open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aanaar (raavâdviäsu)

**Aanaar** lii Kollehovi-hooteel ohtâvuođâst tuáimee raavâdviäsu. Tot lii Aanaar markkânist Juvduujuuvâ riddoost. Raavâdviäsu fáálá puigâ anarâš purrâmâš. Fáállun láá purrâmâšah Aanaar kuávlust, ovdâmerkkân kyeleh Aanaarjäävrist, poccuupiärgu aldakuávlui palgâsijn, vuástá, kuobbâreh, myerjih já puurrâmšadoh.

## Palhâšumeh

Raavvâdviäsu lii vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd:

* Ive 2014 kievkkânmiäštár Heikki Nikula uásálistij tave-eennâmlii "Sápmi Awards – Sämmilâš gastronomia já purrâmâštiätu" -kiišton já sajadui finalist nubben. 

* Ive 2015 Aanaar uásálistij aalmuglii purrâmâšmađhâšemkiišton, mast tot sajadui nube sajan Aanaar Menuin.

* Ive 2016 siämmáš Aanaar Menu vuoitij almugijkoskâsii *Foodtrekking Awards* -kišto *Best Foodservice Experience* -rááiđust.

* Ive 2017 Aanaar peesâi meid *Nordic White Guide* -purrâmâšraavâkiirján, mii oovdânpuáhtá Tave-enâmij pyeremuid raavâdviäsuid. Raavâkirje peividuvvoo jyehi ive.

* Ive 2018 raavâdviäsu finnij positiivlii árvuštâllâm, mon paječaalâ lâi "Immâšeh Anarist", *Kauppalehden Optio* -loostâst. Aanaar lii tastmaŋa pisottâllâm *Top 10* -juávhust *Optio*-loostâ árvuštâlmijn.

* Ive 2020 *Suomen Gastronomien seura* valjij Aanaar "Ive raavâdviässun 2020" ubâ Suomâst.

## Käldeeh
1787

**1787** (**MDCCLXXXVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1780-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 7. peeivi &ndash; Delawarest šoodâi vuosmuš uásistaatâ, mii ratifisistij Ovtâstum staatâi vuáđulaavâ.
* juovlâmáánu 12. peeivi &ndash; Pennsylvaniast šoodâi Ovtâstum staatâi nubbe uásistaatâ.
* juovlâmáánu 18. peeivi &ndash; New Jerseyst šoodâi Ovtâstum staatâi 3. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 11. peeivi – Nils Vibe Stockfleth, taažâ pappâ já vuolgâttâspargee (j. 1866)

## Jämimeh

## Käldeeh
1777

**1777** (**MDCCLXXVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1770-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 21. peeivi – Petroskoist šoodâi kaavpug.

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 15. peeivi – Giambattista Rodio, italialâš politikkár (j. 1806)
* juovlâmáánu 23. peeivi – Aleksander I, Ruošâ kiäisár iivij 1801–1825, Suomâ stuorrâfurstâ ive 1809 rääjist já Puola kunâgâs ive 1815 rääjist (j. 1825)

## Jämimeh

## Kalender

## Käldeeh
1757

**1757** (**MDCCLVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1750-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 22. peeivi – Francesco Maresca, italialâš arkkiteht (j. 1824)
* porgemáánu 9. peeivi – Thomas Telford, skotlandlâš insner (j. 1834)

## Jämimeh

## Käldeeh
Nobel-kemiapalhâšume

**Nobel-kemiapalhâšume** lii ohtâ viiđâ algâalgâlii Nobel-palhâšuumeest. Ruotâ kunâgâslâš tieđâakatemia mieđeet palhâšume jyehi ive ánsulâš kemistân teikâ kemistáid. Jis mottoom ive ohtâgin iävtukkâs ij teevdi iävtuid, te palhâšumesume ferttee njuolgâdusâi mield šeštiđ čuávuváá ihán. 

Vuossmuu já nube maailmsuáđi keežild palhâšume paasij juohhuuhánnáá iivij 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940, 1941 já 1942. 

Nuorâmus palhâšume vuáittám olmooš lâi 35-ihásâš Frédéric Joliot, kii vuoitij Nobel ive 1935 oovtâst kálguinis Irène Joliot-Curiein. Puárásumos lii 97-ihásâš John B. Goodenough, kii vuoitij palhâšume ive 2019. Frederick Sanger ij lah innig áinoo olmooš, kii lii vuáittám Nobel-kemiapalhâšume kuohtii, ko kemist Barry Sharpless vuoitij Nobel-kemiapalhâšume ive 2001 já uđđâsist ive 2022. Kyehti ulmuu lává vuáittám Nobel-kemiapalhâšume lasseen Nobel-palhâšume nube kategoriast: Marie Curie, kii vuoitij sehe Nobel-kemiapalhâšume já Nobel-fyysiikpalhâšume já Linus Pauling, kii vuoitij sehe Nobel-kemiapalhâšume já Nobel-ráávhupalhâšume.

## Palhâšume uásih
[thumb|right|300px|Ive [1918 Nobel-kemiapalhâšume vyeittim Fritz Haber diploom]]
Palhâšumán kuleh kollemiitaal, diploom já stuorrâ ruttâpalhâšume. 

### Miitaal
Miitaal lii vuávám Erik Lindberg. Nubebeln láá Alfred Nobel proofiilkove, suu nommâ já suu šoddâm- já jäämmimiveh. Nubebeln lává kyehti nissoon: luándu immeel já tiettuu vuoiŋâ. Sunnuu lasseen mitalân láá skuážurdum säänih *Inventas vitam iuvat excoluisse per artes*, palhâšume vyeittee nommâ já ton mieđetteijee ađai Ruotâ kunâgâslii tieđâakatemia uánidum nommâ läättinkielân REG. ACAD. SCIENT. SUEC. Nobel-kemiapalhâšume já -fyysiikpalhâšume mitaleh láá identliih.

Ive 1980 räi kemiapalhâšume miitaal tiäddu lâi 200&nbsp;g, mut tääl tot lii 175&nbsp;g. Tooleeb miitaal kolle lâi 23 kaaraat kolle, mut taat-uv lii muttum já lii tääl 18 kaaraat kolle. Ton lasseen miitaal kolle lii tääl uđđâsistonnum kolle. Miitaal čoođâmitto lii ain-uv siämmáš: 66&nbsp;mm.

### Diploom
Diploom lii rahtum jyehi vyeittei sierâ já lii návt áinoošlajâsâš taaiđâtyeji. Diploom čižetpeln lii kove, mon fáddá távjá kulá ive teeman. Diploom uálgispeln lii Ruotâ kunâgâslâš tieđâakatemia almottâs tast, kii lii ton ive vyeittee já mondiet. Kemiapalhâšume almottâs lii ruotâkielân. Diploom keigee jyehi vyeittei Ruotâ kunâgâs jyehi ive juovlâmáánu 10. peeivi.

### Ruttâpalhâšume
Ive 2020 palhâšume stuárudâh lâi 10&nbsp;miljovn Ruotâ ruvnâd. Palhâšume stuárudâh muttuustâl ivveest nuubán já lii kiddâ Nobelfondd puáđuin, maid tot finnee jieijâs investistmist.

Jis palhâšume vyeittiv kyevtis, te ruttâ juáhhoo táásá. Jis kuulmâs tom vyeittih, te Nobelfondd meerrid juáhhoo-uv ruttâ táásá vâi finnee-uv ohtâ olmooš pele palhâšumeruuđâin já nubbijd juáhhoo nubbe peeli, mii juáhhoo sunnui táásá.

