open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tiervuođah Sopperost

***Tiervuođah Sopperost*** lii Ann-Helén Laestadius roomaan, mii almostui anarâškielân vyesimáánu 15. peeivi 2025. Tuula Ylänne lii jurgâlâm kirje anarâškielân. Algâalgâlâš kirje lii čallum ruotâkielân. Tiervuođah Sopperost lii lamaš maŋgii Ruotâ enâmustáá vuobdum nuorâikirje, majemuu tove ive 2017.

Tiervuođah Sopperost lii Ann-Helen Laestadius vuossâmužžân almostum kirje. Tot lii jiečânâs vuossâmuš uási Soppero-rááiđust. Neeljiuáság nuorâiroomaanráiđu muštâl lieggâ vuovvijn Tukholma kuávlust ässee Agnesist – nieidâst, kote vuálgá ruokkâdávt jotteeđ jieijâs pálgá mield.

## Juonâ
Taan kirjeest Agnes máttááttâl sämikielâ syele. Suu elimist šadda vala jiäráskitteb, ko sun vuolgâttâlškuát viestâid kandáin, kote áásá tavveen, Sopperost. Mutâ koččâmušah láá valjeest. Mon sämmilâš Agnes riävtui lii? Nabai maid usteveh uáivikaavpugkuávlust arvâleh suu valjiimijn?

## Keejâ meid
* Hei fávru

## Käldeeh
Euroviisuh-lávlumkišto 2026

[thumb|Nuorttâriijkâ stuárráámuu maaŋgâtooimâareenast [Wiener Stadthallest puáhtá čuávvuđ ive 2026 Euroviisui fiinaal vyesimáánu 16. peeivi 2026.]]
**Euroviisuh-lávlumkišto 2026** lii 70. kerdi, ko lávlumkišto uárnejuvvoo. Kišto uárnejuvvoo Wienist Nuorttâriijkâst tondiet ko Nuorttâriijkâ ovdâsteijee JJ vuoitij ive 2025 kišto, ko sun finnij finalist 436 čyegisid pitástis *[[Wasted Love]]*. Kišto uárnejeh Euroop almosradiounion (EBU) já Nuorttâriijkâ almosradiofinnodâh ORF.

Semifinaleh uárnejuvvojeh vyesimáánu 12. peeivi já 14. peeivi 2026. Fiinaal uárnejuvvoo vyesimáánu 16. peeivi 2026. Ive 2026 lii kuálmád kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojeh Wienist. Euroviisuh uárnejuvvojii tobbeen meiddei iivij 1967 já 2015.

## Tábáhtussajeh

[{
	"type":"Feature",
	"geometry":{"type":"Point","coordinates":[16.33277213052382,48.201958216510036]},
	"properties":{"title":"Wiener Stadthalle","marker-symbol":"stadium","marker-color":"#f00","marker-size":"large"}
},{
	"type":"ExternalData",
	"service":"geoshape","ids":"Q698140",
	"properties":{"title":"Wiener Stadthalle","fill":"#f00","stroke":"#f00"}
},{
	"type":"Feature",
	"geometry":{"type":"Point","coordinates":[16.35875539687352, 48.21071706751464]},
	"properties":{"title":"Euroviisuh-sijdâ","marker-symbol":"-number","marker-color":"#00f"}
},{
	"type":"ExternalData",
	"service":"geoshape","ids":"Q2132674",
	"properties":{"title":"Wien kaavpugtáálutori","fill":"#f00","stroke":"#f00"}
},{
	"type":"Feature",
	"geometry":{"type":"Point","coordinates":[16.358039681531864, 48.21084242006761]},
	"properties":{"title":"EuroClub, lekkâmseremonia já turkoos lätteeráánu","marker-symbol":"-number","marker-color":"#00f"}
},{
	"type":"ExternalData",
	"service":"geoshape","ids":"Q686468",
	"properties":{"title":"Wien kaavpugtáálu","fill":"#f00","stroke":"#f00"}
}]

Ive 2026 Euroviisui tábáhtussaijeen lii maaŋgâtooimâareena Wiener Stadthalle Wienist Nuorttâriijkâst. Tot lii Nuorttâriijkâ stuárráámus maaŋgâtooimâareena. Toos čäähih 16&nbsp;152 olmožid. Siämmáá saajeest uárnejuvvojii meiddei ive 2015 Euroviisuh.

### Juávhoid jyehim semifinalij várás
Uásálisteh juáhhojii viiđâ juávkun uđđâivemáánu 12. peeivi 2026. Jyehim vuáđudui ovdebij iivij jienâstmáid. Ranska, Saksa, Italia, Ovtâstum kunâgâskodde já oovdeb ive vyeittee Nuorttâriijkâ pessii njuolgist finalân.

## Uásálisteeh
Gaza tile keežild maaŋgah láá vaattâm, ete Israel ij uážuččii uásálistiđ taan ive Euroviisuid, mut skammâmáánu 4. peeivi 2025 EBU almottij, ete Israel uážžu uásálistiđ. EBU almottâs maŋa Vuáládâhenâmeh, Espanja, Irland já Slovenia almottii, ete sij boikotisteh taan ive Euroviisuid. Juovlâmáánu 10. peeivi Island seervâi boikotân. Motomeh artisteh láá macâttâm palhâšumepokalis tondiet ko Israel uásálist Euroviisuid. 

Bulgaria máccá kiišton kuulmâ ive maŋa, Romania kyevti ive maŋa já Moldova oovtâ ive maŋa.

## Käldeeh
2026

**2026** (**MMXXVI**) lii normaalihe, mii gregoriaanlâš kalender mield álgá já nohá tuorâstuv. Tot lii 2020-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
[thumb|Eurosymbol čuovâtaaiđâ [Euroop kuávdášpaŋkki|Euroop kuávdášpaaŋki oovdâst Frankfurt am Mainist]]
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 1. peeivi – Bulgaria seervâi eurokuávlun.  Tot lii eurokuávlu 21. jeessânstaatâ.
* uđđâivemáánu 2. peeivi – Peeivitäsideijee Guinea president asâttâs 1/2026 mield Ciudad de la Pazist šoodâi staatâ uđđâ uáivikaavpug.

### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 5. peeivi – Monika Fagerholm vuoitij Runeberg-palhâšume kirjestis *[[Döda trakten / Kvinnor i revolt]]*
* kuovâmáánu 6.–22. peeivi – Tälviolympialiih tuállojii Milanost já Cortina d'Ampezzost.
* kuovâmáánu 28. peeivi – Uđđâ muusik kišto fiinaal uárnejui Nokia Arenast Tamperest.

### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 6.–15. peeivi – Tälviparalympialiih tuállojii Milanost já Cortina d'Ampezzost.
* njuhčâmáánu 17. peeivi – SM-liiga vuáđuspellâmráiđu nuuvâi.
* njuhčâmáánu 28. peeivi – Sámi Grand Prix uárnejui. 

### Porgemáánu
[thumb|right|[Tave-Amerikist já Euroopist uáinoo tievâslâš  piäiváásiävŋánem porgemáánu 12. peeivi.]]
* porgemáánu 12. peeivi – Tievâslâš piäiváásiävŋánem uáinoo Tave-Amerikist já Euroopist.

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn
* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 2026

## Šoddâmeh
## Jämimeh
* uđđâivemáánu 30. peeivi – Catherine O’Hara, kanadalâš-ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, komikkár já kietâčällee (š. 1954)
* njuhčâmáánu 19. peeivi – Chuck Norris, ovtâstumstaatâlâš taištâlemšlaajâčeppi já čaittâleijee (š. 1940)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tälviolympialiih 2026

[pienoiskuva|Lekkâmseremonia [San Siro -stadionist]]
**Ive 2026 tälviolympialiih** () lâi 25. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii. Tälviolympialiih tuállojii kuovâmáánu 6.–22. peeivi 2026 Milanost já Cortina d'Ampezzost Italiast.

Lekkâmseremonia tollui kuovâmáánu 6. peeivi San Siro ‑stadionist Milanost.

## Historjá
Ive 2026 lâi kuálmád kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii Italiast: 1956 Cortina d'Ampezzost, 2006 Torinost já tääl ive 2026 sehe Milanost já Cortina d'Ampezzost. Tälviolympialij lasseen Italiast láá uárnejum meid kesiolympialiih ohtii: ive 1960 Roomast.

## Keejâ meid
* Tälviparalympialiih 2026

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tälviparalympialiih 2026

**Ive 2026 tälviparalympialiih** () lâi 14. kerdi ko tälviparalympialiih uárnejuvvojii. Tälviparalympialiih tuállojii njuhčâmáánu 6.–15. peeivi 2026 Milanost já Cortina d'Ampezzost.

