open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Euroop staatah

• 25px|border Albania

• 25px|border Andorra

• 25px|border Armenia

• 25px|border Azerbaidžan

• 25px|border Belgia

• 25px|border Bosnia-Hercegovina

• 25px|border Bulgaria

• 25px|border Eestieennâm‎

• 25px|border Espanja

• 25px|border Georgia

• 25px|border Irland

• 25px|border Island

• 25px|border Italia

• 25px|border Kazakstan

• 25px|border Kosovo

• 25px|border Kroatia

• 25px|border Kreikka

• 25px|border Kypros

• 25px|border Latvia

• 25px|border Liechtenstein

• 25px|border Liettua

• 25px|border Luxemburg

• 25px|border Malta

• 25px|border Moldova

• 25px|border Monaco

• 25px|border Montenegro

• 25px|border Nuorttâriijkâ

• 25px|border Ovtâstum kunâgâskodde‎

• 25px|border Portugal

• 25px|border Puola

• 25px|border Ranska

• 25px|border Romania

• 25px|border Ruotâ

• 25px|border Ruoššâ

• 25px|border Saksa

• 25px|border San Marino

• 25px|border Serbia

• 25px|border Slovakia

• 25px|border Slovenia

• 25px|border Suomâ

• 25px|border Sveicci

• 25px|border Taažâ

• 25px|border Tanska

• 25px|border Tave-Makedonia

• 25px|border Čekki

• 25px|border Turkki

• 25px|border Ukraina

• 25px|border Uŋgar

• 25px|border Vatikaanriijkâ

• 25px|border Vielgis-Ruoššâ

• 25px|border Vuáládâhenâmeh
Euroop union

right|thumb|Euroop union lippu
right|thumb|Kárttá
**Euroop union** (,  já ) lii pooliitlâš já ekonomâlâš staatâlitto, moos kuleh 27 jiečânâs já jiešmerideijee eurooplâš jeessânstaattâd.

Euroop union jeessânstaatah láá Belgia, Bulgaria, Eestieennâm, Espanja, Irland, Italia, Kreikka, Kroatia, Kypros, Latvia, Liettua, Luxemburg, Malta, Nuorttâriijkâ, Portugal, Puola, Ranska, Romania, Ruotâ, Saksa, Slovakia, Slovenia, Suomâ, Tanska, Čekki, Uŋgar já Vuáládâhenâmeh. 

Euroop unionist lii ohtâsâš vaaluut euro (*€*).

## Olmoošloho
### Ive 2025 aalgâst
Euroop union kuávlust assii 1.1.2025 450,4 miljovn olmožid. Tot lâi 1 070 702 olmožid eenâb ko 1.1.2024. Pajanem suijân lâi enâmânvarrim. Enâmustáá ulmuuh ääsih Saksaast (83,6 miljovn olmožid), Ranskaast (68,6 miljovn) já Italiast (58,9 miljovn). Tai kuulmâ eennâm olmoošloho lâi joba 47 % ubâ EU:st. Ucemustáá ulmuuh assii Maltast (0,6 miljovn), Luxemburgist (0,7 miljovn) já Kyprosist (1 miljovn). Suomâst assii 5,6 miljovn olmožid ađai 17. enâmustáá.

Olmoošloho pajanij 19 EU-enâmist. Enâmustáá pajanii Malta (+19 ulmuin jyehi 1 000 ulmuu uásild), Irland (+16) já Luxemburg (+14,7) olmoošlovoh. Olmoošloho kiäppánij 8 enâmist, enâmustáá Latviast (-9,9 ulmuin jyehi 1 000 ulmuu uásild), Uŋgarist (-4,7) sehe Puolast já Eestienâmist (-3,4).

Euroop union olmoošlovo pajanem lii hiđásmâm. Vala 1960-lovvoost olmoošloho pajanij koskâmiärálávt 3 miljovnáin ulmuin ivveest tagarijn staatâin, moh kullii Euroop unionân ive 2025. Iivij 2005–2024 tot pajanij koskâmiärálávt tuše 0,9 miljovnáin ulmuin ivveest. Ton lasseen iivij 2012–2024 EU:st ulmuuh jammii eenâb ko šoddii.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Evijärvi

**Evijärvi** lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Evijärvist ääsih 2&nbsp;422 olmožid, já ton vijđodâh lii 390,71&nbsp;km², mast 36,56&nbsp;km² lii čääci. Evijärvi naaburkieldah láá Kauhava, Kruunupyy, Lappajärvi, Pedersöre já Veteli.

## Historjá

Evijärvi vuáđudui ive&nbsp;1867.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Evijärvi markkân.

## Siijdah

Evijärvi, Haapajärvenkylä, Ina (Ena), Jokikylä, Kerttua, Kivijärvenkylä, Latukka, Sydänmaa já Särkikylä.

## Käldeeh
Eŋgâlâskielâ

upright=2|thumb|right|Eŋgâlâskielâ sárnumkuávluh:
**Eŋgâlâskielâ** lii viestârgermaanlâš kielâ, mii šoodâi Eŋlandist. Tot lii ohtâ maailmkielâin, já tom aneh tááláá ääigi tehálumos lingua francan.

## Eŋgâlâskielâ pustaveh
thumb|Eŋgâlâskielâg kolbâ Indiast
Eŋgâlâskielâ čálloo läättinlâš pustavijguin. Kielâst láá 26 pustavid, main 5 láá vokaleh já 20 láá konsonanteh. *Y* lii motomin vookaal já motomin konsonant:

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Etiopia

**Etiopia demokraatlâš littotäsiväldi** ađai **Etiopia** (, *ʾĪtyōṗṗyā*, afarkielân: *Itiyoophiyaa*, ge'ezkielân: *ኢትዮጵያ*. oromokielân: *Itoophiyaa*, somalikielân: *Itoobiya*, tigrinjakielân: *ኢትዮጵያ*) lii siseennâmstaatâ Afrik čuárvist. Tot lii ohtâ maailm puárásumos enâmijn. Ton uáivikaavpug Addis Abeba lii suulân kaskoo staatâ. 
 

## Eennâmtieđâ
Etiopia vijđodâh lii 1&nbsp;104&nbsp;300&nbsp;km², mast 7&nbsp;730&nbsp;km² (0,7 %) lii čääci. Vijđoduv mield Etiopia lii maailm 28. stuárráámus staatâ. Tot lii tuše ucánjii stuárráb ko Bolivia, mon vijđodâh lii 1&nbsp;098&nbsp;581&nbsp;km².

### Sajadâh já rääjih
Etiopia lii siseennâmriijkâ Nuorttâ-Afrikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Eritrea, nuorttân Djibouti já Somalia, mäddin Kenia, viestârist Maadâ-Sudan já taveviestârist Sudan. Etiopiast staatârääjih láá ohtsis 59&nbsp;251&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Somaliain, mii lii 1&nbsp;640&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 343&nbsp;km rääji Djiboutijn.

### Morfologia
[thumb|left|[Ras Dejen () lii Etiopia alemus vääri.]]

Etiopia alemus saje lii Simien várádahân kullee Ras Dejen čokke, mii paijaan  m alodâhân. Tot lii Simien aalmuglâšmeecist Etiopia taveuásist. Etiopia vyeligumos saje vist lii Danakil (-125&nbsp;m), mii lii staatâ tavenuorttâuásist.