## Keejâ meid
* Listo Nobel-kemiapalhâšume vyeittein

## Käldeeh
Kyevtsáigusâš RNA-viruseh

**Kyevtsáigusâš RNA-viruseh** (dsRNA-viruseh) láá juávkku virusijn, moi árbádâh šadda kyevti RNA-sááigust, moh láá ponjásâm kyeimi kyeimis pirrâluvâi. Taat virusjuávkku juáhhoo ain kuuđâ hiäimun, main stuárráámus lii *[[Reoviridae]]*. Taan juávhu virusijn láá uáli jieškote-uvlágán árbáduvah, viruspartikkâlij ráhtuseh já iššeediäláneh. Motomeh viruseh njuámuh ulmuid (om. rotaviruseh). Nubeh viruseh vuod njuámuh elleid, šaddoid, kuobbâráid teikâ bakteeráid.

Merhâšittee kyevtsáigusâš RNA-viruseh láá ovdâmerkkân rotavirus, mii toovvât luččâtaavdâ; BTV-virus, mii toovvât nk. čuovjisnjuovčâtaavdâ; IBD-virus, mii njuámu kaanijd já Φ6-bakteervirus, mii njuámu *[[Pseudomonas]]*-bakteeráid.

## Käldeeh
Ive nuorttâlâš

**Ive nuorttâlâš** ( já ) lâi palhâšume, mii juohhui jyehi ive iivij 2007&ndash;2016. Taat palhâšume mieđettui ulmuid, juávhoid, ornijduumijd já instituutioid jo-uv ohtuu teikkâ oovtâst merhâšittee kielâ- já kulttuurpargostis nuorttâlâšsiärváduv pyerrin. Noomâst huolâhánnáá palhâšume vyeittee ij tarbâšâm leđe nuorttâlâš. Palhâšume haldâšii já taan vyeittest teikkâ vyeittein jienâstii Saaʹmi Nueʹtt já nuorttâlij sijdâčuákkim.

## Vyeitteeh

## Keejâ meid
* Ive sämmilâš, City-Sámit iivij 2015&ndash;2017 jyehim palhâšume
* Taan ive sämmilâš, Ávvir ive 2015 rääjist jyehim palhâšume

## Käldeeh
1747

**1747** (**MDCCXLVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1740-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Paul Walker

**Paul William Walker IV** () lâi ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. Sun čaittâlij ovdâmerkkân *[[Fast & Furious]]* -elleekuuvijn já elleekooveest *[[Into the Blue]]*.

## Karrieer
Jo arâpärnivuođâstis Pampers-finnoduv máinusijn čaittâlâm Walker algâttij jieijâs karrieer sijđo-oosijn tagarijd televisio-ohjelmijn ko *[[The Young and the Restless]]* já *[[Touched by an Angel]]*. Tastoo sun finnij mááinu roolâinis nuoráid uáivildum elleekuuvijn *[[She's All That]]* (1999) já *[[Varsity Blues]]* (1999). Ive 2001 Walker finnij almugijkoskâsâš huámmášume protagonistin toimâmelleekooveest *[[The Fast and the Furious]]*, mast sun čaittâlij siämmáá roolâ ohtsis viiđâst elleekoverááiđu kuuđâ jotkâuásist. Walker lâi uáiviroolâst elleekuuvijn *[[Eight Below]]* (2006), *[[Timeline]]* (2003), *[[Joy Ride]]* (2001) já *[[Running Scared]]* (2006).

## Priivaateellim
Walkerist lii ohtâ nieidâ, ive 1998 šoddâm Meadow Walker.

## Jäämmim
Walker jaamij autopäärtist Santa Claritast, Kaliforniast lávurduv skammâmáánu 30. peeivi 2013. Tábáhtusah algii, ko Walker ustev, ovdii kištovyeijee Roger Rodas omâstem luksusautokäävpi Always Evolving pargee ij finnim auto haandâl siisâ, já Rodas meridij vyeijiđ tom jieš toho. Talle Paul Walker poođij Rodas luusâ já almottij, ete sun ij lah val vuáijám áášánkullee Porsche. Walker ustev Jim Trop kuulâi, ko Walker eeđâi Rodasân: "Hei, jis vyelgeen vyeijiđ." Toh lijjii majemuuh viäruiulmuu kuullâm säänih.

## Filmografia
### Elleekoveh

### Uánihiselleekoveh

### Televisio

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Čuovâuáivi peivikirje

***Čuovâuáivi peivikirje*** (, ,  já ) lii nuorâiroomaan, mon Jeff Kinney lii čáállám já kuvvim. Tot lii vuossâmuš kirje siämmáánommâsâš kirjerááiđust. Kirje lii jurgâlâm anarâškielân Mikkâl Morottaja.
## Kirje huáđđooh
### Heffleyh
Kirje uáivihuáđđoo lii 11-ihásâš paješkovlâlâš Greg Heffley, kii čáálá peivikirje eellimstis. Ton lasseen sun sárgu jieijâs uáinuid jieškote-uvlágán tábáhtusâin ráiđukuuvijd, maid sun talle piäjá peivikiirján – teikâ äigičallui nuuvtko Greg jieš čielgee tállán rááiđu aalgâst. Greg enni lii Susan Heffley, já eeči Frank Heffley. Gregist lává kyehti viiljâ: stuorrâviljâ 16-ihásâš Rodrick já uccâviljâ 3-ihásâš Manny.

### Jeffersoneh
Greg muštâl, et suu pyeremus skippáár lii Rowley Jefferson, mut Greg ij kohtâl Rowley pyereest. Rowley lii meid 11-ihásâš paješkovlâlâš. Suu eeči lii Robert Jefferson, já suu eeni Linda Jefferson. Robert ij lijkkuu Gregân ollágin.

## Käldeeh
Čuovâuáivi peivikirje (kirjeráiđu)

**Čuovâuáivi peivikirje** lii ovtâstumstaatâlâš kirječällee Jeff Kinney čäällim já kuvvim kirjeráiđu. Kinney čáálá kirjerááiđu kiirjijd eŋgâlâskielân. Rááiđu vuossâmuš kirje almostui eŋgâlâskielân ive 2007. Tastmaŋa ráiđu lii vijđánâm jotelávt, já roovvâdmáánu 24. peeivi 2023 Ovtâstum staatâin almostui ton 18. kirje. Rááiđu sáŋgárin lii paješkoovlâ uáppee Greg Heffley. Suu perrui kuleh eeči (Frank), enni (Susan), stuorrâviljâ (Rodrick) já uccâviljâ (Manny). Peivikiirján Greg čáálá jieijâs elimist já feeriimijn Plainview-nommâsii kaavpugist.

Ive 2009 rááiđu vuossâmuš kirje almostui suomâkielân noomáin *Neropatin päiväkirja*.

## Kirjeráiđu eŋgâlâskielân
Rááiđu vuossâmuš kirje almostui eŋgâlâskielân cuáŋuimáánu 1. peeivi 2007. Nubbe kirje almostui kuovâmáánu 1. peeivi 2008. Ive 2009 almostuvvii kyehti kirje. Tastmaŋa lii almostum ohtâ kirje jyehi ive roovvâdmáánust teikâ skammâmáánust.

## Kirjeráiđu sämikielân
### Kirjeráiđu anarâškielân
Rááiđu vuossâmuš kirje almostui anarâškielân ive 2020 noomáin *[[Čuovâuáivi peivikirje]]*. Tom lii jurgâlâm Mikkâl Morottaja já kuástidâm Sämitigge. Tastmaŋa Anarâškielâ servi lii finnim ameriklii kuástideijest love almostittiđ ubâ rááiđu anarâškielân. Fabrizio Brecciaroli lii jurgâlâm rááiđu nube, kuálmád, niäljád já viiđâd kirje. Nubbe já kuálmád kirje almostuvvii ive 2022 nomâiguin *[[Čuovâuáivi peivikirje – Stuorrâviljâ almaaštâl]]* já *[[Čuovâuáivi peivikirje – Jo rijttáá]]*. Niäljád kirje almostui ive 2023 loopâst noomáin *[[Čuovâuáivi peivikirje – Hyenes luho keesi]]*. Viiđâd kirje vist almostui ive 2025 noomáin *[[Čuovâuáivi peivikirje – Korrâ tuotâvuotâ]]*.

