open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suomâráp uárjih

**Suomâráp uárjih** lii anarâš ráppájeijee Amoc pittá, mii kulá Amok-kaččâm -albumân.

## Säänih
Taa láá pitá säänih:

:Suomâráp uárjih
:Tijme lii jo ohtâ, mut jiem haalijd koccáđgin.
:Halijdâm uáđđiđ, oppeet nohádiđ.
:Jiem haalijd moonnâđ paargon, veikkâ lii argâ,
:mut ij must lahkin pargo. Ij ubâ argân.
:Jiem haalijd porgâđ maiden maid jiem haalijd.
:Halijdâm tuš viälláđ já čäälliđ saanijd,
:kevttiđ karosaanijd, spellâđ tiätumaašin
:já ehidist nieidâi poođâid capciđ.
:Muu nierah ruápsájeh ton maŋa,
:mut mun irâttâm vala.
:Ij äävti, na mun tuuđâm vuolân.
:Leškiim vuálus čuávján, juuvâm puoh tom
:já tállân tuáŋgum, uáivi lii kuárus.
:Áálgám porttâvavttáin tuárruđ.
:Kirdelâm olgos, puoh ucášeh muu,
:mut mun halijdâm et puoh tobdeh muu.

:Halijdâm čäittiđ muu maailm.
:Halijdâm finniđ ruuđâid.
:Ryevdičurmâ čurmâd turboin suomâráp oorjijd ain.
:Halijdâm leđe vaijaa.
:Halijdâm haldâšiđ maailm taam.
:Ryevdičurmâ čurmâd turboin suomâráp maailm ain.
:Jiem haalijd leđe ohtuu, halijdâm tuu muu paaldân,
:mut lam ohtuu, pase tâi aargâ.
:Jiem taarbâš eissigin peeivigin leeidi jis,
:eellim lii taggaar ko Helsigist meeinig lii.
:Čabbinis nieidah, main lii tuš väivi.
:Ciägunjunij väzzih já puoh läittih.
:Mut mun halijdâm tuu muu fáárun.
:Tuu muu kálgun. Muu táálun.
:Mut tot lii tuš tuoivâjuurdâ.
:Jieh finnii kiämmán, lam nuuvt maŋgii kuullâm.
:Masa jiem vaje innig uuccâđ.
:Jiem vaje vyelgiđ kuussân.
:Mun tuše rievdâm taam maailmist.
:Nyeskis saanijn puoh nieidâid jaagiim.
:Halijdâm ilskittiđ tuu raasijn.
:Halijdâm et lah muu já ain muu.

:Halijdâm ruuđâ, mut ko lam nuuvt läški.
:Ijhân tággáár täsni taarbâš tiänáđ cääshi.
:Tondiet vuálgám-uv olgos jyehi eehid,
:skuálkuttâm uuvsâid já eeđâm: pyeri eehid.
:Ij lah ave peeivi lamaš návt šahemeeinig,
:ko aaibâs uáivist Amoc čuárvu lase leeidijd.
:Taat ruámčči evnialmai parga
:maid haalijd, ko jotá fanij rasta.
:Jiem haalijd leđe olmâ pargoost.
:Halijdâm kuittâg čäittiđ muu naavcâid
:ráppáđ ubâ muu eellimääigi,
:juuhâđ vuolâ, vijne já käähvi.
:Halijdâm et ko puoh uáinih muu,
:toh kiljoh já nuuvt läittih muu.
:Tággáár lii muu eellim tääl já ain.
:Tääl já ain.

## Vyeličujoseh


## Käldeeh
Suonenjoki

**Suonenjoki** lii kaavpug Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Suonenjokist ääsih 6&nbsp;981 olmožid, já ton vijđodâh lii 862,33&nbsp;km², mast 148,79&nbsp;km² lii čääci. Suonenjoki naaburkieldah láá Kuopio, Leppävirta, Pieksämäki, Rautalampi já Tervo.

## Historjá

Suonenjoki vuáđudui ive&nbsp;1865, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1977.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Siijdah

Herrala, Hulkkola, Jauhomäki, Karkkola, Kukkola, Kutumäki, Kutunkylä, Kuvansi, Käpylä, Kärkkäälä, Lempyy, Liedemäki, Luukkola, Lyytilänmäki, Markkala, Nuutila, Piispalanmäki, Pörölänmäki, Rajalanniemi, Rieponlahti, Sydänmaa, Toholahti, Tyyrinmäki, Vauhkola, Vehvilä, Viippero, Jalkala, Karsikonmäki, Suontee, Suihkola, Kolikkoinmäki já Kinnula.

## Käldeeh
Suovâkuoškâ

**Suovâkuoškâ** (,  já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Suovâkuoškâst ääsih 1&nbsp;008 olmožid, já ton vijđodâh lii 6&nbsp;496,50&nbsp;km², mast 57,30&nbsp;km² lii čääci. Suovâkuoškâ naaburkieldah láá Kyelijävri, Pelkosnjargâ já Suáđigil.

## Historjá

Suovâkuoškâ vuáđudui ive&nbsp;1916.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Siijdah
Hihnavaara, Kuosku, Lunkkaus, Martti, Rovala, Ruuvaoja, Nousu, Suovâkuoškâ, Seitajärvi, Tanhua, Viitaranta já Värriö.

## Fáádást eres soojijn

* Suovâkuoškâ kieldâ päikkisiijđoh (suomâkielân)

## Käldeeh
Suriname

**Suriname** lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Paramaribo.

## Historjá
Suriname lii Vuáládâhenâmij oovdiš siirdâeennâm, mii šoodâi jiečânâssân ive 1975.

Dési Bouterse haldâšij Suriname diktaattorin iivij 1980–1987 já oppeet presidentin iivij 2010–2015 já 2015–2020. Ive 2019 Bouterse onnui sujalâžžân 15 pooliitlii vuástálistee morheedmân ive 1982. Tuámu šoodâi laavâvuáimálâžžân ive 2023, mon maŋa Bouterse čiähádâđâi. Sun jaamij čuávuváá ive juovlâááptu 79-ihásâžžân.

## Eennâmtieđâ
Suriname vijđodâh lii 163&nbsp;820&nbsp;km², mast 7&nbsp;820&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Suriname lii maailm 92.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Suriname lii jiečânâs täsiväldi Maadâ-Amerik taveriddoost. Ton ránnjástaatah láá nuorttân Ranska Guayana, mäddin Brasilia já viestârist Guyana. Surinamest staatârääjih láá ohtsis 1&nbsp;907&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Guyanain, mii lii 836&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 515&nbsp;km rääji Brasiliain. Suriname rájášuvá Atlant väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 386&nbsp;km.

### Morfologia

Suriname alemus saje lii Julianatop čokke (1 230&nbsp;m). Ton vyeligumos saje vist lii nomâttes saje riddokuávlust (-2&nbsp;m).

### Biodiversiteet
Paijeel 90 % Surinamest lii trooppisâš arvemecci. Enâmist láá lamaš vädisvuođah lavâttes kollekuáivumáin já vyevdičuoppâmijguin.
## Haldâttâh já politiik

### Kuávlulâš jyehim

Suriname lii juohhum 10&nbsp;pirrâdâhân () já 63&nbsp;vyelipirrâdâhân (). Paramaribost vyelipirrâdâh lii siämmáálágán ko kaavpuguási, mudoi tot lii siämmáálágán ko kieldâ.

thumb|Suriname pirrâduvah
Suriname pirrâduvah láá:

# Brokopondo
# Commewijne
# Coronie
# Marowijne
# Nickerie
# Para
# Paramaribo
# Saramacca
# Sipaliwini
# Wanica

### President
Suriname president väljejuvvoo epinjuolgâdávt. Almolij vaaljâi maŋa aalmuglâščuákkim jesâneh jienâsteh presidentist. Iävtukkâs ferttee finniđ kyehti kuálmádâs jienâin, vâi sun vuáitáččij vaaljâid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suáhi

thumb|Sieivâsuáhi
thumb|Sonjosuáhi
thumb|Suávih Suomâst
**Suáhi** (*Betula*) lii lostâmuorâ. Tot lii puoh táválumos muorâ Säämist já lii lamaš ohtâ tehálumosijn šadoin sämmilijd. Suáhi šadda vijđáht maaŋgâlágánijn soojijn Säämist. Tot kávnoo meecijn, ridoin, jeegijn já tuoddârijn. Tuodârkuávluin tot lii áinoo muorâ, mii tobbeen šadda, já tondiet tobbeen ton merhâšume lii lamaš vala stuárráb.