## Keejâ meid
* Tälviolympialiih 2026

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2025–2026

**Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2025–2026** lii SM-liiga 51. paje. Vuáđuspellâmráiđu aalgij čohčâmáánu 9. peeivi 2025 já nuuvâi njuhčâmáánu 17. peeivi 2026. Playoff-speelâi 1. kiärdu aalgij njuhčâmáánu 20. peeivi.

Tamperelâš jieŋâskiärrujuávkku Tappara vuoitij vuáđuspellâmrááiđu. KooKoo poođij nubben, SaiPa kuálmádin já Ilves niäljádin.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 16 juávkkud. Tampere lâi áinoo kaavpug, mast lijjii kyehti juávhu.

## Vuáđuspellâmrááiđu tavlustâh

## Käldeeh
2028

**2028** (**MMXXVIII**) lii kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield álgá lávurduv já nohá pasepeeivi. Tot lii 2020-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
[thumb|right|[Ecuadorist, Perust, tave-Brasiliast, Ranska Guayanast, maadâ-Portugalist, tave-Marokkost já maadâ-Espanjast uáinoo riegislágán piäiváásiävŋánem uđđâivemáánu 26. peeivi.]]
* uđđâivemáánu 26. peeivi – Riegislágán piäiváásiävŋánem uáinoo Ecuadorist, Perust, tave-Brasiliast, Ranska Guayanast, maadâ-Portugalist, tave-Marokkost já maadâ-Espanjast.

### Syeinimáánu
[thumb|right|[Australiast uáinoo tievâslâš piäiváásiävŋánem syeinimáánu 22. peeivi.]]
* syeinimáánu 14.–30. peeivi – Kesiolympialiih tuállojeh Los Angelesist, Ovtâstum staatâin.
* syeinimáánu 22. peeivi – Tievâslâš piäiváásiävŋánem uáinoo Australiast.

## Šoddâmeh
## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
2027

**2027** (**MMXXVII**) lii normaalihe, mii gregoriaanlâš kalender mield álgá já nohá vástuppeeivi. Tot lii 2020-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

### Kuovâmáánu
[thumb|right|[Maadâ-Amerikist já Viestâr-Afrikist uáinoo riegislágán piäiváásiävŋánem kuovâmáánu 6. peeivi.]]
* kuovâmáánu 6. peeivi – Riegislágán piäiváásiävŋánem uáinoo Maadâ-Amerikist já Viestâr-Afrikist.

### Cuáŋuimáánu
* cuáŋuimáánu 7.–cuáŋuimáánu 10. peeivi – Suomâ ovdâskoddevaaljâi munejienâstem uárnejuvvoo olgoenâmijn.
* cuáŋuimáánu 7.–cuáŋuimáánu 13. peeivi – Suomâ ovdâskoddevaaljâi munejienâstem uárnejuvvoo Suomâst.
* cuáŋuimáánu 18. peeivi – Suomâst uárnejuvvojeh ovdâskoddevaaljah.

### Porgemáánu
[thumb|right|[Tave-Afrikist uáinoo tievâslâš piäiváásiävŋánem porgemáánu 2. peeivi.]]
* porgemáánu 2. peeivi – Tievâslâš piäiváásiävŋánem uáinoo Tave-Afrikist.

## Šoddâmeh
## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kesiparalympialiih 2028

**Ive 2028 kesiparalympialiih** ( ađai virgálávt *Games of the XVIII Paralympiad*) lii 18. kerdi ko kesiparalympialiih uárnejuvvojeh já vuossâmuš kerdi ko toh uárnejuvvojeh Ovtâstum staatâi Los Angelesist.

Kesiparalympialiih tuállojeh porgemáánu 15.–27. peeivi 2028.

## Historjá
Ive 2028 lii kuálmád kerdi ko kesiparalympialiih uárnejuvvojeh Ovtâstum staatâin, mut vuossâmuš kerdi Los Angelesist.

## Keejâ meid
* Kesiolympialiih 2028

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Milano Cortina 2026

**Milano Cortina 2026** puáhtá merhâšiđ čuávuváid tábáhtusâid:

* Tälviolympialiih 2026
* Tälviparalympialiih 2026
Palindrom

**Palindrom** lii kielâsierâ, mii lii tubdum aainâs-uv jo antiik Kreikkaast já Roomast. Tot lii sääni, ceelhâ tâi veikâ ubâ maainâs, mii lii siämmáš talle-uv, ko pustavij oornig lii nubijkulij. Ovdâmerkkân:
 
– *ij eeni, motomin eeji.*
 
Sänikooskah, ceehih já eres siämmáálágáneh ääših iä valduu huámášumán.
 
Háástuh palindromij rähtimist šaddeh táválumosávt kielâ raijiittâsâin toos, kogobeht säänist já moi eres pustavijguin pustaveh uážžuh leđe. Jyehi kielâst láá tiäđust-uv ereslágáneh raijiittâsah. Anarâškielâst ovdâmerkkân D, Đ, G, Z já Ž iä táválávt lah sääni aalgâst. Vokalijn A lii táválávt tuše vuosmuu stavâlist já Â vist ij lah. Diftoŋeh vist iä pyevti leđe nubijkulij, mutâ taan ääšist iššeed tot, ete I lii meiddei pelivookaal. Nuuvtpa diftoŋ IÄ sáttá leđe nubijkulij veikâ säänist "äigi".
 
Jis halijduvvoo, ete palindrom tuáimá sehe tekstâ- já sárnumhäämist, te jiennâdmist šaddeh čuolmah ereskukkosij jienâduvâiguin já pelivokalijguin. Ovdâmerkkân "sävni" lii [säyyni], mutâ ..."in väs"... lii [in väs]. Ton tááhust ovdeláá mainâšum palindrom ij tooimâ tievâslávt:
 
– *ij eeNi, motomin eeJi.*

## Suomâkielâ palindromeh
*Aaro saattoi ottaa soraa.
*innostunut sonni
*Iso rikas sika sökösakissa kirosi.
*Isä, älä myy myymälääsi!
*Neulo taas, niin saat oluen!
*saippuakivikauppias
*Säkylän oiva tavi on älykäs.
*Tavat sinua kaunistavat.

## Keejâ meid
*Anagram
*Sanijmuttum

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Anagram

thumb|Animaatio suomâkielâg anagramist: Kesälomasuunnitelma = Suomenselän-matkailu
**Anagram** lii sääni teikkâ sänijuávkku, mon pustaveh láá uárnejum uđđâsist nuuvt, ete šadda miinii eres saanijd. Táválávt säänih tievâsmiteh nubijdis. Ovdâmerkkân:
 
– *eennâm alne* -> *mane leenân*

## Ovdâmeerhah anagramijn
### Suomâkielâliih anagrameh
*talouspolitiikka – tulo pois kaikilta
*Iivo Niskanen – sonni vaikeni 
*Hannele Pokka – Pekka Halonen
*lavitsa – salviat – silavat – slaavit – valtias – vislata
*hanhi – hihna

### Eŋgâlâskielâliih anagrameh
*Clint Eastwood – *Old West action*
*Talking Heads – *King's Lead Hat* (Koččâmušâst lii Brian Eno pitá nommâ. Eno lii porgâm ennuv Talking Heads -muusikjuávhoin.)
*Eleven plus two – Twelve plus one

### Eennâmtiätun kyeskee anagrameh
*Carpi – Capri (kuohtuuh Italiast) 
*Tokio – Kioto (kuohtuuh Japanist)
*Pori – Ropi (kuohtuuh Suomâst)

## Keejâ meid
*Palindrom
*Sanijmuttum

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 2025 Romania presidentvaaljah

**Ive 2025 Romania presidentvaaljah** uárnejuvvojii vyesimáánu 4. peeivi (vuossâmuš jienâstemkerdi) já vyesimáánu 18. peeivi (nubbe jienâstemkerdi). Romania uđđâ presidentin väljejui uáivikaavpug Bukarest saavâjođetteijee Nicușor Dan. Vaaljâkampanjastis Dan lopedij taistâliđ korruptio vuástá sehe juátkiđ Ukraina tuárjum já EU-miäldásii politiik. Nicușor Dan vyesti-iävtukkâssân lâi robdâuálgispiäláduv AUR jođetteijee George Simion. Vaaljâkampanjastis Simion árvuštâlâi EU já lopedij lopâttiđ Ukraina tuárjum.

