open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kokkola

**Kokkola** () lii kaavpug Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kokkolast ääsih 47&nbsp;792 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;730,80&nbsp;km², mast 1&nbsp;285,69&nbsp;km² lii čääci. Kokkola naaburkieldah láá Halsua, Kalajoki, Kannus, Kaustinen, Kruunupyy, Lestijärvi, Luoto já Toholampi.

## Historjá
[thumb|left|240px|Kokkola kieldâlahtemeh iivij 1977 já 2009. [Öja kieldâ lohtui Kaarlelan ive 1969.]]
Kokkola vuáđudui ive&nbsp;1620.

### Kieldâlahtemeh

Kaarela kieldâ lohtui Kokkolan ive&nbsp;1977. Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3.&nbsp;peeivi ive&nbsp;2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009. 

Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45&nbsp;000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun.

Tastko Lohtaja, Kälviä já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

* **Kokkola**: Friis, Hassinen (Hassis), Isokylä (Storby), Kallinen (Kallis), Kaustari (Kaustar), Kirilahti (Kirilax), Korpilahti (Korplax), Kotkamaa, Kvikant, Närvilä, Palo, Piispanmäki, Rimmi, Rödsö, Sokoja (Såka), Vitikka, Vitsari (Vittsar), Oivu (Åivo), Knivsund (Öja) já Långö (Öja).
* **Kälviä**: Hilli, Honkimaa, Jatkojoki, Jokikylä, Karhulahti, Kleemola, Kälviä, Miekkoja, Nissi, Passoja, Peitso, Peltokorpi, Porkola, Riippa, Rimpilä, Rita, Ruotsalo, Vuolle já Välikylä.
* **Lohtaja**: Alaviirre, Karhi, Lohtaja, Marinkainen, Sorto, Väliviirre, Koskenkylä já Uusikylä.
* **Ullava**: Alikylä, Haapasalo, Haapala, Hanhisalo, Herlevi, Honkala, Jääskä, Kallinki, Korpi, Länttä, Neverbacka, Norppa, Rahkonen, Sepänkylä, Törbacka, Ullava já Viitasalo.

## Kooskah

* 23px Helsig 500 km
* 23px Jyväskylä 240 km
* 23px Kaajaan 247 km
* 23px Lappeenranta 462 km
* 23px Oulu 197 km

* 23px Pietarsaari 38 km
* 23px Raahe 125 km
* 23px Turku 454 km
* 23px Vaasa 122 km
* 23px Ylivieska 78 km

## Kovegalleria

Kokkola church.jpg|
Kokkola library 20190612.jpg|
Kokkola yhteiskoulu 20190612.jpg|


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kolari

**Kolari** lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Kolarist ääsih 3&nbsp;862 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;617,87&nbsp;km², mast 58,67&nbsp;km² lii čääci. Kolari naaburkieldah láá Kittâl, Muonio, Pello já Ruávinjargâ.

## Historjá

Kolari vuáđudui ive&nbsp;1867.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Kolari markkân (Jokijalka), Aitamännikkö, Hietanen, Kattilamaa, Kolarinsaari, Koivula, Koivumaa, Kurtakko, Lappea, Lietorova, Luosu, Luovatus, Pasmajärvi, Rito-oja, Ruokojärvi, Saarenpudas, Sammalvaara, Sieppijärvi, Taapajärvi, Hannukainen, Teurajärvi, Poikkijärvi, Vaattojärvi, Venejärvi, Venetti, Väylänpää, Ylinenvaara, Ylläsjärvi, Äkäsjokisuu já Äkäslompolo.

## Kooskah

* Muonio 79&nbsp;km
* Kittâl 80&nbsp;km
* Pello 68&nbsp;km
* Ruávinjargâ 170&nbsp;km
* Kiärun (Ruotâ) 190&nbsp;km
* Kiemâ 220&nbsp;km
* Tuárnus 196&nbsp;km

* Aanaar 260&nbsp;km
* Kilbisjävri 280&nbsp;km
* Oulu 320&nbsp;km
* Alta (Taažâ) 350&nbsp;km
* Tromssa (Taažâ) 420&nbsp;km
* Tavenjargâ (Taažâ) 570&nbsp;km
* Helsig 1&nbsp;000&nbsp;km

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kolumbia

thumb
**Kolumbia** lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Bogotá.

## Škovlâlijd
* Lasetiäđuh Kolumbiast láá sijđoost 84 (pittá 15. Läättinlâš Amerik enâmeh láá ovdáneijee-enâmeh) oppâkirjeest *[https://www.samediggi.fi/tuote/skoovla-eennamtiatu-amerik/ ŠE Amerik]*.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Komipermjakkielâ

thumb|upright|Komipermjakkielâ oppâkirje
thumb|upright|Vuosmuš komipermjakkielâ sänikirje ive 1785

**Komipermjakkielâ** lii suomâ-ugrâlâš kielâ. Tot kulá permilij kielâi vyelijuávkun. Komipermjakkielâ aldasumos suhâkielah láá eres permiliih kielah komikielâ já udmurtkielâ. Permiliih kielâh láá koskânis nuuvt aldasiih, et komipermjakkielâ sárnooh äddejeh komikielâ já udmurtkielâ melgâd pyereest.

## Komipermjakkielâ pustaveh

## Käldeeh
Komoreh

**Komorij litto** ađai **Komoreh** láá suáluistaatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Moroni. 

## Historjá
Ive 2003 räi staatâ virgálâš nommâ lâi *Komorij islamlâš littotäsiväldi*. 

## Eennâmtieđâ

### Suolluuh
Komorij uáivisuolluuh tobdojeh táválávt toi ranskakielâlijn noomáin: Grande Comore (Ngazidja), Mohéli (Mwali) já Anjouan (Ndzuani).

### Geologia
#### Tullâväärih

Komorijn láá kyehti tullâvääri. Tain alemus lii Karthala (2 361 m). Nubbe tullâvääri lii La Grille. La Grille ij lah aktiivlâš, já ton majemuš russoom lâi holoseenist. Karthala vuod lii aktiivlâš, já ton majemuš russoom lâi ive 2007.

## Viehâdâh

### Kielah
Komorijn láá kulmâ virgálii kielâ: ranskakielâ, arabiakielâ já komorikielâ.

### Oskoldâh
Stuárráámus uási komorilijn láá sunnimuslimeh, já tot lii meid staatâ virgálâš oskoldâh. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Komikielâ

**Komikielâ** lii suomâ-ugrâlâš kielâ. Tot kulá permilij kielâi vyelijuávkun. Komikielâ aldasumos suhâkielah láá eres permiliih kielah komipermjakkielâ já udmurtkielâ. Permiliih kielâh láá koskânis nuuvt aldasiih, et komikielâ sárnooh äddejeh komipermjakkielâ já udmurtkielâ melgâd pyereest. Komikielâ lii komilij aalmuglâš kielâ. Kielâ sárnooh ääsih Komienâmist, Komipermjakenâmist, Njenjecenâmist já Jamal Njenjecenâmist, puoh Ruošâst.

## Komikielâ permilij kielâi juávhust

Komikielâ iärrán komipermjakkielâst já udmurtkielâst toin, et komikielâst lii rijjâ sänitiäddu, mii kuittâg lii táválávt vuossâmuu staavvâl alne. Komi verbâmorfologia še lii ereslágán ko udmurtkielâst. Komikielâst láá maŋgâ kulttuurlovnâsäne ruošâkielâst.

## Kielâsosiologlâš tile
Komikielâ sárnooloho uccán. Unesco mield komikielâ lii uhkevuálásâš. Kielâst láá 219 205 sárnod Ruošâ ive 2010 aalmugrekinistem mield.

## Komikielâ pustaveh

## Fonetiik

Komikielâ almokielâst láá čiččâm vokalid já 29 konsonantid, moi juávhust nelji kávnojeh tuše lovnâsäänijn. Komikielâ obstruentáid lii otânâššâm čyeijilvuotâoppositio, já tondiet tast láá eenâb jienâduvah ko maaŋgijn eres urallijn kielâin.

Udmurtkielâ vokaláid kuleh vittâ kardinalvookaal (i, u, e, o, a) já ton lasseen kyehti koskâvookaal (i̮, e̮). Udmurtkielâst iä lah diftoŋeh, vokalij kukkodâmiäruh ige vookaalharmonia.