## Haldâttâh já politiik
Etiopia staatâhäämi lii parlamentaarlâš littotäsiväldi. Ton staatâhovdâ lii täsivääldi president, kiän virgepaje pištá kuttâ ive, kuittâg enâmustáá kyehti virgepaje maŋaluvâi. Etiopia parlament väljee president.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Eswatini

**Eswatini kunâgâskodde** (swazikielân: *Umbuso weSwatini*) ađai **Eswatini** (swazikielân: *eSwatini*), mii ovdil kočodui noomáin **Swazieennâm**, lii staatâ Afrikist. Ton haaldâtlâš uáivikaavpug lii Mbabane já lahâasâttemlâš uáivikaavpug lii Lobamba.

## Eennâmtieđâ
Eswatini vijđodâh lii 17 364 km², mast 160 km² lii čääci. Vijđoduv mield Eswatini lii maailm 158. stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Eswatini lii staatâ máddáápiäláá Afrikist. Ton ránnjástaatah láá Mosambik já Maadâ-Afrik. Eswatini lii uccâ staatä. Ton staatârääjih láá ohtsis tuše 546 km. Kuhemus rääji lii rääji Maadâ-Afrikáin, mii lii 438 km. Uánihumos rääji vist lii 108 km rääji Mosambikáin. Eswatini lii siseennâmstaatâ, já te tast ij lah merâriddo ollágin.

### Morfologia

Eswatini alemus saje lii Emlembe, mii paijaan 1 862 meetter alodâhân.
## Haldâttâh já politiik
[pienoiskuva|left|Kooveest čižetpeln uálgispel: [Barack Obama, Mswati III, Sibonelo Mngometulu já Michelle Obama ive 2014]]
Eswatini lii Afrik majemuš absoluutlâš monarkia. Ton staatâhovdâ lii ngwenyama, kii lii lamaš ive 1986 rääjist Mswati III. Sust šoodâi Swazieennâm ngwenyama cuáŋuimáánu 25. peeivi 1986 talle ko sun teevdij 18 ihheed. Suu eeči ngwenyama Sobhuza II jaamij jo ive 1982, mutâ Mswati III lâi talle vala vyeliahasâš.

Eswatinist iä lah piäláduvah, tastko Sobhuza II kieldij taid ive 1973. Siämmáá ive sun meid lopâttij staatâ vuáđulaavâ.  

## Jotolâh
### Maađijjotolâh
Eswatinist lii čižetpiälásâš jotolâh.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Eŋland

**Eŋland** lii ohtâ Ovtâstum kunâgâskode neelji enâmist. Ton uáivikaavpug lii Lontoo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
F

thumb|F
**F** lii läättinlâš puustavoornig kuuđâd já anarâškielâ puustavoornig 11. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Fabriano

**Fabriano** lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Fabrianost ääsih 30&nbsp;214 olmožid. Ton vijđodâh lii 272,08&nbsp;km², já alodâh 325&nbsp;m. Fabriano naaburkieldah láá Cerreto d'Esi, Costacciaro, Esanatoglia, Fiuminata, Fossato di Vico, Genga, Gualdo Tadino, Matelica, Nocera Umbra, Poggio San Vicino, Sassoferrato, Serra San Quirico já Sigillo.

## Historjá
Fabrianost šoodâi kaavpug ive 1357.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Albacina, Argignano, Attiggio, Bassano, Bastia, Belvedere, Borgo Tufico, Cacciano, Ca' Maiano, Campodiegoli, Campodonico, Cancelli, Cantia, Castelletta, Ceresola, Ciaramella, Coccore, Collamato, Collegiglioni, Colle Paganello, Cupo, Fontanaldo, Grotte, Marena, Marenella, Marischio, Melano, Moscano, Nebbiano, Paterno, Poggio San Romualdo, Precicchie, Rocchetta, Rucce, Rufano, San Donato, San Giovanni, San Michele, San Pietro, Sant'Elia, Serradica, Valgiubbola, Vallemontagnana, Valleremita, Vallina, Varano, Viacce já Vigne.

## Fáádást eres soojijn

* Fabriano kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Loggiato San Francesco Fabriano.jpg
Palazzo del Podestà e Fontana Sturinalto mentre nevica.JPG
Fabriano, Piazza del Comune (3).jpg
FontanaSturinalto.jpg
Spedale Santa Maria del Buon Gesù (Fabriano).jpg
Fabriano - S.Venanzio facciata.jpg
Fabriano, Chiesa di S.Domenico, XIV-XVIII secolo (1).jpg
Chiesa di San Nicolò (Fabriano), 01.jpg


## Käldeeh
Facebook

thumb|Facebook logo ive 2023 rääjist
**Facebook** lii ive 2004 vuáđudum sosiaallâšmedia palvâlus, mon lii vuáđudâm Mark Zuckerberg oovtâst Eduardo Saverináin, Dustin Moskovitzáin já Chris Hughesáin. Ive 2012 Facebookist lâi jo paijeel miljard kevtted, kiäin suulân peeli ellii tobbeen jyehi peeivi.

## Käldeeh
Faetano

**Faetano** lii kieldâ San Marinost. Faetanost ääsih 1 189 olmožid. Ton vijđodâh lii 7,75 km², já alodâh 362 m.

## Käldeeh
Falconara Marittima

**Falconara Marittima** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Falconara Marittimast ääsih 25&nbsp;902 olmožid. Ton vijđodâh lii 25,82&nbsp;km², já alodâh 5&nbsp;m. Falconara Marittima naaburkieldah láá Ancona, Camerata Picena, Chiaravalle já Montemarciano.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Castelferretti, Falconara Alta, Fiumesino, Mezzacosta, Palombina Vecchia, Rocca Priora, Tesoro já Villanova.

## Fáádást eres soojijn

* Falconara Marittima kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Rocca Priora di Falconara 03.jpg
Falconara M Santa Maria delle Grazie 2017.jpg
Falconara M.ma - via Flaminia - villa progettata da E. Petetti.JPG
Castello di Falconara Alta - Falconara Marittima 10.jpg
Castello di Falconara Alta - Falconara Marittima 02.jpg
Falconara Marittima, spiaggIA a Rocca Priora - panoramio (4).jpg


## Käldeeh
Falerone

**Falerone** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Faleronest ääsih 3 264 olmožid. Ton vijđodâh lii 24,61 km², já alodâh 433 m. Falerone naaburkieldah láá Belmonte Piceno, Montappone, Monte Vidon Corrado, Montegiorgio, Penna San Giovanni, Sant'Angelo in Pontano já Servigliano.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Bascione, Cerretino Varano, Commennà, Ferrini, Moelano, Piaggie, Piane di Falerone, Salegnano, San Paolino, Santa Margherita já Santa Rosa.

## Käldeeh
Feministlâš piäládâh

**Feministlâš piäládâh** (, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin. Piäládâhregisterân tot peesâi uđđâivemáánu 10. peeivi 2017.

## Fáádást eres soojijn
* Táálááh Suomâst registeristum piäláduvah sämikielâin
* Rekisteröidyt puolueet 
* Feministlii piäláduv nettisiijđoh 

## Käldeeh
Fabrizio Brecciaroli

[thumb|Fabrizio Brecciaroli ive [2020]]
**Fabrizio Brecciaroli** (š. njuhčâmáánu 29. peeivi 1976, Jesi, Italia) lii italialaš diplominsner, kote lii luuhâm anarâškielâ Oulu ollâopâttuvvâst. Sun valmâštui filosofia maisterin njuhčâmáánu 31. peeivi 2022.  

