open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Holland Taylor

**Holland Virginia Taylor** (š. uđđâivemáánu 14. peeivi 1943, Philadelphia, Pennsylvania, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Suu tobdeh ovdâmerkkân elleekuuvijn *[[Romancing the Stone]]* (1984)*, [[To Die For]]* (1995) já *[[Legally Blonde]]* (2001), sehe TV-rááiđuin *[[Bosom Buddies]]* (1980–82), *[[The Practice]]* (1998–2003), *[[The L Word]]* (2004–08) já *[[Two and a Half Men]]* (2003–15). Toos lasseen sun lii lamaš maaŋgâin čaitâlmijn, meid oovtâst, mon sun jieš čaalij, Texas ovdii kuvernöörist Ann Richardsist. 

Ive 1999 Taylor vuoitij Emmy-palhâšume tuámmár Roberta Kittleson roolâst TV-rááiđust *[[The Practice]]*. Evelyn Harper roolâst CBS rááiđust *[[Two and a Half Men]]* sun lâi Emmy-iävtukkâssân ohtsis neljii, já ohtii Miss Kincaid roolâst Netflix rááiđust ''Hollywood''. 

## Eellim
Holland Taylor šoodâi ive 1943 Philadelphiast, Pennsylvaniast Virginia (j.s. Davis) já C. Tracy Taylorân. Suu enni lâi máálájeijee já eeči äššivyeijee. Taylor juuđij Bennington College.

## Karrieer
22-ihásâžžân Taylor varrij New Yorkân aaigân šoddâđ stuorrâ Broadway täsnin. Monnii 15 hyenes ihheed ovdilgo sun finnij roolâ TV-rááiđust *[[Bosom Buddies]]*, mast sun čaittâlij Tom Hanksáin. Tast maŋa Taylor karrieer jorgettij já suu pivdii čaittâliđ maaŋgâin TV-rááiđuin já elleekuuvijn.

## Väljejum filmografia
*1975 - *[[Kojak]]* (TV-ráiđu)
*1981–1983 - *[[All My Children]]* (TV-ráiđu)
*1983 - *[[The Love Boat]]* (TV-ráiđu)
*1989 - *[[Murder, She Wrote]]* (TV-ráiđu)
*1992–1993 - *[[The Powers That Be]]* (TV-ráiđu)
*1995 - *[[To Die For]]*
*1995 - *[[How to Make an American Quilt]]*
*1996 - *[[One Fine Day (elleekove)|One Fine Day]]*
*1997 - *[[George of the Jungle (elleekove)|George of the Jungle]]*
*1997 - *[[The Truman Show]]*
*1998 - *[[Veronica's Closet]]* (TV-ráiđu)
*1998–2003 - *[[The Practice]]* (TV-ráiđu)
*1999 - *[[ER (TV-ráiđu)|ER]]* (TV-ráiđu)
*1999 - *[[Ally McBeal]]* (TV-ráiđu)
*2000 - *[[Keeping the Faith]]*
*2001 - *[[Legally Blonde]]*
*2002 - *[[Spy Kids 2: The Island of Lost Dreams]]*
*2003–2015 - *[[Two and a Half Men]]* (TV-ráiđu)
*2004–2008 - *[[The L Word]]* (TV-ráiđu)
*2017 - *[[Mr. Mercedes (TV-ráiđu)|Mr. Mercedes]]* (TV-ráiđu)
*2020 - Hollywood

## Kovegalleria

Holland Taylor by David Shankbone.jpg|
Holland Taylor (30156714523).jpg|
Holland Taylor (49469991951).jpg|


## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Hollola

**Hollola** lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Hollolast ääsih 23&nbsp;373 olmožid, já ton vijđodâh lii 727,46&nbsp;km², mast 76,3&nbsp;km² lii čääci. Hollola naaburkieldah láá Asikkala, Hausjärvi, Hämeenlinna, Kärkölä, Lahti já Orimattila.

## Historjá

Hollola vuáđudui ive&nbsp;1865.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Herrala, Hollola markkân, Kukkila-Kalliola (Vesikansast), Paimela (Vesikansast), Pyhäniemi, Miekkiö, Nostava, Salpakangas (kieldâkuávdáš), Sairakkala, Vainio-Korpikylä, Hämeenkoski já Tennilä.

Salpakangas, mii lii Hollola kieldâkuávdáš, já Vesikansa kuleh Lahti kuávdáščuákkipááikán.

## Kooskah

* 23px Helsig 111&nbsp;km
* 23px Tampere 121&nbsp;km
* 23px Jyväskylä 182&nbsp;km

## Käldeeh
Honduras

thumb
**Honduras täsiväldi** ađai **Honduras** lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Tegucigalpa.

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih
Honduras lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton ránnjáenâmeh láá viestârist Guatemala, maadâviestârist El Salvador já maadânuorttân Nicaragua. Ton taveriddokuávlust lii Karibiameerâ. Mäddin vuod Kuálhismeerâ räijee kezis riddokuávlu. 
### Geologia
#### Tullâväärih

Hondurasist láá nelji tullâvääri. Tain alemus lii Lago de Yojoa (1&nbsp;090 m). Honduras tullâväärih iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist.

### Morfologia
Kulmâ niäljáduási Hondurasist lii várádâheennâm, tuše riddoin já vuomijn láá vyelienâmeh.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
I

thumb|I
**I** lii läättinlâš puustavoornig oovcád já anarâškielâ puustavoornig 14. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Idaho

**Idaho** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Boise.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ii

**Ii** lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Iist ääsih 9&nbsp;848 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;872,43&nbsp;km², mast 1&nbsp;258,33&nbsp;km² lii čääci. Ii naaburkieldah láá Oulu, Pudasjärvi, Ranua já&nbsp;Simo.

## Historjá

Ii vuáđudui ive&nbsp;1445.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Alaranta, Asemankylä, Halttula, Iin Hamina, Illinsaari, Jakkukylä, Jokikylä, Koni, Kuivaniemi, Laitakari, Luola-aava, Meriläisenperä, Myllykangas, Nyby, Oijärvi, Ojakylä, Olhava, Paasonperä, Pohjois-Ii, Sorosenperä, Vatunki, Vuornos, Väli-Olhava, Yli-Olhava, Yliranta já Pahkakoski.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Iisalmi

**Iisalmi** () lii kaavpug Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Iisalmist ääsih 21&nbsp;223 olmožid, já ton vijđodâh lii 872,20&nbsp;km², mast 109,17&nbsp;km² lii čääci. Iisalmi naaburkieldah láá Kiuruvesi, Lapinlahti, Kuopio, Pielavesi, Sonkajärvi já Vieremä.

## Historjá

Iisalmi vuáđudui ive&nbsp;1627, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1891.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Kaavpuguásih já siijdah

Ahmo, Huotari, Haapasaari, Hernejärvi, Iisalmi, Jokela, Jordan, Kangas, Kangaslampi, Kihmula, Kilpisaari, Kirma, Kirkonsalmi, Kotikylä, Kurenpolvi, Kääriänsaari, Lappetelä, Lintukylä, Luuniemi, Makkaralahti, Marjahaka, Nerkoo, Nerkoonniemi, Niemisjärvi, Ohenmäki, Paloinen, Pappila, Partala, Peltosalmi, Pihlajaharju, Pitolamminmäki, Porosuo, Pölönmäki, Pöllösenlahti, Pörsänmäki, Rohmula, Ruotaanlahti, Runni, Ruotaanmäki, Ryhälänmäki, Sankariniemi, Savipelto, Soinlahti, Sourunsalo, Touhula, Ulmala, Valkeamäki, Varpanen, Vieremäjärvi já Viitaa.

## Käldeeh
Houston

thumb|
thumb|Houston lippu
thumb|Harris pirrâdâhkodde já Houston

**Houston** lii kaavpug Texas uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii ässeelovo mield Texas stuárráámus kaavpug já niäljádin stuárráámus puoh Ovtâstum staatâi kaavpugijn. Houstonist ääsih ohtsis suulân 2,3 miljovn olmožid. 

## Käldeeh
Hyrynsalmi

**Hyrynsalmi** lii kieldâ Suomâst, Kainuu eennâmkoddeest. Hyrynsalmist ääsih 2&nbsp;241 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;521,37&nbsp;km², mast 100,27&nbsp;km² lii čääci. Hyrynsalmi naaburkieldah láá Kuhmo, Puolanka, Ristijärvi já Suomussalmi.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Hyrynsalmi markkân.