Komikielâ sänitiäddu lii táválávt vuossâmuu staavvâl oolâ, veikkâ jiešalneeš sänitiäddu lii rijjâ. Ruošâkielâ še lii váiguttâm komikielâ kuávlukielâi fonetiikân.

## Morfologia

Komikielâst láá 16 sajehäämmid, moh láá távjá identliih udmurtkieláin. Omâstemkiäččusijd kevttih nuuvtko eres urallijn kielâin, mut kuálmád persovn omâstemkiäččus kevttih miärulij artikkâlin še.

Komikielâ veerbah sojeh kuulmâ persovnist, kyevti lovvoost (oovtâloho, maaŋgâloho), neelji oovtâkiärdán ääigihäämist (preesens, kyehti moonnâm ääigi já fuutur) já kyevti täpiluokkaast (indikatiiv, imperatiiv). Kielâst láá maaŋgâ nuuvtkočodum perifrastliih ääigihäämih sehe perifrastliih konditional- já optatiivtäpiluokah še. Puoh totkei mielâst komikielâst ij lah sierâ fuutur tondiet, ko tot iärrán preesensist tuše kuálmád persovnijn.

## Kielâopâlâš rááhtus

Komikielâ lii agglutinatiivlâš kielâ, ađai tot kiävttá ennuv suffiksijd. Nomineh, adjektiveh já adverbah láá távjá identliih. Komikielâst láá kyehti moonnâm ääigi, neutraallâš já evidentiaallâš. Kopulaveerbâ iä keevti, mut predikatiiv koŋruist subjekt lovvoost. Sänioornig lii melgâd rijjâ, mut neutraallâš sänioornig lii kuittâg tile mield jo-uv SVO teikkâ SOV.

## Sánádâh

Stuárráámus uási komikielâ saanijn láá ohtsiih iärrásij permilij kielâiguin. Kulttuurlovnâsaanijd já modernlii ohtsâškode saanijd láá lovnim táválávt ruošâkielâst, mut eromâšávt 1990-lovo rääjist láá ráhtám ennuv uđđâ saanijd komikielâ jieijâs amnâsijn.

## Kirjálâšvuotâ

Bartens, Raija: Permiläisten kielten rakenne ja kehitys. Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia 238. Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura, 2001. ISBN 952-5150-55-0.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kongo täsiväldi

**Kongo täsiväldi** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Brazzaville. Motomin Kongo täsiväldi kočoduvvoo meid **Kongo-Brazzavillen** ton uáivikaavpug Brazzaville mield, vâi tot iäruttuuččij pyerebeht Kongo demokraatlii täsivääldist ađai Kongo-Kinshasast. Uáivikaavpugeh Kinshasa já Brazzaville láá puotâluvâi Kongojuuvâ kuábbááa-uv peln.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Konnevesi

**Konnevesi** lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Konnevesist ääsih 2&nbsp;606 olmožid, já ton vijđodâh lii 680,85&nbsp;km², mast 167,92&nbsp;km² lii čääci. Konnevesi naaburkieldah láá Hankasalmi, Laukaa, Rautalampi, Vesanto já Äänekoski.

## Historjá

Konnevesi vuáđudui ive&nbsp;1922.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Konnevesi markkân.

## Siijdah

Hytölä, Hänniskylä, Istunmäki, Jouhtikylä, Kärkkäiskylä, Lahdenkylä, Leskelänkylä, Lummukka, Mäkäräniemi, Pukara, Pyhälahti, Pyydyskylä, Rossinkylä, Siikakoski, Sirkkamäki, Särkisalo já Tankolampi.

## Käldeeh
Kontiolahti

**Kontiolahti** () lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Kontiolahtist ääsih 14&nbsp;834 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;029,83&nbsp;km², mast 230,63&nbsp;km² lii čääci. Kontiolahti naaburkieldah láá Joensuu, Juuka, Lieksa, Liperi já Polvijärvi.

## Historjá

Kontiolahti vuáđudui ive&nbsp;1873.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Harivaara, Herajärvi, Iiksenniitty, Jakokoski, Kontiolahti, Kontioniemi, Kulho, Kunnasniemi, Kupluskylä, Kylmäoja, Lehmo, Mönni, Onttola, Paihola, Puntarikoski, Puso, Pyytivaara, Rantakylä, Romppala, Selkie, Varparanta já Venejoki.

## Käldeeh
Korsnäs

**Korsnäs** lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Korsnäsist ääsih 2&nbsp;076 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;424,71&nbsp;km², mast 1&nbsp;188,70&nbsp;km² lii čääci. Korsnäs naaburkieldah láá Maalahti já Närpiö. Kieldâ lii kyevtikielâlâš.

## Historjá

Korsnäs vuáđudui ive&nbsp;1887.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Edsvik, Harrström, Korsbäck, Korsnäs, Moikipää (Molpe), Taklax, Träskböle, Töjby já Överträsk.

## Käldeeh
Koskokko

**Koskokko** lii oho kuálmád peivi. Tot lii majebaargâ já tuorâstuv kooskâst.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Koskâ-Afrik täsiväldi

**Koskâ-Afrik täsiväldi** (sangokielân: *Ködörösêse tî Bêafrîka*; ) ađai **Koskâ-Afrik** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Bangui.

## Eennâmtieđâ
Koskâ-Afrik täsivääldi vijđodâh lii 622&nbsp;984&nbsp;km², mast 0&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Koskâ-Afrik täsiväldi lii maailm 47.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Koskâ-Afrik täsiväldi lii staatâ Koskâ-Afrikist. Ton ránnjáenâmeh láá Tšad tavveen, Sudan já Maadâ-Sudan tavveen já nuorttân, Kongo demokraatlâš täsiväldi já Kongo täsiväldi mäddin sehe Kamerun viestârist. Koskâ-Afrik täsivääldist staatârääjih láá ohtsis 5&nbsp;920&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Kongo demokraatlijn täsivaldijn, mii lii 1&nbsp;747&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 174&nbsp;km rääji Sudanáin.

### Morfologia

Koskâ-Afrik täsivääldi alemus saje lii Mont Ngaoui (1&nbsp;410&nbsp;m). Ton vyeligumos saje vist lii Ubangi-nommâsâš juuhâ (335&nbsp;m).

### Šoŋŋâdâh
Ko saahâ lii šoŋŋâduvâst, te Koskâ-Afrik täsivääldi puáhtá jyehiđ kyevti uásán. Taveuásist lii ohtâ arvepaje jyehi ive vyesimáánust čohčâmáánun. Arvepaje ääigi arva suulân 875–1&nbsp;000&nbsp;mm. Mudoi šoŋŋâdâh lii uáli koškes. Maadâuásist vuod šoŋŋâdâh lii trooppisub. Tobbeen koške paje pištá tuše kyehti mánuppaje (juovlâmáánu já uđđâivemáánu), já koskâmiärálávt arva 1&nbsp;500–2&nbsp;000&nbsp;mm jyehi ive. Ive koskâliegâsvuotâ lii mäddin 23&nbsp;°C já tavveen 26&nbsp;°C. Tavveen liegâsvuotâ mulsâšud kuittâg eenâb ko mäddin.

### Biodiversiteet
Koskâ-Afrik täsiväldi lii Afrik saavaankuávlust, mut šadolâšvuotâ mulsâšud ennuv tavveen máádás. Tavveen iä lah muorah. Mäddin vuod lii trooppisâš arvemecci.

## Haldâttâh já politiik

### Kuávlulâš jyehim

thumb|276px|Koskâ-Afrik täsivääldi prefektuureh ive 2020 rääjist
Juovlâmáánu 10. peeivi 2020 rääjist Koskâ-Afrik täsiväldi lii juohhum 20&nbsp;prefektuurân. Toi lasseen lii uáivikaavpug Bangui, mii lii autonomisâš kieldâ.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Kielah

Koskâ-Afrik täsiväldi lii maaŋgâkielâlâš eennâm. Ethnologue mield tobbeen láá 72 ellee kiellâd. Staatâ virgáliih kielah láá ranskakielâ já sangokielâ.