## Pargo
Brecciaroli parga Anarâškielâ seervi mediapargen, já lii porgâm uáli jo ennuv anarâškielâlii Wikipedia oovdân. Suu spesialiteet lii meid lamaš anarâškielâlii kirjálii kulttuur huksim. Sun lii jurgâlemsyergi äššitobdee, já sun lii meid toimâm italiakielâ máttáátteijen Zürich kuávlust. Brecciaroli lii majemui aaigij jurgâlâm nuorâikirjálâšvuođâ anarâškielân já toimâttâm Anarâš-loostâ, Loostâš-lostii já Anarâš aavis. Sun lii toimâttâm kuulmâuáság tihtâantologia anarâškielân, mii almostui juovlâmáánust 2022, já "Kielâ, mii ij kuássin jáámmám" -nommâsii nooveelantologia, mii almostui ive 2023. 

## Jurgâlusah
### Kirjálâšvuotâ
* Jeff Kinney: *[[Čuovâuáivi peivikirje – Stuorrâviljâ almaaštâl]]* (almostui njuhčâmáánust 2022)
* Jeff Kinney: *[[Čuovâuáivi peivikirje – Jo rijttáá]]* (almostui čohčâmáánust 2022)
* Jeff Kinney: *[[Čuovâuáivi peivikirje – Hyenes luho keesi]]* (almostui juovlâmáánust 2023)
* Jeff Kinney: *[[Čuovâuáivi peivikirje – Korrâ tuotâvuotâ]]* (almostui porgemáánust 2025)
### Oppâkirjeh
* Lehtinen, Ismo et al.: Ele tiervân 8, tiervâsvuotâtiäđu oppâkirje káávcádluokkaláid
* Heikkilä, Hanna et al.: Ele tiervân 9, tiervâsvuotâtiäđu oppâkirje oovcádluokkaláid

## Kirjeh
* 2022 – Anarâškielâ tihtâantologia (toim.)
* 2023 – Anarâškielâ nooveelantologia (toim.)

## Käldeeh
Fermo

**Fermo** lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Fermost ääsih 37&nbsp;014 olmožid. Ton vijđodâh lii 124,53&nbsp;km² já alodâh 319&nbsp;m. Fermo naaburkieldah láá Altidona, Belmonte Piceno, Francavilla d'Ete, Grottazzolina, Lapedona, Magliano di Tenna, Massa Fermana, Mogliano, Monte Urano, Montegiorgio, Monterubbiano, Ponzano di Fermo, Porto San Giorgio, Porto Sant'Elpidio, Rapagnano, Sant'Elpidio a Mare já Torre San Patrizio.

## Historjá
Fermost šoodâi kaavpug ive&nbsp;1357.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Campiglione, Capodarco, Lido di Fermo já Torre di Palme.

## Käldeeh
Fiastra

**Fiastra** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Fiastrast ääsih 644 olmožid. Ton vijđodâh lii 84,48 km², já alodâh 732 m. Fiastra naaburkieldah láá Camerino, Cessapalombo, San Ginesio, Sarnano já Valfornace.

## Kieldâlahtemeh
Acquacanina kieldâ lohtui Fiastran uđđâivemáánu 1. peeivi 2017.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Acquacanina, Cicconi, Collesanto, Fiegni, Polverina, San Lorenzo al Lago, San Martino di Fiastra já Trebbio (markkân).

## Käldeeh
Filippiineh

thumb
**Filippiineh** láá staatâ Aasiast. Toi uáivikaavpug lii Manila.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Filottrano

**Filottrano** lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Filottranost ääsih 9&nbsp;215 olmožid. Ton vijđodâh lii 71,20&nbsp;km², já alodâh 270&nbsp;m. Filottrano naaburkieldah láá Appignano, Cingoli, Jesi, Montefano, Osimo já Santa Maria Nuova.

## Historjá
Filottranost šoodâi kaavpug ive&nbsp;2002.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Cantalupo, Imbrecciata, Montepulciano, Montoro, Ponte Musone, San Biagio, Sant'Anna, Sant'Ignazio já Tornazzano.

## Fáádást eres soojijn

* Filottrano kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Filottrano1.jpg
Filottrano2.jpg
Piazza Mazzini (Filottrano) 01.jpg
Porta Nuova detta Porticella (Filottrano) 01.jpg
Chiesa di San Michele Arcangelo (Filottrano) 02.jpg
Collegiata Assunta 05.jpg
Chiesa delle Sacre Stimmate (Filottrano) esterno,01.jpg
Filottrano, Municipi 03.jpg


## Käldeeh
Fiorentino (San Marino)

**Fiorentino** lii kieldâ San Marinost. Fiorentinost ääsih 2 553 olmožid. Ton vijđodâh lii 6,57 km², já alodâh 490 m.

## Käldeeh
Firenze

**Firenze** lii kaavpug Italiast, Toscana kuávlust. Firenzest ääsih 372&nbsp;181 olmožid. Ton vijđodâh lii 102,32&nbsp;km² já alodâh 50&nbsp;m. Firenze naaburkieldah láá Bagno a Ripoli, Campi Bisenzio, Fiesole, Impruneta, Scandicci já Sesto Fiorentino.

## Käldeeh
Fiuminata

**Fiuminata** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Fiuminatast ääsih 1 312 olmožid. Ton vijđodâh lii 76,22 km², já alodâh 479 m. Fiuminata naaburkieldah láá Castelraimondo, Esanatoglia, Fabriano, Matelica, Nocera Umbra, Pioraco, Sefro já Serravalle di Chienti.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Bufeto, Bussi, Campottone, Capomassa, Casenove, Castello, Colmaggiore, Fonte di Brescia, La Castagna, Laverino, Massa (markkân), Orpiano, Poggio Sorifa, Pontile, Quadreggiana, San Cassiano, Spindoli, Valcora já Vallibbia.

## Käldeeh
Florida

**Florida** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Tallahassee já stuárráámuuh kaavpugeh láá Jacksonville, Miami já Tampa.

Florida uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 21,9 miljovn olmožid (2020). Tot lii Ovtâstum staatâi kuálmádin stuárráámus uásistaatâ ässeelovo mield.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Fidži

thumb|
**Fidži täsiväldi** ađai **Fidži** (, ) lii suáluikuávlu staatâ Oseaniast, Kuálhismeerâ maadâuásist, Uđđâ-Seeland taavaapeln. Ton uáivikaavpug lii Suva.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Fooneetlâš saliens

**Fooneetlâš saliens** uáivild tom, magarijd jienâduvâid já kukkoduvâid lii älkkee iäruttiđ sárnumist já magarijd ij lah. Ađai jis láá kuhes jienâduvah, te tain lii stuorrâ fooneetlâš saliens. Já talle meiddei nubijkulij. Jis láá uánihis jienâduvah, te tain lii uccâ fooneetlâš saliens. Ovdâmerkkân stuorrâ fooneetlâš saliens lii jienâduvâst "r", mii kulloo čielgâsávt. 

## Käldeeh
Francavilla d'Ete

**Francavilla d'Ete** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Francavilla d'Etest ääsih 932 olmožid. Ton vijđodâh lii 10,20 km², já alodâh 231 m. Francavilla d'Ete naaburkieldah láá Corridonia, Fermo, Mogliano, Monte San Pietrangeli já Montegiorgio.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Frank Whaley

**Frank Joseph Whaley** (š. syeinimáánu 20. peeivi 1963, Syracuse, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, čällee já stivrejeijee, kiäm tobdeh pyeremustáá elleekuuvijn *[[Pulp Fiction]]* (1994) já *Swimming with Sharks* (1994). Vuosmuš kuhes elleekove, mon sun jieš čaalij já stivrij, lii *Joe the King* (1999). Suu kálgu lii Heather Whaley, já sunnust láá kyehti päärni.

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Frans Äimä

**Frans Äimä** () lâi syemmilâš kielâtotkee, kote tuuđhâi meid anarâškielâ. Sun lâi vuossâmuš, kote almostitij aldasáid tievâslii kuvvim anarâškielâ fonetiikast já fonologiast.