## Vuossâmuš jienâstemkerdi
Ive 2025 Romania presidentvaaljah láá lamaš spiekâstâhliih. Toi vuossâmuš jienâstemkerdi uárnejui vuossâmuu tove skammâmáánust 2024. Talle vyeitten šoodâi aldasáid tubdâmettum iävtukkâs Calin Georgescu, kote kannattij Ruošâ. Romania vuáđulahâtuámustovli kuittâg meridij juovlâmáánust 2024, ete vaaljâi puáđus ij lam vuoigâlâš, tastko Ruoššâ lâi siähánâm valjáid. Kuássin ovdil EU-staatâ ij lam hilgom vaaljâpuáttus tondiet, et Ruoššâ ličij siähánâm valjáid.

Vuosmuš jienâstemkerdi uárnejui uđđâsist vyesimáánu 4. peeivi 2025. Georgescu ij uážžum leđe innig iävtukkâssân. Talle George Simion finnij suulân 41 % jienâin já Nicușor Dan vist suulân 21 % jienâin. Jienâstemprooseent lâi 53.

## Nubbe jienâstemkerdi
Vaaljâi nubbe jienâstemkerdi uárnejui vyesimáánu 18. peeivi 2025. Nube jienâstmist Nicușor Dan finnij 54,9 % jienâin. Jienâstemprooseent lâi 64.

Vyesimáánu 20. peeivi suu vyesti-iävtukkâs George Simion kuittâg almottij, ete áigu ánuttiđ Romania vuáđulahâtuámustoovli hilgođ puáttus. Sun vaađâi, ete vaaljâi puáttus kalga hilgođ siämmáá suujâst ko vuosmuuh vaaljah hilgojii. Skammâmáánust 2024 Romania vuáđulahâtuámustovli hilgoi presidentvaaljâi vuossâmuu jienâstemkeerdi puáttus tondiet, ete ton mield Ruoššâ lâi siähánâm valjáid. Simion mield ive 2025 valjáid siähánii aainâs-uv Ranska já Moldova.

Vuáđulahâtuámustovli kuittâg almottij vyesimáánu 22. peeivi, ete tot lâi oovtâmielâlávt hilgom Simion áánnum. Vaaljâvirgeomâhái já jiešmerideijee tárkkojeijei mield vaaljah lijjii pyereest uárnejum. Nuuvtpa Nicușor Dan šoodâi virgálávt Romania presidentin vyesimáánu 26. peeivi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sanijmuttum

thumb|Eŋgâlâskielâg sanijmuttum
**Sanijmuttum** lii almolâš sänisierâ, mast kyehti sääni lonotteh vuosmuid pustavijdis teikâ stavâlijdis koskânis nuuvt, ete šaddeh uđđâ säänih. Iävtuttemes njuolgâdus lonottâlmist ij lah, peic sierâ vuáđuduvá saanij jiennâdmân. Ovdâmerkkân vookaalharmonia tivvoom lii táválávt tuhhiittum. Suomâkielâst puáđus lii távjá nyeski, mutâ tot ij taarbâš leđe taggaar. Sierâ tobdoo eres kielâin-uv, ain váhá jieškote-uvlágánin.

Ovdâmerkkâ anarâškielâg sanijmuttuumist: *suomâkielâ* -> *Kiemâ suolâ*

Ovdâmerkkâ eŋgâlâskielâg sanijmuttuumist: *flipping the channel* -> *chipping the flannel*

## Keejâ meid
*Anagram
*Palindrom

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sänisierâ

**Sänisierâ** lii taggaar sierâ, mast sierâduvvoo saanij maaŋgâi merhâšumijguin. Sänisierah kiävttojeh jyehi kielâst, já jyehi kielâst láá jieijah sänisierah. Toh iä masa kuássin tooimâ, jis toh jurgâluvvojeh eres kielân.

Sänisierah pyehtih leđe nuuvt kirjáliih já njálmáliih-uv. Toh láá távjá meid viicih. Táválávt váttoo uáli jo pyeri kielâmáttu, vâi puáhtá rähtiđ sänisierâid. Meiddei toi iberdem váátá kielâmáátu já máhđulávt puárásuboi tâi epitáválij saanij tubdâm.

Motomijn ohtâvuođâin meiddei palindromeh, sanijmuttuumeh, anagrameh já veikkâ moh kočoduvvojeh sänisierrân.

## Ovdâmeerhah anarâškielân
Taa láá muáddi ovdâmeerhâ anarâškielân:
* *Mun halijdâm tuu vuástá, eeđâi rähistum säplig.*
* *Insinertivre vuájá soorijn astoääigis.*
* *"Mane mane oosijn oosijn oosijn Piäiváš já Mánudâš?" koijâduvvoo maailm šoddâmmainâsist.*
* *Čepis jottee pasa ain mottáás kammuidis; tain finnee šiev purrâmâš luándust.*
* *Mii lii syemmilii tiättur, kost váiluh ”toh”? Na tietogo.*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Fikonkielâ

**Fikonkielâ** (, *fikon* = viigun) lii sierâkielâ ađai párnái syelikielâ, mii lii vuálgus Ruotâst. 

## Rááhtus já ovdâmeerhah
Fikonkielâst jyehi sääni oovdân lasettuvvoo *fikon*, já talle säänih lonotteh algâpustavijdis. 

* kähvi: *kaffe* lii fikonkielân *ka|ffe fi|kon* → *fiffe kakon*.
* juuhâđ käähvi: *dricka kaffe* lii fikonkielân *dric|ka fi|kon ka|ffe fi|kon* → *fika drickon fiffe kakon*.

## Eres kielah
Siämmáánáál tuáimih maaŋgah eres kielah, ovdâmerkkân konttikielâ Suomâst já verlankielâ Ranskaast.

## Käldeeh
Konttikielâ

**Konttikielâ** () lii sierâkielâ ađai párnái syelikielâ, mii lii vuálgus Suomâst.

## Rááhtus já ovdâmeerhah
Konttikielâst jyehi sääni oovdân lasettuvvoo *kontti*, já talle säänih lonotteh algâpustavijdis. 

* kähvi: *kahvi* lii konttikielân *ka|hvi ko|ntti* → *kohvi kantti*.
* sääni: *sana* lii konttikielân *sa|na ko|ntti* → *kona santti*.

Jis lii diftoŋ, te táválávt tast puátá vuossâmuu uásán tuše vuossâmuš vookaal.

* kielâ: *kieli* lii konttikielân *ki|eli ko|ntti* → *koeli kintti*.

## Eres kielah
Siämmáánáál tuáimih maaŋgah eres kielah, ovdâmerkkân fikonkielâ Ruotâst já verlankielâ Ranskaast.

## Käldeeh
Verlankielâ

thumb|Verlankielâlâš sääni ''pineco'' puátá ranskakielâlii säänist ''copine''.
**Verlankielâ** () lii sierâkielâ ađai párnái syelikielâ, mii lii vuálgus Ranskaast.

## Rááhtus já ovdâmeerhah
Verlankielâst sääni stavâleh lonotteh soojijd. 

* pyeri peivi: *bonjour* lii verlankielân *bon|jour* → *jourbon*.
* puátteevuotâ: *futur* lii verlankielân *fu|tur* → *turfu*.
* takkâ: *merci* lii verlankielân *mer|ci* → *cimer*.

## Eres kielah
Siämmáánáál tuáimih maaŋgah eres kielah, ovdâmerkkân konttikielâ Suomâst já fikonkielâ Ruotâst.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2026

**Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2026** uárnejuvvojeh Zürichist já Fribourgist Sveeicist vyesimáánu 15.–31. peeivi 2026. Algâaalgâst Sveeicist kolgii uárnejuđ ive 2020 jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh, mut koronapandemia keežild toh iä uárnejum.

## Kištosajeh
Aalmugijkoskâsâš jieŋâskiärrulitto almottij kištoi äigimudo já saje ive 2022 ihečuákkimstis Tamperest Suomâst.

## Käldeeh
Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2027

**Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2027** uárnejuvvojeh Düsseldorfist já Mannheimist Saksaast vyesimáánu 14.–30. peeivi 2027.

## Kištosajeh
Aalmugijkoskâsâš jieŋâskiärrulitto almottij kištoi äigimudo já saje ive 2023 ihečuákkimstis Tamperest Suomâst.

## Käldeeh
Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2028

**Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2028** uárnejuvvojeh Pariisist já Lyonist Ranskaast vyesimáánu 12.–28. peeivi 2028.

## Historjá
Ive 2028 lii niäljád kerdi, ko jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh uárnejuvvojeh Ranskaast. Toh uárnejuvvojii tobbeen meid iivij 1951, 1968 tälviolympialij ohtâvuođâst já 2017 oovtâst Saksain.

## Kištosajeh
Aalmugijkoskâsâš jieŋâskiärrulitto almottij kištoi äigimudo já saje ive 2024 ihečuákkimstis Prahast Čeekist.