## Siijdah

Hyrynsalmi, Kytömäki, Luvankylä, Moisiovaara, Oravivaara, Tapanivaara, Väisälä, Teerijärvi, Haapolanvaara, Hoikka, Pekankylä, Lietekylä, Karpinvaara, Hakokylä já Nuottikylä.

## Liŋkkâ

* Hyrynsalmi kieldâ päikkisiijđoh (suomâkielân)

## Käldeeh
Ilmajoki

**Ilmajoki** () lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Ilmajokist ääsih 12&nbsp;334 olmožid, já ton vijđodâh lii 579,68&nbsp;km², mast 2,89&nbsp;km² lii čääci. Ilmajoki naaburkieldah láá Seinäjoki, Isokyrö, Kurikka já Laihia.

## Historjá

Ilmajoki vuáđudui ive&nbsp;1867.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Ahonkylä, Huissi, Ilmajoki markkân, Jouppila, Jäppi, Kiikerinkylä, Koskenkorva, Könni, Luomankylä, Munakka, Nopankylä, Palo, Peltoniemi, Peräkylä, Peurala, Pojanluoma, Rengonkylä, Röyskölä, Saveenkylä, Seittunkylä, Tuomikylä, Ujaistenkylä já Varpahaiskylä.

## Käldeeh
Ilomantsi

**Ilomantsi** ( já ) lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Ilomantsist ääsih 4&nbsp;785 olmožid, já ton vijđodâh lii 3&nbsp;172,68&nbsp;km², mast 409,29&nbsp;km² lii čääci. Ilomantsi naaburkieldah láá Joensuu já Lieksa.

## Historjá

Ilomantsi vuáđudui ive&nbsp;1875.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Ilomantsi markkân.

## Siijdah

Ahvenjärvi, Hattuvaara, Haukivaara, Huhmarisvaara, Huhus, Iknonvaara, Ilaja, Ilomantsi, Issakka, Kakkaravaara, Kakonaho, Kirvesvaara, Kivilahti, Kivilampi, Kokkokangas, Kontiovaara, Korentovaara, Kuolismaa, Kuuksenvaara, Käenkoski, Köpönvaara, Lapinniemi, Lapiovaara, Lehtovaara, Liusvaara, Lokanlahti, Longonvaara, Lutikkavaara, Maukkula Marjovaara, Mekrijärvi, Melanselkä, Mutalahti, Möhkö, Naarvansalo, Nehvonniemi, Nuorajärvi, Ontronvaara, Ostronsaari, Paavonvaara, Pallosenvaara, Patrikka, Pihlajavaara, Piilovaara, Putkela, Ryökkylä, Siitarinvaara, Sonkaja, Tokrajärvi, Tykkylänvaara, Tyrjänsaari, Viitavaara já Vuottoniemi.

## Kovegalleria

Office of Pogostan Sanomat.jpg|
Mutalahti Orthodox Chapel.JPG|
Sonkaja Orthodox Chapel.JPG|


## Käldeeh
Imatra

**Imatra** lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Imatrast ääsih 26&nbsp;361 olmožid, já ton vijđodâh lii 191,28&nbsp;km², mast 36,27&nbsp;km² lii čääci. Imatra naaburkieldah láá Lappeenranta já Ruokolahti.

## Historjá

Imatra vuáđudui ive&nbsp;1948, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1971.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Siijdah
Mansikkala, Imatrankoski já Vuoksenniska.

## Kaavpughoovdah

* Toivo Mansner
* Kalervo Aattela
* Aaro Mäkelä
* Jarkko Paronen 1994–1995
* Tauno Moilanen
* Pertti Lintunen 2006–2017
* Rami Hasu 2017–2018
* Kai Roslakka 2018–

## Kooskah

## Käldeeh
Indianapolis

thumb|250px|
thumb|Indianapolis lippu
thumb|Marion pirrâdâhkodde já Indianapolis

**Indianapolis** lii Indiana uásistaatâ uáivikaavpug. Tot lii ässeelovo mield meid Indiana stuárráámus kaavpug. Indianapolisist ääsih ohtsis masa 876 000 olmožid. 

## Käldeeh
India väldimeerâ

thumb|India väldimeerâ
**India väldimeerâ** lii maailm kuálmádin stuárráámus čäcikuávlu Atlant já Kuálhismeerâ maŋa. Tot olá paijeel 10 000 km Afrik maadâoosijn Australia räi. India väldimeerâ váldá suulân viiđâduási maailm väldimerâkuávluin. Ton koskâmiärásâš kieŋŋâlvuotâ lii 3 960 m já kieŋâlumos saje, Sunda hävdi, lii 7 450 m. Ton tergâdumoseh čäciväävlih láá Suez uáli (Egypt), Bab el Mandeb (Djibouti-Jemen), Hormuzčuálmi (Iran-Oman) já Malakanyeri (Indonesia-Malesia).

## Käldeeh
Inkeroiskielâ

thumb|Inkeroiskielâ sárnumkuávlu, čuovjâd
**Inkeroiskielâ** lii nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ. Inkeroiskielâ sárnuh 121–500 olmožid. Ive 1900 inkeroiskielâ sarnuu suulân 10 000 olmožid, mut tastmaŋa kielâ monâttij sárnoid olgoštem keežild.

## Inkeroiskielâ pustaveh

## Kirjálâšvuotâ
* Ariste, Paul 1981: *Keelekontaktid*, Tallinn:Valgus
* Laanest, Arvo 1986: *Isuri keele ajalooline foneetika ja morfoloogia*, Tallinn

## Käldeeh
International Sámi Film Institute

**International Sámi Film Institute (ISFI)** () lii taažâ ornijdume, mon ulmen lii ovdediđ sämmilâš elleekovesyergi. Ton lasseen ISFI oovded já movtijdit ohtsâšpargo eres algâaalmug elleekoverähteigijn já ornijdumijgijn.

ISFI toimâttâh lii Buletjávrist Kuovdâkiäinust. ISFI vuáđđun tooimâi International Sámi Film Centre AS, mii vuáđudui ive 2007.

## Elleekoveh, maid ISFI lii tuárjum
### Dokumentelleekoveh
* Máánu meeci Kaisa (Katja Gauriloff, 2016)
* Bihttoš (Elle Máijá Tailfeathers)
* Colors and Life (Harry Johansen)
* Great Grandmothers – Three Unknown Heroines (John E Utsi)
* The Secret Helpers (Harry Johansen)

### Elleekoveh
* Sami Blood (Amanda Kernell, 2016)

### Uánihis elleekoveh
* Vilda duottar (2009)
* Aurora Keeps an Eye On You (Sara Margrete Oskal)
* Stoerre Vaerie (Amanda Kernell, 2015)
* Áigin (Jouni West)
* Bonki (Silja Somby)
* Leaving the Herd (Egil Pedersen, 2013)
* Sámi Moments (Ken Are Bongo)
* Juoigangiehta (Elle Sofe Henriksen)
* Eahpáraš (Anne Merete A. Gaup)

### Televisioelleekoveh
* Boaimmášbárdni (2013)

## Käldeeh
Iowa

**Iowa** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Des Moines.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Irak

**Irak** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Bagdad.

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih
Irak lii staatâ Aasiast, mii uulât ton máddáábeln leijee Persialuovtâst kidâ Tuurki rááján. Ton ránnjástaatah láá Turkki tavveen, Syyria taveviestârist, Jordania viestârist, Saudi-Arabia maadâviestârist, Kuwait mäddin já Iran nuorttân. Kuhemus rääji lii rääji Iranáin, mii lii 1&nbsp;599&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 179&nbsp;km rääji Jordaniain. Merâriddo lii ohtsis 58&nbsp;km.

### Morfologia
Irak váimuskuávluh láá Eufrat- já Tigrisjuuvâi hammim juhâvuáláduvâst. Ko sirdâšuvá juhâvuáláduvâst nuortâs tâi viestârân, muttoo enâdâh ahevis koške čunoiääppin.