## Eine Gruppe von Vokalwechselfällen im Inarilappischen

*Eine Gruppe von Vokalwechselfällen im Inarilappischen* lâi Äimä *Lectio praecursoria* (nágáttâllâmtilálâšvuođâ sahâvuáru), mii tollui ive 1914. Sun kieđâvušâi sahâvuárustis anarâškielâ já mottoomverd meiddei kildinsämikielâ toi 1. staavvâl vookaalnubástusâi tááhust, já et maht toh sorjoh kielâhistorjálávt já fooneetlávt 2. staavvâl vokalist. Kuávdáš juurdâ lii, et 1. staavvâl vookaal šlaajân vaaikut nube tááhust 2. staavvâl vookaal alodâh (nomâlâssân i já e tovâtteh ereslágán vookaal ko eres vokaleh) já nube tááhust 2. staavvâl vookaal algâalgâlâš kukkodâh (tááláá kielâst iäru lii jo lappum).

## Phonetik und Lautlehre des Inarilappischen

*Phonetik und Lautlehre des Inarilappischen* lii Frans Äimä ive 1918 almostum náguskirjepargo. Tot čielgee magareh konsonanteh já vokaleh lijjii anarâškielâst čyeti ihheed tassaaš. Ovdâmerkkân Äimä iäruttij fooneetlávt kyehti k-puustav: táválâš k-puustav já k-puustav, mon vyelni lii njuolâ. Taan ääigi kielâst kuábbááh-uv k-pustaveh maneh kuittâg siämmáá fooneem siisâ. Äimä iäruttij fooneetlávt meiddei uáli ennuv vokalijd. 

Ton lasseen sun kieđâvušâi puoh máhđulijd diftoŋijd (kyehti vookaal oovtâst) já triftoŋijd (kulmâ vookaal oovtâst). Onnáá peeivi triftoŋeh iä lah innig ollágin (om. “iei”: nubbe “i” lii pelivookaal). Sun luvâttâlâi nuuvt ettum “olmâ diftoŋijd” – ovdâmerkkân “ai”, “ei”, “ii”, “oi” já “ui”. Taan ääigi kielâst vookaal “i” ij kuittâggin lah diftoŋ siste: tagareh “olmâ diftoŋeh” láá jiešalnees vookaal + pelivookaal. Sun luvâttâlâi nuuvt ettum “ij-olmâ diftoŋijd”. Taan ääigi kielâ diftoŋeh (iä, ie, uo, uá, ye) kuleh taan juávkun. Äimä mield taan juávkun kullii eenâb ko vittâ diftoŋ, mut onnáá peeivi ovdâmerkkân “εä”, “eä” já “iä” maneh puoh siämmáá diftoŋ vuálá. 

Äimä tutkâmuš ij kuittâggin kieđâvuš tuše jienâduvâi šlaajâ. Mielâkiddiivâš lii meiddei Äimä tutkâmuš jienâduvâi kukkoduvâst. Sun lii merkkim vijđásávt puoh kukkodâhtaasijd, moh lijjii käävci. 

## Äimä informanteh

Äimä informanteh iivij 1900–1906:

**Máddáápele kuávlu** (Čuárvinjargâ, Njellim):

* Paul Valle (š.1826, j. 1906)
* Samuel Saijets (š. 1878)
* Yrjänä Musta (š. 1842)

**Nuorttiipele kuávlu** (Paččvei):

* Juho Musta (š.1871)
* Matti Sarre (š. 1834)
* Isak Valle (š. 1847, j. 1909)

**Taavaapele kuávlu** (Päärtih, Vävli):

* Antti Sarre
* Uula Sarre

**Viestârpele kuávlu** (Solojävri, Äijihjävri (Veskonjaargâ alda), Muddusjävri, Moshááh (Tirro)):

* Heikki Mattus (š. 1838)
* Isak Mannermaa (š. 1830, j. 1908)
* Mikko Aikio (š. 1837)
* Jouni Saijets (š. 1858)
* Hannu Mattus

## Käldeeh
G

thumb|G
**G** lii läättinlâš puustavoornig čiččâd já anarâškielâ puustavoornig 12. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Gaborone

**Gaborone** lii Botswana uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Nommâ kaavpugân lii adelum Kgosi Gaborone mield, kii lâi Batlokwai jođetteijee. Gaborone meerhâš "tot ij šietâ hyeneest" teikkâ "tot ij lah šiettâmettum".

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Gagliole

**Gagliole** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Gagliolest ääsih 591 olmožid. Ton vijđodâh lii 24,05 km², já alodâh 484 m. Gagliole naaburkieldah láá Castelraimondo, Matelica já San Severino Marche.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Acquosi, Casetre, Castellano, Celeano, Cerqueto, Collaiello já Selvalagli.

## Käldeeh
Gambia

**Gambia täsiväldi** ađai **Gambia** (mandinkakielân: *Kambiya*; wolofkielân: *Gámbi*) lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Banjul.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Gamprin

**Gamprin** lii kieldâ Liechtensteinist. Gamprinist ääsih 1&nbsp;658 olmožid. Ton vijđodâh lii 6,19&nbsp;km² já alodâh 468&nbsp;m.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Kovegalleria


Kirchhügel Bendern.jpg
Gamprin Bushaltestelle Gemeindehaus.jpg
Gamprin Gemeindesaal.jpg
Gampriner Seele.jpg
Rauz2.jpg


## Käldeeh
Fight Club

thumb|300px|
[thumb|300px|[Edward Norton, Brad Pitt já Helena Bonham Carter.]]
**Fight Club** lii ive 1999 elleekove, mon lii stivrim David Fincher.

## Juonâ
*Fight Club vuossâmuš njuolgâdâs lii, ete ij uážu sárnuđ Fight Clubist.*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Freetown

**Freetown** lii Sierra Leone stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Genga

**Genga** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Gengast ääsih 1&nbsp;700 olmožid. Ton vijđodâh lii 73,16&nbsp;km², já alodâh 320&nbsp;m. Genga naaburkieldah láá Arcevia, Fabriano, Sassoferrato já Serra San Quirico.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Avenale, Bivio Filipponi, Camponocecchio, Capolavilla, Casamontanara, Cerqueto, Colcello, Colleponi, Falcioni, Fossi, Gattuccio, Genga Stazione, Mariani, Meleto, Mogiano, Monticelli, Palombare, Palombare di ferro, Pianello, Pierosara, Pontebovesecco, Pontechiaradovo, Rocchetta, Rosenga, San Donnino, San Fortunato, San Vittore, Trapozzo, Trinquelli, Vallemania, Valmontagnana, Vallerapara já Valtreara.

## Fáádást eres soojijn

* Genga kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Genga Via Roma.jpg
Genga, Marche - panoramio.jpg
Abaziasanvittorefrasassi.jpg
Genga Tempio del Valadier.jpg
Genga Sentiero del papa.jpg
Stazione di Genga.jpg
Genga-Pierosara.jpg


## Käldeeh
Genova

**Genova** () lii kaavpug Italiast, Liguria kuávlust. Genovast ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 240,29&nbsp;km² já alodâh 20&nbsp;m. Genova naaburkieldah láá Arenzano, Bargagli, Bogliasco, Bosio, Campomorone, Ceranesi, Davagna, Masone, Mele, Mignanego, Montoggio, Sant'Olcese, Sassello, Serra Riccò, Sori, Tiglieto já Urbe.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Genova kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
Georgia

thumb
thumb
**Georgia** lii staatâ Euroopist já Aasiast. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Tbilisi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Gitega

thumb|Gitega
thumb|
**Gitega** (ovdil **Kitega**) lii Burundi uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Glarus Süd

**Glarus Süd** lii kieldâ Sveeicist, Glarus kantonist. Glarus Südist ääsih 9 634 olmožid. Ton vijđodâh lii 430,03 km², já alodâh 521 m.