## Kulttuur

### Valastâllâm
Koskâ-Afrik täsiväldi uásálistij Olympialáid vuossâmuu keerdi ive 1968 já lii uásálistám jyehi tove ive 1984 rääjist, mut tot ij lah vala vuáittám oovtâgin miitaal.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuovdâ-Amerik

**Kuovdâ-Amerik** lii Amerik koskâuási, kezis kuátku Tave- já Maadâ-Amerik kooskâst. Táválávt toos rekinistojeh staatah Meksiko maadârääji já Kolumbia taveviestârrääji kooskâst. Kuovdâ-Amerik viestârpeln lii Kuálhismeerâ já ton nuorttiibeln Karibiameerâ. Kuáđhu kezimus uási lii Panamast. Kuovdâ-Amerik vijđodâh lii paijeel 500 000 km².

## Staatah
Kuovdâ-Amerikân kuleh 7 staattâd, main ääsih áárvu mield suulân 47 600 000 olmožid.

Panama lovoin láá fáárust sehe Panama Kuovdâ-Amerik uási lovoh ete ton Maadâ-Amerik uási lovoh.

## Kártáh

Map of Central America.png|
CIA map of Central America.png|


## Käldeeh
Koskâmeerâ

thumb|400px|right|Koskâmeerâ kárttá anarâškielân
**Koskâmeerâ** lii meerâ Euroop, Afrik já Aasia kooskâst. Gibraltarčuálmi ovtâstit tom Atlant väldimeerân. 

Koskâmeerâ lii ain lamaš tergâdis jotteemvävli já ton riddoin láá šoddâm maaŋgah merhâšittee kulttuureh.

## Šoŋŋâdâh
Koskâmeerâ kuávlust koskâmiärálâš liegâsvuotâ lii paijeel 20 °C keessiv já tälviv 10–20 °C. Keesih tobbeen láá koškáseh já lieggâseh, tälviv vist arva já lii čuásis. Koskâmeerâ kuávlust šaddeh tijpâlávt tagareh assaasloostâg šadoh, moh killájeh koškás.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kostroma

thumbnail|right|250px|Kostroma

**Kostroma** () lii kaavpug Ruošâst.

## Historjá

Vuossâmuu keerdi Kostroma mainâšuvvoo ive&nbsp;1213.

## Panoraamkove

## Käldeeh
Kollekielâ

thumb|right|Kollekielâpalhâšume jyehimtilálâšvuotâ ive 2018
thumb|right|Suomâ riehtiminister Anna-Maja Henriksson, nuorttâlâškielâ máttáátteijee Seija Sivertsen, kirječällee Kerttu Vuolab já orjâlâškielâ máttáátteijee já totkee Mikael Svonni kielâpalhâšume jyehimtilálâšvuođâst ive 2014

**Kollekielâ** (, ,  já ) lii sämmilâš kielâpalhâšume, mii lii juohhum ive 2004 rääjist jyehi nube ive. Palhâšume stuárudâh lii 15&nbsp;000 eurod. Ovtâskâs ulmuuh, juávhuh, instituutioh teikkâ siärvuseh Taažâst, Ruotâst, Suomâst já Ruošâst pyehtih almottiđ iävtukkâssân el. ovtâskâs ulmuid, juávhuid, instituutioid teikkâ seervijd. Palhâšume puáhtá táárbu mield jyehiđ maŋgáid vyeitteid. Palhâšume ulmen lii ovdediđ, siäiluttiđ já nanosmittiđ puoh sämikielâid.

## Vyeitteeh
* 2004 – Ella Holm Bull já Anarâškielâ servi
* 2006 – Harald Gaski já Jouni Moshnikoff
* 2008 – Sámi Siida (Ucjuuhâ) já Henrik Barruk (Storuman)
* 2010 – Máret Sárá já Lajla Mattsson Magga
* 2012 – Divvun já Giellatekno, Aleksandra Antonova já Nina Afanasjeva
* 2014 – Mikael Svonni, Kerttu Vuolab já Seija Sivertsen
* 2016 – Máret Steinfjell, Iŋgá-Márjá Steinfjell, Kirsi Paltto já Jan Skoglund Paltto
* 2018 – Karin Tuolja (Juhâmokke) já Jekaterina Metškina (Murmansk)
* 2020 – Ellen Pautamo já Jonar Thomasson
* 2022 – Ole Henrik Magga
* 2024 – Sig-Britt Persson já Pekka Sammallahti

## Käldeeh
Kouvola

thumb|295px|Kouvola kuávdáš
**Kouvola** lii kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Kouvolast ääsih 81&nbsp;808 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;883,29&nbsp;km², mast 325,05&nbsp;km² lii čääci. Kouvola naaburkieldah láá Hamina, Heinola, Iitti, Kotka, Lapinjärvi, Loviisa, Luumäki, Miehikkälä, Mäntyharju, Pyhtää já Savitaipale.

## Historjá

Kouvola vuáđudui ive&nbsp;1922, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1960.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kotka

thumb|295px|Kotka kaavpugtáálu
**Kotka** lii kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Kotkast ääsih 51&nbsp;889 olmožid, já ton vijđodâh lii 949,76&nbsp;km², mast 677,73&nbsp;km² lii čääci. Kotka naaburkieldah láá Hamina, Kouvola já Pyhtää.

## Nommâ já ton sujâttem

Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu, já tain iä tábáhtuu konsonantij teikâ vokalij nubástusah (ol. illativ Kotkan já ol. lokativ Kotkast). Taan kaavpug tábáhtusâst käldein kávnoo kuittâg meiddei häämi *Kotkaast*. Ađai *Kotka* puáhtá suujâđ meddei tegu 2-staavvâlsâš a-maadâ noomin.

## Historjá

Kotka vuáđudui ive&nbsp;1879.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Ekonomia

### Stuárráámuuh pargoadeleijeeh

Kotka kaavpug stuárráámuuh pargoadeleijeeh uđđâivemáánust&nbsp;2010:

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kreikka

**Kreikka** lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Ateena.

## Eennâmtieđâ
Kreika vijđodâh lii 131&nbsp;957&nbsp;km², mast 1&nbsp;310&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Kreikka lii maailm 97.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Kreika lii staatâ Maadâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá Albania, Tave-Makedonia, Bulgaria já Turkki. Kreikkaast staatârääjih láá ohtsis 1&nbsp;110&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Bulgariain, mii lii 472&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 192&nbsp;km rääji Turkkijn. Kreikka rájášuvá Koskâmeerân. Merâriddo lii ohtsis 13&nbsp;676&nbsp;km.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Krasnodar

**Krasnodar** () lii kaavpug Krasnodar kuávlupirrâduvâst, Ruošâst.

## Historjá
Krasnodar vuáđudui ive&nbsp;1793. Kaavpug nommân lâi ive&nbsp;1920 räi **Jekaterinodar**.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kristiinankaupunki

**Kristiinankaupunki** tâi **Kristiinakaavpug** () lii kaavpug Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kristiinankaupunkist ääsih 6&nbsp;485 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;678,98&nbsp;km², mast 995,99&nbsp;km² lii čääci. Kristiinankaupunki naaburkieldah láá Isojoki, Karijoki, Merikarvia, Närpiö já Teuva. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.

## Nommâ

Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu. Taan kaavpug tábáhtusâst käldein kávnoo kuittâg meiddei nommâ *Kristiinakaavpug*.

## Historjá

Kristiinankaupunki vuáđudui ive&nbsp;1649.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Käldeeh
Kroatia

[thumb|right|Kroatia lii [Adriameerâ riddoost.]]
**Kroatia** () ađai **Kroatia täsiväldi** () lii jiečânâs täsiväldi Adriameerâ riddoost Koskâ-Euroop maadâuásist. Ton uáivikaavpug lii Zagreb.

## Historjá
### Kroatia já Euroop union
Kroatia seervâi Euroop unionân syeinimáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2013. Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2023 Kroatia seervâi eurokuávlun. Tot lii eurokuávlu 20.&nbsp;jeessânstaatâ. Siämmáá peeivi Kroatia seervâi meiddei Schengen-kuávlun.

## Eennâmtieđâ
Kroatia vijđodâh lii 56&nbsp;594&nbsp;km², mast 620&nbsp;km² ađai 1,09 % lii čääci. Vijđoduv mield Kroatia lii maailm 127.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Kroatia lii staatâ Koskâ-Euroop maadâuásist. Ton ránnjástaatah láá taveviestârist Slovenia, tavenuorttân Uŋgar, nuorttân Serbia já maadânuorttân Bosnia-Hercegovina já Montenegro. Kroatiast staatârääjih láá ohtsis 2&nbsp;237&nbsp;km. Ton kuhemus rääji lii Bosnia-Hercegovinain; tot lii 1&nbsp;011&nbsp;km kukke. Uánihumos lii 23&nbsp;km rääji Montenegroin.