### Kirjeráiđu eres sämikieláid
Anarâškielâ lasseen ive 2020 rááiđu vuossâmuš kirje almostui meiddei nuorttâlâškielân noomáin *Jeäʹrmmpääʹǩǩ peiʹvvǩeʹrjj* já orjâlâškielân noomáin *Jierpmástalli beaivegirji*. Raija Lehtola jurgâlij kirje nuorttâlâškielân, já Áilu Valle jurgâlij tom orjâlâškielân. Kiirjijd lii kuástidâm Sämitigge.

## Käldeeh
Jaroslav Heyrovský

thumb|Jaroslav Heyrovský laboratoriost
**Jaroslav Heyrovský** () lâi čekkilâš kemist. Ive 1959 sun vuoitij Nobel-kemiapalhâšume tondiet ko sun huutkâi já ovdedij polarografialijd analysistemvuovijd.

Mánudáá Heyrovsky-kraatter lii nomâttum Heyrovský mield. 

## Käldeeh
Fast & Furious

thumb|Fast & Furious logo
**Fast & Furious** () lii ovtâstumstaatâlâš elleekoveráiđu. Rááiđu vuosmuš uási, The Fast and the Furious,  finnij vuosâeehid ive 2001. Ohtsis elleekove láá almostum käävci. Čiččâd lâi algâaalgâst ulme valmâštuđ ive 2014, mut ton valmâštum maŋanui elleekove čaittâleijee Paul Walker jäämmim tiet. Elleekove finnij vuosâeehid ive 2015 aalgâst. 

Elleekoverááiđu maaŋgâin oosijn láá čaittâlâm Walker lasseen Vin Diesel, Michelle Rodriguez, Jordana Brewster já Sung Kang.

## Elleekoveh

## Elleekove persovneh

## Käldeeh
South Park

thumb|South Park logo
***South Park*** (***SP***) lii ovtâstumstaatâlâš satiirilâš animaatioráiđu, mii muštâl Ovtâstum staatâi Colorado uásistaatâst leijee South Park kaavpug tábáhtusâin. Rááiđu uáivihuáđđooh láá nelji vyeliškovlâahasii kaandâ: pyeidis já karodeijee Eric Cartman, juudalâškandâ Kyle Broflovski, kievhis peruu pärni Kenny McCormick já koskâluokkalii ameriklâšperruu pärni Stan Marsh. Teemamuusik rááiđun lii ráhtám Primus. Rááiđust láá rahtum meid maaŋgah videospeelah já miälduspyevtittâsah.

## Algâmuddo
Mottoomlágán ‘’South Park’’ versio rahtui ive 1992, ko Trey Parker já Matt Stone rahtijn uánihiselleekove, mast Jeesus taištâlij iällááttum morhedeijeemuotâäijih vuástá. Forgâ sunnust koijâdii laseelleekuuvijd. Stone já Parker rahtijn juovlâelleekooveest uđđâ versio, mast Jeesus vuástálisten lâi juovlâstáálu. Elleekoveh levânii Internetist. Parker já Stone finnijn maaŋgâid ohtâvuotâväldimijd elleekovefinnoduvâin, já forgâ Comedy Central faalâi pyevtittiđ puáttee rááiđu. South Park áánsust Comedy Central piäluštui koŋkursist.

## Puovtâdâspajeh

## Uáivihuáđđooh
*Stanley "Stan" Marsh suuvâst muštâleh ucánjáhháá eenâb ko rááiđu eres kaandâi suuvâin. Stan peerâ lii stereotyyppisii ameriklâšperruu parodia. Suu eeji já eeni lasseen rááiđust láá meid suu viehâváldálâš päniruovdijd kevttee stuorrâuábbi Shelley, čeeci Jimbo Kern, kiäst lii jieijâs asâkävppi, äijih “Grandpa” Marvin Marsh já homoseksuaallâš peenuv Sparky. Stan pala Shellyst, já Shelly vaajeed Stan. Stan lii Kyle Broflowski pyeremus skippáár.
*Kyle Broflowski lii Stan pyeremus skippáár. Meiddei Kyle já Stan eejih lává pyeremuuh skipáreh. Kyle lii juudalâš. Kylest láá ruopsis vuoptah, maid sun vaajeed. Ton keežild sun viggá kevttiđ kappeer, mii luávdá taid. Kyle vaanhimeh lává Sheila já Gerald Broflowski.
*Eric Theodore Cartman lii juávhu pyeidimus kandâ. Sun lii raasist já karrood uáli ennuv. Cartmanist lává kyehti jiellâh: kissá, mon nommâ lii Mr. Kitty, já šahe, mon nommâ lii Fluffy. Cartman vaajeed puoh olmoošjuávhuid, main sun ij lah fáárust. 
*Kenneth "Kenny" McCormick tobdeh tast, et rááiđu vuossâmuin puovtâdâspoojijn sun jaamij masa jyehi uásist. Sun sárnu nuuvt, ete lii távjá vaigâd iberdiđ, maid sun iätá. Kenny lii juávhu kievhimus kandâ. Sun áásá hirmâd hyenes visteest, já suu vaanhimeh lává pargottemes juhheeh. 
*Leopold "Butters" Stotch lii viiđâd uáivihuáđđoo. Sun ij lah veltihánnáá jyehi uásist, mut sust lii kuittâg kuávdášlâš roolâ maaŋgâin oosijn. Butters lii nánnáá, tájuttettee já ucánjáhháá káinulâš.

## Jienâčaittâleijeeh

## Speelah
Rááiđu vuáđuld láá rahtum čuávuvááh speelah:
* South Park: The Stick of Truth (2014)
* South Park: The Fractured but Whole (2017)

## Käldeeh
The Fast and the Furious

**The Fast and the Furious** () lii Fast & Furious -elleekoverááiđu vuossâmuš elleekove. Tot almostui ive 2001.

## Čaittâleijeeh
[thumb|Vin Diesel ive [2009]]

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1790

**1790** (**MDCCXC**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1790-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 29. peeivi &ndash; Rhode Islandist šoodâi Ovtâstum staatâi 13. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 26. peeivi – Sara Wacklin, suomâruátálâš kirječällee (j. 1846)
* juovlâmáánu 23. peeivi – Jean-François Champollion, ranskalâš egyptolog (j. 1832)

## Jämimeh

## Käldeeh
Viestâr-Afrik

thumb|Viestâr-Afrik staatah OA jyehim mield
**Viestâr-Afrik** lii kuávlu, mii siskeeld Afrik viestâruási staatâid.

## Staatah
Ovtâstum aalmugij jyehim mield toos kuleh Benin, Burkina Faso, Gambia, Ghana, Guinea, Guinea-Bissau, Kap Verde, Liberia, Mali, Mauritania, Niger, Nigeria, Elefanttähtiriddo, Senegal, Sierra Leone já Togo.