## Suáhi suomâkielân já eres sämikieláid

* suomâkielân: koivu
* maadâsämikielân: soågie
* umesämikielân: sååhkee
* pittáámsämikielân: såhke
* juulevsämikielân: soahke
* orjâlâškielân: sohki, soakke
* nuorttâlâškielân: sueʹǩǩ
* kieldâsämikielân: suəɢ͕k͕

## Šlaajah Suomâst
* Sieivâsuáhi (*Betula pubescens*)
** Tuodârsuáhi (*Betula pubescens ssp. Czrepanovii*)
* Sonjosuáhi (*Betula pendula*)
* Skierri (*Betula nana*)

Sonjosuáhi lii koškásub soojij muorâ já váátá eenâb čuovâ ko sieivâsuáhi, mii šadda meiddei jeegijn já suoivust. Säämist sieivâsuáhi, tuodârsuáhi já skierri láá táváluboh ko sonjosuáhi. Tuodârsuáhi lii jiešalnees siämmáš suáhi, mii šadda leevijn já vuovdijn, mut tot lii nuuvt pyereest vuáhádum tuodârkuávloid, et puáhtá pyereest-uv kočodiđ tom aaibâs jieijâs suáhišlaaijân.

## Kiävttu sämmilij kulttuurist

Sämmiliih läävejii kevttiđ nuorâ suáhiloostâid talhâsin kudduumij vuástá. Loostah piäijojii njuolgist häävi oolâ. Kužžâvaaivijd tipšuu vuoššum lostâiguin já luččâtaavdâ vuoššum suáhipárhoin. Tast finnejii talkkas meiddei čalmetaavdân, liäsmán, kuorsâttâhân já kunnâpuákun.

Suáhipáárhust rahtii viermij kobđottâsâid já tedduid. Páárhus, muorâst já paahijn sämmiliih raahtij liitijd. Tiäđust-uv suávist finnij meid huksim- já puáldimmuorâid. Kuátán finnejii oovsijn vuáláá, mon oolâ tyelji pieijui. Čuoškah iä kivsedâm kuáđist, ko skierriuávsih puáldojii tuulâst já tast šoodâi suovâ. Veikkâ tááláá ääigist láá puáldimmuorah Säämist-uv finniimist aainâs-uv kuulmâ šlaajâst, te suáhi lii tain ain-uv puoh pyeremus liegâdeijee.

Kiđđuv suáhimuorâin finnee määihli, já tom sämmiliih-uv láá kiävttám. Nisoneh já párnááh nurrii määihli, já tot juhhui nuhtán teikkâ toos vuoššui ruuvâšsuohâd teikkâ ruuvâšmääli. Määihli lasseen sämmiliih láá puurrâm meiddei suávi njale (). Tom puáhtá voskâđ suávi teikkâ peesi ruŋgoost korrâkeerdi vyelni.

## Käldeeh
Suáluičielgi

thumb|Suáluičielgi sijdâ
**Suáluičielgi** (,  já ) lii sijdâ Aanaar kieldâst. Sijdâ lii ucce, mut tobbeen láá maaŋgâlágáneh hotelleh já raavâdviäsuh já meiddei puoh palvâlusah, maid turisteh sättih tarbâšiđ. Ive&nbsp;2019 Suáluičielgist lijjii 322&nbsp;ässed.

## Historjá
Prospektor kolleruuki ive&nbsp;1902 huksejum toimâttâh lâi Suáluičielgi vuossâmuš rakânâs. Ive&nbsp;1912 valmâštui kuávlu vuossâmuš kyessiviäsu, mii tuššâdui nube maailmsuáđi ääigi. Maađij Suáluičiälgán já Avelân valmâštui ive&nbsp;1914. Suáluičielgi vuossâmuš raavâdviäsu lehâstui ive 1955 já mađhâšemkuávdáš šoodâi kuuloold 1960-lovo rääjist. Suáluičielgi lii lamaš pivnohis vandârdemkuávlu jo 1950-lovo loopâst. Urho Kekkosii aalmuglâšmecci vuáđudui ive&nbsp;1983.

## Keejâ meid
* Suáluičielgi tuurismkuávdáš

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suomâkielâ

**Suomâkielâ** lii suomâ-ugrâlâš kielâ, mon sárnuh stuárráámus uási Suomâ ässein. Ton sárnoomeeri lii 5,5 miljovn. Suomâkielâ lii anarâškielâ kaaidâs hyelkkikielâ.

## Suomâkielâ pustaveh
Suomâkielâst láá 29 pustavid. Tain 8 láá vokaleh já 21 láá konsonanteh:

Tai lasseen suomâkielâ čäällimvuáhán kuleh Š- já Ž-pustaveh, mut taah iä liähu ollásávt vuáhádum.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suávvil

**Suávvil** (*Thymallus thymallus*) lii kyelišlaajâ, mii kulá luosâkuolij laahkon.

## Suávvilhäämih
Suávvil puáhtá sierriistâllâđ viiđâ jieškote-uv háámán eellimpirrâs já vajâldemlattiimis vuáđuld: páihálâš, káárguin kođđee jävrisuávvil, merâlâš suáluikuávlusuávvil, páihálâš virdepaaihijn iälusteijee juhâsuávvil sehe jäävrist tâi meerâst juuhân kuuđđâđ kuárŋoo suávvil. Uđđâ tutkâmvuovijgijn láá kavnum árbáliih iäruh jieškote-uv kuávlui suávvilijn. Siämmáá čácáduvâst pyehtih iälustiđ maaŋgah häämih. Aanaarjäävrist káárguin já koskâsijn lii jävrisuávvil sehe el. Juvduujuuvâst já Avveeljuuvâst láá eleččis juhâsuávvilnäälih. Juhânjaalmijn sättih suávvileh meiddei sirduđ juuvâst jáávrán já maasâd.

## Tiättum já eellimpirâsvátámušah
Suávvil algâalgâlâš vijđánemkuávluh Suomâst láá Säämi já Kuáccám kuávluh, Vuoksi čácádâh, Tavemeerâpoođâ riddokuávluh já toos lyeštee juuvah. Suávvil makkut čuásidis, uccááraavvâdlâš já valjaashappisâš čääsi. Jaavrij suávvil iälust päljis jorŋâčaasij roobdâin, kost láá päljis já putes keđgi- já čievrâridoh sehe káárguh. Aanaarjäävri  3 318 suollud, luhâmettumeh káárguh, lássááh já čäcikälleeh fäälih cuávis čääsist iälusteijee suávvilân vuohâsávt eellimsaje. Stuorrâ jaavrij jorŋâčaasij suávvileh láá uáli páiháliih. Enâmustáá toh lihâdeh kiđđuv jieŋâi suddâm já kuuđđâm ääigi. Páiháliih juhâsuávvileh orodeh tälviv juuvâi kieŋâlumosijn já hiäjusvirdásijn oosijn, mut kuárŋuh keessiv virdáávub čassijd. Aanaarjäävri, Juvduujuuvâ já Avveeljuuvâ suávvilsalâseh vuáđuduveh luándulâš lassaanmân.

## Ravâdâs já šoddâm
Suávvil čiivgah poreh vuosâpurrâmuššân elleeplaŋkton já sirdâšuveh kuuloold ponne-elleeravâdâsân. Ponne-ellei lasseen rävis suávvileh poreh čäsiuáiván šoddâm tiivrijd sehe ucánjáhháá kyeliravâdâs. Vollâsâš tohhee stuárráábáid suávviláid pyereest já liiba tot kevttum septin-uv. Tiäđui mield meid meeinijd-uv suávvil porá. Aanaarjäävrist já Juvduujuuvâst salâssuávvil koskâtiäddu lii 400–500 g. Táválávt suávvileh pääcih vuálá meetterpiälásâžžân já vuálá kilusâžžân, mut liiba Aanaarjäävrist kuddum 2,4-kilusâš-uv  suávvil. Kilupele stuáruduv suávvil uulât Aanaarjäävrist táválávt 5–6-ihásâžžân.