## Historjá

Glarus Süd kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2011, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân.

Kieldân kuleh meiddei Diesbach já Hätzingen siijdah, moh lahtojii Luchsingenân uđđâivemáánu 1. peeivi 2004, sehe Leuggelbach já Nidfurn siijdah, moh lahtojii Haslenân syeinimáánu 1. peeivi 2006.

## Postânumereh
* 8756 Mitlödi
* 8762 Schwändi
* 8762 Schwanden
* 8762 Sool
* 8765 Engi
* 8766 Matt
* 8767 Elm
* 8772 Nidfurn
* 8773 Haslen
* 8774 Leuggelbach
* 8775 Hätzingen
* 8775 Luchsingen
* 8777 Diesbach
* 8777 Betschwanden
* 8782 Rüti
* 8783 Linthal
* 8784 Braunwald

## Kovegalleria

Fabrik und Tödi.jpg
Toedi mitloedi.jpg
Approaching Linthal - panoramio.jpg
Sernftal.jpg
Stausee Garichti Glarus Süd.jpg
Muttsee.jpg
Tödi2.jpg
Bifertenstock3.jpg
Braunwald Alps.jpg


## Käldeeh
Grand-Popo

**Grand-Popo** lii kaavpug Beninist. Tot lii alda Togo rääji, 19 kilomeetter keččin tast. Togo uáivikaavpugân Lomén Grand-Popost láá 78 kilomeetterid. 

Grand-Popost tuáimá ive 2000 huksejum syemmilâš-afriklâš kulttuurkuávdáš Villa Karo.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Grenada

thumb
**Grenada** lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii St. George’s.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Grottazzolina

**Grottazzolina** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Grottazzolinast ääsih 3 289 olmožid. Ton vijđodâh lii 9,26 km², já alodâh 222 m. Grottazzolina naaburkieldah láá Belmonte Piceno, Fermo, Magliano di Tenna, Monte Giberto, Montottone, Ponzano di Fermo, Rapagnano.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Gualdo

**Gualdo** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Gualdost ääsih 759 olmožid. Ton vijđodâh lii 22,22 km², já alodâh 650 m. Gualdo naaburkieldah láá Amandola, Penna San Giovanni, San Ginesio, Sant'Angelo in Pontano já Sarnano.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Bartolotti, Castello, Contro, Fanelli, Marchesi, Massignano, Morrone, Picacchi, Scarchi, Tomassucci, Valle já Zazza.

## Käldeeh
Georgia (uásistaatâ)

**Georgia** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug  já stuárráámus kaavpug lii Atlanta. Ton maŋa stuárráámuuh kaavpugeh Georgiast láá Augusta já Columbus.

Georgia uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 10,7 miljovn olmožid (2020). 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Guatemala

**Guatemala** ađai **Guatemala täsiväldi** () lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii siämmáánommâsâš kaavpug Guatemala.

## Eennâmtieđâ
thumb|left|Guatemala kárttá anarâškielân
Guatemala vijđodâh lii 108 889 km², mast 1 730 km² lii čääci. Vijđoduv mield Guatemala lii maailm 107. stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Guatemala lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen já viestârist Meksiko, tavenuorttân Belize, nuorttân Honduras já maadânuorttân El Salvador. Guatemalast staatârääjih láá ohtsis 1 667 km. Kuhemus rääji lii rääji Meksikoin, mii lii 958 km. Uánihumos rääji vist lii 199 km rääji El Salvadoráin. Guatemala máddáábeln lii Kuálhismeerâ já nuorttiibeln lii Karibiameerâ. Merâriddo lii ohtsis suulân 400 km.

### Geologia
#### Tullâväärih

Guatemalast láá maaŋgah tullâväärih. Tain alemus lii Acatenango (3 976 m). Stuárráámus uási Guatemala tullâvaarijn iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist.

### Morfologia
[thumb|left|[Tajumulco lii Guatemala alemus vääri.]]
Guatemala alemus saje lii Tajumulco, mii lii 4 203 meettersâš stratotullâvääri staatâ viestâroosijn. Ton vyeligumos saje vist lii Karibiameerâ riddo (0 m).

## Haldâttâh já politiik
Guatemala staatâhäämi lii täsiväldi. Ton staatâhovdâ lii . Tááláš president lii .

### Kuávlulâš jyehim

Guatemala lii juohhum 22 departementân (*departamentos*), moh láá juohhum 340 kieldân (*municipios*).

Departementeh láá:

## Viehâdâh

### Kielah
Guatemala vuáđulaavâ 143 § mield já Guatemala ive 1993 aalmuglâškielâlaavâ 1 § mield staatâ virgálâš kielâ lii espanjakielâ. Tom sárnuh suulân 93 % guatemalalijn juo-uv ennikiellân teikkâ nubben kiellân. Espanjakielâ lasseen Guatemalast láá 23 aalmuglâškiellâd (). Täin 23 kielâst 21 kuleh mayakieláid. Mayakielâi lasseen aalmugâškieláid kuleh xinkakielâ já garifunakielâ, moh iä lah mayakielah.

## Škovlâlijd
* Lasetiäđuh Guatemalast láá sijđoost 84 (pittá 15. Läättinlâš Amerik enâmeh láá ovdáneijee-enâmeh) oppâkirjeest *[https://www.samediggi.fi/tuote/skoovla-eennamtiatu-amerik/ ŠE Amerik]*.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
H

thumb|H
**H** lii läättinlâš puustavoornig káávcád já anarâškielâ puustavoornig 13. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Haapajärvi

**Haapajärvi** lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Haapajärvist ääsih 6&nbsp;983 olmožid, já ton vijđodâh lii 789,11&nbsp;km², mast 22,93&nbsp;km² lii čääci. Haapajärvi naaburkieldah láá Haapavesi, Kärsämäki, Nivala, Pihtipudas, Pyhäjärvi, Reisjärvi já&nbsp;Sievi.

## Historjá

Haapajärvi vuáđudui ive&nbsp;1868, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1977.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Ahola, Autioranta, Haaganperä, Jokela, Kalakangas, Karjalahdenranta, Kiurunperä, Koposperä, Kumiseva, Kuona, Kuusaa, Mustanperä, Mäntyperä, Nokkous, Oksava, Olkkola, Parkkila, Tiitonranta, Tuomiperä, Varisperä, Vehkapuhto, Veivarinperä já Ylipää.

## Kooskah

* 23px Ylivieska 56&nbsp;km
* 23px Helsig 458&nbsp;km
* 23px Oulu 159&nbsp;km
* 23px Kokkola 126&nbsp;km
* 23px Kuopio 188&nbsp;km

## Käldeeh
Haapavesi

**Haapavesi** lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Haapavesist ääsih 6&nbsp;722 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;086,15&nbsp;km², mast 36,33&nbsp;km² lii čääci. Haapavesi naaburkieldah láá Haapajärvi, Kärsämäki, Nivala, Oulainen, Raahe, Siikalatva já Ylivieska.

## Historjá

Haapavesi vuáđudui ive&nbsp;1866, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1996.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Ainali, Aittokylä, Alasydänmaa, Etelälahti, Haapavesi markkân, Humaloja, Karhukangas, Karsikas, Koivikonperä, Korkatti, Kytökylä, Käräjäoja, Leppioja, Metsonperä, Mieluskylä, Myllyperä, Ojakylä, Ollala, Ollilanperä, Rytkynkylä, Salmenniemi, Vaitiniemi, Vatjusjärvi, Mustikkamäki já Vattukylä.