## Käldeeh
Tave-Afrik

thumb|Tave-Afrik staatah OA jyehim mield

**Tave-Afrik** lii Afrik tavemus uási.

## Staatah
Tave-Afrikân kuleh Ovtâstum aalmugij jyehim mield čuávuvááh staatah já kuávluh: Algeria, Egypt, Libya, Marokko, Sudan, Tunisia já Viestâr-Sahara. Toos rekinisteh meid Espanjan kullee Ceuta, Melilla já Kanariasuolluuh sehe Portugalin kullee Madeira.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
It's a Wonderful Life

thumb|It's a Wonderful Life (ive 1946 poster)
**It's a Wonderful Life** lii ive 1946 almostum, Frank Capra stivrim draamaklassikko. Ton vuosâeehid lâi Globe-teatterist, New Yorkist, juovlâmáánu 20. peeivi 1946. Klassikko tast ij kuittâg šoddâm tállân pic esken ive 1973 maŋa, ko ton tahheevuoigâdvuođah nuhhii Ovtâstustaatâin já tom čäitiškuottii televisiost juovlâi ääigi. 

Suomâ televisiost *It's a Wonderful Life* oinui vuosmuu keerdi ive 1976, ko MTV čaaitij tom. Tastmaŋa tot oinui vistig Yle TV1:st ive 1987 juovlâááptu já Yle TV2:st jyehi juovlâi ääigi iivij 1992–2011 koskâsii ääigi. Ive 2014 Yle Teema (2017 rääjist Yle Teema & Fem) čäitiškuođij tom ain juovlâi ääigi. Elleekove vuáđđun lii Philip Van Doren Stern maainâs *The Greatest Gift*.

## Čaittâleijeeh
[thumb|[Donna Reed já James Stewart Mary já George Baileyn.]]
[thumb|[Lionel Barrymore hiärrá Potterin.]]

## Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah
Ive 1947 Frank Capra vuoitij *It's a Wonderful Life*st pyeremuu stivrim Golden Globe. Elleekove lâi meid Oscar-iävtukkâssân viiđâ eres kategoriast: pyeremus elleekove, pyeremus almaičaittâleijee (James Stewart), pyeremus stivrejeijee (Frank Capra), pyeremus jienâpaddim (John Aalberg) já pyeremus editistem (William Hornbeck).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Muumienni

[thumb|Muumienni [Muumimaailmist Naantalist]]
**Muumienni** (, , , ) lii Tove Jansson rähtim Muumi-mainâsij ennihuáđđoo. Sun lii Muumistáálu enni já Muumieeji kálgu.

## Muumieeni häämi já luándu
Tegu eres muumih Muumienni-uv lii vielgâd já kossuv já sust láá meid stuorrâ, jurbâ njune já tieppiseibi. Suu stuorrâ čalmeh láá ruánááh aainâs-uv Muumileehi-rááiđust. Muumienni lii lääđis já kierdâvâš, ige suutâ uáli távjá. 

Muumieenist lii tävjit-távjá čapis kietâlavkkâ. Maŋeláhháá sun aneškuođij ovdâliijne, mast láá ruopsis já vielgis ciägusárgáh.

## Muumienni sämikielân
### TV-rááiđust
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielân, orjâlâškielân já anarâškielân. Rááiđu láá jurgâlâm nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Inger-Mari Aikio já anarâškielân Neeta Jääskö. Jurgâlusâi vuáđuld Muumieeni rooli jienâčaittâleh nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Siri Broch Johansen já anarâškielân Anna Morottaja.

## Käldeeh
Muumistáálu

[thumb|Muumistáálu [Muumimaailmist Naantalist]]
**Muumistáálu** (, , , ) lii Muumi-mainâsij uáivihuáđđoo já vuossâmuš muumihuáđđoo, mon Tove Jansson raahtij. Nuorâ Muumistáálu áásá Muumitáálust oovtâst vaanhimijdiskuin Muumieijijn já Muumiennijn. Sun lii sunnuu áinoo alge. 

58345 Moomintroll-asteroid lii nomâttum suu mield. 	 

## Muumistáálu šoddâm
Muumistáálu huáđđoo ovdánij kuuloold 1930-lovvoost. Huáđđoo nommâ lâi vistig ruotâkielân *snorken*, mii lii siämmáš nommâ ko Nisoost lii tääl.

Vuossâmuu keerdi Muumistáálu lâi uáivihuáđđon ive 1945 *Småtrollen och den stora översvämningen* -kirjeest ().

## Muumistáálu häämi já luándu
Muumistáálu lii vielgâd já kossuv. Suu stuorrâ, jurbâ njune, tieppiseibi já stuorrâ čalmeh sulâstiteh virdehiäppuš. *[[Muumistáálu já seibitäsni (elleekove)|Muumistáálu já seibitäsni]]* -elleekooveest Muumistáálu šoddâmpeivi lii porgemáánu 7. peeivi. Sun lijkkoo fiäránáid, mut ana älkkeevuođâ já vuovâsvuođâ ennuv áárvust já ain máccá maassâd. Muumistáálu kiävttá pihtâsijd tuše vuojâdijnis.

## Muumistáálu skipáreh
Muumistáálu pyeremus ustev lii Noskemudágâš, kii áásá telttaast, mon sun ceeggât ain kiđđuv siämmáá sajan šalde paaldân. Muumistáálu eres skipáreh lává Nipso já Uccâ Myy. Ton lasseen sun lii Nisonieidâ sierâdemskippáár já ustev.

## Muumistáálu ''Muumileevi mainâseh'' -rááiđust
Iivij 1990&ndash;1992 TV-rááiđust Muumistáálu lii uáivihuáđđoo. Suoi Uccâ Myyin lává áinoo huáđđooh, kiäh lává TV-rááiđu puoh oosijn.

## Muumistáálu sämikielân
### TV-rááiđust
Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielân, orjâlâškielân já anarâškielân. Rááiđu láá jurgâlâm nuorttâlâškielân Tiina Sanila-Aikio, orjâlâškielân Inger-Mari Aikio já anarâškielân Neeta Jääskö. Jurgâlusâi vuáđuld Muumistáálu-rooli jienâčaittâleh nuorttâlâškielân Teemu Titola, orjâlâškielân Áilu Valle já anarâškielân Mikkâl Morottaja.

### Kiirjijn
Muumistáálu fiäránijn puáhtá luuhâđ anarâškielân Uccpárnáá Vuoli Ilmar jurgâlem kirjeest *[[Tijdâtälvi]]*. Siämmáá kirje puáhtá luuhâđ meid nuorttâlâškielân noomáin *Moodrai täʹlvv* já orjâlâškielân noomáin *Diidadálvi*. Tai lasseen láá almostum kyehti kirje orjâlâškielân: Ritva Torikka jurgâlem *Áhčči ja mearra* () ive 1990 já Kerttu Vuolab jurgâlem *Moson de geavvá? Girji Mymmela, Mumenstálu ja unna My birra* () ive 2000.

Ive 2016 *Tijdâtälvi* almostui orjâlâškielâg jienâkirjen; tom luuvâi páádán Raili Pirinen.

### Elleekuuvijn
Taan räi sämikielân láá kyehti Muumih-elleekove, kuohtuuh orjâlâškielân. Ive 1992 almostui *Mumenstállu ja seaibenásti* (), mast lii orjâlâškielâg tekstim. Ive 2017 almostui *Mumi imaš muohtamáilmmis* (). Taat elleekove vuáđuduvá *[[Tijdâtälvi]]*-kiirján. Ive 2017 elleekooveest jienâčaittâl Áslat Holmberg.

## Käldeeh
Rumbu-kirjeráiđu

**Rumbu-kirjeráiđu**, meid **Saammâl-kirjeráiđu**, lii Lee D. Rodgers čäällim käävciuásásâš, kyevtikielâg párnáikirjeráiđu. Mainâseh láá čallum sehe anarâškielân já eŋgâlâskielân. Kielah láá paldâluvâi, vâi kielâid puávtáččij viärdádâllâđ. Kirjeráiđu muštâl aanaarsämmilâš kaandâst, kiän nommâ lii Saammâl. Sun lii nuorâ kandâ, kii lijkkoo fiäránáid já Säämi mulsâšuvvee iveaigijd. Kirje uáivihuáđđoo Saammâl lii vuáđudum čällee kaandân Samuel Ray Rodgers.