Viestârist Kroatia rájášuvá Adriameerân, mon nubebeln lii Italia. Merâriddo lii ohtsis 5&nbsp;835&nbsp;km (4&nbsp;058&nbsp;km suolluin).

### Suolluuh

Kroatia hydrograflâš instituut () mield Kroatiast láá ohtsis 79 suollud. Siämmáá instituut mield saavâst lii suálui, jis vijđodâh lii >&nbsp;1,0&nbsp;km². Jis vijđodâh lii 0,1&nbsp;km² já 1,0&nbsp;km² kooskâst, te saavâst lii lássá. Jis vijđodâh lii <&nbsp;0,1&nbsp;km², te saavâst lii keđgi.

Kroatia stuárráámuuh suolluuh láá Cres (405,70&nbsp;km²), Krk (405,22&nbsp;km²) já Brač (395,44&nbsp;km²). Eres suolluuh, moi vijđodâh lii paijeel 100&nbsp;km², láá Hvar (297,38&nbsp;km²), Pag (284,18&nbsp;km²), Korčula (271,47&nbsp;km²) já Dugi Otok (113,30&nbsp;km²).

### Jäävrih já juuvah
thumb|right|Korže Plitvice aalmuglâšmeecist
Dalmatiast leijee Vranajävri lii Kroatia stuárráámus jävri vijđoduv mield. Ton vijđodâh lii 30,7&nbsp;km². Kroatiast lii nubbe Vranajävri, mii lii Cressuollust. Ton vijđodâh lii tuše 5,8&nbsp;km², mut tot lii Kroatia stuárráámus jävri saijaavuođâ mield.

Kroatia kuhemuuh juuvah láá Sava (562&nbsp;km) já Drava (505&nbsp;km). 

### Morfologia

[thumb|right|[Dinara (čokke)|Dinara ađai Sinjal lii Kroatia alemus vääri.]]
Kroatia alemus saje lii Dinara čokke (1&nbsp;831&nbsp;m); vyeligumos lii Adriameerâ riddo (0&nbsp;m).

## Haldâttâh já politiik
Kroatia staatâhäämi lii parlamentaarlâš täsiväldi. Kroatia staatâhovdâ lii president. Tááláš president lii . 

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Kroatiast láá suulân 4 miljovn ässed. 

### Kaavpugeh
Kroatia stuárráámuuh kaavpugeh láá:

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kruunupyy

**Kruunupyy** () lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kruunupyyst ääsih 6&nbsp;447 olmožid, já ton vijđodâh lii 752,65&nbsp;km², mast 39,79&nbsp;km² lii čääci. Kruunupyy naaburkieldah láá Evijärvi, Kaustinen, Kokkola, Luoto, Pedersöre já Veteli. Kieldâ lii kyevtikielâlâš.

## Historjá

Kruunupyy vuáđudui ive&nbsp;1607.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
thumb|left|190px|Kruunupyy kirkko

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Alaveteli (Nedervetil), Boholmen, Bråtö, Hopsala, Norrby, Poras (Påras), Söderby, Teerijärvi (Terjärv), Vähätkylät (Småbönders), Ytterbråtö já Överbråtö.

## Käldeeh
Kuobârpoolvâ maŋa

**Kuobârpoolvâ maŋa** lii anarâš ráppájeijee Amoc single, mii almostui juovlâmáánu 16. peeivi 2016. Pittá muštâl ääigist aatoompoomi maŋa, já pommi tuáimá meid metaforan ulmuu uáivi siste leijee tábáhtussáid. Pittáást lává kyessilávlon pegâlmâs sämiartisteh Sofia Jannok já Niillas Holmberg, kiäin Holmberg lâi mieldi meid čälimin pitá saanijd.

## Säänih
Taa láá lavluu säänih:

:Ko tastoo peivi olgon siävŋánij, puohah tom ervidii, et peivi ij
:paijaan innig kuássin já stuárráámus uási ulmuin ruáppánii.

:Uási hevvânii, paasij jietânâspááru vuálá ige ton lasseen liččii oskom
:et ton suátán kartâččij olmooškodde maailmân kost párnááh šaddeh olmoošporren.

:Mun lam ohtâ tain párnáin kii vuoitij, hiäjus čiivgah táppájii.
:Taat lii äigi maŋa kuobârpoolvâ kuás áinoo ilo käldee lii kuobâr já polvâ.
:Já jis kuáhtáám kiännii muu piäju ulgguubeln, te huškom sust siälu, ulmuu eellimhade ij iärrut.

## Vyeličujoseh


## Käldeeh
Kuopio

[pienoiskuva|[Vilkku bussinummeer 6 Kuopiost syeinimáánust 2024]]
**Kuopio** lii kaavpug Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Kuopiost ääsih 119&nbsp;076 olmožid, já ton vijđodâh lii 4&nbsp;326,36&nbsp;km², mast 1&nbsp;085,33&nbsp;km² lii čääci. Kuopio naaburkieldah láá Lapinlahti, Iisalmi, Leppävirta, Rautavaara, Siilinjärvi, Suonenjoki, Tervo, Pielavesi, Kaavi, Juuka já Tuusniemi.

## Historjá
Kuopio vuáđudui ive&nbsp;1775.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Asuma, Juankoski, Kortejoki, Muuruvesi, Niittylahti, Nilsiä, Riistavesi, Savulahti, Säyneinen, Sikoniemi, Vartiala já Vehka.

## Kaavpughoovdah
thumb|left|Kuopio kaavpugtáálu

## Ustevvuotâkaavpugeh

*  Jönköping, Ruotâ
*  Bodø, Taažâ
*  Svendborg, Tanska
*  Alūksne, Latvia
*  Pitkäranta, Ruoššâ
*  Pihkova, Ruoššâ
*  Castrop-Rauxel, Saksa
*  Gera, Saksa

*  Besançon, Ranska
*  Opole, Puola
*  Győr, Uŋgar
*  Craiova, Romania
*  Minneapolis, Minnesota, Ovtâstum staatah
*  Winnipeg, Kanada
*  Pudong, Kiina

## Kooskah

*Helsig 382&nbsp;km
*Iisalmi 81&nbsp;km
*Aavveel 779&nbsp;km
*Joensuu 136&nbsp;km
*Jyväskylä 144&nbsp;km

*Kaajaan 169&nbsp;km
*Kiemâ 392&nbsp;km
*Kilbisjävri 877&nbsp;km
*Lappeenranta 277&nbsp;km
*Mikkeli 164&nbsp;km

*Nilsiä 55&nbsp;km
*Oulu 284&nbsp;km
*Pori 407&nbsp;km
*Ruávinjargâ 491&nbsp;km
*Savonlinna 161&nbsp;km

*Tampere 293&nbsp;km
*Turku 449&nbsp;km
*Vaalimaa 339&nbsp;km
*Vaasa 375&nbsp;km
*Ylivieska 244&nbsp;km

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuortane

**Kuortane** lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kuortanest ääsih 3&nbsp;546 olmožid, já ton vijđodâh lii 484,89&nbsp;km², mast 22,71&nbsp;km² lii čääci. Kuortane naaburkieldah láá Seinäjoki, Alavus, Lapua já Alajärvi.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kuortane markkân.

## Siijdah

Kuortane markkân, Salmi, Ruona, Länsiranta, Kaaranka, Mäyry, Leppälä, Heikkilä, Löyä, Ylijoki já Luhtala-Kivenmäki.

## Kooskah

* 23px Jyväskylä 200&nbsp;km
* 23px Kokkola 150&nbsp;km
* 23px Lapua 30&nbsp;km
* 23px Seinäjoki 35&nbsp;km
* 23px Tampere 180&nbsp;km
* 23px Vaasa 110&nbsp;km

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuovdâkiäinu

**Kuovdâkiäinu** (,  já ) lii kieldâ Taažâst. Kieldâ lii Taažâ stuárráámus vijđoduv mield. Ive&nbsp;2025 aalgâst Kuovdâkiäinust assii 2&nbsp;852 olmožid, já kieldâ vijđodâh lâi 9&nbsp;707,35&nbsp;km², mast 735,02&nbsp;km² lâi čääci.

thumb|left|300px|Kuovdâkiäinu tälviv

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Kuovâmáánu

**Kuovâmáánu** lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive nubbe mánuppaje. Kuovâmáánust láá 28 peivid, pic kárgámive tast láá 29 peivid. 