## Ekonomia
### Iäláttâsah
Irakist láá stuorrâ oljoriggoduvah. Vyebdimáin oljo já kaasu finnee Irak iänááš uási puáđuinis. Eres teháliih luánduriggoduvah láá eennâmkaasu, fosfaat já riššâ.

Juhâvuáláduvâin já kuovđâin ulmuuh viljâleh niisu, riisi já taatelijd. Koške arokuávluin sij šoddâdeh ereslasseen kamelijd já hiäppušijd.

## Viehâdâh

### Kaavpugeh
Irak stuárráámuuh kaavpugeh Bagdad, Mosul já Basra láá šoddâm juuvâi aldasáid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Iran

thumb|275px|right|Iran já ton ránnjáenâmeh, Kaspiameerâ, Persialuohtâ, Hormuznyeri já Omanluohtâ kárttáást
**Iran** ( *Īrān*) teikkâ **Iran islamlâš täsiväldi** ( *Žomhūrī-je Eslāmī-je Īrān*) lii staatâ Aasiast. Iran uáivikaavpug lii Teheran, mii lii ollâ Elbursvaarij máddáábeln. 

## Historjá
Ive 1935 räi staatâ virgálâš nommâ lâi *Persia*. 

## Eennâmtieđâ
Iran lii Saudi-Arabia maŋa Aldanuortâ nubben stuárráámus riijkâ. 

### Sajadâh já rääjih
Iran lii Kaspiameerâ já Persialuovtâ kooskâst. Iran ránnjástaatah láá Armenia, Azerbaidžan já Turkmenistan tavveen, Turkki já Irak viestârist sehe Afganistan já Pakistan nuorttân. Kuhemus rääji lii rääji Irakáin, mii lii 1&nbsp;599&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 44&nbsp;km rääji Armeniain. Merâriddo lii ohtsis suulân 2&nbsp;440&nbsp;km (Kaspiameerâ riddo lii 740&nbsp;km).

### Morfologia

Iran alemus vääri lii Damavand, mii paijaan 5&nbsp;610 meetter alodâhân. Tot lii eennâm taveuásist. Massiivliih Zargosväärih haldâšeh eennâm viestâruási.

Eennâm lii iänááš uásild čunoiääpi, tuše taveoosij váráduvâi vieltijn šaddeh lostâvyevdih.

### Šoŋŋâdâh
Iran nuorttâuásist lii Lut čunoiääpi, mii nabdoo lemin ohtâ maailm kumemuin soojijn. Mittedmij mield ton čunoiase puáhtá leđe joba +70,7&nbsp;°C (159,3&nbsp;°F) liegâs.

## Haldâttâh já politiik

### Kuávlulâš jyehim

Iranist láá 5 kuávlu, main láá 31 provinsid ( *ostān*, ml. استان‌ها *ostānhā*). Kesimáánu 23. peeivi 2010 uđđâsumos já 31. prooviins Alborz šoodâi Teheran prooviinsist. Provinseh láá juohhum *šahrestaanáid* já šahrestaaneh haldâttâhpirrâduvváid (*[[bakhš]]*).

## Ekonomia
### Iäláttâsah
Iran maadâuásist Persialuovtâ riddoost lii kavnum ennuv eennâmoljo já eennâmkaasu. Vyebdimáin oljo já kaasu finnee Iran iänááš uási puáđuinis. Oljopuáđuiguin lii huksejum enâmân tááláá-áigásâš ráhtulâšvuotâ. 

Pumbul, ollâtásásiih kieđâiguin rahtum persialiih ráánuh sehe jieškote-uvlágán heđâlmeh já pähkineh kuleh meiddei Iran tuálvumpyevtittâssáid.

Kuálástem lii Iranist tehálâš. Persialuovtâst láá paijeel 200 kyelišlaaijâd, main suulân 150 puáhtá puurrâđ. Kaspiameerâst tiättojeh ovdâmerkkân kaarpih, luosah, siergih já vuáskuneh.

### Energia
Iran lii OPEC vuáđudeijeejeessân. Ive 2012 Iran lâi OPEC nubben stuárráámus já maailm viđâdin stuárráámus oljopyevtitteijee (Ruoššâ, Kiina já Ovtâstum staatah iä kuulâ OPECân), já ton tiäđust leijee oljoriggoduvah lijjii kuálmádin stuárráámuuh Saudi-Arabia já Venezuela maŋa. Ive 2012 Iran jieijâs haaldust lâi 10 % maailm tiäđust leijee oljovuárháin. Ton haaldust lijjii meiddei maailm nubben stuárráámuuh eennâmkaasuvuárháh Ruošâ maŋa.

Oljo já kaasu lasseen teháliih luánduriggoduvah láá keđgičiđđâ, kromi, ryevdimalmâ, veški, lajo, maŋŋaan já riššâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Iran provinseh

400px|thumb|right|Iran provinsij kárttá
**Iran provinseh** ( *ostān*, ml. استان‌ها *ostānhā*) láá Iran alemuu tääsi kuávluhaldâttâhohtâdâh. Ive 2010 rääjist Iran lii juohhum 31 provinsân.

## Käldeeh
Indonesia

thumb
**Indonesia** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Jakarta.

## Historjá
### Uđđâ uáivikaavpug
Indonesia president Joko Widodo meridij ive 2019 huksiiškyettiđ eennâmsis uđđâ uáivikaavpug. Uđđâ uáivikaavpugin lii huksejuumin Nusantara. Kaavpug lii paijaanmin Borneon, mii lii ohtâ maailm riggásumos suolluin biodiversiteetis uáinust. 

Tááláš uáivikaavpug Jakarta lii kuuloold päcimin meddâl kiävtust, tastko tot vuáju. Totkei mield niäljádâs Jakartast lii pááccám čääsi vuálá ive 2050 räi. Suijân vuájumân láá pajaneijee merâase, hyenes čääsimeddâlistemsysteem já vájuvâš luoddâviärmádâh. Tágárij sujâi keežild suullân 10 miljovn ulmuu tááláš uáivikaavpug šadda kuuloold mut vissásávt aassâmkiälbutteemmin.

## Eennâmtieđâ

#### Tullâväärih
Indonesiast láá nyevt 130 aktiivlâžžâd tullâväärrid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Irkutsk

thumbnail|right|250px|Irkutsk
thumb|Irkutsk ryevdirađesajattâh

**Irkutsk** () lii kaavpug Ruošâst.

## Historjá

Irkutsk vuáđudui ive&nbsp;1661, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1686.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Käldeeh
Irland

**Irland** ađai **Irland täsiväldi** lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Dublin.

## Eennâmtieđâ
Irland vijđodâh lii 70&nbsp;273&nbsp;km², mast 1&nbsp;390&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Irland lii maailm 120.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Irland lii jiečânâs täsiväldi siämmáánommâsii suollust Taveviestâr Euroopist. Ton áinoo ránnjástaatâ lii Ovtâstum kunâgâskodde. Irland täsivääldi já Ovtâstum kunâgâskoodán kullee Tave-Irland rääji lii ohtsis 499&nbsp;km. Irland rájášuvá Atlant väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 1&nbsp;448&nbsp;km.

### Morfologia
[thumb|left|[Corrán Tuathail lii Irland alemus vääri.]]
Irland alemus saje lii Corrán Tuathail () čokke (1&nbsp;041&nbsp;m). Ton vyeligumos saje vist lii Atlant väldimeerâ riddo (0&nbsp;m).

## Viehâdâh

### Kielah
Irland virgáliih kielah láá iirikielâ já eŋgâlâskielâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Isokyrö

**Isokyrö** () lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Isokyröst ääsih 4&nbsp;486 olmožid, já ton vijđodâh lii 356,91&nbsp;km², mast 2,78&nbsp;km² lii čääci. Isokyrö naaburkieldah láá Seinäjoki, Kauhava, Ilmajoki, Vöyri, Vaasa já Laihia.

## Historjá

Isokyrö vuáđudui 1300-lovvoost.

Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2021 Isokyrö kieldâ sirdâšui Pohjanmaa eennâmkoddeest Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoodán.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Hevonkoski, Ikola, Kuivila, Kylkkälä, Laurola, Lehmäjoki, Naarajoki, Napue, Orismala, Orisberg, Palhojainen, Palonkylä, Ritaala, Tuurala, Ulvila, Yryselä, Valtaala já Ventälä.