## Kirjeh
Jyehi kirjeest lii jieijâs iveäigi, moos maainâs vuáđuduvá. Nuuvtpa ráiđu nuávdit ärbivuáválii sämmilâš käävci iveääigi kiärdum.

* 2013 &ndash; Saammâl já meeci kunâgâs &mdash; Sammeli and the King of the Forest (anarâškielân jurg. Petter Morottaja)
* 2014 &ndash; Saammâl já vuossâmuš sierâpeivi &mdash; Sammeli and the First Toyday (anarâškielân jurg. Petter Morottaja)
* 2014 &ndash; Saammâl já juovlâlisto &mdash; Sammeli and the Christmas List (anarâškielân jurg. Petter Morottaja)
* 2015 &ndash; Saammâl já kuoškkärigâš &mdash; Sammeli and the Dipper (anarâškielân jurg. Petter Morottaja)
* 2016 &ndash; Saammâl já kozzsäplig &mdash; Sammeli and the Lemming (anarâškielân jurg. Petter Morottaja)
* 2019 &ndash; Saammâl já čuoškah &mdash; Sammeli and the Mosquitoes (anarâškielân jurg. Petter Morottaja)
* 2020 &ndash; Saammâl já puoidâ &mdash; Sammeli and the Stoat (anarâškielân jurg. Petter Morottaja)
* 2020 &ndash; Saammâl, Stáálu já njuhčâ &mdash; Sammeli, Staalu and the Swan (anarâškielân jurg. Petter Morottaja)

## Animaatio
Saammâl já meeci kunâgâs -kirjeest lii rahtum meid siämmáánommâsâš, käävciuásásâš animaatioráiđu.

## Keejâ meid
* Säämi 8 iveäigid

## Käldeeh
Muumileehi

**Muumileehi** (,  teikkâ *Mumenleahki*, , ) lii Tove Jansson rähtim Muumi-mainâsij tehálâš tábáhtussaje, kost Muumih ustevijdiskuin ääsih. Leehi lii rávhálâš saje já kukken maailm miänuin. Muumileevi pirrâ láá Ohtuunis väärih já meerâ. Muumileevist kolgá juuhâ, mii ij kuittâggin virded meerân.

## Huksiittâsah
### Muumitáálu
[thumb|300px|right|Muštâlusâi mield Glosholm čuovâtornâ (tuáváást čižetpeln) lii [Muumitáálu ovdâkove]]
Leevi tehálumos huksiittâs lii Muumieeji rähtim Muumitáálu. Tot lii muumiperruu päikki. Muumij rähtim tááluh láá ain olluuh já keezih, já nuuvt lii taat-uv. Taat táálu lii jyehi muumikiirjijn.

### Nipso táálu
Nipso táálu lii uccâ vistááš. Kiirjijn táálu lii rahtum keđgiluámán vyevdiroobdâst. Jieijâs táálust huolâhánnáá Nipso kuittâg uáđá uáli távjá Muumitáálust.

### Poolistáálu
Muumileevi poolistáálu lii kuávdoo leevi. Taat lii poolismiästár pargosaje.

### Hemulii táálu
Šaddonurâdeijee Hemulii táálu lii vyevdiroobdâst já ton šiljo paaldâst láá rääsi- já šaddokäärdih.

## Eres sajeh
### Ohtuunis väärih
Ohtuunis väärih (, ) láá fiktiivlâš várádâh Tove Jansson čäällim Muumi-mainâsijn. Muumihuáđđoin Skuŋkkâ áásá Ohtuunis vaarijn. Mainâsist *[[Muumistáálu já seibitäsni]]* Muumistáálu já Nipso (*[[Muumistáálu já seibitäsni (elleekove)|siämmáánommâsii elleekooveest]]* meid Uccâ Myy) vyelgih Ohtuunis vaarij täsnitoornân. Ohtuunis vaarij tyehin lii jävri, mast iälá stuárááh kollekyeli, mon Muumistáálu oovtâst ustevijgijn ooinij oovtâst *[[Muumileevi mainâseh]]* -animaatiorááiđu oosijn.

Tove já Lars Jansson čäällim *Muumistáálu*-ráiđukuuvijn Muumileevist láá finnoduvah tegu tubbáákhaandâl, valastâllâmkävppi já aavis toimâttâs.

## Käldeeh
Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume

**Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume** ( já ) lii kirjálâšvuotâpalhâšume, mon Sämirääđi lii mieđettâm ive 1994 rääjist. Ive 2007 palhâšume stuárudâh lâi 3 000 eurod. Ive 2024 palhâšummeen vyeittee uážui 30 000 NOK sehe kuvse.

## Historjá
Sämirääđi vuáđudij jieijâs kirjálâšvuotâpalhâšume, tastko tot halijdij movtijdittiđ ulmuid čäälliđ sämikielân. Taat lii suijân toos, ete palhâšum kirje algâkiellân ferttee leđe ohtâ sämikielâin. Lii meid máhđulâš tuhhiittiđ iävtukkâssân kirje, mon lii jurgâlum ucceeblovosämikielân. Kirje ferttee leđe almostum kyevti ovdebáá kalenderive ääigi.

Palhâšume juohhui vuossâmuu keerdi ive 1994. Talle tot juohhui jyehi ive, mut ive 2003 maŋa tot lii juohhum suulân jyehi nube ive. Palhâšume juáhhoo vuáruluvâi jo-uv rävisulmuid uáivildum kiirján tâi párnáid teikkâ nuoráid uáivildum kiirján.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
1737

**1737** (**MDCCXXXVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1730-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* porgemáánu 7. peeivi – Gaetano Emanuele Bava di San Paolo, italialâš kirječällee (j. 1829)

## Jämimeh

## Käldeeh
1727

**1727** (**MDCCXXVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1720-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1789

**1789** (**MDCCLXXXIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1780-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Skammâmáánu
* skammâmáánu 21. peeivi &ndash; Tave-Carolinast šoodâi Ovtâstum staatâi 12. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 16. peeivi – Georg Simon Ohm, saksalâš fysikkár (j. 1854)
* vyesimáánu 31. peeivi – Anton Wilhelm Arppe, syemmilâš arkkiteht (j. 1862)
* kesimáánu 25. peeivi – Silvio Pellico, italialâš kirječallee (j. 1854)

## Jämimeh

## Kalender

## Käldeeh
Muumitáálu

[thumb|upright|Muumitáálu [Muumimaailmist, Naantalist]]
**Muumitáálu** ( já ) lii ollâ já kezis čuovjis viäsu Muumileevist. Tom lii Muumieeči ráhtám perruusân já tobbeen áásá ubâ Muumipeerâ ađai Muumienni, Muumieeči, Muumistáálu já piämmupáárnáš Nipso. Sii lasseen táálust ääsih maŋgâ muumiperruu ustev nuuvtko Uccâ Myy já Nisonieidâ.

## Ovdâkove
Muštâlusâi mield Glosholm čuovâtornâ lii Muumitáálu ovdâkove.

## Muumij arkkitektuur
Muumij rähtim tááluh láá ain olluuh já keezih, já nuuvt lii taat-uv.

## Kovegalleria

メッツァ (47983685202) (cropped).jpg|
Östra Hintskär, Glosholm; kummeli pienellä luodolla, taustalla puiden takaa näkyy Glosholmin tornimainen tunnusmajakka (26738462826).jpg|


## Käldeeh
Sämirääđi

[thumb|right|Sämirääđi viste [Ucjuuhâ|Ucjuuvâst]]
**Sämirääđi** (, , , ,  já ) lii sämmilij kulttuurpoolitlâš hiäŋgáámettum oovtâstpargo-orgaan, moos kuleh oovce sämiservid Taažâst, Ruotâst, Suomâst já Ruošâst. 