## Käldeeh
Jean Sibelius -vivlukišto

**Jean Sibelius -vivlukišto** lii vivlukišto, mii uárnejui vuosmuu tove ive 1965 ađai čyeti ihheed Jean Sibelius šoddâm maŋa. Tot uárnejuvvoo jyehi viiđâd ive. Kišto annoo stuorrâ áárvust pirrâ maailm. Tom láá vuáittám maaŋgah pegâlmâs čuojâtteijeeh tego Viktoria Mullova, Leonidas Kavakos já Sergei Hatšatrjan. Jean Sibelius -vivlukišto áinoo syemmilâš vyeittee lii Pekka Kuusisto, kote vuoitij tom ive 1995 tuše 19-ihásâžžân.

Ive 2020 kišto sirdui ihán 2022 koronapandemia keežild.

## 2025
13. aalmugkoskâsâš Jean Sibelius -vivlukišto uárnájui Helsigist. Tot aalgij vyesimáánu 19. peeivi. Finaleh uárnejuvvojii Helsig Muusiktáálust 27.–29. peeivi.

Sueye Park, kote šoodâi ive 2000 Maadâ-Korea Daegust, vuoitij kišto. Park finnij palhâšummeen 30 000 eurod, nelji persovnlii stivrimkeerdi orkesterjođetteijee John Storgårdsist já vivlučuojâtteijee Pekka Kuusistost sehe vuoigâdvuođâ kevttiđ G. B. Guadagnini 1777 ex Sasson -árvuviivlu oovtâ ive ääigi.

Nubben kištoost poođij jaapaanlâš Minami Yoshida, kote finnij 20 000 eurod. Sun vuoitij meiddei 2 000 eurod pyeremuu Sibelius vivlukonserto oovdânpyehtimist. Kuálmádin lâi ovtâstumstaatâlâš Claire Wells. Sun finnij 15 000 eurod.

Finalân uásálistii meid Gabrielle Després, Otto Antikainen já Amia Janicki. Juáháš sist finnij 3 000 eurod. Janicki vuoitij meiddei 2 000 eurod pyeremuu tiilájum pargo oovdânpyehtimist pelifinalist. Taan ive tiilájum pargo lâi Outi Tarkiaisii *The Seasons Remembered*.

Puoh artisteh, kiäh pessii finalân, ožžuu máhđulâšvuođâ toimâđ syemmilij orkesterij solistin.

John Storgårds jođettem tuámmárkoodán kullii orkesterjođetteijee já vivlučuojâtteijee Jan Söderblom sehe vivlutaidâreh Elise Båtnes, Levon Chilingirian, Jinjoo Cho, Sung-Ju Lee já Réka Szilvay.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
Haenyeoh

thumb|Haenyeo
**Haenyeoh** (, *meerâi nisoneh*) láá čepis puohčâleijeenisoneh Maadâ-Korean kullee Jeju-nommâsii suollust. Sij čuággih merâponneest merâäimisäpligijd, merâmaarfijd, sierâlágánijd šlieddâelleid já merâtiäpuid vyebdim várás. Haenyeoh pyehtih puohčâđ joba 15&nbsp;meetter jieŋŋâlvuotân, mutâ sij iä keevti happivuovdâid. Ko haenyeoh láá pajanâm čäsuáiván, te sij lyeštih tiätu njurgâsjienâ, *sumbisori*. Tot iššeed luovâsmittiđ čiđđâdioksid sii kiäppáin.

## Haenyeo-kulttuur
Haenyeo-kulttuur lii maŋgâčyet ihheed puáris. Haenyeoh hárjuttâlškyeteh puohčâm jo nuorrân. Sij pargeh nuuvt kuhháá ko pisoh tiervâsin. Ive&nbsp;2025 puárásumos haenyeo lâi 95-ihásâš nissoon, kote jooskâi porgâmist 90-ihásâžžân. Kulttuur lii kuittâg uhkedum, tastko nuorah iä innig šoodâ haenyeon. Ive&nbsp;1966 haenyeoh lijjii áárvu mield 24&nbsp;000. Ive&nbsp;2023 sij lijjii tuše 2&nbsp;800, já sist iänááš lijjii paijeel 70-ihásiih.

Ive 2016 Jeju-suolluu haenyeo-kulttuur lasettui UNESCO olmooškode immateriaallii kulttuuräärbi luvâttâlmân. Jiešhaaldâtlii suolluu haldâttâs mield kulttuur oovdâst suolluu já aalmug jiegâ. Haenyeo-kulttuur oovded meid kilelis ovdánem já nisonij sajattuv ohtsâškoddeest.

Siärvuslâšvuotâ já hiäjubij suojâlem láá teháliih haenyeo-kulttuurist. *Halmeoni bada*, "ákkumeerâ", lii cuávis kuávlu, mii lii väridum puárásumosáid haenyeoid. Návt sij iä taarbâš porgâđ innig nuuvt korrâsávt. Ton lasseen haenyeoin láá ohtii teikâ kuohtii mánuppaajeest ohtsiih peeivih, kuás sij jyehih salâsis táásá puohháid.

Haenyeoh láá juohhum kuulmâ táásán sii hárjánem mield: hagun, junggun já sanggun. Hárjánâm sanggun-puohčâleijeeh tuáimih máttáátteijen. Ton lasseen perruuh, škoovlah, páiháliih kuálástemuásádâhkodeh já jieškote-uvlágáneh haenyeo-seervih jyehih tiäđu. Haenyeoin lii valjeeht ärbivuáválâš tiätu meerâst, merâellein já šooŋâst.

Suojâlem kuáská luándun-uv. Haenyeoh iä čuági merâelleid talle ko toh lasaneh iäge sij čuági liijkás uccâ elleid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2025

**Jieŋâskiäru maailmmiäštárkištoh 2025** uárnejuvvojii Tukholmast Ruotâst já Herningist Tanskaast vyesimáánu 9.–25. peeivi 2025. Maailmmiäštárvuođâ vuoitij Ovtâstum staatah.

## Kištosajeh

## Käldeeh
Malaysian Open 2015 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi čiččâd tohe, ko Malaysian Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 28. peeivi já nuuvâi roovvâdmáánu 4. peeivi. 

Finalist David Ferrer vuoitij Feliciano López 7–5, 7–5.

## Saijejum spelleeh
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.

## Turnammuorâ

### Pelifinaleh já fiinaal

### Turnammuorâ pajeuási

### Turnammuorâ vyeliuási

## Kočâttemspeelah

### Saijejum spelleeh

### Kočâttemspeelâi vyeitteeh
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:

### Kočâttemspeelâi kaavio
#### Kočâttemspeelâi vuossâmuš vyeittee

#### Kočâttemspeelâi nubbe vyeittee

#### Kočâttemspeelâi kuálmád vyeittee

#### Kočâttemspeelâi niäljád vyeittee

## Käldeeh
Ponjemiestâčuovjissuájá

**Ponjemiestâčuovjissuájá** (*Celastrina argiolus* teikâ *Papilio argiolus*) lii holarktisii kuávlust tiättojeijee čuovjissuájásij šlaajâ. Tot lii kirdemääigis peeleest Suomâst čielgâsávt tolemus čuovjissuájásâš šlaajâ.

Ive 2017 ponjemiestâčuovjissuájá väljejui Suomâ aalmuglâšpiäiváálodážin.

## Stuárudâh já olgohäämi
vasen|pienoiskuva|Orráás paje- já vyelipeeli já niŋálâs
vasen|pienoiskuva|Ponjemiestâčuovjissuájá (♀)
Orráás suájáh láá paajeeld šiälgoo čuovjâdeh, suájái roobdâin láá čapis kezis stielâseh. Niŋálâs suájáh láá paajeeld čuovjâdeh; suájái roobdâin lii kubdâ tevkisruškis stielâs, já monnjâsuájái olgoroobdâst láá ain čapis tiälhuh. Suájái vyelipeleh láá kuovgisránáseh, já tain láá čapis tiälhuh. Suájákoskâ lii 21–32 mm.

## Lavdâm
Ponjemiestâčuovjissuájá tiättoo jyehi saajeest Euroopist, eromâšávt Eŋlandist, Ranskaast já Vuáládâhenâmijn, mut meiddei Skandinaviast. Tot ij kuittâg tiettuu aaibâs puoh tavemuin kuávluin tego Tave-Laapist. Meiddei Tave-Amerikist, Maadâ-Koreast já Japanist láá viehânáál áiccuseh.