## Käldeeh
Israel

**Israel** (  já ), virgálávt **Israel staatâ** (   já ) lii staatâ Viestâr-Aasiast Koskâmeerâ já Jordanjuuvâ kooskâst. Ton uáivikaavpug lii Jerusalem.

## Eennâmtiätu

### Sajadâh já rääjih
Israel lii staatâ Viestâr-Aasiast Koskâmeerâ nuorttâriddoost. Eennâm nuorttârääji jotá Jordanjuuvâ jieŋâlis leevist já juátká Jamâmeerâ maŋa Ruopsismeerâ räi. Israel ránnjástaatah láá Libanon tavveen, Syyria tavenuorttân, Viestârriddo já Jordania nuorttân sehe Egypt já Gaza stielâs maadâviestârist. Kuhemus rääji lii rääji Viestârriddoin, mii lii 330 km. Uánihumos rääji vist lii 59 km rääji Gaza stielâsáin. Merâriddo lii ohtsis 273 km.

## Haldâttâh já politiik
Israel staatâhäämi lii parlamentaarlâš demokratia. Ton staatâhovdâ lii president, kiän áinoo virgepaje pištá čiččâm ihheed. Israel parlament Knesset väljee president syeligâs jienâstmist, mast tarbâšuvvoo absoluutlâš eenâbloho.

## Ekonomia
### Iäláttâsah
Israel šoŋŋâdâh ij lah viljâlmân hiäivulâš. Ton lasseen čuolmân lii meiddei čäcivänivuotâ. Koskâmeerâ riddovuáládâh já Jordan leehi láá Israel pyeremuuh eennâmtuálukuávluh. Meid uási siseennâm koške čunoiäpikuávluin lii rievdâdum ruánáá viljâlmân já muorâkärdin. Israelliih láá kuittâg uáli jo pyereh čääsi joođeetmist. Njuoskâdemčääci jođettuvvoo Genesaretjäävrist já Jordanjuuvâst tuháttij kilomeetterij kukkosijn pocceeviärmáduvváin. Návt šoddâduvvojeh puurrâmšadoh, potákkeh já ennuv sitrusheđâlmeh, tegu appelsiineh (ovdâmerkkân Jaffa-appelsiineh) já sitruuneh. Taah eennâmtuálupyevtittâsah tuálvojeh olgoenâmáid valjeest.

### Ráhtulâšvuotâ
Israelist lii maaŋgâlágán ráhtulâšvuotâ. Mašineh já riäiduh sehe timanteh kuleh eennâm tehálumos tuálvumpyevtittâssáid.

## Viehâdâh

### Kaavpugeh
Aassâm lii čokkânâm Koskâmeerâ riidon. Tobbeen lii eennâm nubben stuárráámus kaavpug Tel Aviv-Jaffa sehe stuorrâ haammânkaavpug Haifa. Ruopsismeerâ riddoost lii pivnohis mätkičuosâttâh Eilat.

## Etinumereh
Israel etinumereh láá .

## Kovegalleria


Jerusalem-Altstadt-10-vom Oelberg-2010-gje.jpg|
Akko-42-Saeulenkarawanserei-2010-gje.jpg|
Safed-Abuhav-Synagoge-04-2010-gje.jpg|
Nazareth-Katholische Verkuendigungsbasilika-02-2010-gje.jpg|
Kafarnaum-02-Synagoge-2010-gje.jpg|
Ein Gedi-28-Wanderung-1985-gje.jpg|
Totes Meer-Kalia Beach-08-2010-gje.jpg|
Tel Aviv-Flughafen-02-2010-gje.jpg|


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Italia

**Italia** lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Rooma.

## Historjá
Italia vuáđudui ive 1861.

## Eennâmtieđâ
[thumb|left|Italia nuorttiibeln lii [Adriameerâ.]]

### Sajadâh já rääjih
Italia lii staatâ Maadâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Ranska, Sveicci, Nuorttâriijkâ já Slovenia. Ton lasseen Italia siste láá San Marino já Vatikaanriijkâ.

### Suolluuh
Italia stuárráámuuh suolluuh láá Sisilia já Sardinia. Eres suolluuh láá Elba, Ischia, Capri, Lampedusa já Pantelleria.

### Jäävrih já juuvah
Italia stuárráámuuh jäävrih láá Gardajävri, Comojävri já Maggiorejävri, moh láá staatâ taveuásist. Maggiorejävri lii uásild meid Sveeicist. Italia kuhemus juuhâ lii Po, mii kolgá Torino čoođâ já luáštá Adriameerân. Eres kuhes juuvah láá Adige, Tiber já Arno. Tiber kolgá Rooma čoođâ, já Arno kolgá Firenze čoođâ.

### Geologia
Italiast láá maaŋgah tuáimee tullâväärih, já eennâmtuárgástâsah láá tobbeen táváliih. Alemus tullâvääri lii Etna (3 357 m), mii lii Sisilia suollust Catania aldasijn. Etna lii meid ubâ Euroop alemus tuáimee tullâvääri. Etna lii eromâš aktiivlâš tullâvääri, mii rusoškuát masaba jyehi ive. Suovâpoolvah já kunnâ uáinojeh uáli távjá, mut laavavirdeh iä lah siämmáá táváliih.

Napoli viestârbeln lii Campi Flegrei, mii lii Euroop stuárráámus aktiivlâš kaldera ađai tullâvääri russoom maŋa pááccám vuovdâ. Tot lii ohtâ maailm varâlumosijn tullâvaarijn, já tieđâulmuuh kočodeh tom "supertullâväärrin".

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Italiakielâ

thumb|Italiakielâ lavdâm
[thumb|Italiakielâ mättim [Euroop unionist]]
thumb|Italiakielâ Sveeicist

**Italiakielâ** (ital. *italiano*) kulá indoeurooplij kielâi roomaanlii kielâjuávkun.

## Lavdâm

Italiakielâ lii virgálâš kielâ čuávuváin staatâin:

* 30px Italia
* 30px San Marino
* 30px Sveicci
* 30px Vatikaanriijkâ

## Italiakielâ pustaveh
Italiakielâst láá 21 pustavid. Tain 5 láá vokaleh já 16 láá konsonanteh:

Tagareh pustaveh ko j, k, w, x já y tiättojeh tuše lovnâsaanijn.

### Pustavij noomah
***a** *a*
***b** *bi*
***c** *ci*
***d** *di*
***e** *e*
***f** *effe*
***g** *gi*
***h** *acca*
***i** *i*
***j** *i lunga* ('kuhes i') teikâ *jay* [d͡ʒeɪ] tegu eŋgâlâskielâst
***k** *kappa*
***l** *elle*
***m** *emme*
***n** *enne*
***o** *o*
***p** *pi*
***q** *qu*
***r** *erre*
***s** *esse*
***t** *ti*
***u** *u*
***v** *vi* teikâ *vu*
***w** *doppia vi, doppia vu*, *vi doppia* teikâ *vu doppia*
***x** *ics*
***y** *ipsilon*
***z** *zeta*

## Kielâoppâ
### Numereh
*0 - 10: zero, uno, due, tre, quattro, cinque, sei, sette, otto, nove, dieci
*11 - 19 undici, dodici, tredici, quattordici, quindici, sedici, diciassette, diciotto, diciannove
*20 - 29: venti, ventuno, ventidue, ventitré, ventiquattro, venticinque, ventisei, ventisette, ventotto, ventinove
*30 - 90: trenta, quaranta, cinquanta, sessanta, settanta, ottanta, novanta
*100 - 1 000 000: cento, mille, diecimila, centomila, un milione

### Artikkâleh
Italiakielâst láá ohtsis 12 artikkâlid: 8 miärulâžžân artikkâlid já 4 epimiärulii artikkâl.

### Veerbah

Italiakielâst veerbah juáhhojeh kuulmâ juávkun: *are*-loppâsiih, *ere*-loppâsiih já *ire*-loppâsiih. *Ire*-loppâsiih veerbah juáhhojeh kyevti vyelijuávkun ton mield, et tiättoo-uv tiätu haamijn *-isc-* vâi ij. Italiakielâst láá 7 täpiluokkad já 23 äigihäämmid. Čuávuvâžžân lii listo italiakielâ täpiluokain já toi äigihaamijn:

* Indicativo: presente, passato prossimo, imperfetto, trapassato prossimo, passato remoto, trapassato remoto, futuro semplice já futuro anteriore
* Congiuntivo: presente, passato, imperfetto já trapassato
* Condizionale: presente já passato
* Imperativo: presente
* Participio: presente já passato
* Gerundio: presente já passato
* Infinito: presente já passato

## Fáádást eres soojijn

* Accademia della Crusca 

## Käldeeh
Iänudâh

**Iänudâh** (,  já ) lii kieldâ Suomâst. Iänuduvâst ääsih 1&nbsp;845 olmožid, já ton vijđodâh lii 8&nbsp;391,35&nbsp;km², mast 438,44&nbsp;km² lii čääci. Iänuduv naaburkieldah láá Suomâst Aanaar, Kittâl já Muonio, Taažâst Kaivuonâ, Kuovdâkiäinu, Reisvuonâ já Stuorrâvuonâ sehe Ruotâst Kiärun.