Kuovâmáánu 6. peeivi lii ive vuossâmuš Säämi lippupeivi ađai Säämi aalmugpeivi.

## Nommâ
Kuovâmáánu nommâ já eromâšávt sääni algâuási kuovâ lii skandinaavisâš lovnâ. Tot máccá háámán *gói* já *gómánađr*, mii lii merhâšâm ääigi kuovâmáánu pelimuddoost njuhčâmáánu pelimuudon. Lii arvâlum, et kuovâmáánu nommâ lii lamaš skandinaavisâš kielâin merhâšuumeest "muotâmáánu", tastko uđđâ tárukielâ (nynorsk) tobdá sääni *gjö*, mii meerhâš asettes muottuu. Tággáár muottust ellei luodah uáinojeh pyereest.

Taan mánuppaajeest lii kevttum meid suomâkiel lovnânommâ "helmimáánu". 

Uđđâivemáánu teikâ loppâuási tast já kuovâmáánu algâuási láá tovle nomâttum máhđulávt puolâšmáánnun.

## Kuovâmáánu sämikulttuurist
### Kinttâlpeivi

Kinttâlpeeivi tovlááh sämmiliih peskidii saavzâi tälviulloid meddâl. Tain suulâin tohhii išedeh še Reisvuonmääđhi, veikkâ táválávt talle lijjii korrâ puolâšeh, mut meiddei korrâ puurgah-uv. Kinttâlpeeivi rahttâsškuottii ovdiih anarâšäijiheh tälvikoddepiivdon.
### Maatipeivi

Anarâš-kalenderist Maatipeivi lii kuovâmáánu 24. peeivi. Maatipeivi ij viettum tađe komebeht, mut tot liijká lâi maaŋgâ áášán čyeccee.

## Pasepeivinomâttâsah
Kuonâmáánu peht láá iänááš kalenderijn muáddi pasepeivinomâttâs Tagareh láá:
* Septugeesima lii läättinkielâ, já tot uáivild "čiččâmlovváád" (70-lohon vuáđuduvvee rekinistemoornig). Tot uáivilid kuittâg oovcád pasepeeivi ovdil pessijái.
* Seksageesima lii läättinkielâ, já tot uáivild "kuttlovváád" (60-lohon vuáđuduvvee rekinistemoornig). Tot uáivilid kuittâg káávcád pasepeeivi ovdil pessijái.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kurikka

**Kurikka** lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kurikkast ääsih 20&nbsp;550 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;743,90&nbsp;km², mast 19,28&nbsp;km² lii čääci. Kurikka naaburkieldah láá Seinäjoki, Ilmajoki, Karvia, Kauhajoki, Kihniö, Maalahti, Närpiö, Parkano, Teuva já Laihia.

## Historjá

Kurikka vuáđudui ive&nbsp;1868, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1977.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

***Jalasjärvi kuávlu**: Alavalli, Hirvijärvi, Ilvesjoki, Jalasjärvi markkân, Jokipii, Keskikylä, Koskue, Luopajärvi, Sikakylä, Taivalmaa , Ylivalli já Ahonkylä.
***Jurva kuávlu**: Harjunkylä, Jurva markkân, Jyrynkylä, Järvenpää, Kentta, Kesti, Koskimäki, Metsäkylä, Niemenkylä, Närvijoki, Rannankylä, Sarvijoki, Tainuskylä já Tupenkylä.
***Kurikka kuávlu**: Hakuni, Juonenkylä, Kakkuri, Kamppi, Korvenkylä, Kurikankylä, Kurikka markkân, Laulaja, Levi, Lohiluoma, Luomainkylä, Luopa, Lusankylä, Mieto, Myllykylä, Oppaanmäki, Panttila, Pitkämönkylä, Polvenkylä, Saarenkylä, Salonkylä, Syväojankylä, Säntti, Tuiskula, Varpahaiskylä já Viitala.

## Käldeeh
Kuhmo

**Kuhmo** lii kaavpug Suomâst, Kainuu eennâmkoddeest. Kuhmost ääsih 8&nbsp;187 olmožid, já ton vijđodâh lii 5&nbsp;456,84&nbsp;km², mast 650,32&nbsp;km² lii čääci. Kuhmo naaburkieldah láá Hyrynsalmi, Lieksa, Nurmes, Ristijärvi, Sotkamo já Suomussalmi.

## Historjá

Kuhmo vuáđudui ive&nbsp;1865, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1986.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Kuhmo kuávdáščuákkipäikki.

## Siijdah

Haukela, Hietaperä, Härmänkylä, Hukkajärvi, Iivantiira, Jonkeri, Juonto, Juttua, Jyrkkä, Jämäs, Kalliojoki, Katerma, Kattilakoski, Kiekinkoski, Kivikiekki, Korpisalmi, Kuumu, Kuusamonkylä, Lammasperä, Lauvuskylä, Lentiira, Lentua, Niemiskylä, Niva, Saunajärvi, Timoniemi, Rasti, Seilonen, Sylväjä, Vartius, Vepsä, Vieksi, Viiksimo, Vuosanka, Ypykkävaara

## Káámmármuusikfestivaal

Kuhmo lii tobdos jyehikiäsásii káámmármuusikfestivaalistis. Tot uárnejui vuossâmuu keerdi syeinimáánust 1970. Festivaal taiđâlâš hovdâ Seppo Kimanen čaalij cuáŋuimáánu 13. peeivi 1970 reeivâ Kuhmon já koijâdij: "Vuáláčáállám já čepis taaiđârjuávkku lep ucâmin saje, kost toollâđ muusikkuursâid já káámmármuusikfestivaal keessiv syeini-porgemáánust." Juávkku ornij Kuhmost käävci konserttid, já kuldâleijeeh lijjii 800 verd. Torjuu sij finnejii Kuhmo kieldâst 700 märkkid. Juhlij loopâst Seppo Kimanen juovij pááccám lovemárkkásijd taiđâráid. 

## Kooskah

**Kuhmo siijdah Kuhmo kuávdáást:**
* Vepsä: 24 km.
* Iivantiira: 41 km.
* Kiekinkoski: 42 km.
* Lentiira: 48 km.
* Kuumu: 64 km.
* Jonkeri: 46 km.

**Aldakieldah:**
* 23px Sotkamo: 62 km
* 23px Nurmes: 80 km
* 23px Hyrynsalmi: 97 km
* 23px Kaajaan: 102 km
* 23px Paltamo: 105 km
* 23px Suomussalmi: 125 km

**Eres kieldah:**

* 20px Kuopio: 205 km
* 23px Joensuu: 207 km
* 23px Oulu: 250 km
* 20px Kokkola: 347 km
* 20px Jyväskylä: 350 km
* 23px Kiemâ: 363 km
* 23px Ruávinjargâ: 387 km

* 23px Lahti: 484 km
* 23px Tampere: 497 km
* 23px Helsig: 584 km
* 23px Turku: 656 km
* 23px Hanko: 718 km
* 23px Iänudâh: 811 km
* 23px Ucjuuhâ: 833 km

## Käldeeh
Kuhmoinen

**Kuhmoinen** () lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Kuhmoisiist ääsih 2&nbsp;180 olmožid, já ton vijđodâh lii 936,68&nbsp;km², mast 275,73&nbsp;km² lii čääci. Kuhmoisii naaburkieldah láá Jämsä, Kangasala, Luhanka, Orivesi, Padasjoki já Sysmä.

## Historjá

Kuhmoinen vuáđudui ive&nbsp;1868.

Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2021 Kuhmoisii kieldâ sirdâšui Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest Pirkanmaa eennâmkoodán.

## Siijdah

Harjunsalmi, Harmoinen, Kissakulma, Kuhmoisii markkân, Kylämä, Patavesi, Pihlajakoski, Poikkijärvi, Puukkoinen, Päijälä, Ruolahti, Sappee já Tehi.