## Eellimpiirâs já eellimtäävih
Ponjemiestâčuovjissuájá eellimpirrâseh láá puohlágáneh meecih, meiddei niijtoh, kärreeh, muorâstuvah já muorâkäärdih, kost láá om. poijuuh. Kiivsah kevttih purrâmâššân ponjemiestuid já motomin meid jierehijd já soorijd. Ponjemiestâčuovjissuájá tálvástâl kuáttin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Oulu ollâopâttâh

[thumb|300px|right|Oulu ollâopâttuv válduviäsu ive [2010]]
**Oulu ollâopâttâh** lii ollâopâttâh Oulust, Suomâst. Tot vuáđudui ive&nbsp;1958. Ive&nbsp;2025 tobbeen lijjii 14&nbsp;400 uápped käävci tieđâkoddeest já 4&nbsp;100 parged. Siämmáá ive Oulu ollâopâttâh lâi sajadum aalmugijkoskâsijn ollâopâttâhviärdádâlmijn pyeremuu 3 % juávkun.

Oulu ollâopâttuv humanistlii tieđâkoddeest tuáimá Giellagas-instituut, mast lii väldikodálâš ovdâsvástádâs sämikielâ já sämikulttuur alemuu máttááttâsâst já tutkâmušâst Suomâst.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
John Savio -palhâšume

**John Savio -palhâšume** (ovdil *John Savio -stiipeend*) lii palhâšume sämmiláid kovetaidâráid Taažâ peln. Tot juáhhoo jyehi nube ive.

## Historjá
Palhâšume vuáđudui ive 1985 noomáin John Savio -stiipeend. Talle stiipeend juohhui jyehi ive. Ko stiipeend vuáđudui, tot lâi vuossâmuš já áinoo taaiđâpalhâšume sämmiláid taidâráid. Tuše tagarijn kovetaidârijn, kiäin lâi Taažâ aalmugjeessânvuotâ teikkâ kiäh assii pisovávt Taažâst, lâi máhđulâšvuotâ vyeittiđ stiipeend. Vuossâmuu stiipeend vuoitij Synnøve Persen.
 
Ive 2015 stiipeend muttui palhâšummeen, já tastmaŋa tot lii juohhum tuše jyehi nube ive. Vuossâmuu palhâšume vuoitij Geir Tore Holm.

## John Savio -palhâšume vyeitteeh
* 2015 – Geir Tore Holm
* 2017 – Britta Marakatt-Labba
* 2019 – Aage Gaup
* 2021 – Hans Ragnar Mathisen
* 2023 – Ingunn Utsi
* 2025 – Synnøve Persen

## John Savio -stiipeend vyeitteeh iivij 1985–2014

* 1985 – Synnøve Persen
* 1986 – Hans Ragnar Mathisen
* 1987 – Synnøve Persen
* 1988 – Ingunn Utsi
* 1989 – Anne Lise Josefsen
* 1990 – Anne Lise Josefsen
* 1991 – Trygve Lund Guttormsen
* 1992 – Trygve Lund Guttormsen
* 1993 – Marit Zahl
* 1994 – Inga Nordsletta Pedersen
* 1995 – Bjørg Monsen
* 1996 – Mathis Nango
* 1997 – Asbjørn Forsøget
* 1998 – Arnold Johansen
* 1999 – Johanne Losoa Larsen
* 2000 – Aino Hivand
* 2001 – Geir Tore Holm
* 2002 – Bente Geving
* 2003 – Alf Salo
* 2004 – Odd Sivertsen
* 2005 – Josef Halse
* 2006 – Hilde Skancke Pedersen
* 2007 – Inga Nordsletta Pedersen
* 2008 – Viggo Pedersen
* 2009 – Ingunn Utsi
* 2010 – Hanne Grete Einarsen
* 2011 – Aage Gaup
* 2012 – Britta Marakatt-Labba
* 2013 – Lena Stenberg
* 2014 – Inger Blix Kvammen

## Käldeeh
Hamburlâšprinses

**Hamburlâšprinses** lii Saia Stueng čäällim nuorâiroomaan, mii almostui anarâškielân ive 2025. Tom lii jurgâlâm Neeta Jääskö.

Algâalgâlâš kirje "Hamburgerprinseassa" almostui orjâlâškielân ive 2017, já tot lii jurgâlum meiddei tárukielân. Vuossâmuš orjâlâškielâg riäntus vuobdui jotelávt loopân, mii lii uáli jo epitáválâš sämikielâg kiirján. Kirje jotkâuási “Eallá dušše oktii” almostui orjâlâškielân ive 2024, já tot lâi iävtukkâssân ive 2024 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán. Taat-uv nubbe kirje lii jurgâlum tárukielân.

## Juonâ
Kirje muštâl Maarenist. Maaren lii 17-ihásâš luvâttâhuáppee, kote áásá sämisiijdâst Taažâ peln. Sun áásá oovtâst epistäđis enijnis, kiän elimân kuleh juátkojeijee juhleh já mulsâšuddee pelikyeimih. Škoovlâst Maaren iirât cevziđ aargâst nuuvt pyereest ko peri máhđulâš, mut sun lii ohtuu. Sun lijkkoo Juanân, kote lii škoovlâ Casanova. Maaren áinoo aldasâš olmooškoskâvuotâ lii Matti, kote tuáimá sehe rähisteijen já lohđutteijen. Maati kulen Maaret uuccâl naavcâid ehidist.

Naavcâid Maaret uuccâl meiddei 300 graamâ hamburliist, mast láá puoh – vuástá já peekoon meiddei. Hamburlâš tuuđât ain puoh suu táárbuid. Jyehi tove sun tuše juurdâš tom, mon luholâžžân sun šadda oovtâ 90 ruuvnâ hamburliist.

Kirjeest lii sevŋis huumor, já tast teivâdeh seksualiteet, fáámui puástukevttim, kivsedem já rähisvuotâ. Kirje kieđâvuš meiddei tagarijd teemaid ko ohtuuvuođâ sehe peerâ- já olmooškoskâvuođâid.

## Käldeeh
Ive 2025 Stanley Cup finaleh

thumb|Stanley Cup -pookaal
**Ive 2025 Stanley Cup finaleh** lijjii NHL-paje 2024–2025 loppâspeelah. Toh spiällojii kesimáánu 4.–17. peeivi 2025. Fiinaalrááiđust Florida Panthers vuoitij Edmonton Oilers 4–2. Taat lâi Panthers nubbe miäštárvuotâ. Juávkku vuoitij Stanley Cup vuosmuu keerdi ive 2024, kuás ton vuástá lâi talle-uv Edmonton Oilers. Talle loppâpuáđus lâi 4–3. Taat lâi meiddei Panthers kuálmád fiinaalráiđu maŋaluvâi. Paje 2022–2023 tot táppái Vegas Golden Knights -juávkun 4–1.

Florida Panthersist lijjii nelji syemmilii spellee: kapteen Alexander Barkov, volliitteijeeh Anton Lundell já Eetu Luostarinen sehe piälušteijee Niko Mikkola. Juávhu iševälmejeijen lii oovdiš NHL-spellee Tuomo Ruutu.

## Speelah
Oilers vuoitij vuossâmuu speelâ 4–3 jotkâuásist jieijâs päikkihaalist. Nubbe spellâ piištij nube jotkâuási räi, kuás Panthers viijmâg čoovdij tom 4–5. Talle ráiđu sirdâšui Floridan. Panthers vuoitij kuálmád speelâ čielgâsávt 6–1. Oilers kuittâg tassij rááiđu, ko tot vuoitij niäljád speelâ 4–5 jotkâuásist. Siämmást ráiđu sirdâšui oppeet Edmontonân. Tobbeen Panthers vaaldij läävhi aldeláá miäštárvuođâ, ko tot vuoitij viiđâd speelâ 2–5.

### Kuuđâd spellâ
thumb|left|Eetu Luostarinen
Kuuđâd spellâ spellui Sunrise kaavpugist Floridast koskokkoiiđeed Suomâ ääigi. Tot nuuvâi 5–1. Speelâ sáŋgárin lâi kanadalâš volliitteijee Sam Reinhart, kote čooskij nelji moolâ.

Panthers algâttij kuuđâd speelâ pehtilávt. Vuálá viiđâ miinut maŋa Sam Reinhart rievvij skiäru Oilers čuovjisviijve alne, puáibildij Oilers piälušteijei kooskâst já čooskij skiäru moolân. Vuosmuu uási loopâst Matthew Tkachuk paajij 2–0-moolâ. Sun finnij skiäru skipárijnis Luostarisiist já Lundellist.

Nube uási loopâst skiärru koolpâi Oilers moolâvaavtâ peht Barkovân, kiän paccâm vist koolpâi moolân Reinhart peht. Panthers lâi njunošist 3–0.