## Kuuđđâmahe já lasanem
Suávvil lii kiđđuv kođđee kyeli. Tot kođá Aanaar kuávlust iänáážin kesimáánu pelni putes čunoi-, čievrâ- já keđgipuunijn. Suávvileh ulâtteh kuuđđâmahan 3–5-ihásâžžân já 30–40-senttisâžžân. Meeinij lálášum pištá kulmâ oho.

## Pivdem já kevttim
Suávvil lii iänáážin astoääigi kuálásteijee saalâs. Aanaarjäävrist tot koddoo šaapšâ viermipivdem ohtâvuođâst já stággoin, keessiv puzzâvuogâigijn já šliäđgoigijn riddoin já káárguin, já kiđđuv tälviuággumáin uáli-uv cuávis riddočaasijn. Suávvil vyelimitto lii 30 senttid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suáđigil

**Suáđigil** teikâ **Suáđikylá** (,  já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Suáđigilist ääsih 8 310 olmožid, já ton vijđodâh lii 12 415,40 km², mast 723,76 km² lii čääci. Kieldâ lii Suomâ nubben stuárráámus vijđoduv mieldi Aanaar maŋa. Suáđigil naaburkieldah láá Aanaar, Kiemâjävri, Kittâl, Pelkosnjargâ, Ruávinjargâ já Suovâkuoškâ.

## Historjá

Suáđigil vuáđudui ive 1893.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Aska, Heinäperä, Hinganmaa, Jeesiö, Kaarto, Kakslauttanen, Kelujärvi, Kersilö, Kierinki, Kukasjärvi, Lismanaapa, Lokka, Luosto, Madetkoski, Moskuvaara, Murtomaa, Orajärvi, Petkula, Peurasuvanto, Puolakkavaara, Purnumukka, Rajala, Raudanjoki, Riipi, Sassali, Sattanen, Seipäjärvi, Siurunmaa, Syväjärvi, Tankavaara, Torvinen, Uimaniemi, Unari, Vaalajärvi, Vuojärvi já Vuáčču.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sveeici kantoneh

thumb|500px|Sveeici kantoneh
Sveeicist láá 26 **kantonid**, main lii vijđes jiešhaldâšem.

## Käldeeh
Swahilikielâ

thumb|
**Swahili** (swahilikielân *kiswahili*) lii bantukielâ, mon swahilih sárnuh já mii lii vijđáht kiävtust Nuorttâ- já Koskâ-Afrikist. Tast láá suulân 80 miljovn sárnod. Virgálâžžân kiellân tot lii Tansaniast já Keniast, mutâ tot kiävttoo meiddei Ugandast, Somaliast, Mosambikist, Malawist, Ruandast, Burundist, Sambiast já Kongost.

Arabia lii vaiguttâm swahilin ennuv, já swahilist láá-uv ennuv lovnâsäänih arabiakielâst. Joba "swahili" lii lovnâ já puátá arabia säänist "sawāḥilī", mii lii maaŋgâlovo adjektivhäämi säänist, mii meerhâš "riddokuávlu" (eŋg. jurg. "of the coast"). Puárásumos siäilum swahilikielâg tekstâ lii 1700-lovo aalgâst, já tot lii čallum arabia pustavijgijn. Tááláá ääigi swahili čálloo kuittâg läättinlij pustavijgijn.

thumb|left|Swahili sárnoo

## Kovegalleria


Askari makumbusho matini Kiswahili - Kiarabu.png|
Swahili-pn.jpg|


## Käldeeh
Syeinimáánu

**Syeinimáánu** lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive čiččâd mánuppaje. Tot lii keesi nubbe mánuppaje. Syeinimáánust láá 31 peivid. Laapist syeinimáánu lii ijâttes iijâ äigi já ive lieggâsumos mánuppaje. 

## Nommâ
Syeinimáánu lii finnim noomâs siämmáánáál tego suomâkielâst-uv: šiiveettáálu syeinipargoi mield.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sysmä

**Sysmä** lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Sysmäst ääsih 3&nbsp;615 olmožid, já ton vijđodâh lii 936,18&nbsp;km², mast 269,88&nbsp;km² lii čääci. Sysmä naaburkieldah láá Asikkala, Hartola, Heinola, Kuhmoinen, Luhanka já Padasjoki.

## Historjá

Sysmä vuáđudui ive&nbsp;1442.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Sysmä markkân.

## Siijdah

Joutsjärvi, Karilanmaa, Kinnarila (Skinnarila), Koivisto, Käenmäki (Tikkala), Liikola, Nikkaroinen, Nuoramoinen, Onkiniemi, Otamo, Palvala, Rapala, Ravioskorpi, Saarenkylä, Soiniemi, Suurikylä, Särkilahti, Taipale, Toivola, Valittula, Vintturi, Virtaa já Voipala (Suopelto).

## Liŋkkâ

* Sysmä kieldâ päikkisiijđoh (suomâkielân)

## Käldeeh
Syyria

thumb
**Syyria** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Damaskos.

## Eennâmtieđâ
Syyria vijđodâh lii 187&nbsp;437&nbsp;km², mast 1&nbsp;550&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Syyria lii maailm 89. stuárráámus staatâ.

### Morfologia

Syyria alemus saje lii Hermon čokke, mii paijaan &nbsp;m alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii Jarmuk-nommâsii juuvâ riddo (-66&nbsp;m).

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Säämi ollâopâttâh

thumb|Diehtosiida ađai Säämi ollâopâttuv rakânâs
**Säämi ollâopâttâh** teikkâ **Säämi ollâškovlâ** (, ) lii Kuovdâkiäinust leijee ollâopâttâh, mii vuáđudui ive 1989. Ton váldu-ulmen lii adeliđ sämikielâg uáppeid tohálâšvuođâ porgâđ sehe Säämist já eres siärváduvâin.

## Tooimah
Säämi ollâopâttuvvâst láá čuávuvááh uáppufalâlduvah:

* Säämi vuáđuškovlâmáttáátteijee uápuh (integrerejuvvon master)
* Párnáikärdimáttáátteijee uápuh (bachelor)
* Sämikielâ já -kirjálâšvuotâ (algâuápuin kidâ tuáhtártođhos räi)
* Journalistiik (bachelor já master)
* Tyeji (bachelor já master)
* Puásuituálu (bachelor)

## Rehtoreh
* 2019−2023 Láilá Susanne Vars
* 2015−2019 Gunvor Guttorm
* 2011−2015 Jelena Porsanger
* 2007−2011 Steinar Pedersen
* 2003−2007 Mai Britt Utsi
* 2000−2003 Kjell Kemi
* 1996−2000 Asta Balto
* 1989−1996 Jan Henry Keskitalo

## Käldeeh
São Tomé

**São Tomé** lii São Tomé já Príncipe stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Kovegalleria

File:Catedral_de_Nossa_Senhora_da_Gra%C3%A7a_S%C3%A3o_Tom%C3%A9_(20234213142).jpg|Sé Catedral de Nossa Senhora da Graça, katedraal São Tomést
File:Sao Tome 10 (16247155721).jpg|Igreja de Nossa Senhora da Conceição, kirkko São Tomést
File:Forte de Sao Sebastiao (20026107129).jpg|São Sebastião Museo.
File:2012SaoTome-8_(8042889363).jpg|São Tomé kaavpug
File:Sao_Tome_6_(16248990145).jpg|São Tomé kuávdáást
File:Sao Tome MiniPleco Minimart (16061556230).jpg|São Tomé kaavpug
File:São Tome DSC 8023 (32725545662).jpg|São Tomé já Príncipe alemus riehti
File:Sao_Tome_Pier_Jumping_2_(16248251742).jpg|Párnááh njuškomin ruugâst
File:São Tome DSC 7973 (32837891006).jpg|Ohtâ uáiviluodâin uáivikaavpug São Tomést, Praia Cruz 
File:Sao_Tome_Banco_Internacional_de_Sao_Tome_e_Principe_(16247128161).jpg|Puáris Banco Internacional de São Tomé e Príncipe saje
File:São_Tome_DSC_8001_(32064480143).jpg|São Tomé kuávdáást
File:São Tome DSC 8130 (32725666342).jpg|Estádio Nacional 12 de Julho
File:Sao Tome 35 (16062842099).jpg|São Tomé, STP
File:Banco Central de São Tomé (2).jpg| Kuávdáš
File:São_Tome_DSC_8084_(32755448031).jpg|Baía Ana Chaves, São Tomé
File:Palais présidentiel à São Tomé (6).jpg| São Tomé já Príncipe presidentlanne
File:Casa da Cultura à São Tomé (4).jpg|*Casa da Cultura de São Tomé*


## Käldeeh
São Tomé já Príncipe

**São Tomé já Príncipe demokraatlâš täsiväldi** () ađai **São Tomé já Príncipe** lii suáluistaatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii São Tomé.