## Historjá

Iänudâh vuáđudui ive&nbsp;1877.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Kovegalleria

Eanodaga Girku.jpg|Iänuduv kirkko
Enontekiön lentoasema.JPG|Iänuduv kirdemkieddi
Enontekiön kirjasto.jpg|Iänuduv kirjerááju


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
J

thumb|J
**J** lii läättinlâš puustavoornig lovváád já anarâškielâ puustavoornig 15. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Island

**Island** lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Reykjavík.

## Eennâmtieđâ
Island vijđodâh lii 103&nbsp;000&nbsp;km², mast 2&nbsp;750&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Island lii maailm 108.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Island lii jiečânâs täsiväldi Tave-Euroopist. Islandist staatârääjih láá ohtsis 0&nbsp;km, tastko tot lii suáluistaatâ. Merâriddo lii ohtsis 4&nbsp;970&nbsp;km.

### Morfologia
[thumb|left|[Hvannadalshnúkur lii Island alemus vääri.]]
Island alemus saje lii Hvannadalshnúkur čokke (2&nbsp;110&nbsp;m). Ton vyeligumos saje vist lii Atlant väldimeerâ riddo (0&nbsp;m).

Stuárráámus uási Islandist lii laavakiedij vuálá šoddâm ävđineennâm. Island lii meiddei jieŋâ eennâm, ko iänááš uási ton vijđoduvâst lii vijđes jieŋâduvâi vyelni.

Island lii kyevti nubijnis iäráneijee nannaamrááptu kooskâst. Euraasia já Tave-Amerik rááptuh maneh nubijnis olgoláá ain mottoom seenti ivveest, mon keežild Islandist tábáhtuveh eennâmtuárgástusah já tullâvarij rusomeh.

#### Tullâväärih
Island lii koskâsii vulkaanlii saajeest Atlant väldimeerâ taveuásist. Koskâmiärálávt tullâväärirusomeh tábáhtuveh Islandist neelji teikâ viiđâ ive kooskâi.

Islandist tábáhtui ive&nbsp;2010 stuorrâ tullâväärirussoom, ko Eyjafjallajökull-tullâvääri čuulgâi stuorrâ kunnâpoolvâid áimoid. Taat tovâttij maaŋgâ piäiván vädisvuođâid kirdemjotolâhân. Eenâb ko 100&nbsp;000 kirdemid lijjii macâttum, já ulmuuh karttii vyerdiđ pyereeb kirdemtile ton saajeest, kost sij jo talle lijjii.

## Haldâttâh já politiik
Island staatâhäämi lii . Island staatâhovdâ lii . Tááláš president lii .  

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Isojoki

**Isojoki** () lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Isojokist ääsih 1&nbsp;939 olmožid, já ton vijđodâh lii 647,43&nbsp;km², mast 5,05&nbsp;km² lii čääci. Isojoki naaburkieldah láá Kankaanpää, Karijoki, Kauhajoki, Siikainen, Merikarvia já Kristiinankaupunki.

## Historjá

Isojoki vuáđudui ive&nbsp;1855.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Isojoki markkân.

## Siijdah

Heikkilä, Iivarinkylä, Isojoki markkân, Kodesjärvi, Kortteenkylä, Kärjenkoski, Koppelonkylä, Leppikylä, Möykky, Peurala, Polvenkylä, Sakara, Sarviluoma, Suojoki, Piikkilänkylä, Vanhakylä, Vesijärvi, Villamo, Viitakoski já Pettukylä.

## Käldeeh
J. R. R. Tolkien

**John Ronald Reuel Tolkien** () lâi eŋlandlâš kirječällee. Sun lii čáállám fantasiaklassikoh *[[The Hobbit]]* (*Hobitti*), mii almostui ive 1937, já *[[The Lord of the Rings]]* (*Suormâsij hiärrá*), mii almostui kuulmâ uásist iivij 1954–1955 ääigi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jackie Brown

thumb|Jackie Brown logo
**Jackie Brown** lii ive 1997 puáttám ovtâstumstaatâlâš rikoselleekove, mon lii čáállám já stivrim Quentin Tarantino.

## Juonâ
Jackie Brown lii kirdemeemeed, kii tievâsmit suu vänis päälhi fievridmáin ruuđâ syele Ovtâstum staatâid viärjui vyebdee rikolâžân, kiän nommâ lii Ordell Robbie. Jackie luhostuvá pyereest tassaaš ko kyehti virgeomâháá tolliittává suu. Suoi panâštává Jackie riemmâđ sunnuu išán ete suoi finniiččáin Ordell kiddâ já uhkedává Jackie faŋgâláin, jis sun ij riemâ. Jackie, oovtâst sympaatlâš táhádâsalmain, keksij vuávám, moin iirât spellâđ vuástálistee vuoimijd nubijdis vuástá.

## Čaittâleijeeh

## Vuástáväldim
Rotten Tomatoes -sijđo 84 árvustâlmist 87% láá miättáseh.  

## Käldeeh
Jakarta

**Jakarta** lii Indonesia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jaapaan

**Jaapaan**  ( *Nihonkoku* teikkâ *Nipponkoku*) lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Tokio.

## Historjá
Japanist sattui korrâ eennâmtuárgástus njuhčâmáánust 2011, já ton čuávumuššân ollâ tsunami teeivâi tavenuorttii pele riddokuávlun. Taan keežild 18&nbsp;000 olmožid hevvânii. 2&nbsp;500 ulmuu rummâšeh iä lah kuássin kavnum. Taat tsunami tovâttij meid váimusvyeimilágádâs päärti Fukushimast, mii lâi viärráámus Tšernobyl 1986 maŋa.

## Eennâmtieđâ
Jaapaan vijđodâh lii 377&nbsp;915&nbsp;km², mast 13&nbsp;430&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Jaapaan lii maailm 63.&nbsp;stuárráámus staatâ já 4.&nbsp;stuárráámus suáluistaatâ Australia, Indonesia já Madagaskar maŋa.

### Sajadâh já rääjih
Jaapaan lii jiečânâs staatâ Aasiast. Japanist iä lah staatârääjih, tastko tot lii suáluistaatâ.  Staatâ rájášuvá tavveen Ohotameerân, nuorttân Kuálhismeerân, mäddin Filippiinijmeerân, maadâviestârist Nuorttâ-Kiina meerân já viestârist Jaapaanmeerân. Merâriddo lii ohtsis 29&nbsp;751&nbsp;km.

### Suolluuh
thumb|left|Jaapaan 14&nbsp;125 suollud
Japanist láá 14&nbsp;125 suollud. Ton stuárráámuuh suolluuh láá Honshū (227&nbsp;938,23&nbsp;km²), Hokkaidō (77&nbsp;982,36&nbsp;km²), Kyūshū (36&nbsp;782,34&nbsp;km²) já Shikoku (18&nbsp;296,25&nbsp;km²).

### Jäävrih já juuvah
Jaapaan kuhemuuh juuvah láá Shinano (367&nbsp;km), Tone (322&nbsp;km), Ishikari (268&nbsp;km), Teshio (256&nbsp;km) já Kitakami (249&nbsp;km).

Biwa lii Jaapaan stuárráámus jävri vijđoduv mield. Ton vijđodâh lii 670,3&nbsp;km².