## Kooskah

*23px Helsig 516&nbsp;km
*23px Jyväskylä 246&nbsp;km
*23px Oulu 121&nbsp;km
*23px Tampere 389&nbsp;km
*23px Turku 533&nbsp;km

## Käldeeh
Habarovsk

**Habarovsk** () lii kaavpug Ruošâst. Tot lii Habarovsk kuávlupirrâduvâst.

## Historjá
Habarovsk vuáđudui vyesimáánu 31.&nbsp;peeivi&nbsp;1858, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1880.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Hailuoto

**Hailuoto** () lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Hailuotost ääsih 959 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;082,70&nbsp;km², mast 881,23&nbsp;km² lii čääci. Hailuoto naaburkieldah láá Lumijoki, Oulu já Siikajoki.

Hailuoto lii Merâpoođâ stuárráámus suálui. Tot lii Tave-Pohjanmaa eennâmkode áinoo suáluikieldâ.

## Ohtâvuotâ nanamân
Hailuoton jotá maađij&nbsp;816, mii álgá Kempelest já nohá Marjaniemin Hailuoto uárjikeejist. Nannaam já suolluu kooskâst ij kuittâg lah pisovâš maađij, peic suollui piäsá autotamppáin. Mätki lii 6&nbsp;894&nbsp;m. Tot lii nuuvtá já pištá suulân 25 minuttid. Tälviv suollui jotá meid jieŋâkiäinu, jis jieŋâ lii tuárvi assaa. Taampah láá kyehti: 53,5&nbsp;m kukkosâš Meriluoto (rahtum&nbsp;1988) já 63,2&nbsp;m kukkosâš Merisilta (rahtum&nbsp;1996).

Hailuoton lii huksejuumin pisovâš maađij, mii puátá autotaampâi sajan. Haahâ máksá áárvu mield 121 miljovn eurod, mutâ iivij mield tot leš häälbib ko autotaampah. Huksim aalgij vyesimáánust&nbsp;2024, já ulmen lii, ete jotolâh maađij mield vuálgá joton ive&nbsp;2026 loopâst.

Uđđâ ohtâvuođâ kukkodâh lii suulân 8,4&nbsp;km. Maađij jotá iänááš viemârdâs alne, mon lasseen huksejuvvojeh Huikku šalde (767&nbsp;m) já Riuttu šalde (737&nbsp;m). Haavâ ulmen lii pyerediđ Hailuoto juksâmvuođâ já iäláttâstooimâ.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Hailuoto markkân.

## Siijdah

Järventakusta, Hailuoto markkân, Koivukylä, Marjaniemi, Ojakylä, Pöllä, Ulkokarvo já&nbsp;Vaski.

## Liŋkkâ

* Hailuoto kieldâ päikkisiijđoh (suomâkielân)

## Käldeeh
Guyana

thumb
**Guyana kooperatiivlâš täsiväldi** () ađai **Guyana täsiväldi** teikkâ **Guyana** lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Georgetown.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Guinea-Bissau

**Guinea-Bissau** () lii uccâ staatâ Atlant väldimeerâ riddoost Viestâr-Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Bissau.

## Historjá
Guinea-Bissau lâi Portugal sirdoeennâm. Tot šoodâi jiečânâssân čohčâmáánu 24. peeivi 1973, mut jiečânâsvuotâ tuhhiittui virgálávt esken čohčâmáánu 10. peeivi 1974.

## Eennâmtieđâ
thumb|left|Guinea-Bissau topografiakárttá
Guinea-Bissau vijđodâh lii 36&nbsp;125 km², mast 8&nbsp;005 km² ađai 12&nbsp;% lii čääci. Vijđoduvâs peeleest Guinea-Bissau lii maailm 137.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Guinea-Bissau lii jiečânâs staatâ Viestâr-Afrikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Senegal já maadânuorttân Guinea. Guinea-Bissaust staatârääjih láá ohtsis 762&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Guineain, mii lii 421&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 341&nbsp;km rääji Senegaláin. Guinea-Bissau rájášuvá viestârist Atlant väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 350&nbsp;km.

### Jäävrih já juuvah

Tehálumoseh juuvah láá Cacheu, Mansoa, Geba já Corubal. 

### Šoŋŋâdâh
Guinea-Bissaust lii trooppisâš šoŋŋâdâh. Ive koskâliegâsvuotâ lii suulân 27&nbsp;°C. Riddokuávluin arva 1 500–3 000&nbsp;mm ivveest.

## Haldâttâh já politiik

### Kuávlulâš jyehim

Guinea-Bissau lii juohhum oovce uásán: käävci kuávlun (*regiões*) já oovtâ autonomisii sektorân (*sector autónomo*). Ton lasseen kuávluh juáhhojeh 37 uásikuávlun, moh kočoduvvojeh sektorin. Sektoreh láá juohhum nk. sektioid (*secções*). Sektioh láá juohhum aassum soojijd, moh láá kaavpugeh, čuákkipääihih, siijdah jna.

left|310px

## Viehâdâh
thumb|300px|Gabú, Guinea-Bissau nubben stuárráámus kaavpug
Guinea-Bissau viehâdâh juáhhoo suulân čyeđe hiäimun, moh láá 99&nbsp;% viehâduvâst. Stuárráámus uási viehâduvâst láá eennâmviljâleijeeh.

### Kielah
Portugalkielâ lii-uv virgálâš já haaldâtlâš kielâ, mii kiävttoo meid škoovlâst vyeliluokai maŋa. Kuittâg tuše häärvih sárnuh tom njyebžilávt já enâmustáá sarnum kielâ lii portugalkielâ kreoli. Nubbe almolâš kielâ lii fulanikielâ.

### Kaavpugeh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Halsua

thumb|Halsua kieldâtáálu
**Halsua** lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Halsuast ääsih 1&nbsp;116 olmožid, já ton vijđodâh lii 428,34&nbsp;km², mast 15,32&nbsp;km² lii čääci. Halsua naaburkieldah láá Kaustinen, Kokkola, Lestijärvi, Perho já Veteli.

## Historjá

Halsua vuáđudui ive&nbsp;1868.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Halsua markkân.

## Siijdah

Halsua markkân, Hietalahti, Kalliokoski, Kanala, Kannisto, Karhukorpi, Lepistö, Liedes, Majasaari, Marjusaari, Meriläinen, Niemi, Tofferi já Ylikylä.

## Kooskah

* Jyväskylä 180 km
* Kokkola 70 km
* Lapua 130 km
* Seinäjoki 135 km

## Käldeeh
Hamina

**Hamina** () lii kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Haminast ääsih 20&nbsp;048 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;155,15&nbsp;km², mast 545,35&nbsp;km² lii čääci. Hamina naaburkieldah láá Kotka, Kouvola, Luumäki, Miehikkälä já Virolahti.

## Historjá

Hamina vuáđudui ive&nbsp;1653.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Käldeeh
Hans Zimmer

thumb|Hans Zimmer ive 2018
**Hans Zimmer** (š. čohčâmáánu 12. peeivi 1957, Frankfurt am Main, Saksa) lii saksalâš šuoŋârähtee, kiäm tobdeh pyeremustáá suu elleekove muusikijn. Sun lii nuottim muusik paijeel 150 kuhes elleekován sehe uánihisfilmáid já TV-ráiđoid. Jorgáldâh suu karrieerist tábáhtui ko sun nuottij muusik elleekován Rain Man ive 1988, mast sun finnij suu vuosmuu Oscar-iävtukkâsvuođâ. Vuosmuu Oscar sun vuoitij The Lion King elleekove muusikist ive 1994.