## Kooskah

* Tampere 83&nbsp;km
* Jyväskylä 90&nbsp;km
* Lahti 80&nbsp;km
* Helsig 183&nbsp;km

## Käldeeh
Kuttoor

thumb|Avveeljuuvâ šalde Kuttoorist

**Kuttoor** ( já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst. Onnáá peeivi Kuttoor siijdâst lii Pänituoddâr meccikuávlu áinoo pirrâihásâš aassâm. Ive&nbsp;2019 Kuttoorist assii 17 olmožid. Siijdâ pirrâsijn láá puáris niijtoh, moh nijttojeh vala-uv. Maađij Kuttoor siijdân rahtui ive&nbsp;1959.

## Käldeeh
Kuuba

thumb
**Kuuba** lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Havanna.

## Škovlâlijd
* Lasetiäđuh Kuubast láá sijđoost 83 (pittá 15. Läättinlâš Amerik enâmeh láá ovdáneijee-enâmeh) oppâkirjeest *[https://www.samediggi.fi/tuote/skoovla-eennamtiatu-amerik/ ŠE Amerik]*.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuáccám

**Kuáccám** (orjâlaškielân *Guossán* já suomâkielân *Kuusamo*) lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kuáccámist ääsih 15&nbsp;134 olmožid, já ton vijđodâh lii 5&nbsp;808,96&nbsp;km², mast 830,66&nbsp;km² lii čääci. Kuáccám naaburkieldah lah Posio, Kyelijävri, Suomussalmi já Taivalkoski.

## Historjá

Kuáccám vuáđudui ive&nbsp;1868, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;2000.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Alakitka, Heikkilä, Hiltunen, Irni, Jokilampi, Kallunki, Kantokylä, Kemilä, Kero, Kesäniemi, Kiitämäjärvi, Koskenkylä, Kuolio, Kurvinen, Kärpänkylä, Käylä, Lämsänkylä, Maaselänkylä, Murtovaara, Poussu, Puutteenkylä, Rukajärvi, Määttälänvaara, Soivio, Suorajärvi, Tammela, Teeriranta, Törmäsenvaara, Vasaraperä, Virrankylä, Vuotunki, Lehto, Kiviperä

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuálhismeerâ

thumb|Kuálhismeerâ
**Kuálhismeerâ** lii stuárráámus já kieŋâlumos merâkuávlu maailmist, kyehti keerdi stuárráb ko Atlant, já tast lii meid kyehti keerdi eenâb čääci. Tot váldá kuálmáduási maailm eennâmasseest já uulât tavveen Arktisist máádás Antarktis räi já viestârist Aasia já Australia kuávluin Tave- já Maadâ-Amerik nanamáid nuorttân. Kuálhismeerâ, já siämmást ubâ maailm, kieŋâlumos saje lii Mariaanij hävdi.

## Tullâriegis
Kuálhismeerâst lii nuuvt kočodum Tullâriäggást, kost eennâmtuárgástusah já tullâvääri rusomeh láá táváliih nannaamráptui lihâdem keežild.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuáppil

**Kuáppil** (,  já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst Avveeljuuvâ vuoluukeejist. Ive&nbsp;2019 tobbeen assii 186&nbsp;olmožid.

## Käldeeh
Kveenikielâ

thumb|Kveenikielâ sárnumkuávlu
**Kveenikielâ** lii kielâ tâi suomâkielâ kuávlukielâ.

Lii kištâlum fáddá, lii-uv kveenikielâ kielâ vâi tuše kuávlukielâ. Oovtâ keččâmkuávlust Suomâ peln kveenikielâ puáhtá smiettâđ kuávlukiellân, mutâ eromâšávt Taažâ peln halijdeh sosiaallâš-kulttuurlâš merhâšume tiet ettâđ tom kiellân.

## Käldeeh
Kypros

thumb
thumb
**Kypros** lii suáluistaatâ Koskâmeerâst. Eennâmtieđâlávt Kypros lii Aasiast, mut kulttuurlávt já historjálávt tot kulá Euroopân. Ton uáivikaavpug lii Nikosia.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Káránâs

thumb|274px|Káránâs maneh
**Káránâs** lii lodde. Tot kulá káránâsluddijd, moh láá káránâs lasseen nelji: ruošâkáránâs (*Garrulus glandarius*), kuávská (*Perisoreus infaustus*), lädikuávská (*Pica pica*), vuorâččâs (*Corvus corone cornix*). Káránâs lii vuorâččâshiäimu stuárráámus lodde. Ton kukkodâh lii 54–67 cm já tot tiäddá 950–1 415 g. Ivnees tááhust káránâs lii čiiđâčappâd já ruánáá- já čuovjisviolet. Poođâš lii kukke. Suájái koskâ lii 115–130 cm. Suájáh láá kuheh já poskâdeh.

## Raavâd

Káránâs lii haškâlodde, mon ravâdin láá puáccám teikâ ruáppánâm elleeh. Haškâi lasseen káránâs pivdá njuámmilist ucebijd elleid tego smavvânjomâtteijeid, cuobbuid, tažâligijd já stuorrâ čielgimielgâsmettumijd. Ton lasseen tot saalâst loddáá uđâgáid já moonijd. Motomin tot porá riddoost kavnum kyelepasâttâsâid já jáámmám kuolijd já uccâ elleežijd. Tälviv káránâs lii uápis kyessi tuvnesaajeest, kost tot vistig ráávhust keejâd tile já puurâdškuát eskin talle ko piirâs lii torvolâš. Tot tuálá meiddei luoddâkuorâid čurgâdin já porá auto vuálá pááccám elleid. Motomin káránâs tutá jivvijd, siemânáid, muorjijd já ruotâsšaddoid.

## Pessim

Káránâsah finnejeh uđâgáid eskin kuulmâihásâžžân, mut toh oceh pelikyeimis jo vuossâmuu kiiđâ. Talle tain lii läivis kiihâmäigi-uv, já nube ive taat lii vuáimálub. Udâgááh šaddeh eskin kuálmád ive. 

Káránâsparâkodde toollâv ohtâvuođâ pirrâ ive, mut ovdil pessim kárnánâsâin lii kiihâmäigi. Tave-Suomâst káránâs mannee cuáŋuimáánu pelimudo rääjist, mäddin jo njuhčâmáánu aalgâst. Tuše niŋálâs láálá moonijd, moh šaddeh 3–6. Läällimääigi, suullân kulmâ oho, ores piämmá niŋálâs. Uđâgááh pisoh piervâlist 5–6 oho, já kyevti, kuulmâ vuossâmuu oho ääigi vaanhimkyevtis toollâv sii liegâsin. Káránâsmuáti piso oovtâst keesi loopâ räi, já eskin čohčuv šaddeh stuárráábeh káránâsmuáđih.

## Varrim

Káránâs ij laavii varriđ. Tot lii oskolâš jieijâs pessimkuávlun já meiddei pelikuáimásis. Čohčuv nuorâ lodeh sättih mottoom verd kirdâččiđ pirrâsis. Koskâmiärálávt káránâsâi moheh ulâtteh tuš suullân čyeđe kilomeetter kiäčán toi šoddâmkuávlust. Puáris lodeh vist orodeh pessimkuávlus aldasijn. Stuárráábij merâkuávlui rasta káránâsah iä lah kirdám.

## Oskomušah

Káránâs lii tovle onnum paa tiettee lodden, jäämmim pyehten já pahakkâs litolâžžân. Iänááš taah nievris ääših láá puáttám káránâs čapis ivne keežild já meiddei ton raavvâd haahâm, piđoh háisoo tuŋkijáin já haškâsoojijn. 

Káránâs čuávui armeijaid, valmâšin časkeđ taid luhotteemijd, kiäh paccii kolmuđ taištâlemkiädán. Nube tááhust tágárijn hirmos soojijn káránâs onnui meid pyere tahhen. Ulmuuh uskuu, et jis káránâs šnuákui čoolmijd mottoom uámikkâsâst, te tot siämmást adelij uáinu mottoom čalmettiämán. Káránâs haaldust lâi meiddei suátivievâ suátilukko. Jis káránâs suájáh hiäŋgájii vyellin, tot tieđij táápu suátiviehân čuávuváá taištâlmist já ennuv jämmeid. 

Jis káránâs poođij šiiljon, te tot tieđij ain tien táálust mottoom ässei jäämmim. Ij lah iimâš, et ulmuuh halijdii tuššâdiđ káránâs eennâm alne. 