## Eennâmtieđâ
[thumb|left|São Tomé já Príncipe lii [suáluistaatâ Koskâ-Afrikist.]]
São Tomé já Príncipe vijđodâh lii 964&nbsp;km², mast 0&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduvâs peeleest São Tomé já Príncipe lii maailm 184. stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
São Tomé já Príncipe lii jiečânâs täsiväldi Koskâ-Afrikist. São Tomé já Príncipest iä lah staatârääjih, tastko tot lii suáluistaatâ. São Tomé já Príncipe pirrâ lii Atlant väldimeerâ. Merâriddo lii ohtsis 209 km.

### Suolluuh
Staatâ uáivisuolluuh láá São Tomé já Príncipe, moi koskâ lii suulân 140&nbsp;km.

[thumb|left|[Pico de São Tomé lii São Tomé já Príncipe alemus vääri.]]
### Morfologia

São Tomé já Príncipe alemus vääri lii Pico de São Tomé, mii paijaan 2&nbsp;024&nbsp;meetter alodâhân. Tot lii meiddei São Tomé -suolluu alemus vääri. 

Príncipe-suolluu alemus vääri vist lii Pico do Príncipe, mii paijaan 947&nbsp;meetter alodâhân. Nube käldee mield Pico do Principe alodâh lii kuittâg 948&nbsp;m. 

São Tomé já Príncipe vyeligumos saje vist lii Atlant väldimeerâ riddo (0&nbsp;m).

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sämicissááš

thumb|Sämicissáá maneh

**Sämicissááš** lii loddešlaajâ, mii kulá cissái hiäimun já varbusluudij lahkon.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Sämicissááš lii 12,5–14 cm kukke já tiäddá 11–14 g. Tot sulâstit vyevdicissáá, mut sämicissááš lii ruškâd já vyevdicissááš vielgâd. Sämicissáá uáivi lii tevkisruškâd, naamar čappâd já čeve vielgâd. Čuávji sehe selgi láá ruškâdeh já suájáh sehe poođâš ránáseh.

Sämicissáá koččomjienâ lii vyevdicissáálágán "tsi-tsi-tshää-tshää". Laavlâ lii šurijdeijee já paimâtteijee "tsi-yrr tsi-yrr..." sehe oovtâkiärdánis "tse-tse-tse..."

Puárásumos syemmilâš riegistum sämicissááš lii lamaš 9 ihheed já 4 peeivi puáris. Tot lii meid Euroop puárásumos sämicissááš.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Sämicissááš iälá puáris kuácceevuovdijn Fennoskandiast, Ruošâst já Alaskast. Suomâst sämicissááš pessee Tave-Suomâ kuácceevuovdijn. Parâmeeri lii suulân 40 000. Sämicissááš lii päikkilodde, mut nuorâ ohtâgâsah sättih varriđ Maadâ-Suomân.

Sämicissáá eellimpirâsin láá siähálâsvyevdih já kuácceevyevdih, meid laajišvyevdih. Sämicissáá revirist kolgâččii leđe suárvih teikkâ vuággumuorah, mut tot puáhtá peessiđ meid nuorâ vuovdijn, jis tobbeen láá loddevuovdah. Sämicissáá reeviir lii táválávt suulân neljihâškilomeetter.

## Lasanem

Niŋálâs ráhtá piervâl puáris čäšnivuágun teikkâ loddevuovdân. Tot sáttá kuásnii jieš rähtiđ vuágu. Niŋálâs mannee vyesimáánust koskâmiärálávt 7,4 manneed já láálá taid kyehti oho. Kuábbááh-uv vaanhimeh tipšoh uđâgáid. Toh vyelgih peesist kuulmâ oho ahasâžžân.

## Raavâd

Sämicissááš porá enâmustáá čielgitävtittemes elleid. Algâkeesist tot lii táválávt ucâmin enâmist ovdâmerkkân evnijd. Keessiv tot sirdâšuvá muoráid puurrâđ kiivsâid. Čohčuv já tälviv tot porá muorjijd já loddelyevdi siemânijd já vuojâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sämitigge (Suomâ)

[thumb|400px|[Sajos|Säämi kulttuurkuávdáš SajosKove: Kimberli Mäkäräinen]]
**Sämitigge** (, ) lii Suomâ sämmilij alemus, ovdâsteijeevâš já pooliitlâš jiešhaldâšemorgaan, mii tuáimá riehtiministeriö haldâšemsyergist. Ovdil Sämitige Suomâst tooimâi Säämi Parlament iivij 1973–1995.

## Jesâneh
Sämitige 21 jesânid já nelji värijeessân väljejuvvojeh sämmilij koskâvuođâst valjâiguin, moh olášuttojeh jyehi niäljád ive. Jyehi sämikuávlu kieldâst kalga valjiđ ucemustáá kulmâ ovdâsteijee sämitiigán. Kuulmâ sämmilii vuáđudem väljejeijeeservi puáhtá asâttiđ iävtukkâs sämitiigán.

## Pargo
Sämitige pargon lii vuáváđ já olášuttiđ Suomâ vuáđulaavâst sämmiláid turvâstum kielâ já kulttuur kyeskee jiešhaldâšem. Sämitigge oovdâst sämmilijd aalmuglâš já aalmugijkoskâsâš ohtâvuođâin já hoittáá sämmilij kielân, kulttuurân já sii sajattâhân kyeskee aašijd algâaalmugin. Sämitigge puáhtá adeliđ oovdânpyehtimijd, alguid já ciälkkámušâid virgeomâháid. Sämitigge addel ihásávt 60–200 sierâlágán algud já ciälkkámužžâd sierâ peelijd. Ton lasseen sämitigge noomât ovdâsteijeid maŋgáid sierâ pargojuávhoid. Nube válduášálâš toimâvyehhin láá virgeomâhâiguin toohum ráđádâlmeh.

## Keejâ meid
* Sämitigge (Ruotâ)
* Sämitigge (Taažâ)

## Fáádást eres soojijn

* Suomâ Sämitige nettisiijđoh

## Käldeeh
Säämi-suomâ sänikirje

**Säämi-suomâ sänikirje** (1993) lii anarâškielâ sänikirje, mon Pekka Sammallahti já Matti Morottaja lává ráhtám. Vuáđđun toos lii kevttum ovdebâš kirje Säämi-suoma-säämi škovlasänikirje (1982), mutâ suomâ-säämi uási lii kuođđum meddâl. Sammallahti-Morottaja sänikiirján láá lasettum meid uđđâ säänih já oovdeb kirje feeilah njyelgejum. Kirjeest láá paijeel 8 000 säännid.
Čäällimvyehi lii muttum ovdebáá kirjeest ko ovdâmerkkân diftoŋeh *eä* já *oa* saajeest láá taan kirjeest *iä* já *uá*. Sänikirje loopâst kávnojeh meid motomeh sujâttemovdâmeerhah.

