meid čuávuvâš skiärust:

* 2001 &ndash; Sami Grand Prix 2001, pittáin *Meahcci Mánná / Skogens Barn*

## Käldeeh
Gigi Ugulava

thumb|Ugulava ive 2007
**Giorgi (Gigi) Ugulava** (; š. porgemáánu 15. peeivi 1975, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1259

**1259** (**MCCLIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1250-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* syeinimáánu 21. peeivi – Gojong, Goryeo kunâgâs iivij 1213–1259 (Korea) (š. 1192)

## Käldeeh
1249

**1249** (**MCCXLIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1240-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Kesimáánu
* kesimáánu 13. peeivi – Marino Morosini šoodâi Venetsia 44. dogen.
### Čohčâmáánu
#### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Eennâm tuárgistij Modenast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 4,9 Richter ciäkkáduv mield já VI–VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* syeinimáánu 9. peeivi – Kameyama, Jaapaan kiäisár iivij 1260–1274 (j. 1305)

## Jämimeh
* syeinimáánu 6. teikâ 8. peeivi – Aleksander II, Skotland kunâgâs iivij 1214–1249 (š. 1198)

## Kalender
thumb|Kameyama

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1239

**1239** (**MCCXXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1230-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Yoritsugu, jaapaanlâš politikkár (j. 1256)

## Jämimeh

## Käldeeh
1229

**1229** (**MCCXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1220-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 6. peeivi – Jacopo Tiepolo šoodâi Venetsia 43. dogen.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1219

**1219** (**MCCXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1210-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 5. peeivi – Wonjong, Goryeo kunâgâs iivij 1260–1269 já 1269–1274 (Korea) (j. 1274)

## Jämimeh

## Käldeeh
1189

**1189** (**MCLXXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1180-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1179

**1179** (**MCLXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1170-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 13. peeivi – Thibaut III, Champagne kreivâ (j. 1201)

## Jämimeh

## Käldeeh
1169

**1169** (**MCLXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1160-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 4. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Sisilia nuorttâoosijn, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,4 Richter ciäkkáduv mield já X Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1209

**1209** (**MCCIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1200-ihelove majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Eennâm tuárgistij korrâsávt Abruzzo kuávlu viestâroosijn, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,0 Richter ciäkkáduv mield já IX Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1129

**1129** (**MCXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1120-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* syeinimáánu 24. peeivi – Shirakawa, Jaapaan kiäisár iivij 1073–1087 (š. 1053)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Akinaka, jaapaanlâš aatellâš já tivtâsteijee (š. 1059)

## Käldeeh
1119

**1119** (**MCXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1110-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* syeinimáánu 7. peeivi – Sutoku, Jaapaan kiäisár iivij 1123–1142 (j. 1164)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 29. peeivi – Gelasius II, katolilii kirho paavi iivij 1118–1119 (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Aedh Ua Con Ceannainn, Uí Díarmata kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Muircheartach Ua Briain, Munster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1109

**1109** (**MCIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1100-ihelove majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* roovvâdmáánu 29. peeivi – Injong, Goryeo kunâgâs iivij 1122–1146 (Korea) (j. 1146)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ngok Loden Sherab, tibetlâš buddhalâš muŋkki (š. 1059)

## Käldeeh
Kivijärvi

**Kivijärvi** lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Kivijärvist ääsih 1&nbsp;108 olmožid, já ton vijđodâh lii 599,88&nbsp;km², mast 115,92&nbsp;km² lii čääci. Kivijärvi naaburkieldah láá Kannonkoski, Karstula, Kinnula, Kyyjärvi, Perho já Viitasaari.

## Historjá

Kivijärvi vuáđudui ive&nbsp;1868.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kivijärvi markkân.

## Siijdah

Heitjärvi, Hoikanperä, Kivijärvi markkân, Lahdenperä, Lokakylä, Myllyperä, Penttilänkylä, Puralankylä, Risuperä, Saunakylä, Talviaislahti, Tiironkylä já Veitjoki.

## Käldeeh
Kyyjärvi

**Kyyjärvi** lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Kyyjärvist ääsih 1&nbsp;289 olmožid, já ton vijđodâh lii 469,61&nbsp;km², mast 21,41&nbsp;km² lii čääci. Kyyjärvi naaburkieldah láá Alajärvi, Karstula, Kivijärvi, Perho já Soini.

## Historjá

Kyyjärvi vuáđudui ive&nbsp;1929.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kyyjärvi markkân.

## Siijdah

Hokkala, Koskimäki, Huhtala, Kumpula, Noposenaho, Hokkasenaho, Nurmijoki, Oikari, Peuralinna, Pölkki, Kyyjärven Saunakylä já Vehkaperä.