Oilers koolgâi lonottiđ moolâvaavtâs lasespellei jo talle ko kuálmád uásist lâi vala čiččâm minuttid spellâmäigi, vâi tot puávtáččij tassiđ speelâ. Panthers lâi kuittâg liijkás nanos. Forgâ Barkov adelij skiäru Reinhartân, kote čooskij skiäru kuárus moolân. Miinut maŋa Reinhart pieijâi skiäru kuárus moolân vala uđđâsist. Sun finnij skiäru Carter Verhaeghest, kote lâi fáárust meiddei kyevti ovdebáá moolâst.

Sam Reinhart paajij ohtsis čiččâm moollâd Oilers vuástá. Toiguin sun, Wayne Gretzky já Mike Bossy láá áinooh spelleeh, kiäh láá pááččám čiččâm moollâđ oovtâ fiinaalrááiđust.

Ko speelâst lijjii tuše vittâ miinut spelâhánnáá, te Oilers finnij oovtâ moolâ. Panthers juhleh lijjii kuittâg jo joođoost, ige Oilers pastam koskâlduttiđ taid. Forgâ kapteen Barkov uážui kaggâđ Stanley Cup -pookaal nube tove.

### Čuákánkiäsu

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Garmeres

**Garmeres** lii ive 2019 vuáđudum almugijkoskâsâš servi sämmiláid, kiäh kuleh seksuaal- já suhâpeliucceeblovvoid. 

## Historjá
Garmeres vuáđudui čohčâmáánust 2019 Säämi Pride já Trondheim Pride ohtâvuođâst.

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
Servi lâi iävtukkâssân ive 2022 Skamløs-palhâšume uážžon, mut tom vuoitij taažâ tuáhtár já kirječällee Kaveh Rashidi.

## Käldeeh
Ella já Paterock

**Ella já Paterock** () lii Timo Parvela párnáiroomaan já Ella-rááiđu niäljád kirje. Kirje almostui suomâkielân ive 2004 já anarâškielân ive 2024. Anarâškielân tom lii jurgâlâm Henna Tervaniemi.

## Juonâ
Ellaast láá suotâs usteveh, suotâs luokka já suotâs máttáátteijee. Puoh ličij-uv uáli suotâs, jis uhken iä liččii Pate luokan pääccim já máttáátteijee ääijim. Pate ij nomâlâssân määti kiärdumtaavlu, já suu mielâst puátteevuođâ rocktäsni ij taggaar taarbâš. Manager uážžu máttááttâllâđ tom suu peeleest. Máttáátteijee uhken pelestis lii ääijim, ko suu pennuuh Kojo já Oot olvoh iijâid já huávdejeijee vist peeivijd. Luhhoost Tuukka keksee vuávám: puoh čuolmah čuávdojeh, jis Ela luokka puáhtá haahâđ máttáátteijei taampâ. Máttáátteijee puáhtá varriđ meerâ oolâ pennuidiskuin, ige sun pyevti kyeđđiđ Pate luokkasis ko sun lii meerâ alne. Pate pelestis puáhtá lávdástiđ vuossâmuu keerdi máttáátteijee iärutiervuotâkonsertist. Sust šadda pegâlmâs já sun uážžu manager, ige sun taarbâš kiärdumtaavlu. Tuukka lii fietti.

## Keejâ meid
* Ella já skipáreh 1
* Ella já skipáreh 2
* Ella Laapist

## Käldeeh
Ella Laapist

**Ella Laapist** () lii Timo Parvela párnáiroomaan já Ella-rááiđu kuálmád kirje. Kirje almostui suomâkielân ive 2003 já anarâškielân ive 2023. Anarâškielân tom lii jurgâlâm Henna Tervaniemi.

## Juonâ
Ella lii vyelgimin luokainis škovlâmáátkán lieggâ enâmáid, mut muádi suámálii mohe peht ubâ luokka huámmáš, et lieggâ enâmeh láá-uv paifakkist muttum puolâšsaijeen já et ubâ luokka lii kirdám Kittâlân. Lii uáli väädis iberdiđ, maht näävtkis lii keevvâm já ain korrâsub pargo lii irâttiđ peessâđ pááikán máádás. Luhhoost párnáin lii kierdâvâš máttáátteijee já čepis máttáátteijee kálgu, kote kááju máttáátteijee já ubâ luoka maaŋgâ vädis tiileest. Iimâš lii tot, et jieš Juovlâpukki já suu toontuh puátih viežžâđ ubâ luoka kirdemkiedist. Já iimâš lii meid tot, et máttáátteijee koččo Juovlâpuuki eeččin.

## Keejâ meid
* Ella já skipáreh 1
* Ella já skipáreh 2
* Ella já Paterock

## Käldeeh
Vinokino

**Vinokino** lii ive 1991 vuáđudum syemmilâš elleekovefestivaal, mon Tuurku Seta (TuSeta) uárnee jyehi ive čohčâ-roovvâdmáánust. Vinokinost čáittojeh tagareh elleekoveh, moh muštâleh seksuaal- já suhâpeliucceeblovoi mainâsijd. Aalgâst festivaal uárnejui tuše Tuurkust, mut maŋeláá tot lii vijđánâm meiddei eres kaavpugáid tegu Helsigân, Oulun, Jyväskylän já Tamperen. Toos lasseen Vinokino lii távjá fáárust jieškote-uvlágánijn pride-tábáhtusâin Suomâst noomáin *Pridekino*.

## Historjá
Ive 1991 TuSeta ávudij 20 ive pargoos já tooimâs já meridij orniđ muáddi kulttuurtábáhtus ton kunnen. Proojeektčällee Hannele Lehtikuusi iävtuttij, ete TuSeta puávtáččij meiddei čäittiđ lesbo- já homoelleekuuvijd, já te Suomâ vuossâmuš lesbo- já homoelleekovefestivaal uárnejui Tuurkust čuávuváá ive cuáŋuimáánu 22.–24. peeivi noomáin *Lesbo- ja homoelokuvan & kulttuurin tapahtuma*. 

Festivaal nommâ lii mulsâšum maŋgii iivij mield. Vuossâmuš nommâ *Lesbo- ja homoelokuvan & kulttuurin tapahtuma* kevttui ive 1994 festivaal räi. Ive 1995 festivaal nommâ muttui *Pervoplanet*in. Festivaal uárnejeijeeh lijjii keččâlâm jurgâliđ *[[queer]]*-sääni suomâkielân, mut ko toos ij kávnum šiev jurgâlus, te sij meridii kevttiđ *pervo*-sääni. Festivaal kolliistâllei mielâst tot ij kuittâg heivim *queer*-sääni jurgâlemvaastân, já te sij iävtuttii, ete uđđâ nommâ väljejuuččij nommâkišto peht. Enâmustáá jienâid uážui nommâ *Vinokino*, já te tast šoodâi festivaal nommâ ive 1998.

## Käldeeh
Jeppis Pride

**Jeppis Pride** lii ive 2014 vuáđudum pridefestivaal, mii uárnejuvvoo Pietarsaarist Suomâst. 

## Historjá
### Ive 2014 Jeppis Pride
Pietarsaari já Suomâ vuossâmuš ruotâkielâlâš pridefestivaal Jeppis Pride aalgij syeinimáánu 25. peeivi 2014. Kaavpughovdâ Mikael Jakobsson tooimâi festivaal suojâleijen.

Motomeh páiháliih suomâkielâliih ulmuuh kuittâg protestistii korrâ jienáin el. tast, ete páiháliih loostah aiguu muštâliđ tábáhtusâst já ete Pietarsaari kaavpug ááigui keessiđ arvetävgiliipu stáágun Pietarsaari räđiviäsu já kaavpugtáálu oovdân. Särnistis lekkâmtilálâšvuođâst Jakobsson tiäduttij, ete pridefestivaal lii kal puohháid. Taidâreh Heidi Lunabba já Ilar Gunilla Perssen rahtijn normâkriittisii siärvustaaiđâproojeekt *[[Pivtâspäddi (taaiđâproojeekt)|Pivtâspäddi]]*, mon ulmen lâi viestâdiđ kietâtuojij peht seksuaal- já suhâpeliucceeblovvoid, ete ohtsâškoddeest láá ennuv ulmuuh, kiäh tuárjuh sii, veik taat toorjâ ij veltihánnáá ain oinuu.

Fáruluvâi jottee juávkku vuolgij Pursisalmi škoovlâ čievrâšiljoost já moonâi Skata čoođâ muusikkähviviäsun After Eightân. Tastmaŋa ehidist lijjii lávlum, konsert já vuossâmuu *Årets Träsko* -palhâšume keigimtilálâšvuotâ. palhâšume uážui Marina Furubacka. Uárnejeijeeh vuordii, ete festivaalân uásálistáččii 200–400 olmožid, mut toos uásálistii-uv suulân 2 000 olmožid.