## Käldeeh
Säämi suuvâ laavlâ

**Säämi suuvâ laavlâ** (, ) lii säämi aalmuglâšlaavlâ. Tot lii Isak Saba tihtâ, mii almostui Saǥai Muittalægje -aavisist cuáŋuimáánu 1. peeivi 1906. Porgemáánust 1986 tollui Årest sämmilâškonferens, kost tihtâ väljejui aalmuglâšlaavlân. Tiivtâ lii nuottim taažâ šuoŋârähtee Arne Sørli. Melodia tuhhiittui Helsigist tollum Sämikonferensist ive 1992. Laavlâ lii jurgâlum puoh sämikieláid. Anarâškielân tom lii jurgâlâm Matti Morottaja.
pienoiskuva|Sagai Muittalægje 1906

## Säänih
1.
:Tääbbin tavveen Távgái vyelni
:mist lii stuorrâ Säämieennâm.
:Tuodâr liäbbáá tuoddâr tyehin,
:jävri šiärráá jäävri alda.
:Čoheh čielgijn, čoroh čuumâin
:alanedeh alme vuástá.
:Šäävvih juuvah, šuveh vyevdih,
:cäähih ciägu stälinjaargah
:meendu muávroo meerâ siis.

2. 
:Tälviv tääbbin puolâšpiegah,
:muotâpuurgah merettemeh.
:Säämi suuhâ siäloin mieláin
:iäccá kuittâg enâmijdis.
:Máđháliist láá mánutteveh,
:kiđordeijee kuovsâkkâsah,
:ruoškâs, ruovgâš roođoin kulloo,
:juucâ jaavrijn, jolgâdâsâin,
:kerrisskaalâ maađij mield.

3.
:Já ko kesipiäiváš páštá
:meecijn, meerâin, merâriddoin,
:kole siste kuálásteijeeh
:suiloh meerâin, suiloh jaavrijn.
:Kollen čyevih čäcilodeh,
:silbân kolgeh Säämi juuvah,
:šiälguh čyeimih, šaleh ááiruh,
:lyeštih almaah lávlustâlân
:kiävŋáid, kuoškâid, kuánilijd.

4.
:Säämieennâm suhâkodde
:tot lii killám toijuuhánnáá
:koddee čuuđijd, karokaavpijd,
:viehis veriviäru väldeid.
:Tiervâ tunjin, siđhes suuhâ!
:Tiervâ tunjin, ráávhu ruotâs!
:Tust láá suáđih sođâhánnáá,
:viiljâin vorrâ vardehánnáá.
:Sijvo suuhâ sämmilâš!

5.
:Madâräijiheh láá tovle
:vuáittâm verrušeijee vievâid.
:Vuástálistup viiljah mij-uv
:siđhesvuođáin suárdálâsâid
:Peeivi parnij noonâ nääli,
:iä tuu vyeiti vajaliihkin,
:jis tun toolah kollekielâd,
:muštáh maddârijdâd sääni:
:Säämieennâm sämmiláid!

## Käldeeh
Tadžikistan

thumb
**Tadžikistan** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Dušanbe.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Taivalkoski

**Taivalkoski** lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Taivalkoskist ääsih 3&nbsp;945 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;650,66&nbsp;km², mast 212,81&nbsp;km² lii čääci. Taivalkoski naaburkieldah láá Kuáccám, Posio, Pudasjärvi já Suomussalmi.

## Historjá

Taivalkoski vuáđudui ive&nbsp;1879.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Taivalkoski markkân.

## Siijdah

Asutusalue, Inkee, Jokijärvi, Jokikylä, Jurmu, Koitila, Kosto, Kurtti, Loukusa, Metsäkylä, Pisto, Polo, Taivalkoski, Tyrävaara já Vaarakylä.

## Käldeeh
T

thumb|T
**T** lii läättinlâš puustavoornig 20. já anarâškielâ puustavoornig 26. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Taažâ

**Taažâ**, virgálávt **Taažâ kunâgâskodde** (, , , , , ), lii jiečânâs staatâ Tave-Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Oslo. 

## Eennâmtieđâ
Taažâ vijđodâh lii 384&nbsp;484,38&nbsp;km², mast 20&nbsp;218,02&nbsp;km² ađai 5,3 % lii čääci. Vijđoduv mield Taažâ lii maailm 69.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
[thumb|left|Taažâ lii Tave-[Euroopist.]]
Taažâ lii staatâ Tave-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá mäddin já maadânuorttân Suomâ sehe nuorttân Ruotâ já Ruoššâ. Taažâ kuhemus rääji lii Ruottáin; tot lii 1&nbsp;666&nbsp;km kukke. Uánihumos lii 191&nbsp;km rääji Ruoššáin.

### Morfologia
[thumb|left|[Galdhøpiggen lii Taažâ alemus vääri.]]
Taažâ alemus saje lii Galdhøpiggen čokke (1&nbsp;155&nbsp;m); vyeligumos lii Taažâmeerâ riddo (0&nbsp;m).

## Haldâttâh já politiik
thumb|left|Taažâ uđđâ läänih ive 2024 rääjist
Taažâ lii parlamentaarlâš demokratia já vuáđulavâlâš monarkia. Tot lii ohtâsâšstaatâ, mast láá kyehti haaldâtlâš tääsi staatâ vuoluubeln: läänih já kieldah. Ton staatâhovdâ lii Taažâ monark, kii lii lamaš 1991 rääjist kunâgâs Harald V. Taažâ roonnig lii lamaš Sonja. Ive 2021 Taažâ pargeipiäláduv politikkárist Jonas Gahr Størest šoodâi Taažâ haldâttâhjođetteijee ađai Taažâ uáiviminister.

### Kuávlulâš jyehim
Läänih láá Taažâ alemuu tääsi kuávluhaldâttâhohtâdâh. Läänih juáhhojeh kieldáid. Motomijn kieldâin láá kaavpugvuoigâdvuođah.

Ive&nbsp;2020 Taažâst lijjii 356&nbsp;kieldâd.

#### Táálááh läänih
Kesimáánu 14. peeivi 2022 Taažâ Stuorrâtigge meridij, ete uđđâivemáánu 1. peeivi 2024 rääjist Taažâ juáhhoo 15 läänin. Ovdil uđđâivemáánu 1. peeivi 2024 Taažâst lijjii 11&nbsp;läännid.

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Taažâst ääsih 5&nbsp;550&nbsp;203 olmožid. 

### Kielah
Tárukielâ lii virgálâš kielâ Taažâst. Virgáliih ucceeblovokielah láá orjâlâškielâ, juulevsämikielâ já maadâsämikielâ. Sämikielâ lii virgálâš kielâ čuávuváin kieldâin: Kuovdâkiäinu, Kárášjuuhâ, Kaivuonâ, Lavangen, Uunjargâ, Porsaŋg, Tiänu, Tivtâsvuonâ já Snåsa. Porsaŋgist meiddei kveenikielâ lii virgálâš kielâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Talsi

**Talsi** lii kaavpug Latviast. Talsist ääsih 8&nbsp;973 olmožid, já ton vijđodâh lii 7,83&nbsp;km².

## Historjá
Talsist šoodâi kaavpug ive&nbsp;1917.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tampa

thumb|
thumb|Tampa lippu
thumb|Tampa kárttáást
**Tampa** lii kaavpug Florida uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii Florida uásistaatâ kuálmádin stuárráámus kaavpug. Tobbeen ääsih ohtsis suulân 413 000 olmožid. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tampere

thumb|Tampere - Kovvejum Näsinneulast
**Tampere** () lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tamperest ääsih 238&nbsp;671 olmožid, já ton vijđodâh lii 689,59&nbsp;km², mast 164,64&nbsp;km² lii čääci. Tampere naaburkieldah láá Kangasala, Lempäälä, Nokia, Orivesi, Pirkkala, Ruovesi já Ylöjärvi.

## Historjá
Tampere vuáđudui ive&nbsp;1779.

### Kieldâlahtemeh
Messukylä kieldâ lohtui Tamperen ive&nbsp;1947. Aitolahti kieldâ lohtui Tamperen ive&nbsp;1966. Teisko kieldâ lohtui Tamperen ive&nbsp;1972.