## Kooskah

* 23px Jyväskylä 115&nbsp;km
* 23px Kokkola 118&nbsp;km
* 23px Vaasa 160&nbsp;km
* 23px Kuopio 208&nbsp;km
* 23px Tampere 220&nbsp;km
* 23px Oulu 290&nbsp;km
* 23px Helsig 370&nbsp;km
* 23px Seinäjoki 110&nbsp;km

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1516

**1516** (**MDXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1510-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Giovan Battista Bertani, italialâš arkkiteht (j. 1576)

## Jämimeh

## Käldeeh
1536

**1536** (**MDXXXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1530-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Porgemáánu
* porgemáánu 10. peeivi – Eennâm tuárgistij Genovast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 4,7 Richter ciäkkáduv mield já VI Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1556

**1556** (**MDLVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1550-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* roovvâdmáánu 21. peeivi – Pietro Aretino, italialâš kirječällee já tivtâsteijee (š. 1492)

## Käldeeh
1576

**1576** (**MDLXXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1570-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Toldo Costantini, italialâš tivtâsteijee (j. ive 1648 maŋa)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 2. peeivi – Giovan Battista Bertani, italialâš arkkiteht (š. 1516)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1586

**1586** (**MDLXXXVI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1580-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Samara vuáđudui.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1546

**1546** (**MDXLVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1540-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1596

**1596** (**MDXCVI**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1590-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Vuáládâheennâmlâš Willem Barents kaavnâi Čokkevaarijd.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1544

**1544** (**MDXLIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1540-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 11. peeivi – Torquato Tasso, italialâš kirječällee já tivtâsteijee (j. 1595)

## Jämimeh

## Käldeeh
1524

**1524** (**MDXXIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1520-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Antoine de Saint-Exupéry

**Antoine Marie Jean-Baptiste Roger de Saint-Exupéry** () lâi ranskalâš kirdee, čällee já tivtâsteijee. Suu peeggâlmumos kirje *[[Uccâ priinsâš]]* (Le Petit Prince, 1943) lii 1900-lovo klassikko, mii lii jurgâlum 300 kielân. Anarâškielâlâš jurgâlus almostui ive 1995, já tom lii jurgâlâm Iisakki Mattus.

Saint-Exupéry kulostui čällen, mut sun lâi meid kirdee Ranska áimuvuoimijn ive 1921 rääjist. Nube maailmsuáđi ääigi sun aasâi Ovtâstum staatâin, mut maacâi Raanskan ive 1943. Suu majemuš kirdem tábáhtui syeinimáánu 31. peeivi 1944. Sun lâi kirdemin Koskâmeerâ paajaabeln, ko suu kirdemmaašin lappui Marseille alda. Kirdemmaašin pittááh kávnojii 2000-lovo aalgâst, mut Saint-Exupéry ruumâš ij lah kuássin kavnum.

## Kirjeh
**L'aviateur*, 1926
**Courrier sud*, 1929
**Vol de nuit*, 1931
**Terre des Hommes*, 1939
**Pilote de Guerre*, 1942
**Lettre à un Otage*, 1943
**Le Petit Prince*, 1943, anarâškielân *[[Uccâ priinsâš]]*, 1995
**Citadelle*, 1948 (almostum jäämmim maŋa)

## Kovegalleria

Antoine de Saint-Exupéry.jpg|


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1476

**1476** (**MCDLXXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1470-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1456

**1456** (**MCDLVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1450-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 5. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Italiast Molise já Campania kuávluin (intensiteet: 7,1 Richter ciäkkáduv mield já XI Mercalli ciäkkáduv mield), Isernia eennâmkoddeest (intensiteet: 7,1 Richter ciäkkáduv mield já XI Mercalli ciäkkáduv mield), Apulia kuávlust (intensiteet: 6,3 Richter ciäkkáduv mield já IX Mercalli ciäkkáduv mield) sehe staatâ koskâ- já maadâoosijn (intensiteet: 6,3 Richter ciäkkáduv mield já X Mercalli ciäkkáduv mield).
* juovlâmáánu 30. peeivi – Eennâm tuárgistij Napoli eennâmkoddeest Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 4,7 Richter ciäkkáduv mield já VI Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1466

**1466** (**MCDLXVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1460-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 15. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Avellino eennâmkoddeest Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,1 Richter ciäkkáduv mield já VIII–IX Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1416

**1416** (**MCDXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1410-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1396

**1396** (**MCCCXCVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1390-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1376

**1376** (**MCCCLXXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1370-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 12. peeivi – Eennâm tuárgistij Vicenzast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 4,9 Richter ciäkkáduv mield já VI–VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1436

**1436** (**MCDXXXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1430-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 5. peeivi – Donato Bossi, italialâš kirječällee (j. 1502)

## Jämimeh

## Käldeeh
Urho Kekkonen

**Urho Kaleva Kekkonen** () lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 8. presidentin iivij 1956–1982. Sun lii kuhesáigásumos president Suomâ historjást.