### Morfologia
[thumb|left|[Fuji () lii Jaapaan alemus vääri.]]
Jaapaan alemus saje lii stratotullâvääri Fuji čokke (3&nbsp;776&nbsp;m). Ton vyeligumos saje vist lii Hachirōlaguun () riddo (-4&nbsp;m).

Jaapaan suálui lii Kuálhismeerâst nuuvt kočodum Tullâriäggást, kost eennâmtuárgástusah já tullâvääri rusomeh láá táváliih nannaamráptui lihâdem keežild. Jaapaan lii hárjánâm eelliđ tágárij luándualmoonmijgijn, já ovdâmerkkân huksimnoormih láá čovgâdeh, vâi rakânâsah killájeh eennâmtuárgástusâid. Meiddei ulmuuh láá škuávlejum tágárij tilij várás.

## Haldâttâh já politiik
Jaapaan staatâhäämi lii vuáđulavâlâš monarkia. Jaapaan staatâhovdâ lii . Tááláš kiäisár lii .

## Ekonomia

### Ráhtulâšvuotâ
Jaapaan lii ráhtulâšvuođâ stuorrâväldi.

## Etinummeer
Japanist láá kulmâ etinummeer: . Täin 119 lii puálukode etinummeer, 110 poolis já 118 merâkosáttuv.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jakutsk

thumbnail|right|250px|Jakutsk
thumb|Jakutsk

**Jakutsk** () lii kaavpug Ruošâst.

## Historjá

Jakutsk vuáđudui čohčâmáánu 25.&nbsp;peeivi&nbsp;1632.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Käldeeh
Jelgava

**Jelgava** lii kaavpug Latviast. Jelgavast ääsih 56&nbsp;159 olmožid. Ton vijđodâh lii 60,1&nbsp;km² já alodâh 13&nbsp;m.

## Historjá
Jelgavast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1573.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jemen

**Jemen** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Sanaa.

## Eennâmtieđâ
Jemen vijđodâh lii 527&nbsp;968&nbsp;km², mast 0&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Jemen lii maailm 52. stuárráámus staatâ.
### Sajadâh já rääjih
Jemen lii staatâ Aldanuorttân ađai Aasia maadâviestâruásist. Ton ránnjástaatah láá Saudi-Arabia tavveen já Oman nuorttân. Jemenist staatârääjih láá ohtsis 1&nbsp;601&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Saudi-Arabiain, mii lii 1&nbsp;307&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 294&nbsp;km rääji Omanáin. Jemen rájášuvá India väldimeerân. Merâriddo lii ohtsis 1&nbsp;906&nbsp;km.

### Morfologia

Jemen alemus saje lii Jabal an Nabī Shu'ayb čokke, mii paijaan &nbsp;m alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii India väldimeerâ riddo (0&nbsp;m).

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jerusalem

thumb|Jerusalem
**Jerusalem** lii Israel stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.

## Pase kaavpug
Jerusalem lii juuvdálij, ristâlij já islamlij pase kaavpug. Tobbeen puáhtá uápásmuđ ristâosko merhâšittee soojijd tego Oljováárán já Golgatan. Kunâgâs Daavid hävdi já Čiärrummuvrâ láá vist juuvdáláid eromâš pase sajeh. Muslimij tehálumos jotteemčuosâttâh Jerusalemist lii Källeemoskeija.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Jerusalem-Klagemauer-08-2010-gje.jpg
Jerusalem-Felsendom-06-Kettendom-2010-gje.jpg
Jerusalem-Al-Aqsa-Moschee-02-vom Oelberg-2010-gje.jpg
Jerusalem-Grabeskirche-04-Vorhof-2010-gje.jpg
Jerusalem-Kirche aller Nationen-04-Oelberg-2010-gje.jpg
Jerusalem-Suq-04-2010-gje.jpg
Jerusalem-Via dolorosa-14-2010-gje.jpg
Jerusalem-Getsemane-Garten-02-2010-gje.jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Joensuu

**Joensuu** lii kaavpug Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Joensuust ääsih 76&nbsp;806 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;750,97&nbsp;km², mast 369,32&nbsp;km² lii čääci. Joensuu naaburkieldah láá Ilomantsi, Kontiolahti, Lieksa, Liperi, Rääkkylä já Tohmajärvi.

## Historjá

Joensuu vuáđudui ive&nbsp;1848.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Hoilola, Kovero, Luutalahti, Mannervaara, Meriinaho, Ruhovaara, Saarivaara, Saaroinen já Öllölä.

## Kooskah

## Käldeeh
Jamaika

thumb
**Jamaika** lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Kingston.

## Škovlâlijd
* Lasetiäđuh Jamaikast láá sijđoost 82 (pittá 15. Läättinlâš Amerik enâmeh láá ovdáneijee-enâmeh) oppâkirjeest *[https://www.samediggi.fi/tuote/skoovla-eennamtiatu-amerik/ ŠE Amerik]*.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jeesus

thumb|
**Jeesus**, eteh meid **Jeesus Kristus** teikkâ **Jeesus Nasaretlâš**, lâi Uđđâ testament mield juuvdálâš vuoiŋâlâš máttáátteijee, Messias, pyeredeijee, immâšij tahhee já ristâosko Immeel áinoo pärni, kii šoodâi Betlehemist já jaamij Jerusalemist. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Johannesburg

thumb|
thumb|Johannesburg sajadâh Maadâ-Afrikist

**Johannesburg** (zulukielân *iGoli*, ađai kollesaje; xhosakielân *EGoli*; epivirgálávt eteh meid **Jozi** já **Joburg**) lii  Maadâ-Afrik stuárráámus kaavpug já ubâ Sahara máddáápiälásâš Afrik nubben stuárráámus kaavpug.
Jordan Peele

[thumb|Jordan Peele ive [2014]]
**Jordan Peele** (š. kuovâmáánu 21. peeivi 1979, New York, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, čällee, stivrejeijee já pyevtitteijee. Sun lii čáállám já stivrim kauhuelleekoveh *[[Us (elleekove) | Us]]* já *[[Get Out (elleekove) | Get Out]]*. Sun lii meid *[[BlacKkKlansman]]* pyevtitteijee.

## Filmografia
### Stivrejeijen
* *[[Get Out (elokuva)|Get Out]]* (2017)
* *[[Us (elleekove)|Us]]* (2019)

### Pyevtitteijen
* *[[Keanu]]* (2016)
* *[[Get Out (elleekove)|Get Out]]* (2017)
* *[[BlacKkKlansman]]* (2018)
* *[[Us (elleekove)|Us]]* (2019)
* *[[Candyman (ive 2020 elleekove)|Candyman]]* (2020)

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Joutsa

**Joutsa** lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Joutsast ääsih 4&nbsp;318 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;066,42&nbsp;km², mast 199,40&nbsp;km² lii čääci. Joutsa naaburkieldah láá Hartola, Hirvensalmi, Jyväskylä, Kangasniemi, Luhanka, Mäntyharju já Toivakka.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Angesselkä, Etu-Ikola, Hankaa, Havumäki, Joutsa, Kivisuo, Kälä, Laitjärvi, Lapinkylä, Leivonmäki, Marjotaipale, Martinkylä, Mieskonmäki, Niemistenkylä, Pajumäki, Pappinen, Pylsy, Pärnämäki, Ruokoranta, Ruorasmäki, Rutalahti, Savenaho, Selänpohja, Taka-Ikola, Tammilahti, Tolvasniemi, Uimaniemi, Vallaspelto, Vähä-Joutsa já Vehmaa.

## Kovegalleria

Joutsan keskustaa - Jousitie C IMG 3342.JPG|
Joutsan keskustaa - Jousitie C IMG 3350.JPG|
Joutsan keskustaa - Jousitie C IMG 3344.JPG|


## Käldeeh
Juba

thumb|
thumb|
**Juba** lii  Maadâ-Sudan uáivikaavpug. Tot lii Vielgis-Niili riddoost Koskâ-Ekvatoria uásistaatâst.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jukagiirkielah

thumb|Jukagiirkielâi sárnumkuávluh 1600-lovvoost (sárgáh) já 1900-lovvoost (ruopsâd).
**Jukagiirkielah** láá kielâpeerâ, mon sárnuh jukagiirih Nuorttâ-Siberiast Jakutiast já Magadan kuávlust. Jukagiirkieláid kuleh tuše kyehti kielâ: maadâjukagiirkielâ já tavejukagiirkielâ ađai tundrajukagiir.