## Šoŋŋâdâh

## Ustevvuotâkaavpugeh
Tampere ustevvuotâkaavpugeh láá:

*  Brașov, Romania
*  Chemnitz, Saksa
*  Essen, Saksa
*  Kanton, Kiina
*  Kaunas, Liettua
*  Kiova, Ukraina
*  Klaksvík, Färsuolluuh
*  Kópavogur, Island
*  Linz, Nuorttâriijkâ
*  Łódź, Puola
*  Miskolc, Uŋgar
*  Nižni Novgorod, Ruoššâ
*  Norrköping, Ruotâ
*  Odense, Tanska
*  Olomouc, Čekki
*  Syracuse, Ovtâstum staatah
*  Tartto, Eestieennâm
*  Ruándim, Taažâ

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tansania

**Tansania ovtâstum täsiväldi** (swahilin *Jamhuri ya Muungano wa Tanzania*, ) ađai **Tansania** (swahilin já ) lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Dodoma. 

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih
Tansania lii staatâ Afrikist. Ton ránnjástaatah láá Kenia, Uganda, Ruanda, Burundi, Kongo demokraatlâš täsiväldi, Sambia, Malawi já Mosambik. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tallinna

**Tallinna** () lii Eestieennâm stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tallinnast ääsih 437&nbsp;619 olmožid. Ton vijđodâh lii 159,4&nbsp;km² já alodâh 9&nbsp;m. 

## Historjá
Tallinnast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1248.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kuávlujuáhu

Tallinna lii juohhum käävci kaavpuguásán.
thumb|left|290 px|Tallinna kaavpuguásih

## Panoraamkove

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tanska

**Tanska** ađai **Tanska kunâgâskodde** () lii staatâ Euroopist. Tanska lii parlamentaarlâš demokratia já vuáđulavâlâš monarkia. Ton uáivikaavpug lii Kööbenhaammân. 

## Historjá
Juovlâmáánu 7.&nbsp;peeivi&nbsp;2023 Tanska parlament tuhhiittij laavâ, mii kiäldá oskoldâhlij tevstâi puáldim kirjen. Keevâtlávt taat meerhâš Kooraan puáldim kieldim. Laavâ ulmen lii lopâttiđ oskoldâhlij vuovij "pilkkedem". Laahâ finnij 94 jiennâd peeleest já 77 jiennâd vuástá. Käävcis aalmugovdâsteijein iä jienâstâm. Virgálávt laahâ kiäldá tagarij tevstâi heiviimettumes kieđâvuššâm almolávt, moid oskoldâhlijn juávhuin lii perustume. Lahâiävtuttâs finnij kriitiik eereeb iärrás parlament uálgispele suájáást. Parlamentarikkáreh kyedittii tom, et Tanska ij kolgâččii mutteđ lahâasâttâsâid tondiet, et olgoeennâmliih aalmugeh luávkkášuveh mastnii, mii tábáhtuvá Tanskaast.

## Eennâmtieđâ

Tanska šadda Jylland njargâenâmist já čuođijn suolluin. 

### Sajadâh já rääjih
Tanska ránnjástaatah láá Saksa máddáábeln sehe Ruotâ já Taažâ taavaabeln. Ton lasseen Kanadast já Tanskaast lii ohtâsâš rääji. 

### Morfologia

Tanska alemus saje lii suullân 170 meetterid merâase paajaabeln. 

## Viehâdâh

### Kielah
Tanska virgálâš kielâ lii tanskakielâ. Saksakielâst lii ucceeblovokielâ sajattâh Maadâ-Jyllandist. Färkielâ lii virgálâš kielâ Färsuolluin já kalaallisutkielâ (ruánááeennâmkielâ) lii virgálâš kielâ Ruánááenâmist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tartto

**Tartto** () lii Eestieennâm nubben stuárráámus kaavpug. Tarttost ääsih 92&nbsp;974 olmožid. Ton vijđodâh lii 38,8&nbsp;km² já alodâh 57&nbsp;m.

## Käldeeh
Tave-Amerik

**Tave-Amerik** lii Amerik taveuási Maadâ-Amerik taavaapeln. Ton vijđodâh lii suulân 24&nbsp;480&nbsp;000 km2 já tobbeen ääsih paijeel 530 miljovn olmožid. Tave-Amerikist láá ohtsis 38 staattâd.

Tave-Amerikist láá kulmâ stuorrâ staatâ: Kanada, Meksiko já Ovtâstum staatah.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tave-Amerik staatah

• 25px|border Kanada

• 25px|border Ovtâstum staatah

## Kuovdâ-Amerik

• 25px|border Belize

• 25px|border Costa Rica

• 25px|border El Salvador

• 25px|border Guatemala

• 25px|border Honduras

• 25px|border Meksiko

• 25px|border Nicaragua

• 25px|border Panama

## Karibia

• 25px|border Antigua já Barbuda

• 25px|border Bahama

• 25px|border Barbados

• 25px|border Dominica

• 25px|border Dominikaanisâš täsiväldi

• 25px|border Grenada

• 25px|border Haiti

• 25px|border Jamaika

• 25px|border Kuuba

• 25px|border Saint Kitts já Nevis

• 25px|border Saint Lucia

• 25px|border Saint Vincent já Grenadiineh

• 25px|border Trinidad já Tobago
Tave-Carolina

**Tave-Carolina** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Raleigh.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tave-Irland

**Tave-Irland** (, , ulsterskottikielân *Norlin Airlann*) lii ohtâ Ovtâstum kunâgâskode neelji enâmist. Ton uáivikaavpug lii Belfast.

Tave-Irland váldá suulâi oovtâ kuuđâd uási Irland suolluu eennâmvijđoduvâst, já tom rääji Irlandijn lii ohtsis 499&nbsp;km.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tave-Korea

thumb
**Tave-Korea** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Pjongjang.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tave-Makedonia

**Tave-Makedonia**, virgálávt **Tave-Makedonia täsiväldi** (), lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Skopje.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Teheran

thumb|Teheran
**Teheran** () lii Iran stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tarjesämikielâ

thumb|upright|
9. Tarjesämikielâ
**Tarjesämikielâ** lii sämikielâ, mii kielâlávt lohhoo nuorttâkielâi nannaamjuávkun. Tot sárnoo ärbivuáválávt Ruošâbeln Kuáládâhnjaargâ nuorttâoosijn. Ive 2010 láin tuše kyehti sárnoo. 
thumb|left|Zoja Gerasimova (čižetp.), nubbe tarjesämikielâ majemuin sárnoin.<br /><small>Kove ive 2006.</small>

## Kirjekielâ
Tarjesämikielâst ij lah jieijâs čäällimvyehi.

## Liiŋkah
* Glottolog

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tervola

**Tervola** lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tervolast ääsih 3&nbsp;003 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;592,03&nbsp;km², mast 32,29&nbsp;km² lii čääci. Tervola naaburkieldah láá Kiemâeennâm, Ranua, Ruávinjargâ, Simo, Tuárnus já Pajetuárnus.

## Historjá

Tervola vuáđudui ive&nbsp;1867.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Hastinrinne, Isonpalonperä, Kaisajoki, Kiviaho, Koivu, Korpela, Kuusikko, Kätkävaara, Lapinniemi (kuávdáš), Lehmikumpu, Liimatta, Loue, Mattinen, Ossauskoski, Paakkola, Palonperä, Peura, Reutuaapa, Sihtuuna, Suolijoki, Suukoski, Varejoki já Ylipaakkola.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Teuva

**Teuva** () lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Teuvast ääsih 5&nbsp;043 olmožid, já ton vijđodâh lii 556,05&nbsp;km², mast 1,38&nbsp;km² lii čääci. Teuva naaburkieldah láá Isojoki, Karijoki, Kurikka, Kauhajoki já Närpiö.

## Historjá

Teuva vuáđudui ive&nbsp;1868.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Horonkylä, Kauppila, Korvenkylä, Luovankylä (Parra), Norinkylä, Perälä, Riippi, Salonpää, Teuva markkân já Äystö.