## Tuávááš

Urho Kekkonen šoodâi čohčâmáánu 3. peeivi 1900 Pielavesist. Suu eeči Juho Kekkonen lâi reŋgâ já meccipargee, kiäst šoodâi meccipargohovdâ, já suu enni Emilia Pylvänäinen lâi tálulii nieidâ. Urho lâi perruu puárásumos pärni. Eeji pargo keežild peerâ varrij ennuv: sij assii vistig Kuopiost, talle Lapinlahtist já Iisalmist. Ive&nbsp;1911 peerâ varrij Kajanân. Kekkonen valmâštui Kaajaan luvâttuvâst ive&nbsp;1919. Luvâttuv maŋa sun čođâlditij viärjukenigâsvuođâ Helsigist já luvâškuođij vuoigâdvuođâtiettuu Helsig ollâopâttuvâst. Sun valmâštui kandidaatin ive&nbsp;1926. Siämmáá ive Kekkonen naajâi Sylvi Uinoin, já sunnuu kaandâkyevtis Matti já Taneli šoodáin kyehti ive maŋeláá. Kekkonen valmâštui vuoigâdvuođâ tuáhtárin ive&nbsp;1936.

### Valastâllâm

Kekkonen lâi movtigis valastâllee ubâ elimis. Jo nuorâ almajin Kajanist sun lijkkui almosvalastâlmân, čuoigâmân já jyelgipáálun. Rävisolmožin suu tehálumoseh šlaajah lijjii alodâhnjuškim já kaččâm. Ive&nbsp;1923 sun vuoitij alodâhnjuškim suomâmiäštárvuođâ. Meid presidentin Kekkonen lâi tobdos tast, ete sun čuoigâi, kuálástij já miäcástij ennuv.

## Pooliitlâš karrieer

Kekkonen seervâi Viljâleijeiliiton ive&nbsp;1933. Suomâ ovdâskoodán sun väljejui vuossâmuu keerdi ive&nbsp;1936. Sust šoodâi tállán Kyösti Kallio haldâttâs vuoigâdvuođâminister (1936-1937) já talle sisašijminister A. K. Cajander haldâttâsân (1937–1939). Tälvisuáđi ääigi Kekkonen ij lamaš haldâttâsâst, mut ive&nbsp;1944 sun väljejui J. K. Paasikivi haldâttâs vuoigâdvuođâministerin. Kekkonen lâi Viljâleijeilito presidentiävtukkâs ive 1950. Paasikivi vuoitij vaaljâid já nomâttij Kekkonen uáiviministerin. Ohtsis Kekkonen lâi uáiviministerin viiđâ haldâttâsâst.

### Suomâ presidentin

Kekkonen väljejui Suomâ täsivääldi presidentin vuossâmuu keerdi ive&nbsp;1956, ko sun vuoitij vyesti-iävtukkâs K.&nbsp;A.&nbsp;Fagerholm kuovttijn jienáin. Sun šoodâi forgâ tobdosin tast, maht sun maatij hoittáđ Suomâ já Sovjetlito koskâsijd koskâvuođâid. Ton áánsust Kekkonen luhostui čokkiđ vääldi olssis. Ive&nbsp;1962 vaaljâin suu vyesti-iävtukkâs Olavi Honka luovâi iävtukkâsvuođâst já Kekkonen väljejui uđđâsist presidentin. Kekkonen vuoitij meid ive&nbsp;1968 presidentvaaljâid, já ovdâskode ive&nbsp;1973 asâttem spiekâstâhlaavâ áánsust Kekkonen joođhij presidentin ive&nbsp;1978 räi. Ive&nbsp;1978 vaaljâi ääigi Kekkonen lâi jo puáris já sust lijjii tiervâsvuotâčuolmah. Sun kuittâg vuoitij vaaljâid já tooimâi presidentin vala ive&nbsp;1982 räi. Kekkonen jaamij päihistis Tamminiemist, Helsigist porgemáánu 31. peeivi&nbsp;1986.

## Käldeeh
1316

**1316** (**MCCCXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1310-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* porgemáánu 10. peeivi – Tadhg Ó Cellaigh, Uí Maine kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Donnell Ó Con Ceanainn, Uí Díarmata kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
Peter Jackson

thumb|Peter Jackson ive 2013

**Peter Robert Jackson** (š. roovvâdmáánu 31. peeivi 1961, Wellington, Uđđâ-Seeland) lii uđđâseelandlâš stivrejeijee, pyevtitteijee já čällee. Sun šoodâi tobdosin eromâšávt *[[The Lord of the Rings (elleekoveráiđu)|The Lord of the Rings]]* já *[[The Hobbit]]* elleekuuvij stivrejeijen.