## Historjá
thumb|Sämmilij 2. tave-eennâmlâš konferens uásiväldeeh Kárášjuuvâst ive 1956
Rääđi vuáđudui porgemáánu 18. peeivi 1956 sämmilij 2. tave-eennâmlâš konferensist Kárášjuuvâst noomáin *Tave-eennâmlâš Sämirääđi*. Cuáŋuimáánu 15.&ndash;17. peeivi 1957 Anarist rääđi čokkânij vuossâmuu keerdi.

Ive 1992 Helsigist uárnejui sämmilij 15. konferens, kost Ruošâ peln Kuáláduv säämi servi tuhhiittui jesânin já Tave-eennâmlâš Sämirääđi -noomâst kuođđui *tave-eennâmlâš* meddâl.

## Jeessânseervih
Sämirääđist láá tääl kulmâ jeessânseervi Taažâst, kulmâ Ruotâst, ohtâ Suomâst já kyehti Ruošâst ađai ohtsis oovce sämiservid:

### Taažâst
*Sämmilij aalmuglitto (SÁL)
*Taažâ puásuisämmilij riijkâservi (NBR)
*Taažâ sämmilij riijkâservi (NSR)

### Ruotâst
*Puásuiomâsteijei ohtâvuotâ (BEO)
*Riijkâservi Same Ätnam (RSÄ)
*Ruotâ sämmilij riijkâservi (SSR)

### Suomâst
*Suomâ sämmilij kuávdášservi (SSG)

### Ruošâst
*Kuáláduv säämi servi (GSS)
*Murmansk kuávlu sämiservi (OOSMO)

## Sämirääđi saavâjođetteijeeh

Ovdil ive 1980 Tromssaast tollum sämmilij 11. tave-eennâmlâš konferens jyehi staatâst lâi jieijâs juávus já jyehi juáhusist jieijâs saavâjođetteijee, mut ton rääjist puoh juáhusijn lii lamaš ohtâsâš saavâjođetteijee, kii väljejuvvoo ain ihán häävild.

## Sämirääđi kulttuurtorjuuh

Sämirääđi juáhá jyehi ive kulttuurtorjuid. Toi ulmen lii tuárjuđ, iäláskittiđ já ovdediđ ohtâlii sämitaaiđâ- já kulttuursyergi. Torjuu pyehtih uuccâđ ovtâskâs sämmiliih, sämijuávhuh já sämiseervih. Kulttuurtorjuid ruttâd Tave-enâmij ministerrääđi.

## Palhâšumeh
Sämirääđi mieđeet kyehti palhâšume:
*Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume
*Sämirääđi kunneepalhâšume

## Škovlâláid
*Sämirääđi vuáđudempeivi (18.8.) Kuáti.fi
*Porgemáánu 18. peivi: Sämirääđi vuáđudempeivi Kuáti.fi

## Käldeeh
1779

**1779** (**MDCCLXXIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1770-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Lipetsk uážui kaavpugvuoigâdvuođâid.

## Šoddâmeh
* porgemáánu 20. peeivi – Jöns Jacob Berzelius, ruátálâš kemist (j. 1848)
* skammâmáánu 5. peeivi – Washington Allston, ovtâstumstaatâlâš máálájeijee já kirječällee (j. 1843)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 20. peeivi – Cesare Orlandi, italialâš kirječällee já historjistee (š. 1734)

## Kalender
thumb|Cesare Orlandi

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1769

**1769** (**MDCCLXIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1760-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 3. peeivi – Pietro Teulié, italialâš kenraal já politikkár (j. 1807)

## Jämimeh

## Käldeeh
1739

**1739** (**MDCCXXXIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1730-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 20. peeivi – Girolamo Luigi Durazzo, italialâš politikkár (j. 1809)
* čohčâmáánu 9. peeivi – Gioacchino Maria Adami, italialâš politikkár (j. 1815)

## Jämimeh

## Käldeeh
1795

**1795** (**MDCCXCV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1790-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 23. peeivi – Charles Barry, brittilâš arkkiteht (j. 1860)

## Jämimeh

## Käldeeh
1785

**1785** (**MDCCLXXXV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1780-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 4. peeivi – Jacob Grimm, saksalâš filolog (*[[Grimm-viiljâš]]*) (j. 1863)

## Jämimeh

## Käldeeh
1775

**1775** (**MDCCLXXV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1770-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 20. peeivi – André-Marie Ampère, ranskalâš fysikkár (j. 1836)
* juovlâmáánu 16. peeivi – Jane Austen, eŋlandlâš kirječällee (j. 1817)

## Jämimeh

## Käldeeh
1765

**1765** (**MDCCLXV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1760-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 2. peeivi – Charles Hatchett, brittilâš kemist (j. 1847)

## Jämimeh

## Käldeeh
1729

**1729** (**MDCCXXIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1720-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 2. peeivi – Katariina Styeres, Ruošâ kiäisárroonnig iivij 1762–1796 (j. 1796)

## Jämimeh

## Käldeeh
1719

**1719** (**MDCCXIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1710-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 23. peeivi – Liechtenstein furstâkodde vuáđudui.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1755

**1755** (**MDCCLV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1750-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kesimáánu 28. peeivi – Marco Alessandri, italialâš politikkár (j. 1830)
* čohčâmáánu 15. peeivi – Camillo Genovese, italialâš tivtâsteijee já historjistee (j. 1797)

## Jämimeh

## Käldeeh
Elle Márjá Vars

**Elle Márjá Vars**, meid **Ellen Marie Vars** (š. porgemáánu 12. peeivi 1957, Láhpoluoppal, Kuovdâkiäinu, Taažâ) lii sämmilâš kirječällee, jurgâleijee já tihtâčällee Taažâ peln. Sun čáálá orjâlâškielân párnái- já nuorâikiirjijd, main maŋgâ kirje láá jurgâlum eres kieláid. Taan lasseen sun lii jurgâlâm maŋgâ kirje orjâlâškielân.

## Palhâšumeh
Ive 2005 Vars vuoitij kirjeest *[[Čábbámus Iđitguovssu]]* vuossâmuu keerdi Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume. Muáddi ive maŋeláá sun vuoitij oppeet palhâšume, taan tove kirjeest *[[Máilmmi láikkimus olmmoš]]*.

## Pargo
### Kirjeh

### Jienâkirjeh

### Vars kirjeh eres kieláid

### Vars jurgâlusah orjâlâškielân

## Käldeeh
1725

**1725** (**MDCCXXV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1720-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 2. peeivi – Giacomo Casanova (*Casanova*), venetsialâš fiäránistee já kirječällee (j. 1798)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Paolo Canciani, italialâš teolog já juuriist (j. 1810)

## Jämimeh

## Käldeeh
1735

**1735** (**MDCCXXXV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1730-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 22. peeivi – Vito Caravelli, italialâš fysikkár (j. 1800)
* roovvâdmáánu 30. peeivi – John Adams, ovtâstumstaatâlâš politikkár já Ovtâstum staatâi 2. president (j. 1826)

## Jämimeh

## Käldeeh
1705

**1705** (**MDCCV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1700-ihelove kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 20. peeivi – Masa ubâ niäljád kaavpuguási tuušâi Oulu pyelimist.