## Käldeeh
Tarja Halonen

250px|right|thumb|Tarja Halonen ive 2011
**Tarja Kaarina Halonen** (š. juovlâmáánu 24. peeivi 1943, Helsig, Suomâ) lii syemmilâš politikkár, juuriist já äššivyeijee. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 11. presidentin iivij 2000–2012. Sun lii vuosmuš nissoon, kii lii jođettâm Suomâ täsivääldi. Sun algâttij virgeest njuhčâmáánu 1. peeivi 2000. Sun väljejui uđđâsist Suomâ täsivääldi presidentin ive 2006.

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Tarja Halonen 1948.jpg|
Tiätuvuárkká:Tarja-Halonen-1975.jpg|
Tiätuvuárkká:Vladimir Putin in Finland 2-3 September 2001-8.jpg|
Tiätuvuárkká:Tarja Halonen 2021. aasta Arvamusfestivalil.jpg|


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tervo

**Tervo** lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tervost ääsih 1&nbsp;509 olmožid, já ton vijđodâh lii 494,30&nbsp;km², mast 146,55&nbsp;km² lii čääci. Tervo naaburkieldah láá Keitele, Kuopio,  Pielavesi, Rautalampi, Suonenjoki já Vesanto. Tervo li ässeelovo mield Tave-Savo eennâmkode ucemus kieldâ.

## Historjá

Tervo vuáđudui ive&nbsp;1926.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Siijdah

Hautolahti, Hyvölä, Koivujärvi, Utrianlahti, Talluskylä já Tervo markkân.

## Kovegalleria

ABC Tervo.jpg|
Tervon kirjasto - Kirkkotie 5 - Tervon kk - Tervo.jpg|
Tervon ortodoksinen rukoushuone - Pyhän profeetta Elian rukoushuone - Kirkkotie 9 - Tervon kk - Tervo.jpg|


## Käldeeh
The Star-Spangled Banner

**The Star-Spangled Banner** lii Ovtâstum staatâi aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust virgálávt ive 1931 rääjist (de facto ive 1916 rääjist). Lavluu lii nuottim John Stafford Smith, já ton saanijd lii čáállám Francis Scott Key.

## Säänih
### Eŋgâlâskielâliih säänih
:O say, can you see, by the dawn’s early light,
:What so proudly we hailed at the twilight’s last gleaming,
:Whose broad stripes and bright stars, through the perilous fight,
:O’er the ramparts we watched, were so gallantly streaming?
:And the rockets’ red glare, the bombs bursting in air,
:Gave proof through the night that our flag was still there;
::O say, does that star-spangled banner yet wave
::O’er the land of the free and the home of the brave?

:On the shore, dimly seen thro’ the mist of the deep,
:Where the foe’s haughty host in dread silence reposes,
:What is that which the breeze, o’er the towering steep,
:As it fitfully blows, half conceals, half discloses?
:Now it catches the gleam of the morning’s first beam,
:In full glory reflected, now shines on the stream
::’Tis the star-spangled banner. Oh! long may it wave
::O’er the land of the free and the home of the brave!

:And where is that band who so vauntingly swore
:That the havoc of war and the battle’s confusion
:A home and a country should leave us no more?
:Their blood has washed out their foul footstep’s pollution.
:No refuge could save the hireling and slave
:From the terror of flight, or the gloom of the grave,
::And the star-spangled banner in triumph doth wave
::O’er the land of the free and the home of the brave.

:Oh! thus be it ever, when freemen shall stand
:Between their loved homes and the war’s desolation,
:Blest with vict’ry and peace, may the Heav’n-rescued land
:Praise the Pow’r that hath made and preserved us a nation!
:Then conquer we must, when our cause it is just,
:And this be our motto: "In God is our trust."
::And the star-spangled banner in triumph shall wave
::O’er the land of the free and the home of the brave

### Suomâkielâlâš jurgâlus

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tiänu

**Tiänu** (,  já ) lii kieldâ Taažâst. Ive&nbsp;2025 aalgâst Tiänust assii 2&nbsp;798 olmožid, já kieldâ vijđodâh lâi 4&nbsp;051,28&nbsp;km², mast 218,90&nbsp;km² lâi čääci.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Togo

**Togo** teikkâ **Togo täsiväldi** () lii jiečânâs täsiväldi Viestâr-Afrikist Guinealuovtâ taveriddoost. Ton uáivikaavpug lii Lomé.

## Eennâmtieđâ
[thumb|left|[Agou (čokke)|Agou lii Togo alemus vääri.]]
Togo vijđodâh lii 56&nbsp;785&nbsp;km², mast 4,2 % lii čääci. 

### Sajadâh já rääjih
Togo lii Viestâr-Afrikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Burkina Faso, nuorttân Benin já viestârist Ghana. Mäddin Togo raijâšuvá Beninluohtân, mii lii uási Guinealuovtâst.

### Morfologia
Togo alemus saje lii Agou čokke (986&nbsp;m); vyeligumos lii Beninluovtâ riddo (0&nbsp;m).

## Haldâttâh já politiik
[left|thumb|1. [Savanes (Togo)|Savanes, 2. Kara, 3. Centrale, 4. Plateaux, 5. Maritime]]

### Kuávlulâš jyehim

Togo lii juohhum viiđâ kuávlun (). Tavveen máádás toh láá: Savanes, Kara, Centrale, Plateaux já Maritime. Kuávluh láá juohhum 35 prefektuurân ().

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Togost láá suulân 8,5 miljovn ässed. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tiänu (juuhâ)

**Tiänu** lii räjijuuhâ Suomâ já Taažâ kooskâst. Juuhâ lii ohtâ Tave-Euroop stuárráámuin já merhâšitteemuin luosâjuuvâin. Tiänu kukkodâh lii&nbsp;250 km, mast Suomâ peln 152&nbsp;km. Čácáduv kulgâmvijđodâh lii 16&nbsp;377&nbsp;km2.

## Kuálástus

Tiänu lii Tuárnusjuuvâ sehe Muoniojuuvâ lasseen Suomâ tergâdumos luosâjuuhâ, mon tááhust kuálástemtuurism lii uáli tergâdis iäláttâs sehe Taažâ já Suomâ peln. Meid páihálijd ulmuid juuvâst kuálástem lii ain lamaš uáli tergâd. Tiänu luosâ lii uáli maaŋgâhámásâš, já tast láá maaŋgah eres näälih, moh kođeh jieijâs sijđojuuvâin. Tiänu koskâmiärálâš saalâsmeeri lii moonnâm 45&nbsp;ive ääigi lamaš suullân 120&nbsp;000&nbsp;kg. 2000-lovo aalgâst mereh láá kuittâg-uv kiäppánâm mottoom verdi. Ohtâ suijâ toos lii *Gyrodactylus salaris* -parasiit levânem. 

Luosâ lasseen Tiänust láá suávvileh já merâkuávžureh.

## Eennâmtieđâ

Juuvâ uáiviuáli álgá Paje-Aanaarjuuvâ aalmuglâšmeecist Kuovdâkiäinust, mut tot kočoduvvoo talle vala Aanaarjuuhhân. Aanaarjuuvâ sijđojuuhâ, Räjijuuhâ, álgá Iänuduv Piäldutuoddârist. Eidusâš Tiänujuuhâ álgá Kárášjuuvâ já Aanaarjuuvâ ovtâstumsaajeest Kärigâsnjaargâ siijdâ alda. Tiänu virded 152 kilomeetter määđhi Suomâ já Taažâ räjijuuhhân já luáštá Taažâ peln Tiänuvuonân Baareencsmeerân. Tiänu sijđojuuvah láá Suomâ peln Piesjuuhâ, Áhujuuhâ, Nilijuuhâ, Nuvvusjuuhâ, Kuáppilâšjuuhâ, Ucjuuhâ, Vetsijuuhâ jna.

Suomâ já Taažâ rääji mana 294 kilomeetter mätki Tiänu čácáduvvâst juuvâ kieŋâlumos saajeest. Ko saje muttoo ubâ ääigi, te rääji kalga tärhistiđ áimukuuvijn teikkâ škajâluođânáin. Rääji tarkkum tábáhtuvá 25&nbsp;ive kooskâi, moonnâm tove ive&nbsp;2000.