Maaŋgâin kulttuurijn káránâs lii ovtâstittum viijsesvuotân, šohâneijeevuotân já algâšoddâmân. Indiaanij juávhust káránâs lii pase lodde. 

## Käldeeh
Kárášjuuhâ

**Kárášjuuhâ** (,  já ) lii kieldâ Taažâst. Ive&nbsp;2025 aalgâst Kárášjuuvâst assii 2&nbsp;524 olmožid, já kieldâ vijđodâh lâi 5&nbsp;452,94&nbsp;km², mast 242,23&nbsp;km² lâi čääci.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Kärjilkielâ

thumb|Kärjilkielâ sárnumkuávlu
**Kärjilkielâ** lii suomâkielâ aldahyelkkikielâ já meiddei sämikielâ hyelkki. Tot lii sarnum Suomâst siämmáá kuhháá ko suomâkielâ-uv. Ive 2025 sárnooh lijjii suulân 11 000 olmožid pirrâ Suomâ já 50 000 olmožid Ruošâ peln Kärjil täsivääldist já Tver kuávlust. Kielâst láá kulmâ váldukuávlukielâ já toi mield kulmâ kirjekielâ-uv.

## Kärjilkielâ iäláskittem
Kärjilkielâ iäláskittem šoodâi váddásubbon ton maŋa ko Ruoššâ volliittij Ukraina. Máttááttâs- já kulttuurministeriö ravvuu miäldásávt ohtsâšpargo Ruošâ kärjilkielâlijguin koskâlduttui. Uási Ruošâ kärjilkielâlijn meid urruu tuárjumin Ruošâ volliittem, mii lâi jiegâlávt lussâd kielâsiärvus jesânáid Suomâ peln.

Suomâ peln Nuorttâ-Suomâ ollâopâttuvâst lii stuorrâ ovdâsvástádâs kärjilkielâ iäláskitmist. Ollâopâttâh máttáát já totká kärjilkielâ. Päikkieennâmkielâi tutkâmkuávdáš (Kotus) vist paijeentuálá kärjilkielâ viermisänikirje, já Yle tooimât mottoom verd kärjilkielâlijd uđđâsijd.

### Kärjilkielâ iäláskittemohjelm Suomâ peln
Kärjilkielâ iäláskittemohjelm Suomâ peln almostittui vyesimáánu 19. peeivi 2025. Iäláskittemohjelm láá ráhtám Päikkieennâmkielâi tutkâmkuávdáá stivrim äššitobdeejuávkku já Nuorttâ-Suomâ ollâopâttuv kärjilkielâ iäláskittemhaahâ. 

Máttááttâs- já kulttuurministeriö almostittem iäláskittemohjelmist láá 23 konkreetlâžžâd toimâiävtuttâssâd, moi ulmen lii ovdediđ kärjilkielâ eellimvyeimi já vuáháduttiđ kielâ sajattuv ohtsâškoddeest. Kärjilkielâ máttááttâsân kyeskee iävtuttâssân láá ovdâmerkkân keččâliđ já vuáháduttiđ kärjilkielâ kielâpiervâlijd já vuáđumáttááttâs, valmâštâllâđ kärjilkielâ almolii kielâtotkos já faallâđ pyerebeht kielâ oppâmateriaalijd. Kärjilkielâ kevttimân já tobdosvuotân kyeskee iävtuttâssân láá ovdâmerkkân tieđettiđ kärjilkielâst eenâb, tuárjuđ kärjilkielâlii taiđuu, muusik já kulttuur puovtâdem sehe vuáđudiđ kärjilkielâlii toimâttâs Ylest já puovtâdškyettiđ kärjilkielâlii siskáldâs párnáid já nuoráid.

Uási tooimâin väätih lahânubástusâid. Tággáár lii ovdâmerkkân iävtuttâs tast, ete vuáđuduvvoo uđđâ, lahâaasâtlâš toimâorgaan "kärjillâš aalmugtigge", mon pargon ličij västidiđ jieijâs tááhust kärjilkielâ iäláskitmist já oovdedmist sehe kielâsiärvus toimâmist. Ton lasseen ohjelmist iävtuttuvvoo kärjilkielâ kielâlaahâ, vâi kärjilkielâliih uážuččii paijeentoollâđ já ovdediđ jieijâs kielâ já kulttuur.

## Kärjilkielâ pustaveh

## Kielâčááitus
*Kai rahvas roittahes vällinny da taza-arvozinnu omas arvos da oigevuksis. Jogahizele heis on annettu mieli da omatundo da heil vältämättäh pidäy olla keskenäh, kui vellil.*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kärkölä

**Kärkölä** lii kieldâ Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Kärköläst ääsih 4&nbsp;348 olmožid, já ton vijđodâh lii 259,30&nbsp;km², mast 2,81&nbsp;km² lii čääci. Kärkölä naaburkieldah láá Hausjärvi, Hollola, Mäntsälä já Orimattila.

## Historjá

Kärkölä vuáđudui ive&nbsp;1867.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Järvelä, Nummenkulma, Hevonoja, Hongisto, Hähkäniemi, Iso-Sattiala, Karvala, Kärkölä markkân, Lappila, Maavehmaa, Marttila, Uusikylä já Vähä-Sattiala.

Kärkölä kieldâkuávdáš lii Järvelä.

## Käldeeh
Kärsämäki

**Kärsämäki** lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Kärsämäkist ääsih 2&nbsp;578 olmožid, já ton vijđodâh lii 700,93&nbsp;km², mast 4,96&nbsp;km² lii čääci. Kärsämäki naaburkieldah láá Haapajärvi, Haapavesi, Pyhäjärvi, Pyhäntä já Siikalatva.

## Historjá

Kärsämäki vuáđudui ive&nbsp;1869.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Siijdah

Hautajoki, Kärsämäki markkân, Miiluranta, Ojalehto, Alajoki, Porkkala, Rannankylä, Saviselkä, Sydänmaankylä, Venetpalo, Pyrrönperä, Nurmesperä, Kokonperä já Hallanperä.

## Liŋkkâ

* Kärsämäki kieldâ päikkisiijđoh (suomâkielân)

## Käldeeh
L

thumb|L
**L** lii läättinlâš puustavoornig 12. já anarâškielâ puustavoornig 17. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
La Massana

**La Massana** lii kieldâ Andorrast. Ton vijđodâh lii 65 km², já alodâh 1 230 m. Ive 2021 La Massanast assii 10 750 olmožid.

## Fáádást eres soojijn

* La Massana virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
La Quinta

thumb|250px|Santa Rosa väärih veigi ääigi
thumb|La Quinta, Riverside pirrâdâhkodde
**La Quinta** lii kaavpug Riverside pirrâdâhkoddeest Kalifornia uásistaatâst Ovtâstum staatâin. La Quintast ääsih ohtsis suulân 42 600 olmožid (2022). 

## Eennâmtieđâ
Masa ubâ La Quinta pirrâ joteh Santa Rosa väärih.
thumb|Franciscus Assisilaš katolilâš kirkko La Quintast

## Ekonomia
Maaŋgah La Quintast pargeh turismáin. Puoh uáinojeijeemus toimâsyergi lii kuittâg golf. La Quintast láá ohtsis 25 golfkieddid.

Táválâš tálutuálu La Quintast tiänáá koskâmiärálávt 93 091 dollarid.

## Fáádást eres soojijn
* La Quinta kaavpug virgáliih nettisiijđoh

## Käldeeh
Laapi eennâmkodde

**Laapi eennâmkodde** (, ,  já ) lii Suomâ tavemus já vijđoduv mield stuárráámus eennâmkodde. Laapi vijđodâh lii 100&nbsp;367&nbsp;km² já ässeeloho 176&nbsp;716. Tot västid ovdebáá Laapi lääni, mut ij lah siämmáš ko Laapi historjálâš eennâmkodde. Laapi eennâmkodde hämmee staatâlâš vaaljâin Laapi vaaljâpirrâduv.

Sämmiliih láá Laapi kuávlu algâaalmug, mut sij láá tááláá ääigi ucceeblohhoon Laapi eennâmkoddeest.

Laapi eennâmkode kukká lii puállurääsi.