Ive 2014 Jeppis Pride nuuvâi 26. peeivi.

### Ive 2024 Jeppis Pride
Jeppis Pride uárnejui nube keerdi ive 2024. Toos uásálistii suulân 1 000 olmožid.

## ''Årets Träsko'' -palhâšume
Jeppis Pride ohtâvuođâst juáhhoo *Årets Träsko* -palhâšume ulmuid teikkâ ornijduumijd, moh láá čáittám ruokkâdvuođâ já piäluštâm seksuaal- já suhâpeliucceeblovoi vuoigâdvuođâid Pietarsaari kuávlust.

### Palhâšume vyeitteeh
* 2014 – Marina Furubacka
* 2024 – Chantelle Finne

## Käldeeh
Ella já skipáreh 2

**Ella já skipáreh 2** () lii Timo Parvela párnáiroomaan já Ella-rááiđu nubbe kirje. Kirje almostui suomâkielân ive 2013 já anarâškielân ive 2021. Anarâškielân tom lii jurgâlâm Henna Tervaniemi.

Kirjeest láá nelji uási: *Ella já lopâtteijee*, *Ella já Pate*, *Ella já Puošši* já *Ella ijjâškoovlâst*. Toh almostuvvii sierânâs kirjen iivij 1998, 1999, 2000 já 2001.

## Juonâ
Vuossâmuu uásist Ella lii kesileeirâst, mast láá meiddei suu luokkaskipáreh já máttáátteijee. Nube uásist Ela luokka mana nube luokan, já Ella lijkkuustuvá Paten. Kaavpugist uárnejuvvojeh táiđuolympialiih, moid Ella já Pate peessâv. Kuálmád uásist Ela luokan puátá uđđâ uáppee. Sun lii Puošši, kote puátá komovuođâst. Majemuu uásist máttáátteijee meerrid tuálvuđ ubâ luoka ijjâškoovlân. Tobbeen lii puohâi mielâst hitruu, já nuuvt jurdeh meiddei tálualmai, kummâttâllee rehtor, pooliseh já puálualmaah.

## Keejâ meid
* Ella já skipáreh 1
* Ella Laapist
* Ella já Paterock

## Käldeeh
Ella já skipáreh 1

**Ella já skipáreh 1** () lii Timo Parvela párnáiroomaan já Ella-rááiđu vuossâmuš kirje. Kirje almostui suomâkielân ive 2013 já anarâškielân ive 2021. Anarâškielân tom lii jurgâlâm Henna Tervaniemi.

Kirjeest láá kulmâ uási: *Ella já čavgejeijee*, *Ella teatterist* já *Ella luokkamääđhist*. Toh almostuvvii sierânâs kirjen iivij 1995, 1996 já 1998.

## Juonâ
Vuossâmuu uásist uáppeeh eelih vuoijâmhaalist já keksejeh, maht sij pyehtih išediđ máttáátteijee, kote oro lemin vaarâst. Nube uásist uáppeeh eelih teatterist já hárjutteleh juovlâčaaitâlm várás. Monnii pyere suujâ tiet sij uásálisteh čuorvâkáávpán, mon áánsust sii vuáváámeh olášuveh. Kuálmád uásist lii jo kiđđâ já luokka vuálgá luokkamáátkán. Määđhi ääigi máttáátteijest láá ruttâčuolmah, já tast čuávuh maaŋgâlágáneh ärttigis jorgálduvah.

## Keejâ meid
* Ella já skipáreh 2
* Ella Laapist
* Ella já Paterock

## Käldeeh
Masa jo Mánudáást

**Masa jo Mánudáást** lii vuossâmuš sämikielâg scifi-roomaan ubâ maailmist. Tom lii čáállám Márjá-Liisá Olthuis. Anarâškielâ servi almostitij kirje ive 2021. Kirje lii čallum anarâškielân.

## Juonâ
Maainâs álgá Mánudáást. Ton aalgâbeln komovuotâhuáđđooh nuorâ Codex já suu eeči lává uáivipersovneh, kiäi čoolmij čoođâ lohhee uáiná tábáhtusâid. Suoi aassâv Mánudáást, kuulmâ kieŋâlumos kraatter kooskâst. Eeči lii eidu haahâm uđđâ rakkeet, mon suoi vyelgiv testađ komovuotân. Kirdemmääđhi ääigi tábáhtuvá kuittâg pärtti, mon keežild rakkeet kirdeškuát nubenáál ko lii jurdâččum. Codex-kyevtis eijijn karttâv vahâgist päikkikuávlustis Mánudáást Eennâmpáálu asan, já sunnuu viggâmuš peessâđ maasâd pááikán lii kirje jiäráskittee juonâ. Kuus te sunnuu mätki tuálvu? Moin naalijn Eennâm komovuotâohjelmeh lohtâseh komovuotâhuáđđoi maailmân?

Suullân kirje pelimuddoost uáinu muttoo. Komovuotâhuáđđookyevtis pääcciv tuáhá, já puáris astronauteh Geno, Mikkâl já Reedrik láá loppâuási uáivipersovneh. Sii vaigâdis pargo lii tuálvuđ huáđđoid maasâd pááikán, veikâ ohtâgin sist ij lah iällám 50 ihán komovuođâst. Tääl lohhei čiälgá, maht komovuotâmáátkán rahttâttoo.

## Käldeeh
Anarâškielâ tihtâantologia

**Anarâškielâ tihtâantologia** lii Fabrizio Brecciaroli toimâttem anarâškielâg tihtâčuágáldâh, mon Anarâškielâ servi almostitij ive 2022.

Tihtâantologia tiivtâid anarâškielâ sárnooh láá čáállám maaŋgâi iivij ääigi. Jieškođe-uv čällest lii jieijâs stijlâ. Iänááš čälleid tiivtâi čäällim lii lamaš äigiájánâs. Motomeh antologian väljejum tiivtah vist láá šoddâm anarâškielâ kuursâi já čäällimpáájái ääigi. Antologiast tiivtah láá uárnejum čällei já teemai mield.

## Historjá
Ive 2020 Anarâškielâ seervi mediapargee Fabrizio Brecciaroli čokkij já ornij anarâškielâlijd tiivtâid antologian. Sun tärhistij ortografia riävtuičäällimohjelmáin já tivoi máhđulijd kielâ- já sujâttemoppâfeeilâid. Loppâpuáđusin lii šoddâm kuulmâuáság antologia, mii siskeeld ohtsis 387 tihtâd. Ive 2022 aalgâst Anarâškielâ servi uusâi já finnij-uv ruttâdem tihtâantologia almostitmân Sämitiggeest, já nuuvt tihtâantologia almostui jo siämmáá ive loopâst.

## Siskáldâs
Vuossâmuu uásist jienâst láá tagareh tihtâčälleeh, kiäh láá opâttâllâm anarâškielâ rävisolmožin teikâ kiäh láá nuorâ sárnooh, kiäh láá uásálistám kielâ iäláskitmân. Tai čällei juávhust láá maaŋgâs, kiäh pargeh anarâškieláin. Motomeh tiivtah láá jurgâlusah, moh láá jurgâlum čällee luvvijn. Paijeel pele taan uási tiivtâin iii čáállám Mariann Aikio. Tihtâantologia vuossâmuu uásist tiivtah láá uárnejum čällee mield, já čälleeh láá puustavoornigist. Ton lasseen Mariann Aikio tiivtah láá uárnejum meiddei teema mield. Mariann tiivtah láá rijjâ tiivtah, adai sun ij táválávt keevti loppâ- ige algâčuojânâsâid.

Nube uási tiivtâi čällen lii Anja Kaarret. Ihán 2008 sun vaaldij olssis eromâš proojeekt: ton ive sun meridij čäälliđ ive jyehi piäiván tiivtâ, já nuuvt sun poorgâi-uv. Anja čaalij ohtsis 366 tihtâd, tastko tiet ihe lâi kárgámihe. Paijeel peeli suu ihetiivtâin láá väljejum antologian. Motomij soojij Anja tiivtah láá juohhum vyeliteemaid. Anja čáálá ennuv ääigist, nuuvt et luánduliih vyeliteemah suu äigitivttáid láá lamaš "Ijjâ", "Iveääigih", "Loppâihe", "Mánuppajeh" já "Ohopeeivih". Anja kiävttá loppâčuojânâsâid, já suu čäällimskipárin lii maŋgii lamaš jorgoppelsänikirje. Suu stiijlân kulá sanijguin sierâdem.