Tiänu rasta maneh kyehti šalde Tana Brust já Ucjuuvâst. Tiänujuuvâ čácáduv siijdah láá Suomâ peln Aŋŋel, Kárigâsnjargâ, Nuvvus, Ucjuuhâ sehe Njuárgám, já Taažâ peln Sirma, Pulmanki, Skiippagurra sehe Tana&nbsp;Bru.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tiärmáš

**Tiärmáš**, **Tiärmáá** teikkâ **Miälláá** (, ) lii sijdâ Aanaar kieldâst väldimaađij 4 paaldâst suulân kuttâ kilomeetter Avelist máádás. Tiärmáá čuákkipääihist assii 323&nbsp;ässed ive&nbsp;2019.

## Käldeeh
Toivakka

**Toivakka** lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Toivakkast ääsih 2&nbsp;404 olmožid, já ton vijđodâh lii 413,94&nbsp;km², mast 52,49&nbsp;km² lii čääci. Toivakka naaburkieldah láá Hankasalmi, Joutsa, Jyväskylä, Kangasniemi, Laukaa já Muurame.

## Historjá

Toivakka vuáđudui ive&nbsp;1910.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Toivakka markkân.

## Siijdah

Haukanmaa, Heiska, Huikko, Humalamäki, Kankainen, Nisula, Paloskylä, Ruuhimäki, Taka-Toivakka, Toivakka markkân, Vihijärvi já Viisarimäki.

## Käldeeh
Tokio

**Tokio** lii Jaapaan stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Panoraamkove

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tolentino

**Tolentino** lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Tolentinost ääsih 18&nbsp;863 olmožid. Ton vijđodâh lii 95,12&nbsp;km² já alodâh 230&nbsp;m. Tolentino naaburkieldah láá Belforte del Chienti, Camporotondo di Fiastrone, Colmurano, Corridonia, Macerata, Pollenza, San Ginesio, San Severino Marche, Serrapetrona, Treia já Urbisaglia.

## Historjá

Tolentinost šoodâi kaavpug ive&nbsp;1585.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Abbadia di Fiastra, Acquasalata, Ancaiano, Asinina, Bura, Calcavenaccio, Casa di Cristo, Casone, Cisterna, Collina, Colmaggiore, Divina Pastora, Fontajello, Fontebigoncio, Le Grazie, Maestà, Massaccio, Pace, Parruccia, Paterno, Pianarucci, Pianciano, Pianibianchi, Portanova, Rambona, Rancia, Regnano, Ributino, Riolante, Rofanello, Rosciano, Rotondo, Salcito, San Bartolomeo, San Diego, San Giovanni, San Giuseppe, San Martino, San Rocco, Santa Croce, Santa Lucia, Sant'Andrea, Sant'Angelo, Santissimo Redentore, Troiano, Vaglie já Vicigliano.

## Käldeeh
Tonga

thumb|
**Tonga** lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Nukuʻalofa.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Toomaat

thumb|Tomatteh
**Toomaat** (*Solanum lycopersicum*) lii šaddo, mii lii puáttám Amerikist, vaarâ Perust já Chilest. Nommâ toomaat kiävttoo sehe šaddoost já ton purâtteijee uásist, mii lii šaddotieđâlávt myerji.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Torino

**Torino** lii kaavpug Italiast, Piemonte kuávlust. Torinost ääsih 871&nbsp;194 olmožid. Ton vijđodâh lii 130,01&nbsp;km² já alodâh 239&nbsp;m. Torino naaburkieldah láá Baldissero Torinese, Beinasco, Borgaro Torinese, Collegno, Grugliasco, Mappano, Moncalieri, Nichelino, Orbassano, Pecetto Torinese, Pino Torinese, Rivoli, San Mauro Torinese, Settimo Torinese já Venaria Reale.

## Ustevvuotâkaavpugeh
Torino ustevvuotâkaavpugeh láá:

*  Chambéry, Ranska
*  Köln, Saksa
*  Córdoba, Argentiina
*  Detroit, Michigan, Ovtâstum staatah
*  Esch-sur-Alzette, Luxemburg

*  Gaza City, Palestiina
*  Glasgow, Skotland
*  Liège, Belgia
*  Lille, Ranska
*  Nagoya, Jaapaan

*  Quetzaltenango, Guatemala
*  Rosario, Argentiina
*  Rotterdam, Vuáládâhenâmeh
*  Salt Lake City, Utah, Ovtâstum staatah
*  Shenyang, Kiina

## Käldeeh
Tohmajärvi

**Tohmajärvi** lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Tohmajärvist ääsih 4&nbsp;335 olmožid, já ton vijđodâh lii 895,36&nbsp;km², mast 57,60&nbsp;km² lii čääci. Tohmajärvi naaburkieldah láá Joensuu, Kitee já Rääkkylä.

## Historjá

Tohmajärvi vuáđudui ive&nbsp;1869.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kemie.

## Siijdah

Asema, Akkala, Jouhkola, Järventaus, Kantosyrjä, Kaurila (Kaurilanvaara), Kaustajärvi, Kemie (kieldâkuávdáš), Kenraalinkylä, Kutsu (Kutsunvaara), Murtoi, Niirala, Onkamo, Patsola, Peijonniemi, Petravaara, Riikola, Ristee, Saario, Tenka, Tikkala, Uusikylä, Vatala, Timola, Vepsä, Uusi-Värtsilä já Värtsilä.

## Käldeeh
Toholampi

**Toholampi** lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Toholampist ääsih 3&nbsp;035 olmožid, já ton vijđodâh lii 616,89&nbsp;km², mast 8,07&nbsp;km² lii čääci. Toholampi naaburkieldah láá Kannus, Kokkola, Lestijärvi já&nbsp;Sievi.

## Historjá

Toholampi vuáđudui ive&nbsp;1865.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Toholampi markkân.

## Siijdah

Alakylä, Asiala, Hirvikoski, Häkkilä, Härkäneva, Kleemola, Kotila, Jämsä, Lamu, Markki, Maunu, Määttälä, Oikemus, Parhiala, Riuttanen, Purontaka, Sykäräinen já Toholampi markkân.

## Kovegalleria

Toholampi.jpg|


## Käldeeh
Toronto

thumb|300px|right|Toronto
thumb|300px|Toronto kárttá

**Toronto** lii kaavpug Kanadast. Tot lii Kanada stuárráámus kaavpug já Ontario prooviins uáivikaavpug. Ive 2016 aalmugluuhâm mield kaavpugist láá 2&nbsp;731&nbsp;571 ässed já ubâ Stuorrâ-Toronto -kuávlust ohtsis 5&nbsp;928&nbsp;040 ässed.

## Palvâlusah
### Jotolâh
[thumb|300px|[TTC rađeváávnuh]]

### Škovlim
Torontost lii Kanada stuárráámus ollâopâttâh, ive 1827 vuáđudum Toronto ollâopâttâh. Torontost lii meid staatâ kuálmádin stuárráámus ollâopâttâh, ive 1959 vuáđudum York ollâopâttâh. Tai lasseen Torontost láá maaŋgah taaiđâollâopâttuvah.

## Kulttuur
### Elleekove
Toronto elleekovefestivaal, Toronto International Film Festival, lii ohtâ stuárráámuin elleekovefestivaalijn maailmist ton mield, mon ennuv tobbeen eelih ulmuuh. Tot uárnejuvvoo jyehi ive. Torontost láá meid algâaalmug elleekovefestivaal imagineNATIVE, mii še uárnejuvvoo jyehi ive, sehe nuorâi, 12–18-ihásij uáppei, Take 21 -elleekovefestivaal.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Torre San Patrizio

**Torre San Patrizio** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Torre San Patriziost ääsih 1 961 olmožid. Ton vijđodâh lii 11,93 km², já alodâh 224 m. Torre San Patrizio naaburkieldah láá Fermo, Monte San Pietrangeli, Monte Urano, Montegranaro, Rapagnano.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Santa Maria d'Ete já San Venanzo.

## Uáinámušah
thumb|left|Muvrâ
Torre San Patriziost lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Tobbeen lii meiddei muvrâ, mii lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.

## Käldeeh