## Käldeeh
Julia Roberts

[thumb|Julia Roberts ive [1990]]
[thumb|Julia Roberts ive [2010]]
[thumb|Julia Roberts ive [2016]]
[thumb|Julia Roberts ive [2018]]
**Julia Fiona Roberts** (š. roovvâdmáánu 28. peeivi 1967, Smyrna, Georgia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Sun lii čaittâleijen vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd tego oovtâ Oscar.

## Eellim
Julia Roberts šoodâi Smyrnast, Georgiast Betty Lou Bredemusân (1934–2015) já Walter Grady Robertsân. Sust lii ohtâ puárásub viljâ Eric Roberts (š. 1956) já puárásub uábbi Lisa Roberts Gillan (š. 1965), kiäh lává meiddei čaittâleijeeh.

## Karrieer
Roberts finnij vuossâmuu roolâ ive 1986. Sust lâi talle uccâ roolâ elleekooveest *Blood Red*. Sust šoodâi pegâlmâs ive 1990, ko sun čaittâlij elleekooveest *[[Pretty Woman]]*. Sun vuoitij Oscar-palhâšume ive 2001 elleekooveest *[[Erin Brockovich]]*.

## Filmografia

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Juovlâmáánu

**Juovlâmáánu** lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive kyehtnubálovváád mánuppaje. Juovlâmáánust láá 31 peivid.

## Nommâ
Juovlâmáánu lii uážžum noomâs juovlâi mield. Juovlah oppeet láá uážžum noomâs Jeesus-päärni šoddâmist, já sunhân šoodâi Rooma vääldi ääigi Betlehemist. Motomeh eteh-uv, et juovlah išedeh sevŋis ääigi čoođâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Juulevsämikielâ

**Juulevsämikielâ** lii sämikielâ. Juulevsämikielâst láá suulân 2 000 sárnod.

## Kielâoppâ
### Hämioppâ
#### Substantiveh

#### Veerbah

## Kirjálâšvuotâ

### Liiŋkah
* Glottolog

### Sänikirjeh

* Grundström, Harald 1946- Lulesamisches Wörterbuch - Lulesamisk ordbok
* Kejonen, Olle 2013 101 julevsáme verba. 101 lulesamiska verb
* Wiklund, K.B. 1890: Lule-lappisches Wörterbuch Helsinki: Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia, 1.

### Kielâoopah já čalluuh kielâoopâst

* Heahttá, Sara Ellen Eira: *Lulesamisk skriftspråk*. http://samediggi.no
* Kintel, Anders 1991: *Syntaks og ordavledninger i lulesamisk*. Kautokeino: Samisk utdanningsråd.
* Kuoljok-Angéus, Susanna 1997: *Nominalavledningar på ahka i lulesamiskan*. Uppsala: Studia Uralica Upsaliensia; 28.
* Larsson, Lars-Gunnar 1990: Glidvokalen i lulesamiskan: En dialektgeografisk studie på grundval av Harald Grundströms ordbok. Svenska lands-mål och svenskt folkliv, s. 166-199.
* Spiik, Nils Eric 1989: *Lulesamisk grammatik*. Samskolstyrelsen.
* Wiklund, K. B. 1891: Laut- und Formenlehre der Lule-lappischen Dialekte Stockholm.
* Ylikoski, Jussi 2017: Future time reference in Lule Saami, with some remarks on Finnish. Eesti ja soome-ugre keeleteaduse ajakiri 7 (2) s. 209-244.

## Käldeeh
Juurrâmrađemooduul

**Juurrâmrađemooduul** lii ovdemuš uási komovuotâskiijpâst. Tot ana sistees puoh piergâsijd, maid ij siäivudijn taarbâš, tego testampiergâseh, kamerah já nuáđi. Tot puáhtá sisanneed meiddei máhđulii telagistemsajattuv. Juurrâmrađemooduul puáhtá táárbu mield sierriđ siäivummodulist, kuás tot tuáimá áimulukkân. 

Sojuz kosmonautij orroomsajeh lasanii kirdem ääigi čuuvtij ton maŋa ko tagarij komovuotâkapselij teknisiih piergâseh, moh lijjii kevttum ovdebáin almadittum (su miehitetty) komovuotâkapselijn, sirdojii juurrâmrađemodulân. Juurrâmrađemooduul puovtij huksiđ keppisubbon ko maccâmkapsel, tastko tom ij taarbâš suoijiđ Eennâm áimukiärdán maccâm várás. Apollo- komovuotâskiijpâ koččommodulist lâi kuulmâ astronaut várás kuttâ kuđâhâsmeetter aassâmsaje, já ton massa lâi 5000 kiillud. Sojuzist siämmáá stuárusij juávhu várás lâi saje 9 kuđâhâsmeetterid. Taat saje lâi iänááš-uv juurrâmrađemodulist.
Juvduu

**Juvduu** lii juuhâ Aanaar kieldâst, Suomâst. Juvduu álgá Solojäävrist já luáštá Aanaarjáávrán, Aanaar markkânist. Juuhâ lii 12 kilomeetter kukke já tast láá maaŋgah kuoškah. Juuvâ rasta maneh kyehti šalde Njuámmilcoskâsist já Anarist.

Juvduu lii tubdum eromâš pyerrin kuávžur- já suávviljuuhhân. Kuávžurmereh láá kiäppánâm Aanaarjäävri čäsuáivi tulvâdem já 1980-lovo lijgekuálástus tiet. Kyelimereh láá kuittâg-uv 2000-lovvoost váhá puáránâm kyeliviljâlem tááhust. Tááláá ääigi Juvduujuuhân kalga finniđ kuálástuslove, já tuše muáddi love mieđettuvvojeh oovtâ piäiván. Ton lasseen ubâ juuhâ lii rávhuttum porgemáánu loopâst kesimáánu aalgân. Juuvâ vyelemuu uásist kuálástem nohá jo syeinimáánu loopâst. Maaŋgah láá huánášâm ive&nbsp;2016 uđđâ kuálástusnjuolgâdusâid, ko sii mielâst toh räijejeh páihálij ulmui vuoigâdvuođâ kuálástiđ jieijâs päikkijuuvâst.

## Käldeeh
Juŋŋâ

**Juŋŋâ** (*Vaccinium vitis-idaea*) lii koškes já vorâs kuolbâmeecij, tuoddârij, jeggimeecij já källei myerji.

## Juŋŋâ suomâkielân já eres sämikieláid

* suomâkielân: puolukka
* maadâsämikielân: jugŋe
* umesämikielân: jåg´ŋa
* pittáámsämikielân: jågŋå
* juulevsämikielân: jågŋå
* orjâlâškielân: jogŋâ
* nuorttâlâškielân:  joŋŋ
* kieldâsämikielân: joŋŋ

## Levânem

Juŋŋâ šadda Tave-Amerikist já Euraasiast. Tot šadda vijđáht koškes já vorâs kuolbâmeecijn, tuoddârist, jeggimeecijn já källei alne. Tot killáá koškesvuođâ pyereest já lijkkoo čuovvâd soojijd. Suoivâsoojijn myerjih iä veltihánnáá šoodâ ollágin. 

## Kiävttu sämmilij kulttuurist

Talhâsin juuŋâst láá ärbivuáválávt kevttum loostah. Loostah čuággojeh liäđđumääigi maŋa. Juŋŋâlostâteejáin tipšuu kužžâpocceevááduid, kudduumijd, leesmi já čirgottâs. Myerjih nanosmitteh vuoptâsuonâid. Sämmiliih láá puurrâm juuŋâid nuhtán, mutâ sij vyerkkejii taid täälvi várás.

Juuŋâid puáhtá kevttiđ maaŋgânáál: piärgu- teikkâ kyelipurrâmâšâiguin, suohâdân, kiisselân, juhâmuššáid, liäibumân já pajalâssáid.

## Kovegalleria

Tyttebær.jpg|
Vaccinium vitis-idaea var minus Denali AK.jpg|
Vaccinium vitisidaea flower.jpg|


## Käldeeh
Jyväskylä

**Jyväskylä** lii kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Jyväskyläst ääsih 135&nbsp;961 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;466 km², mast 295,45&nbsp;km² lii čääci. Jyväskylä naaburkieldah láá Joutsa, Toivakka, Jämsä, Luhanka, Muurame, Petäjävesi, Laukaa já Uurainen.