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Hanko

**Hanko** teikâ **Haŋgo** () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Hankost ääsih 8&nbsp;182 olmožid, já ton vijđodâh lii 799,99&nbsp;km², mast 682,58&nbsp;km² lii čääci. Hanko naaburkieldah láá Kemiönsaari já Raasepori. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.

## Nommâ já ton sujâttem

Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu, já tain iä tábáhtuu konsonantij teikâ vokalij nubástusah (ol.&nbsp;illativ Hankon já ol.&nbsp;lokativ Hankost). Taan kaavpug tábáhtusâst käldein kávnoo kuittâg meiddei nommâ *Haŋgo*, mii sojá siämmáánáál ko 2-staavvâlsiih o-maadâ nomineh (ol.&nbsp;illativ Haaŋgon já ol.&nbsp;lokativ Haŋgoost).

## Historjá
[thumb|294px|[Raasepori já Hanko kieldâlahtemeh]]
Hanko vuáđudui ive&nbsp;1874.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Henriksberg, Koverhar, Krogars, Tvärminne, Täktom, Lappohja (Lappvik), Santala (Sandö) já&nbsp;Öby.

## Kovegalleria


Eastern Harbour coastline Hanko.jpg|
Hangon rautatieasema.JPG|
Hanko Church and Water Tower.jpg|
Hangon kirkko 20090624.jpg|
Vesitorni ja Kirkko - Ilmakuva.jpg|
Hangon Kirkko - Ilmakuva.jpg|


## Panoraamkove

## Käldeeh
Haiti

**Haiti** lii Karibia staatâ, moos kulá kuálmádâs Hispaniola-nommâsii suollust. Ton uáivikaavpug lii Port-au-Prince, mii lii staatâ viestârriddoost.

## Eennâmtieđâ
Haiti vijđodâh lii 27&nbsp;750&nbsp;km², mast 190&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Haiti lii maailm 147. stuárráámus staatâ. Eennâm vijđoduvâst 80 % lii várádâh. Vuáláduvâin láá vyevdih já savaneh.
### Sajadâh já rääjih
thumb|left|Haiti sajadâh Karibiast
Haiti lii jiečânâs suáluistaatâ Hispaniola-nommâsii suolluu viestâruásist. Ton áinoo ránnjástaatâ lii nuorttân Dominikaanisâš täsiväldi, moos kulá suolluu koskâ- já nuorttâuási. Rääji Dominikaanisijn täsivaldijn lii 376&nbsp;km kukkosâš.

Haiti rájášuvá Atlant väldimeerân tavveen sehe Karibiameerân viestârist já mäddin. Merâriddo lii ohtsis 1&nbsp;771&nbsp;km.

### Šoŋŋâdâh
Šoŋŋâdâh lii trooppisâš, já Atlant pelni, kuus paasaatpiegah posodeh, arva valjeest. Jorreestoormah tovâtteh motomin paas hiävuid. Majemui luvij iivij Haiti láá stäjidâm eres lasseen čuávuvááh jorreestoormah: Jeanne ive 2004, Fay, Gustav, Hanna já Ike ive 2008 sehe Matthew ive 2016.

## Viehâdâh
Iänááš uási Häiti ässein láá čapis ulmuuh.
### Ässeeloho

### Kielah
Haiti virgáliih kielah láá ranskakielâ já haitikreolikielâ, mii lii mottoom afriklii kielâ, ranska-, eŋgâlâs-, espanja- já indiaankielâ siävuttâs.

### Oskoldâh
Haitiliih láá siäiluttâm ennuv afriklijd vuovijd. Veikkâ iänááš uási aalmugist kulá katolilii kiirkon, te maaŋgah hárjutteh voodoo, mii lii ristâosko já afriklii hiäimuosko siävuttâs.

## Škovlâlijd
* Lasetiäđuh Haitist láá sijđoost 82 (pittá 15. Läättinlâš Amerik enâmeh láá ovdáneijee-enâmeh) oppâkirjeest *[https://www.samediggi.fi/tuote/skoovla-eennamtiatu-amerik/ ŠE Amerik]*.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Hartola

**Hartola** () lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Hartolast ääsih 2&nbsp;680 olmožid, já ton vijđodâh lii 675,38&nbsp;km², mast 132,67&nbsp;km² lii čääci. Hartola naaburkieldah láá Heinola, Joutsa, Luhanka, Mäntyharju já Sysmä.

## Historjá

Hartola vuáđudui ive&nbsp;1784.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Hartola markkân.

## Siijdah

Hangastaipale, Koitti, Kuivajärvi, Murakka, Nokka, Putkijärvi, Siltasuo, Vuorenkylä, Kumu já Kalhonkylä.

## Käldeeh
Harare

thumb|Harare
**Harare** lii Zimbabwe stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Ustevkaavpugeh
* 20px| München (Saksa)
* 20px| Lago (Italia)
* 20px| Prato (Italia)
* 20px| Kazan (Ruoššâ)
* 20px| Nottingham (Ovtâstum kunâgâskodde)
* 20px| Cincinnati (Ovtâstum staatah)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Heinola

**Heinola** lii kaavpug Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Heinolast ääsih 18&nbsp;552 olmožid, já ton vijđodâh lii 839,28&nbsp;km², mast 163,29&nbsp;km² lii čääci. Heinola naaburkieldah láá Asikkala, Hartola, Iitti, Kouvola, Lahti, Mäntyharju já Sysmä.

## Historjá

Heinola vuáđudui ive&nbsp;1776, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1839.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Käldeeh
Harry Potter

thumb|Harry Potter logo

**Harry Potter** lii brittilâš kirječällee J. K. Rowling čäällim fantasiakirjeráiđu, mast láá čiččâm uássid. Kiirjij kuástideijee lii Bloomsbury Publishing. Kirjeh muštâleh nuáidikaandâst, Harry Potterist, já suu fiäránijn skipárijdiskuin Ron Weasleyin já Hermione Grangeráin Hogwarts (suom. Tylypahka) nuáidiškoovlâst. Vuosmuš kirje, *Harry Potter and the Philosopher's Stone*, almostui ive 1997 já majemuš, *Harry Potter and the Deathly Hallows*, 2007.

## Tuávááš

### Čällee

J. K. Rowling šoodâi Yatest Eŋlandist ive 1965. Sun čaalij vuosmuu párnáid já nuoráid uáivildum kirjees *[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]* ive 1997 já joođhij rááiđu val kuuđâ kirje verd. Tast maŋa sun lii čáállám kiirjijd rävisulmuid.

### Kirjerááiđu historjá
Rowling finnij jurduu Harry Potterân junást, moin sun lâi maađhâšmin Manchesterist Lontoon ive 1990.

### Romaneh
**[[Harry Potter and the Philosopher's Stone]]* (1997)
**[[Harry Potter and the Chamber of Secrets]]* (1998)
**[[Harry Potter and the Prisoner of Azkaban]]* (1999)
**[[Harry Potter and the Goblet of Fire]]* (2000)
**[[Harry Potter and the Order of the Phoenix]]* (2003)
**[[Harry Potter and the Half-Blood Prince]]* (2005) 
**[[Harry Potter and the Deathly Hallows]]* (2007) 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Havaiji

**Havaiji** (havaijikielân *Hawaiʻi*, ) lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Honolulu. Havaiji uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 1,4 miljovn olmožid (2020).