## Eennâmtieđâ
thumb|left|Äimukove Ruávinjaargâst
thumb|left|Yllästuodâr

Laapi eennâmkodde raijâšuvá tavveen Taažâ Tromsa-&nbsp;já Finnmark-laanijd, nuorttân Ruošâ Murmansk kuávlun sehe Kärjil täsivááldán, mäddin Tave-Pohjanmaan já viestârist Ruotâ Norrbotten läänin. Räjijuuvah láá Tiänujuuhâ Taažâ rääjist já Muoniojuuhâ sehe Tuárnusjuuhâ Ruotâ rääjist.

Laapi eennâmkoddekuávdáš lii Ruávinjargâ. Eres kaavpugeh láá Kiemâ, Kiemâjävri já Tuárnus. Kiemâ–Tuárnus-kuávlu lii Ruávinjaargâ lasseen merhâšittee kaavpugkuávlu. Tuárnus lii Laapi puárásumos kaavpug, já Kiemâ lii merhâšitteemus ráhtulâšvuotâkaavpug.

Eennâmkode stuárráámus jävri lii Aanaarjävri (1&nbsp;084&nbsp;km²). Kuhemuuh juuvah láá Kiemâjuuhâ, Ounasjuuhâ, Kitinen já Muoniojuuhâ. Alemus saje lii 1&nbsp;324&nbsp;m Häldee vieltist Iänuduv kieldâst. 

Laapi vuáđukällee kulá Fennoskandia koolbân. Tot lii uáli puáris, já stuárráámus uási tast lii šoddâm paleoproterotsooisâš paje já arkeeisâš aioni ääigi. Laapi källee lii stuárráámus uásild graaniit, gneissi já kvartsiit. Aanaar kuávlust meid granuliit. 

Laapi eennâmvuáđust láá kavnum maaŋgâlágáneh mineraaleh já metalleh. 1860-lovvoost Avveeljuuvâ kuávlust kavnui kolle. Tááláá ääigi ovdâmerkkân Kittâlist lii stuorrâ kolleruuki, mii lii meid ubâ Euroop stuárráámus. Meid Kiemâeennâm Elijäävrist já Suáđigil Kevitsast láá stuorrâ ruukih. Elijäävri uáivipyevtittâs lii kromi, já Kevitsa veški já&nbsp;nikkel.

### Šoŋŋâdâh
Laapi šoŋŋâdâh lii subarktisâš já toos vaaigut Tave-jieŋâmeerâ Golfvirde. Tave-Laapi šoŋŋâdâh lii nannaamlâš, mut aldasâš Tave-Jieŋâmeerâ vaaigut kuittâg-uv toos. Tave-Laapist Aanaarjävri lieggee šoŋŋâduv. Koskâ-, Nuorttâ-&nbsp;sehe Viestâr-Laapist šoŋŋâdâh lii čielgâsubbooht nannaamlâš já toos vaigutteh stuorrâ jeegih. Maadâ-Laapist Merâpottâ taha šoŋŋâduvâst eenâb merâšoŋŋâduv.

### Suáđigil šoŋŋâdâh

## Kieldah
Laapi eennâmkoddeest láá 21 kieldâd, main Ruávinjargâ, Kiemâ, Kiemâjävri já Tuárnus láá kaavpugeh.

thumb|right|275px|Laapi kieldah
### Ovdiih kieldah

*25px Karunki ()
*25px Kiemâjäävri táálunkieldâ ()
*25px Ruávinjaargâ táálunkieldâ (, )
*25px Vyelituárnus ( já )

## Viehâdâh
Ive&nbsp;2017 loopâst Laapi eennâmkoddeest lijjii 179&nbsp;223 ässed. Sist 172&nbsp;386 sarnuu suomâkielâ, 1&nbsp;560 sämikielâid, 438&nbsp;ruotâkielâ já eres kielâid 4&nbsp;839. Olgoeennâmliih lijjii 4&nbsp;013.

### Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lahti

**Lahti** () lii kaavpug Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Lahtist ääsih 119&nbsp;884 olmožid, já ton vijđodâh lii 517,64&nbsp;km², mast 58,16&nbsp;km² lii čääci. Lahti naaburkieldah láá Asikkala, Heinola, Hollola, Iitti já Orimattila.

## Historjá

Lahti vuáđudui ive&nbsp;1878, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1905.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Kaavpughoovdah

thumb|Lahti kaavpugtáálu

## Ustevvuotâkaavpugeh
Lahti ustevvuotâkaavpugeh láá:

*  Akureyri, Island
*  Deyang, Kiina
*  Garmisch-Partenkirchen, Saksa
*  Kaluga, Ruoššâ
*  Narva, Eestieennâm
*  Pécs, Uŋgar

*  Randers, Tanska
*  Suhl, Saksa
*  Västerås, Ruotâ
*  Zaporižžja, Ukraina
*  Ålesund, Taažâ

## Kooskah

* Heinola 34&nbsp;km
* Helsig 105&nbsp;km
* Hyvinkää 69&nbsp;km
* Hämeenlinna 73&nbsp;km
* Imatra 183&nbsp;km
* Joensuu 335&nbsp;km
* Jyväskylä 167&nbsp;km
* Jämsä 118&nbsp;km

* Järvenpää 69&nbsp;km
* Kaajaan 448&nbsp;km
* Kerava 75&nbsp;km
* Kokkola 404&nbsp;km
* Kotka 115&nbsp;km
* Kouvola 62&nbsp;km
* Kuopio 280&nbsp;km
* Kuáccám 702&nbsp;km

* Lappeenranta 148&nbsp;km
* Lohja 130&nbsp;km
* Mikkeli 126&nbsp;km
* Mäntsälä 44&nbsp;km
* Oulu 505&nbsp;km
* Pietari 351&nbsp;km (Ruoššâ)
* Pori 240&nbsp;km
* Porvoo 82&nbsp;km

* Riihimäki 61&nbsp;km
* Ruávinjargâ 712&nbsp;km
* Kittâl 862&nbsp;km
* Seinäjoki 305&nbsp;km
* Tampere 126&nbsp;km
* Tuárnus 638&nbsp;km
* Turku 213&nbsp;km
* Vaasa 367&nbsp;km

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Laihia

**Laihia** () lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Laihiast ääsih 8&nbsp;020 olmožid, já ton vijđodâh lii 508,44&nbsp;km², mast 3,28&nbsp;km² lii čääci. Laihia naaburkieldah láá Ilmajoki, Isokyrö, Kurikka, Maalahti, Mustasaari já Vaasa.

## Historjá

Laihia vuáđudui ive&nbsp;1576.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Laihia markkân.

## Siijdah

Allinen, Aronkylä, Isokylä, Jakkula, Jokikylä, Jokiperä, Jokisalo, Kasinkylä, Keskikylä, Kumaala, Kupparla, Kylänpää, Käyppälä, Laihia markkân, Lounaala, Lyyskilä, Maunula, Miettylä, Nikkari, Peltomaa, Perälä, Potila, Poola, Pukkala, Ratikylä, Ruto, Suorttila, Torstila, Tyllijoki, Valjoo, Vedenoja já Yrjäälä.

## Käldeeh
Lapedona

**Lapedona** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Lapedonast ääsih 1 176 olmožid. Ton vijđodâh lii 14,93 km², já alodâh 263 m. Lapedona naaburkieldah láá Altidona, Campofilone, Fermo, Montefiore dell'Aso, Monterubbiano já Moresco.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Lapedona kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Valdaso.

## Käldeeh
Lapinlahti

**Lapinlahti** () lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Lapinlahtist ääsih 9 382 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;245,14&nbsp;km², mast 148,55&nbsp;km² lii čääci. Lapinlahti naaburkieldah láá Iisalmi, Kuopio, Rautavaara, Siilinjärvi já Sonkajärvi.

## Historjá

Lapinlahti vuáđudui ive&nbsp;1874.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Alapitkä, Heinäaho, Horsmanmäki, Humppi, Jonsa, Juminen, Karsanlahti, Karvasalmi, Kivistö, Kiukonmäki, Korpijärvi, Lahdenperä, Lappetelä, Luhi, Lukkarila, Martikkala, Mäkikylä, Mäntylahti, Nerkoo, Ollikkala, Pajujärvi, Paloinen, Petäys, Pienimäki, Pitkämäki, Puoliväli, Pällikäs, Taipale, Tölvä já Väisälänmäki.

## Käldeeh