Kuálmád uási čällee lii Márjá-Liisá Olthuis, kote lii čáállám tivtâidis kuhheeb ääigi siste. Tiivtah láá lamaš sust pevdiloovást, já motomeh láá lamaš luuhâmnáál suu Tejâblogist. Márjá-Liisá čáálá el. eeppisijd tiivtâid, tego tihtâ "Kuorgâ lyemelokke". Tágáreh tiivtah láá maŋgii faabeleh, main láá ennuv personifikaatioh, ađai elleeh väldih ulmuu roolâ.

## Käldeeh
Kaleva kištoh 2025

[thumb|[Leppävaara valastâllâmmuorâstâh]]
Ive 2025 **Kaleva kištoh** tuállojii porgemáánu 1.–3. peeivi Leppävaara valastâllâmmuorâstuvvâst Leppävaarast Espoost.

## Käldeeh
Pauli Nevala

**Pauli Nevala** () lâi syemmilâš säittišlivgejeijee já olympiavyeittee. Sun jaamij 84-ihásâžžân puácuvuotân, mii ovdánij jotelávt.

## Valastâllâmkarrieer
Nevala vuoitij säittišlivgim olympiakole ive 1964 Tokiost, kost sun šlivgij 82,66 meetterid. Puáđus lâi mielâttes pyeri, tastko tuše kyehti mánuppaje ovdil olympialij Nevala já suu viljâ láin karttâm autopáártán. Ton keežild Nevala vietij kyehti oho pyecceeviäsust ige puáhtám hárjuttâllâđ nuuvt korrâsávt ko táválávt.

Olympiakole lasseen Nevala vuoitij EM-siilbâ Ateenast ive 1969. Talle suu säitti kiirdij 89,58 meetterid.

Nevala vuoitij meid Suomâ miäštárvuođâ neljii: iivij 1961–1963 já ive 1967.

Nevala ulâttâs lâi 92,64 meetterid, mon sun šlivgij ive 1970 Suomâ–Ruotâ-staatâkištoost. Tot lâi tuše 6 senttimeetter uánihub ko tallaš maailmulâttâs, mon Nevala kištokyeimi Jorma Kinnunen lâi šlivgim ovdebáá ive. Keesi 1970 lâi Nevala pyeremus paje. Talle suu love pyeremuu kišto koskâárvu lâi 90,12.

Nevala karrieer nuuvâi ive 1971 uálgátuáiviváádu keežild.

## Fáádást eres soojijn

* Nevala puoh kištoh 1960-1971 

## Käldeeh
Koodi ruopsâd!

***Koodi ruopsâd!*** () lii André Kuipers párnáiroomaan, mii almostui anarâškielân ive 2023. Márjá-Liisá Olthuis lii jurgâlâm kirje anarâškielân. Algâalgâlâš kirje lii čallum hollandkielân. 

*Koodi ruopsâd!* kulá Uccâ astronauteh -párnáikirjerááiđun, moos kuleh meiddei tagareh kirjeh ko 3, 2, 1, GO! já Missio máhđuttem, moh almostuvvii anarâškielân iivij 2022 já 2024. Kirje lii jiäráskittee fiäráán uccâ astronautijgijn, mii fáálá lohheid hävskis, suámálijd já eromâš tiäđuid komovuotân maađhâšmist.

## Juonâ
Kirje álgá tast, moos ovdebáš kirje nohá: uccâ astronauteh André já Valentina lává rakkeet sáátust valmâšin máátkán. Sunnuu ulmen lii peessâđ komovuotâsajattâhân, kost professor Korolov lii vyerdimin sii. Imâšlâš mätki komovuođâst šadda kuittâg jotelávt etitilleen. Ko suoi lává alda, te sáttoo pärtti: sajattâh ij tooimâgin. Hirmos larmâ já šliäđgoo lamppu almotteh alemuu larmâdâs: koodi ruopsâd! Sodâstem tiäduttesvuođâst taha aašijd eromâš vädisin. Já komovuotâskiijpâst fiäráán šadda čuuvtij eenâb jiäráskitten!

## Käldeeh
3, 2, 1, GO!

***3, 2, 1, GO!*** () lii André Kuipers párnáiroomaan, mii almostui anarâškielân ive 2022. Márjá-Liisá Olthuis lii jurgâlâm kirje anarâškielân. Algâalgâlâš kirje lii čallum hollandkielân.

*3, 2, 1, GO!* lii Uccâ astronauteh -párnáikirjerááiđu vuossâmuš kirje. Rááiđun kuleh meiddei tagareh kirjeh ko Koodi ruopsâd! já Missio máhđuttem, moh almostuvvii anarâškielân iivij 2023–2024. Kirje lii jiäráskittee fiäráán uccâ astronautijgijn, mii fáálá lohheid hävskis, suámálijd já eromâš tiäđuid komovuotân maađhâšmist.

## Juonâ
André finnee eromâš reeivâ. Sun piäsá astronautškoovlân Párnái Komovuotâornijdumán. Tobbeen máttááttuvvoo, maht šoddâđ astronautin. Já sust lii máhđulâšvuotâ peessâđ olmâ máátkán komovuotân! Mut toos lii ohtâ iähtu. Sun kalga vistig čođâldittiđ astronautdiplom, já tuše kyehti párnáá peessâv máátkán. Loppâloopâst astronautin väljejuv André já Valentina.

## Käldeeh
Hiärrá Paavvâl äigikirjeh

***Hiärrá Paavvâl äigikirjeh*** lii Mehis Heinsaar roomaan, mii almostui anarâškielân ive 2023. Jukka Mettovaara lii jurgâlâm kirje anarâškielân. Algâaalgâlâš kirje almostui eestikielân ive 2001 Heinsaar nubben kirjen noomáin "Härra Pauli kroonikad". Tain kirjijn Heinsaar vuoitij Eestieennâm kulttuurruttârááju proosapalhâšume ive 2001.

Kirje tábáhtumeh láá vyerdimettumeh, motomin mielâttes hiärvááh, ige tain oro lemin mihheen jiermijd. Lii ovdâmerkkân uáli jo iimâš viggâđ kolliistâllâđ jieijâs kulen. Absurd juurdâ lii tot-uv, et taam kirje kalga vistig luuhâđ ovdil ko tom äddee.

## Käldeeh
Mehis Heinsaar

**Mehis Heinsaar** (š. porgemáánu 1. peeivi 1973) lii eestilâš kirječällee, kote oovdâst absurdlii huumor, surrealism já maagisii realism. Suu kiirjijn ij veltihánnáá lah rationaallâš loogiik, pic kirjeh čuávuh immâšij loogiik.

## Pargo
### Tihtâkirjeeh
* 2009 – *Sügaval elu hämaras*
* 2018 – *Pingeväljade aednik*

### Romaneh
* 2005 – *Artur Sandmani lugu ehk Teekond iseenda teise otsa*

### Novelleh
* 2001 – *Vanameeste näppaja*
* 2001 – *Härra Pauli kroonikad*
* 2007 – *Rändaja õnn*
* 2010 – *Ebatavaline ja ähvardav loodus*
* 2011 – *Härra Pauli kroonikad*, 2. riäntus
* 2013 – *Ülikond* (jutte 2003–2013)
* 2016 – *Unistuste tappev kasvamine. Jutte ja novelle, muinasjutte ja nägemusi siit- ja sealtpoolt Eestimaa teid*

### Anarâškielân jurgâlum kirjeh
* 2023 – *[[Hiärrá Paavvâl äigikirjeh]]*, anarâškielân jurgâlâm Jukka Mettovaara

## Fáádást eres soojijn
* Mehis Heinsaar Eestieennâm kirjálâšvuotâkuávdáá sijđoost 
* Mehis Heinsaar Absurdia sijđoost 

## Käldeeh
Malaysian Open 2014 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi kuuđâd tohe, ko Malaysian Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij čohčâmáánu 22. peeivi já nuuvâi čohčâmáánu 28. peeivi. 

Finalist Kei Nishikori vuoitij Julien Benneteau 7–6(7–4), 6–4.

## Saijejum spelleeh
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.

## Turnammuorâ

### Pelifinaleh já fiinaal

### Turnammuorâ pajeuási

### Turnammuorâ vyeliuási

## Kočâttemspeelah

### Saijejum spelleeh

### Kočâttemspeelâi vyeitteeh
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:

### Kočâttemspeelâi kaavio
#### Kočâttemspeelâi vuossâmuš vyeittee

#### Kočâttemspeelâi nubbe vyeittee

#### Kočâttemspeelâi kuálmád vyeittee

#### Kočâttemspeelâi niäljád vyeittee

## Käldeeh