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Helena Bonham Carter

**Helena Bonham Carter** (š. vyesimáánu 26. peeivi 1966, Islington, Lontoo, Eŋland) lii eŋlandlâš čaittâleijee. Sun lii čaittâlâm hirmâd maaŋgâlágán roolâin já lii ohtâ pyeremusávt miänástum čaittâleijein Ovtâstum kunâgâskoddeest tááláá ääigi. Bonham Carter karrieer aalgâ roolâi tet sust maŋgii iättoo, et sun lii "korset kunâgâtâr" teikkâ "eŋlandlâš ruusu".

## Filmografia
[thumb|Helena Bonham Carter ive [2005]]
[thumb|[Colin Firth já Helena Bonham Carter ive 2009]]
[thumb|Helena Bonham Carter ive [2011]]
### Elleekoveh

### Televisio

## Teatter

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Helena Westermarck

thumb|Helena Westermarck.
thumb|Helena Westermarck: ''Lapsia tuvassa'' (1892).
**Helena Charlotta Westermarck** () lâi suomâruátálâš kovetaaidâr já kirječällee. Suu viljâ lâi tobdos antropolog Edvard Westermarck.

Westermarck luuvâi Suomâ taaiđâseervi sárgumškoovlâst Helsigist iivij 1874–1877. Ton maŋa sun luuvâi taaiđâmáálárin Adolf von Becker jođettâsâst ive 1880 räi. Ive 1880 Westermarck varrij Ranska Pariisin, kost sun luuvâi Académie Colarossist iivij 1880–1881 já vuod ive 1884.

Pariisist Westermarck puosâškuođij tuberkulosân ige puáhtám innig mááláđ, sun veikkâ puáránij-uv. Talle ko sun lâi pyeccee, sun čäliškuođij esseid já taaiđâárvuštâlmijd Finsk Tidskrift -äigipajeloostân. Majebist Westermarck čaalij ain eenâb nisonij sajattuvâst siärváduvâst já nisonij historjást. Sun lâi ohtâ Union Nissoonaašijlito vuosmuin vaiguttijjein, ko litto vuáđudui ive 1892.

## Kirjáliih pargoh
* *Ur studieboken I–II, berättelser och utkast*. 1890-1891. Novelleh já esseeh.
* *Nyländska folksagor berättade för ungdom af Helena Westermarck*. 1897. Maainâslčuágáldâh.
* *Tecken och minneskrift från adertonhundratalet (I fru Ulrikas hem)*. 1900. Roomaan.
* *Ljud i natten*. 1903. Roomaan.
* *Vandrare*. 1910. Roomaan.
* *Adelaïde Ehrnrooth: Kvinnosprår i finländskt kulturliv.* 1928. Eellimkerdi.
* *Mina levnadsminnen*. 1941. Muštâlus (almostum Westermarck jäämmim maŋa).

## Käldeeh
Helsig

**Helsig** (, ,  já ) lii kaavpug Uusimaa eennâmkoddeest Suomâst. Tot lii Suomâ uáivikaavpug já Uusimaa eennâmkoddekuávdáš. Helsig lii Suomâluovtâ taveriddoost. Ton vijđodâh lii 715,48&nbsp;km², mast 501,23&nbsp;km² lii čääci. Helsig naaburkieldah láá Espoo, Vantaa já Sipoo.

Helsigist láá 655&nbsp;172 ässed (30.4.2020). Uáivikaavpugkuávlust láá 1&nbsp;191&nbsp;124 ässed (30.4.2020), já ubâ Helsig metropolkuávlust ohtsis 1&nbsp;516&nbsp;676 ässed (30.4.2020).

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
[thumb|left|150px|[Helsig tuámukirkko|Helsig katedraal]]

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Kaavpuguásih

Helsigist láá 59&nbsp;kaavpuguássid.

thumb|left|Helsig kaavpuguásih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Helsig kuávlulâš jyehim

**Helsig kuávlulâš jyehim** šoodâi tárbulâžžân, ko Helsig stuárui já vijđánij.

## Kaavpuguásih

Helsigist láá 59 kaavpuguássid.

thumb|500px|Helsig kaavpuguásih
Helsig ollâopâttâh

[thumb|300px|right|Helsig ollâopâttuv válduviäsu ive 1908. Čižetpeln [Helsig tuámukirkko já válduviäsu puotâluvâi Seenaat-tori.]]
**Helsig ollâopâttâh** (, uán. *HY* já , uán. *HU*) lii Suomâ stuárráámus já puárásumos ollâopâttâh. Tot vuáđudui njuhčâmáánu 26. peeivi 1640. 

## Käldeeh
Helsig tuámukirkko

thumb|250px|right|Helsig tuámukirkko
**Helsig tuámukirkko** (, )  lii Helsig tuámukirkkoservikode já Helsig evaŋgellâš-luuteerlâš pispekode uáivikirkko. Täsiverdisâš ristâkirho lii vuávám saksalâš arkkiteht Carl Ludvig Engel.  Veikâ maŋgâs mielâst kirkko viälgáá, kirho ulguin lii 3 sierâ kuovgisränis ivnesuoivuu. Tuámukirkko apostolpáccáiguin lii ohtâ Helsig tobdosumos symbolijn. Kirhoost kolliisteleh ihásávt paijeel 500&nbsp;000 olmožid. Sist pelemat láá olgoeennâmlâš turisteh.

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Hildur Guðnadóttir

[thumb|250px|right|Hildur Guðnadóttir ive [2007]]
**Hildur Ingveldar Guðnadóttir** (š. čohčâmáánu 4. peeivi 1982, Reykjavik, Island) lii islandlâš šuoŋârähtee já musikkár, kote lii vuáittám sehe Golden Globe- já Oscar-palhâšuumijd. Hildur Guðnadóttir čuojât selo. Sun lii čuojâttâm om. čuávuvái juávhuiguin: Pan Sonic, Throbbing Gristle, Múm já Stórsveit Nix Noltes. Ton lasseen Hildur Guðnadóttir lii ráhtám šuoŋâ tagaráid TV-ohjelmáid já elleekuuvijd ko *[[Chernobyl (TV-ohjelm)|Chernobyl]]*, *[[Joker (ive 2019 elleekove)|Joker]]* já *[[Tom of Finland (elleekove)|Tom of Finland]]*. 

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Himalaja

thumb|300px|Annapurna
**Himalaja** (sanskritkielân हिमालय *Himālaya*; mast *hima* meerhâš 'muotâ' já *ālaya* 'päikki') lii várádâh Aasiast. Himalaja alemus čokke lii Mount Everest.

## Väärih
Himalajast láá maailm alemuuh väärih. Maailmist láá 14 väärrid, moi alodâh lii paijeel 8 000 m. Toh láá puoh Himalaja já Karakorum kuávluin:
* Mount Everest (8&nbsp;850&nbsp;m)
* K2 (8&nbsp;611&nbsp;m)
* Kanchenjunga (8&nbsp;586&nbsp;m)
* Lhotse (8&nbsp;545&nbsp;m) 
* Makalu (8&nbsp;462&nbsp;m) 
* Cho Oyu (8&nbsp;201&nbsp;m) 
* Dhaulagiri (8&nbsp;167&nbsp;m) 
* Manaslu (8&nbsp;163&nbsp;m) 
* Nanga Parbat (8&nbsp;126&nbsp;m) 
* Annapurna (8&nbsp;091&nbsp;m) 
* Gasherbrum I (8&nbsp;068&nbsp;m) 
* Broad Peak (8&nbsp;047&nbsp;m) 
* Gasherbrum II (8&nbsp;035&nbsp;m) 
* Shishapangma (8&nbsp;027&nbsp;m)

## Käldeeh