### Porgemáánu
* porgemáánu 28. peeivi – Oulust cokkânii nube pyellim, mii tuššâdij taid 39 viässud, moh iä tuššâm syeinimáánu pyelimist, já toi lasseen iänááš Hahtiperä-kuávlu riddoaaitijd.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1793

**1793** (**MDCCXCIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1790-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 31. peeivi – Oulu lanne tuušâi, ko ton ruuvtâkiällár pävkittij.
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Krasnodar vuáđudui.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1773

**1773** (**MDCCLXXIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1770-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 8. peeivi – Anders Johan Mether, syemmilâš matematikkár sehe Tuurku akatemia rehtor já matematiik professor (j. 1837)
* kuovâmáánu 9. peeivi – William Henry Harrison, ovtâstumstaatâlâš politikkár já Ovtâstum staatâi 9. president (j. 1841)
* vyesimáánu 31. peeivi – Ludwig Tieck, saksalâš kirječällee (j. 1853)

## Jämimeh
* roovvâdmáánu 22. peeivi – Martin Johan Wallenius, syemmilâš matematikkár já Tuurku akatemia matematiik professor (š. 1731)

## Kalender

## Käldeeh
1715

**1715** (**MDCCXV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1710-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* kuovâmáánu 19. peeivi – Domenico Egidio Rossi, italialâš arkkiteht (š. 1659)
* syeinimáánu 5. peeivi – Charles Ancillon, ranskalâš kirječällee (š. 1659)

## Käldeeh
1743

**1743** (**MDCCXLIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1740-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 4. peeivi – Salomone Fiorentino, italialâš tivtâsteijee (j. 1815)
* cuáŋuimáánu 13. peeivi – Thomas Jefferson, ovtâstumstaatâlâš politikkár já Ovtâstum staatâi 3. president (j. 1826)

## Jämimeh

## Käldeeh
1733

**1733** (**MDCCXXXIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1730-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kesimáánu 3. peeivi – Tommaso Natale, italialâš juuriist já filolog (j. 1819)

## Jämimeh

## Käldeeh
1713

**1713** (**MDCCXIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1710-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1703

**1703** (**MDCCIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1700-ihelove niäljád ihe.

## Tábáhtusah
### Čohčâmáánu
* čohčâmáánu 11. peeivi – Petroskoi vuáđudui.
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Lipetsk vuáđudui.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1753

**1753** (**MDCCLIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1750-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 6. peeivi – Évariste de Parny, ranskalâš tivtâsteijee (j. 1814)
* roovvâdmáánu 29. peeivi – Nicola Fergola, italialâš matematikkár (j. 1824)
* skammâmáánu 20. peeivi – Louis Alexandre Berthier, ranskalâš kenraal (j. 1815)

## Jämimeh

## Käldeeh
Iitti

**Iitti** () lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Iittist ääsih 6&nbsp;615 olmožid, já ton vijđodâh lii 687,09&nbsp;km², mast 97,25&nbsp;km² lii čääci. Iitti naaburkieldah láá Heinola, Kouvola (Elimäki, Kuusankoski já Jaala ive&nbsp;2008 räi), Lahti (Nastola ive&nbsp;2015 räi), Lapinjärvi já Orimattila.

## Historjá

Iitti vuáđudui ive&nbsp;1539, já ton kieldâ vuáđudui ive&nbsp;1865.

Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi 2021 Iitti kieldâ sirdâšui Kymileevi eennâmkoddeest Päijät-Häme eennâmkoodán.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Apessiinia, Erottaja, Haapakimola, Haukkala, Hiisiö, Huutotöyry, Iitti markkân, Isokylä, Jokue, Kalaksue, Kurri, Kauramaa, Kausala (Kausansaari), Koliseva, Konttila, Koskenniska, Kuukso, Kymentaka (Kymentausta), Lapinkulma, Leininkulma, Lyöttilä, Mankala, Metsälä, Muikkula, Myllytöyry, Niinimäki, Nirvinen, Parolanlääni, Pentinmäki, Perheniemi, Radansuu, Rieska, Saaranen, Sampola, Sitikkala, Sorronniemi, Säyhtee, Sääskjärvi, Taasia, Tapola, Tillola, Vuolenkoski já Väärtti.

## Käldeeh
Cantagallo

**Cantagallo** lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Cantagallost ääsih 3&nbsp;149 olmožid. Ton vijđodâh lii 95,67&nbsp;km² já alodâh 423&nbsp;m. Cantagallo naaburkieldah láá Barberino di Mugello, Camugnano, Montale, Montemurlo, Pistoia, Sambuca Pistoiese, Vaiano já Vernio.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Campagnana, Carmignanello, Castello, Cerbaia, Chiusoli, Dagnana, Fornace, Fossato, Gavigno, Gricigliana, Il Fabbro, L'Acqua, La Dogana, La Villa, Luicciana, Luogomano, Migliana, Peraldaccio, Piazza (ij innig aassum), S. Stefano, Sezzana já Usella.

## Fáádást eres soojijn

* Cantagallo kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Da Gricigliana.jpg
GF 109.jpg|
Migliana 01.jpg|
Rocca 02.jpg
San Michele a Codilupo 8.jpg
Cantagallo, San Michele a Luicciana di fronte al poggio Cicialbo.jpg
GF 066.jpg


## Käldeeh
Carmignano

**Carmignano** lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Carmignanost ääsih 14&nbsp;702 olmožid. Ton vijđodâh lii 38,43&nbsp;km² já alodâh 189&nbsp;m. Carmignano naaburkieldah láá Capraia e Limite, Lastra a Signa, Montelupo Fiorentino, Poggio a Caiano, Prato, Quarrata, Signa já Vinci.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Artimino, Bacchereto, Camaioni, Colle, Comeana, La Serra, Poggio alla Malva, Santa Cristina a Mezzana, Seano, Spazzavento já Verghereto.

## Fáádást eres soojijn

* Carmignano kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Chiesa pinone.jpg
Pieve di artimino facciata.jpg
Comeana 01.jpg
Municipio Carmignano 3.jpg
Carmignano 12.jpg
Carmignano 13.jpg
Toscana Prato Artimino - panoramio - jeienne (1).jpg


## Käldeeh
Montemurlo

**Montemurlo** lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Montemurlost ääsih 18&nbsp;879 olmožid. Ton vijđodâh lii 30,77&nbsp;km² já alodâh 73&nbsp;m. Montemurlo naaburkieldah láá Agliana, Cantagallo, Montale, Prato já Vaiano.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Albiano, Bagnolo, Bagnolo di Sopra, Barzano, Borgo Pieratti, Fornacelle, Guzzano, Mulino, Oste, Palarciano, Querce já Reticaia.

## Fáádást eres soojijn

* Montemurlo kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Montemurlo 03.jpg
Montemurlo 07.jpg
Montemurlo, pieve di s. giovanni decollato, chiostro 03 campanile.JPG
Sacro Cuore di Gesù-veduta dalla strada della rocca 4.jpg
Municipio (Montemurlo) 01.jpg
La rocca di Montemurlo 20.jpg
Montemurlo-Veduta 2.jpg


## Käldeeh
1763

**1763** (**MDCCLXIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1760-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* porgemáánu 8. peeivi – Charles Bulfinch, ovtâstumstaatâlâš arkkiteht (j. 1844)

## Jämimeh

## Käldeeh
Poggio a Caiano

**Poggio a Caiano** lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Poggio a Caianost ääsih 9&nbsp;984 olmožid. Ton vijđodâh lii 6,00&nbsp;km² já alodâh 45&nbsp;m. Poggio a Caiano naaburkieldah láá Campi Bisenzio, Carmignano, Prato já Signa.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Bonistallo, Candeli, Petraia, Poggetto já Santa Cristina in Pilli.