## Historjá
Jyväskylä finnij markkânvuoigâdvuođâid ive&nbsp;1801 já kaavpugvuoigâdvuođâid njuhčâmáánu 22. peeivi ive&nbsp;1838. Talle kaavpugist lijjii 189 ässed. Carl Ludvig Engel lii sundáttâllâm kaavpug kuávdáá. Jyväskylä kaavpugservikodde šoodâi ive&nbsp;1875, já kaavpugkirkko valmâštui ive&nbsp;1880. Tom lii sundáttâllâm Ludvig Isak Lindqvist. Tälvisuáđi ääigi Jyväskyläst lijjii tuše 8&nbsp;000 ässed, mut tastmaŋa ässeemeeri lii stuárrum jotelávt. Säynätsalo lohtui Jyväskylän uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;1993, já Jyväskylä táálunkieldâ já Korpilahti lahtojii uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.

## Eennâmtieđâ
Jyväskylä lii Päijänne taveriddoost. Kaavpug kuávdáš lii Jyväsjärvi pirrâ. Jyväsjärvist lii ohtâvuotâ Päijännen Äijäläčuálmi miätá. Kaavpug kuávdáá čoođâ kolgá Tourujuuhâ, mon vyemeest lii luándusuojâlemkuávlu. Kaskoo kaavpug kuávdáá lii ollâ puolžâ, mon alne lii sahis pecimecci.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Jotolâh

Jyväskyläst lii väldimaađij&nbsp;4, 9, 13 já 23 ratkuuttâh. Jyväskylä finnij ryevdirađe já junasajattuv ive&nbsp;1896. Uđđâ mätkikuávdáš šoodâi ive&nbsp;2002 puáris junasajâttuv paaldân, já talle meiddei linjâšautosajattâh varrij kävppimarkkân alne siämmáá viäsun. Jyväskyläst lii ryevdirađeohtâvuotâ máádás Tamperen, viestârân Haapamäkin, tavaskulij Haapajärvin já nuortâs Pieksämäki. Jyväskylä kirdemkieddi lii Tikkakoskist, suulân 20 kilomeetter keččin kaavpug kuávdáást tavaskulij. Jyväskylä haammân lii Jyväsjäävri riddoost. Keessiv lii mađhâsemtamppâohtâvuotâ Lahtin Päijänne miätá.

Kuokkala šalde ovdâstit kaavpug kuávdáá já Kuokkala Jyväsjäävri paijeel. Šalde lii 480 meetter kuhes, já tot valmâštui roovvâdmáánu 23.&nbsp;peeivi ive&nbsp;1989.

## Máttááttâs
Jyväskyläst lii ollâopâttâh. Tot šoodâi ive&nbsp;1934. Jyväskylä ollâopâttuv Mattilanniemi já Ylistönrinne kampuseh láá Jyväsjäävri riddoost.

## Ustevvuotâkaavpugeh
Jyväskylä ustevvuotâkaavpugeh láá:

*  Esbjerg, Tanska
*  Stavanger, Taažâ
*  Eskilstuna, Ruotâ
*  Fjarðabyggð, Island
*  Jaroslavl, Ruoššâ
*  Debrecen, Uŋgar
*  Poznań, Puola
*  Potsdam, Saksa
*  Tartto táálunkieldâ, Eestieennâm
*  Niiza, Jaapaan
*  Kunming, Kiina

## Kovegalleria

Uni Jyväskylä.jpg|
Jyväskylä - Travel Centre.jpg|
Jyväskylä harbour.jpg|
Jyväskylä - train station2.jpg|
Jyvaskyla main bridge August 2006.jpg|
Jyväskylä - church3.jpg|


## Käldeeh
Jämsä

**Jämsä** lii kaavpug Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Jämsäst ääsih 20&nbsp;120 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;823,90&nbsp;km², mast 252,54&nbsp;km² lii čääci. Jämsä naaburkieldah láá Juupajoki, Jyväskylä, Keuruu, Kuhmoinen, Luhanka, Mänttä-Vilppula, Orivesi já Petäjävesi.

## Historjá

Jämsä vuáđudui ive&nbsp;1866, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1977.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Alhojärvi, Arvaja, Aseme, Edesniemi, Haapajoki, Haavisto, Hahkala, Hassi, Hauvala, Heikkilä, Heräkulma, Himos, Honkala, Hopsu, Jaatila, Juokslahti, Kauhkiala, Kerkkola, Kiukkoila, Kuoreveden Kirkkoniemi, Kähö, Kääpälä, Moiskala, Niemola, Patajoki, Partala, Pietilä, Ruotsula, Saakoski, Saari, Sammallahti, Säyrylä, Tervala, Toivila, Vaheri, Vierelä, Viiala, Yijälä já Vekkula.

## Kooskah

* 23px Helsig: 220&nbsp;km
* 23px Hämeenlinna: 130&nbsp;km
* 23px Jyväskylä: 60&nbsp;km
* 23px Lahti: 115&nbsp;km
* 23px Pori: 200&nbsp;km
* 23px Tampere: 90&nbsp;km
* 23px Turku: 250&nbsp;km
* 23px Virrat: 120&nbsp;km

## Kovegalleria

Jämsä Kaupungintalo.jpg|
Jämsä Säästöpankki.jpg|
Jämsän rautatieasema.JPG|
Jokilaakson sairaala.jpg|


## Käldeeh
Jupiter

thumb|upright=1.5|Jupiter já ton galileolâš máánuh: Io, Europa, Ganymedes já Callisto
**Jupiter** lii plaaneet Mars já Saturnus kooskâst. Tot lii Piäiváást viđâdin aldemus plaaneet. Jupiter täsnitieđâlâš symbol lii 16px|♃.  

Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh, Jupiter-uv jorá Piäiváá pirrâ. Ton juurrâm Piäiváá pirrâ pištá 11,86 ihheed. Plaaneet lyeddejeijee lii ohtnubáloh kerdid stuárráb ko Eennâm lyeddejeijee, já ton massa lii kulmâčyet kerdid eenâb ko Enâmist. Jupiter lii-uv planetij jietânâs. Tastko ton juurrâmsuonjâr lii 777 miljovn kilomeetterid, kukkenorroo Piäiváš ij jur lieggii ige čuovvii tom. Eellim ij lah máhđulâš Jupiterist.

## Jupiter máánuh
Ive 2023 räi Jupiterist lijjii kavnum ohtsis 92 máánnud, main 4 láá galileoliih máánuh:

# Io
# Europa – Europa-máánust lii täsivis jieŋâase, mast láá ruáiruh. Arvâluvvoo, et suullân 15 kilomeetterid jieŋâ vyelni ličij suullân 100 kilomeetterid čääci.
# Ganymedes – Ganymedes lii piäiváškode stuárráámus máánu, já tast lii haapi siskeldittee kaasuriggee já meid magneetkieddi, moh iä kavnuu eres máánuin.
# Callisto – Callisto lii Jupiter nubben stuárráámus máánu, mast láá ennuv kraattereh.

Ive 2025 tiäđust lijjii 95 máánnud. 

Jo ive 1610 täsnitiettee Galileo Galilei skihtij káiduspocceinis Jupiterân já ooinij ton nelji máánu: Io, Europa, Callisto já Ganymedes. Taah kočoduvvojeh suu noomâ mield galileolâš máánnun.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Juuka

**Juuka** () lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Juukast ääsih 4&nbsp;561 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;846,58&nbsp;km², mast 344,86&nbsp;km² lii čääci. Juuka naaburkieldah láá Kuopio, Kaavi, Kontiolahti, Lieksa, Nurmes, Polvijärvi já Rautavaara.

## Historjá

Juuka vuáđudui ive&nbsp;1868.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Juuka markkân.

## Siijdah

Ahmovaara, Halivaara (Hali), Juuka, Kannas, Kajoo, Kuhnusta, Larinsaari, Matara, Nunnanlahti, Paalasmaa, Petrovaara, Pihlajavaara, Polvela, Raholanvaara (Rahola), Timovaara, Tuopanjoki, Vaikko, Vihtasuo já Vuokko.

## Käldeeh