## Eellim
Peter Jackson šoodâi Uđđâ-Seeland uáivikaavpugist Wellingtonist já aasâi pärnivuođâs Pukerua Bay siijdâst. Jackson rähtiškuođij uánihisfiilmâid jo 8-ihásâžžân, ko suu vaanhimeh Bill já Joan skeŋkkijn elleekovekamera sunjin. Oovtâst tain fiilmâin šoodâi suu vuosmuš kuhes elleekove Bad Taste (1987).

## Filmografia
### Stivrejeijen

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Kirsi Kunnas

[thumb|270px|Kirsi kunnas peeruinis ive [1965]]
**Kirsi Kunnas** () lâi syemmilâš tivtâsteijee, párnáikirječällee, akateemikkár já jurgâleijee. Sun lii šoddâm tobdosin eromâšávt párnáitiivtâi čällen já párnáikiirjij jurgâleijen.

## Eellim

Kunnas šoodâi Helsigist. Suu vaanhimeh, Sylvi já Väinö Kunnas, láin kovetaiđâreh. Eeči Väinö jaamij, ko Kirsi lâi tuše neelji-ihásâš. Tast maŋa enni Sylvi naajâi taaiđâkritijkkár Einari J. Vehmasáin. Kunnas juuđij škoovlâ Helsigist já čaalij tiivtâid jo nuorâ nieidân. Suu vuosmuš tihtâkirje Villiomenapuu almostui ive 1947.

Kirsi Kunnas naajâi kirječällee Jaakko Syrjäin ive 1957. Sunnui šoodáin algekyevtis: musikkár Martti Syrjä šoodâi ive 1957 já musikkár já čaittâleijee Martti Syrjä šoodâi ive 1959.

## Pargo

Kunnas lâi tobdos párnáikirječällen, mut suu vuossâmuuh tihtâkirjeh Villiomenapuu (1947), Uivat saaret (1950), Tuuli nousee (1953) já Vaeltanut (1956) lijjii uáivildum rävisulmuid. Suu karrieer párnáitivtâsteijen aalgij ive 1954, ko sun jurgâlij eŋgâlâskielâlijd tiivtâid suomâkielân. Ive 1956 almostui suu vuosmuš párnáitihtâkirje Tiitiäisen satupuu. Kirje lâi miänástus, já tot lii ain syemmilii párnáikirjálâšvuođâ klassikko. Kunnas čaalij ereslágánijd párnáitiivtâid ko ohtâgin syemmillâš čällee ovdil. Suu tiivtah lijjii uđđâáigásiih já maŋgii saatiirliih. Vuossâmuu párnáikirje maŋa Kunnas čaalij lase párnáitihtâkiirjijd: Puupuu ja käpypoika (1972), Hassut aakkoset (1975), Kani Koipeliinin kuperkeikat (1979), Sirkusjuttuja (1985), Tiitiäisen pippurimylly: ei liian pienille eikä liian isoille vaan kaikille joilla on pippurihylly (1991), Tiitiäisen tuluskukkaro (2000) sehe Tiitiäisen runolelu (2002). 1980-lovvoost sun almostitij vala rävisulmuid uáivildum tihtâkiirjijd: Kuun kuva meissä (1980), Kaunis hallayö (1984) já Valoa kaikki kätketty (1986). Kunnas lii finnim maaŋgâid palhâšuumijd pargostis.

## Čalluuh
### Párnáitihtâkirjeh
 
* *Tiitiäisen satupuu* (1956)
* *Puupuu ja käpypoika* (1972)
* *Hassut aakkoset* (1975)
* *Kani Koipeliinin kuperkeikat* (1979)
* *Sirkusjuttuja* (1985)
* *Tiitiäisen pippurimylly* (1991)
* *Tiitiäisen tuluskukkaro* (2000)
* *Tiitiäisen runolelu* (2002)
* *Tapahtui Tiitiäisen maassa* (2004)

### Eres tihtâkirjeh

* *Villiomenapuu* (1947)
* *Uivat saaret* (1950)
* *Tuuli nousee* (1953)
* *Vaeltanut* (1956)
* *Valikoima runoja* (1958)
* *Kuun kuva meissä* (1980)
* *Kaunis hallayö* (1984)
* *Valoa kaikki kätketty* (1986)
* *Puut kantavat valoa, runot 1947-1986 ja suomennoksia* (1999)

### Kovekirjeh

* *Kuin kissat ja koirat* (1967)
* *Kutut kotona* (1967)
* *Pikku lemmikit* (1967)
* *Terveisiä Afrikasta* (1967)
* *Hau hau koiranpennut* (1968)
* *Kis kis kissanpennut* (1968)
* *Etelän eläimiä - Tiedätkö että. 1-6.* Oovtâst Kyllikki Römanáin (1969)
* *Lintuystävämme - Tietoa linnuista. 1-6.* Oovtâst Kyllikki Römanáin (1969)
* *Pohjolan eläimiä - Tarua ja totta. 1-6.* Oovtâst Kyllikki Römanáin (1969)

### Párnáimainâseh já aabiskirjeh

* *Tiitiäisen tarinoita* (1957)
* *Aikamme aapinen* oovtâst pargojuávhoin (1968)
* *Aikamme lukukirja : 2-5* oovtâst pargojuávhoin (1969-72)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tim Burton

**Timothy Walter Burton** (š. porgemáánu 25. peeivi 1958, Burbank, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš stivrejeijee, pyevtitteijee, čällee já taaidâr. Sun lii tobdos eromâšávt goottilij fantasiaelleekuuvij stivrejeijen.