## Fáádást eres soojijn

* Poggio a Caiano kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Poggio a Caiano.jpg
S.Cristina2.JPG
Poggio a caiano, s. maria a bonistallo, chiesa nuova 03.JPG
Poggio a Caiano 04.jpg
Poggio a Caiano 12.jpg
Poggio a Caiano 21.jpg
Poggio a Caiano 30.jpg


## Käldeeh
Vaiano

**Vaiano** lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Vaianost ääsih 10&nbsp;005 olmožid. Ton vijđodâh lii 34,11&nbsp;km² já alodâh 150&nbsp;m. Vaiano naaburkieldah láá Barberino di Mugello, Calenzano, Cantagallo, Montemurlo já Prato.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Fabio, Faltugnano, Gamberame, La Briglia, La Cartaia, La Foresta, La Tignamica, Parmigno, Popigliano, San Leonardo in Collina, Savignano, Schignano já Sofignano.

Eres aassum sajeh láá: Grisciavola, L'Isola, Le Fornaci, Parmigno, Popigliano, San Leonardo in Collina já Spicciano.

## Fáádást eres soojijn

* Vaiano kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Vaiano 04.jpg
Vaiano 05.jpg
Santi Giusto e Clemente 04.jpg
Santi Giusto e Clemente 01.jpg
L'arco.jpg
Museo della badia 3.jpg
Le Fornaci veduta.jpg|


## Käldeeh
Vernio

**Vernio** lii kieldâ Italiast, Toscana kuávlust. Verniost ääsih 6&nbsp;071 olmožid. Ton vijđodâh lii 63,38&nbsp;km² já alodâh 257&nbsp;m. Vernio naaburkieldah láá Barberino di Mugello, Camugnano, Cantagallo já Castiglione dei Pepoli.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Cavarzano, Mercatale, Montepiano, San Quirico (markkân), Sant'Ippolito, Sasseta já Terrigoli-Le Confina.

Vernio kieldâst láá meiddei čuávuvááh ucebeh siijdah:

*Cavarzano alda: Acquasanta, Bettarello, Cava, Collina, Gagnaia, Mezzacosta, Tozzini já Trebbio.
*Mercatale alda: Costozze, Le Piana, La Valle já Poggiole.
*Montepiano alda: Castagnaccio, La Badia, La Storaia já Risubbiani.
*San Quirico alda: Celle, Ceraio, Pezzoli, Rimondeto, Rimochi já Segalari. 
*Sant'Ippolito alda: Castagneta já Morandaccio.
*Sasseta alda: Casigno, Gorandaccio, La Rocca já Luciana. 
*Terrigoli-Le Confina alda: Gavazzoli já Saletto.

## Fáádást eres soojijn

* Vernio kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

14 febbraio vernio 030.jpg
La Rocca a Vernio 03.jpg
La Rocca a Vernio 06.jpg
La Rocca a Vernio 04.jpg
Montepiano-la badia 053.jpg
Costozze A.jpg|
La Valle A.jpg|
Gavazzoli 1.jpg|
Sasseta 01.jpg|


## Käldeeh
Prato

**Prato** lii kaavpug Italiast, Toscana kuávlust. Pratost ääsih 194&nbsp;155 olmožid. Ton vijđodâh lii 97,35&nbsp;km² já alodâh 65&nbsp;m. Prato naaburkieldah láá Agliana, Calenzano, Campi Bisenzio, Carmignano, Montemurlo, Poggio a Caiano, Quarrata já Vaiano.

## Historjá
Pratost šoodâi kaavpug ive 1653.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
*Tave-uási: Cavagliano, Cerreto, Chiesanuova, Coiano, Figline di Prato, Galcetello, Galceti, Gli Abatoni, I Bifolchi, I Ciliani, La Torricella, Le Fornaci, Le Lastre, Le Sacca, San Martino, Santa Lucia já Villa Fiorita.
*Maadâ-uási: Cafaggio, Casale, Castelnuovo, Campostino, Fontanelle, Grignano, Il Ferro, Iolo, Le Badie, Le Caserane, Le Colombaie, Le Fonti, Paperino, Ponte alle Vanne, Ponte a Tigliano, Popolino, Purgatorio, San Giorgio a Colonica, San Giusto, Sant'Andrea, Santa Maria a Colonica, Tavola já Tobbiana.
*Nuorttâ-uási: Canneto, Carteano, Cavagliano, Filettole, Gonfienti, I Lecci, Il Cantiere, Il Palco, La Castellina, La Macine, La Pietà, La Querce, Mezzana, Pizzidimonte, Ponzano, Sacra Famiglia, Santa Cristina a Pimonte, Santa Gonda já Tontoli.
*Uárji-uási: Borgonuovo, Capezzana, Galciana, Il Calice, Il Guado, La Dogaia, Le Pantanelle, Maliseti, Mazzone, Narnali, San Paolo, Sant'Ippolito, Vergaio já Viaccia.
*Koskâ-uási: Gello, Il Pino, Il Soccorso já Reggiana.

## Fáádást eres soojijn

* Prato kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Prato Cathedral 01.jpg
San francesco-facade 2.jpg
Sant'Agostino in Prato Facade 3.jpg
Prato, chiesa delle carceri, 11.jpg
Convento 01.jpg
Castello dell'Imperatore lato ovest Prato.jpg
Fontana del Pescatorello Piazza del Duomo Prato.jpg
Piazza del Vecchio Ospedale 2.jpg
Piazza Mercatale 11.jpg


## Käldeeh
1778

**1778** (**MDCCLXXVIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1770-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 2. peeivi – William Austin, ovtâstumstaatâlâš kirječällee (j. 1841)
* čohčâmáánu 9. peeivi – Clemens Brentano, saksalâš kirječällee (j. 1842)

## Jämimeh

## Käldeeh
1758

**1758** (**MDCCLVIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1750-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 8. peeivi – Peter Joseph Krahe, saksalâš arkkiteht (j. 1840)
* cuáŋuimáánu 28. peeivi – James Monroe, ovtâstumstaatâlâš politikkár já Ovtâstum staatâi 5. president (j. 1831)
* porgemáánu 10. peeivi – Cosimo Rossi Melocchi, italialâš arkkiteht (j. 1820)

## Jämimeh

## Käldeeh
1738

**1738** (**MDCCXXXVIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1730-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume

**Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume** (, , , , ,  já ) lii ohtâ viiđâ palhâšuumeest, maid Tave-enâmij rääđi mieđeet jyehi ive. Taat palhâšume vuáđudui ive 1962 ađai taat lii puárásumos palhâšume tain viiđâst. Taat palhâšume mieđettuvvoo čaabâkirjálii kirjeest, mii lii čallum mottoom Tave-eennâmlii kielân.

Palhâšume stuárudâh láá 350&nbsp;000 Tanska ruvnâd ađai suulân 47&nbsp;000 eurod.

## Vyeitteeh

## Koveh

Sofia Oksanen, vinnare av Nordiska radets litteraturpris 2010.jpg|Sofi Oksanen ive 2010
Nils-Aslak-Valkeapaa.jpg|Nils-Aslak Valkeapää 1960-lovvoost
Kjell-westö-1.jpg|Kjell Westö ive 2014
Kim Leine.jpg|Kim Leine ive 2013
Merethe Lindstrom, vinnare av Nordiska radets litteraturpris 2012 (3).jpg|Merethe Lindstrøm ive 2012
Gyrdir Eliasson, vinnare av Nordiska radets litteraturpris 2011 (3).jpg|Gyrðir Elíasson ive 2011
Sara Stridsberg Oslo bokfestival 2011.jpg|Sara Stridsberg ive 2007
Naja Marie Aidt - vinnare av Nordiska radets litteraturpris ar 2008. Vid prisutdelningen i Helsingfors 2008-10-72.jpg|Naja Marie Aidt ive 2008
Faroe stamp 164 william heinesen.jpg|William Heinesen ive 1965
Kjartan Flogstad.jpg|Kjartan Fløgstad ive 1978
W13 Einar Már Gudmundsson speaker 0477.JPG|Einar Már Guðmundsson ive 1995

## Käldeeh