## Eellim

Tim Burton šoodâi Burbankist, Kaliforniast. Sun lijkkui elleekuuvijd jo párnážin. Škoovlâ maŋa sun juuđij Kalifornia Institute of the Arts.

## Pargo

Karrieer aalgâst Burton raahtij maaŋgâid uánihisfiilmâid. Sun čaalij já stivrij stuárráámuu uási tain. Suu vuosmuš kuhes elleekove stivrejeijen, Pee-wee's Big Adventure, almostui ive 1985.

## Filmografia
### Elleekoveh
#### Stivrejeijen

#### Pyevtitteijen

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
1236

**1236** (**MCCXXXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1230-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 3. peeivi – Chungnyeol, Goryeo kunâgâs iivij 1274–1308 (Korea) (j. 1308)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Áedh Mór Ó Flaithbheartaigh, Iar Connacht kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1216

**1216** (**MCCXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1210-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1196

**1196** (**MCXCVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1190-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1156

**1156** (**MCLVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1150-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Vitale II Michiel šoodâi Venetsia 38. dogen.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Magnus Erlingsson, Taažâ kunâgâs (j. 1184)

## Jämimeh
* syeinimáánu 20. peeivi – Toba, Jaapaan kiäisár iivij 1107–1123 (š. 1103)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Yorinaga, jaapaanlâš politikkár (š. 1120)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Miika Nousiainen

**Miika Nousiainen** (š. čohčâmáánu 23. peeivi 1973, Säynätsalo, Suomâ) lii syemmilâš toimâtteijee, kirječällee já kietâčällee.

## Pargo

Nousiainen lii porgâm uđâstoimâtteijen televisiost sehe kietâčáállám TV-ohjelmijd Putous, King já Pitääkö olla huolissaan?. Suu vuosmuš roomaan Vadelmavenepakolainen almostui ive 2007. Ton maŋa sun lii čáállám nelji roomaan: Maaninkavaara (2009), Metsäjätti (2011), Juurihoito (2016) já Pintaremontti (2020). Suu kiirjijn láá rahtum kyehti elleekove: Vadelmavenepakoilainen ive 2014 sehe Metsäjätti ive 2020.

## Čalluuh
### Romaneh
 
* *Vadelmavenepakolainen*. Otava, 2007.
* *Maaninkavaara*. Otava, 2009.
* *Metsäjätti*. Otava, 2011.
* *Juurihoito*. Otava, 2016.
* *Pintaremontti*. Otava, 2020.

### Eres kirjeh

* *Paskakirja*. Like, 2007. Oovtâst Taro Korhonáin.
* *Paskapokkari*. Like, 2009. Oovtâst Taro Korhonáin.
* *Fretti Mercury etsii onnea*. Otava, 2020. Oovtâst Sanna-Mari Pirkolain.

## Käldeeh
1386

**1386** (**MCCCLXXXVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1380-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Margaret Atwood

[thumb|Margaret Atwood ive [2006]]
[thumb|Margaret Atwood ive [2009]]
[thumb|Margaret Atwood ive [2015]]
**Margaret Eleanor Atwood** (š. skammâmáánu 18. peeivi 1939, Ottawa, Ontario, Kanada) lii kanadalâš kirječällee já tivtâsteijee.

## Eellim

Atwood šoodâi Ottawast, Ontariost. Sun lijkkui čäälliđ jo párnážin. Atwood juuđij Toronto ollâopâttuv já talle luuvâi eŋlandlâš kirjálâšvuođâ Radcliffe Collegest. Sun valmâštui maisterin ive 1962. Atwood vuosmuš tihtâkirje Double Persephone almostui ive 1961 já suu vuosmuš roomaan The Edible Woman ive 1969. Suu tobdosumos kirje lii ive 1985 almostum The Handmaid's Tale. Kirjeest rahtum elleekove almostui ive 1990 já TV-ráiđu ive 2017. Atwood lii vuáittám kirjálâšvuođâ Booker-palhašume kuohtii, kirjijgijn The Blind Assassin (2000) já The Testaments (2019).

## Kirjeh
### Romaneh

### Nooveelčuágálduvah

### Tihtâkirjeh

## Käldeeh
1346

**1346** (**MCCCXLVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1340-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 22. peeivi – Eennâm tuárgistij Ferrarast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 4,9 Richter ciäkkáduv mield já VI–VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Nippean Bat, Khmerij väldikode kunâgâs (Kambodža) (š. 1292)

## Käldeeh
1116

**1116** (**MCXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1110-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1136

**1136** (**MCXXXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1130-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Mac Domhnaill Ua Dubhda, Ui Fiachrach Muaidhe kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1286

**1286** (**MCCLXXXVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1280-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 18. teikâ 19. peeivi – Aleksander III, Skotland kunâgâs iivij 1249–1286 (š. 1241)
* roovvâdmáánu 3. peeivi – Fujiwara no Tameuji, jaapaanlâš tivtâsteijee (š. 1222)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Cathal Ó Madadhan, Síol Anmchadha kunâgâs iivij 1235–1286 (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1146

**1146** (**MCXLVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1140-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 10. peeivi – Injong, Goryeo kunâgâs iivij 1122–1146 (Korea) (š. 1109)

## Käldeeh
1126

**1126** (**MCXXVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1120-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Cai Jing, kiinalâš kalligrafikkár (š. 1047)
* Domnall Find Ua Dubhda, Ui Fiachrach Muaidhe kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Enna mac Donnchada meic Murchada, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kyösti Kallio

thumb|Kyösti Kallio
**Kyösti Kallio** (algâaalgâst **Gustaf Kalliokangas**, ) lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 4. presidentin iivij 1937–1940.

## Tuávááš
Kyösti Kallio šoodâi cuáŋuimáánu 10. peeivi 1873 Ylivieskast stuorrâ perruu kuálmádin párnážin. Suu vaanhimeh láin eennâmviljâleijee Mikko Kallio já Beata Knuutila. 12-ihásâžžân Kallio varrij eeji uárbimpele, Anttuuna Kangas, kuuvl. Sun valmâštui Raahe koskâškoovlâst já jođeškuođij luvâttuv Oulust. Sun ij kuittâg valmâštum pajeuáppen, pic sust šoodâi Anttuuna Kangas táálui iššeed, já sun poorgâi eennâmtuálust masa ubâ elimis. Kallio naajâi Kaisa Nivalain ive 1902 já sunnui šoddii ohtsis kuttâ párnáá, kyehti alge já nelji nieidâ.

## Pooliitlâš karrieer
Kallio väljejui ovdâsteijen staatâpeivijd ive 1904. Sun tooimâi meid ive 1906 vuáđudum Viljâleijeelito haldâttâsâst. Kallio lâi tergâdis tahhee Suomâ jiečânâsvuođâ tuávváást. Sun tooimâi 15 kerdid ovdâskode sahâalmajin, kulmii eennâmtuáluministerin já neljii uáiviministerin. Kallio väljejui Suomâ täsivääldi presidentin ive 1937. Presidentin sun halijdij ovdediđ tave-eennâmlii ovtâspargo sehe Suomâ já Sovjetlito koskâsijd koskâvuođâid. Tälvisuáđi ääigi já suáđi maŋa Kallio irâttij ruákášiđ aalmug. Suu tiervâsvuotâ kuittâg huánánij jo suáđi ääigi já sun iäránij president tooimâst skammâmáánu 27. peeivi 1940. Ovdâskodde valjij čuávuvâš presidentin Risto Ryti juovlâmáánu 19. peeivi. Kallio finnij váimuinfarkt siämmáá peeivi já jaamij Helsig ryevdirađesajattuvâst.

## Käldeeh
Risto Ryti

thumb|Risto Ryti
**Risto Heikki Ryti** () lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 5. presidentin iivij 1940–1944.

## Tuávááš
Risto Ryti šoodâi kuovâmáánu 3. peeivi 1889 Huittisii Loima siijdâst stuorrâ perruu niäljád párnážin. Suu eeči Kaarle Evert Ryti lâi tálulâš já enni Ida Vivika Junttila tálulii nieidâ. Nuorâ almajin Ryti lijkkui kuittâg eenâb luuhâđ ko porgâđ eennâmtuálust. Sun lâi perruu áinoo alge, kii valmâštui pajeuáppen. Sun luuvâi vuoigâdvuođâtiettuu Helsig ollâopâttuvâst já valmâštui ive 1909. Ton maŋa sun poorgâi äššivyeijen Raumast. Sun finnij värituámmár áárvu ive 1912. Ryti oopâi meid Oxfordist Eŋlandist, mut kaartâi maccâđ Suomân vuossâmuu maailmsuáđi älgidijn. Sun naajâi Gerda Serlachiusáin ive 1916 já sunnui šoddii kulmâ párnáá, algekyevtis já ohtâ nieidâ.

## Pooliitlâš karrieer
Ryti väljejui Suomâ ovdâskoodán vuossâmuu keerdi ive 1919. Sun tooimâi staatâvarijministerin J. H. Vennola haldâttâsâst ive 1921 já Kyösti Kallio haldâttâsâst iivij 1922–1924. Ive 1922 president K. J. Ståhlberg nomâttij Ryti Suomâ Paaŋki uáivihovdân. Ryti lâi presidentiävtukkâssân jo ive 1925 vaaljâin, tuše 36-ihásâžžân. Presidentin väljejui kuittâg Lauri Kristian Relander. Ryti poorgâi uáivihovdân 1930-lovo ääigi já maacâi haldâttâspaargon esken ive 1939, ko sust šoodâi Suomâ uáiviminister. Sun tooimâi uáiviministerin Suomâ tälvisuáđi ääigi já vuáláčaalij Moskova ráávhusopâmuš njuhčâmáánu 13. peeivi 1940.

### Suomâ presidentin
Suomâ ovdâskodde valjij Ryti Suomâ täsivääldi presidentin spiekâstâhlavváin ton maŋa, ko president Kyösti Kallio iäránij virgestis skammâmáánu 27. peeivi 1940 puácuvuođâ keežild. Rytist šoodâi president juovlâmáánu 19. peeivi 1940. Sun väljejui presidentin uđđâsist ive 1943 vaaljâin. Ryti tooimâi presidentin vaigâdis tiileest Suomâ jotkâsuáđi ääigi. Kesimáánust 1944 Ryti čaalij Saksa olgominister Ribbentropân reeivâ, mast sun lopedij, ete Suomâ ij räähti ráávhu Sovjetlittoin Saksa lovettáá. Taan Ryti-Ribbentrop-sopâmuš áánsust Suomâ finnij Saksa iše suáđist. Ryti iäránij president virgeest forgâ ton maŋa.C. G. E. Mannerheimist šoodâi president ive 1944 porgemáánust ige Ryti vuáláčäällim sopâmuš lamaš innig vyeimist. Suáđi maŋa Sovjetlitto vaađâi, ete Suomâ tyemmee suátisujâlijd. Meid Ryti tyemmejui suátisujâlâžžân já sun vietij kulmâ ive faŋgâlist, ovdil ko president Paasikivi ärmittij suu vyesimáánust 1949. Ryti jaamij ive 1956 67-ihásâžžân.

## Käldeeh
1594

**1594** (**MDXCIV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1590-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1206

**1206** (**MCCVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1200-ihelove čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Chōgen, jaapaanlâš buddhalâš muŋkki (š. 1121)

## Käldeeh
1186

**1186** (**MCLXXXVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1180-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Conchubhar Ua Flaithbheartaigh, Iar Connacht kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Murrough Ua Cellaigh, Uí Maine kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1584

**1584** (**MDLXXXIV**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1580-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Čohčâmáánu
* čohčâmáánu 10. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Emilia-Romagna kuávlu maadâoosijn já Toscana kuávlu taveoosijn Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,8 Richter ciäkkáduv mield já IX Mercalli ciäkkáduv mield.
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Arkaŋŋel vuáđudui.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1574

**1574** (**MDLXXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1570-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Lade kirho omâstus sirdâšui ovtâskâs ulmui.
## Šoddâmeh
* čohčâmáánu 18. peeivi – Claudio Achillini, italialâš juuriist já kirječällee (j. 1640)
## Jämimeh
* kesimáánu 27. peeivi – Giorgio Vasari, italialâš taaiđâmáálár já arkkiteht (š. 1511)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1514

**1514** (**MDXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1510-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 8. peeivi – Amago Haruhisa, jaapaanlâš suátialmai (j. 1561)

## Jämimeh

## Käldeeh
1504

**1504** (**MDIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1500-ihelove viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Skammâmáánu
* skammâmáánu 1. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Bibbienast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,1 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.
### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 31. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Bologna eennâmkoddeest, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,3 Richter ciäkkáduv mield já VI Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1404

**1404** (**MCDIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1400-ihelove viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1304

**1304** (**MCCCIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1300-ihelove viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1204

**1204** (**MCCIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1200-ihelove viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Cuáŋuimáánu
* cuáŋuimáánu 12. peeivi – Ruossâmáđháliih väldidii Konstantinopol já vuáđudii Läättinlii kiäisárkode.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* kuovâmáánu 15. peeivi – Sinjong, Goryeo kunâgâs iivij 1197–1204 (Korea) (š. 1144)
* juovlâmáánu 22. peeivi – Fujiwara no Toshinari, jaapaanlâš tivtâsteijee (š. 1114)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Murtough Ua Flaithbertaigh, Iar Connacht kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1104

**1104** (**MCIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1100-ihelove viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Kiyosuke, jaapaanlâš tivtâsteijee (j. 1177)

## Jämimeh

## Käldeeh
1534

**1534** (**MDXXXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1530-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1554

**1554** (**MDLIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1550-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Skammâmáánu
* skammâmáánu 28. peeivi – Eennâm tuárgistij Firenzest, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 4,9 Richter ciäkkáduv mield já VI–VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1494

**1494** (**MCDXCIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1490-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 29. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Messinast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,4 Richter ciäkkáduv mield já VII–VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1474

**1474** (**MCDLXXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1470-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* čohčâmáánu 8. peeivi – Ludovico Ariosto, italialâš kirječällee já tivtâsteijee (j. 1533)

## Jämimeh

## Käldeeh
1414

**1414** (**MCDXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1410-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Porgemáánu
* porgemáánu 3. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Toscana kuávlu taveoosijn Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,2 Richter ciäkkáduv mield já VI Mercalli ciäkkáduv mield.
* porgemáánu 7. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Toscana kuávlu taveoosijn Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,6 Richter ciäkkáduv mield já VI Mercalli ciäkkáduv mield.
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Eennâm tuárgistij korrâsávt Viestest, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,8 Richter ciäkkáduv mield já VIII–IX Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1374

**1374** (**MCCCLXXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1370-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* roovvâdmáánu 27. peeivi – Gongmin, Goryeo kunâgâs iivij 1351–1374 (Korea) (š. 1330)

## Käldeeh
1354

**1354** (**MCCCLIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1350-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Gilbert de Greenlaw, skotlandlâš pispe (j. 1421)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Muirchertach mac Muiris mac Murchada Caomhánach, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Sén-Brian Ó Dubhda, Ui Fiachrach Muaidhe kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1294

**1294** (**MCCXCIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1290-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* syeinimáánu 30. peeivi – Chungsuk, Goryeo kunâgâs iivij 1313–1330 já 1332–1339 (Korea) (j. 1339)

## Jämimeh

## Käldeeh
1274

**1274** (**MCCLXXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1270-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* syeinimáánu 23. peeivi – Wonjong, Goryeo kunâgâs iivij 1260–1269 já 1269–1274 (Korea) (š. 1219)

## Käldeeh
1314

**1314** (**MCCCXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1310-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Muiris mac Muirchertach mac Murchada, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1254

**1254** (**MCCLIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1250-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Tamekane, jaapaanlâš tivtâsteijee (j. 1332)

## Jämimeh

## Käldeeh
1214

**1214** (**MCCXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1210-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* juovlâmáánu 4. peeivi – Vilhelm I, Skotland kunâgâs iivij 1165–1214 (š. 1143)

## Käldeeh
1194

**1194** (**MCXCIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1190-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Domnall Mór Ua Briain, Munster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1154

**1154** (**MCLIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1150-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* skammâmáánu 11. peeivi – Sancho I, Portugal kunâgâs iivij 1185–1211 (j. 1211)

## Jämimeh

## Käldeeh
1134

**1134** (**MCXXXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1130-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Aed Ua Cellaigh, Uí Maine kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1484

**1484** (**MCDLXXXIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1480-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* skammâmáánu 11. peeivi – Luigi Pulci, italialâš tivtâsteijee (š. 1432)

## Käldeeh
1464

**1464** (**MCDLXIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1460-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1444

**1444** (**MCDXLIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1440-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1424

**1424** (**MCDXXIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1420-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1384

**1384** (**MCCCLXXXIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1380-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1364

**1364** (**MCCCLXIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1360-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1344

**1344** (**MCCCXLIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1340-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 30. peeivi – Chunghye, Goryeo kunâgâs iivij 1330–1332 já 1339–1344 (Korea) (š. 1315)

## Käldeeh
1264

**1264** (**MCCLXIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1260-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1184

**1184** (**MCLXXXIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1180-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 24. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Calabria taveoosijn, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,7 Richter ciäkkáduv mield já IX Mercalli ciäkkáduv mield.
### Kesimáánu
* kesimáánu 15. peeivi &ndash; Sverre Sigurdssonist šoodâi Taažâ kunâgâs, ko sun vuoitij já kuudij Magnus Erlingsson.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ahmad al-Tifashi, arabiakielâlâš tivtâsteijee já kirječällee (j. 1253)

## Jämimeh
* kesimáánu 15. peeivi – Magnus Erlingsson, Taažâ kunâgâs (š. 1156)

## Käldeeh
1578

**1578** (**MDLXXVIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1570-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* syeinimáánu 27. peeivi – Jane Lumley, eŋlandlâš jurgâleijee (š. 1537)

## Käldeeh
1558

**1558** (**MDLVIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1550-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 9. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Tiber-juuvâ leevi taveoosijn Koskâ-Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,1 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1538

**1538** (**MDXXXVIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1530-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh