open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sumiainen

**Sumiainen** (epivirgálávt ) lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Äänekoski kaavpugân ive&nbsp;2007 aalgâst. Ive&nbsp;2006 loopâst Sumiaisiist assii 1&nbsp;303 olmožid, já ton vijđodâh lâi 308,35&nbsp;km², mast 78,77&nbsp;km² lâi čääci. Sumiaisii naaburkieldah lijjii Konnevesi, Laukaa, Suolahti já Äänekoski. Ton lasseen Äänekoski táálunkieldâ lâi naaburkieldâ ive&nbsp;1977 räi já Konginkangas lâi naaburkieldâ ive&nbsp;1993 räi. Toh lahtojii kuábbááh-uv Äänekoski kaavpugân.

## Historjá
thumb|left|Äänekoski kieldâlahtemeh
Sumiaisii kieldâ vuáđudui ive&nbsp;1868 já lopâttui ive&nbsp;2007. 

### Kieldâlahtem

Sumiaisii kieldâ já Suolahti kaavpug lahtojii Äänekoski kaavpugân uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2007. 

## Siijdah
Haapakylä, Hämälänkylä, Lohilahti, Matilanniemi, Mäkelänkylä, Pakanaranta, Raikkaus, Rannankylä, Rautionmäki, Saarikas, Sorvapohja, Sumiaisii markkân, Syvälahti, Taipale, Vihijärvi já Viitakylä.

Ive 1925 Sumiaisiist lijjii tuše 2&nbsp;siijdâ (epivirgáliih siijdah iä lah fáárust): Raikkaus já Sumiainen (markkân).

## Käldeeh
Uccâviäđŋásâš

**Uccâviäđŋásâš** (*Sorex minutissimus*) lii tavveen Euraasiast tiättojeijee, viäđŋásij hiäimun kullee njomâtteijeešlaajâ. Tot lii Suomâ ucemus njomâtteijee. Uccâviäđŋásâš lii rávhuidittum Suomâst. Uccâviäđŋásâš vuájá já kuárŋu häppilávt. Ihásávt šlaajâst lii 1–2 piäsáduv, main láá táválávt 3–6 čiivgâ. Uáiviravâdin uccâviäđŋásiist láá tivreh. 

## Olgohäämi
Uccâviäđŋásâš lii 33–53 mm kukke, já tast lii 24–27 mm kukkosâš seibi. Uccâviäđŋásiih teddih 1,2–4 g. Tälviv uccâviäđŋásâš lii ucceeb ko keessiv, já tondiet ton energia tárbu kiäppán. Ko tälviv čielgimielgâs čovârskiäruh siäggáneh, te viäđŋásâš uánnoon. Meid uáivitähti muttá häämis.

Keessiv uccâviäđŋásâš selgi lii ruškâd já tälviv tot lii ränisruškâd. Čuávji lii kuovgisräänis, já ivnerääji lii čielgâs.pienoiskuva|Uccâviäđŋásâš lavdâm|vasen|200x200px

## Lavdâm
Šlaajâ tiättoo masa ubâ tave kuácceevyevdistielâsist. Rääijin láá nuorttân Kuálhismeerâ riddokuávlu sehe Hokkaido já Sahalin suolluuh, já viestârist Suomâ já Tave-Ruotâ, kost šlaajâ uáinistii esken ive 1967. Suomâst vuossâmuu tove uccâviäđŋásâš uáinistii purrâmâšskaapist. Maŋeláá šlaajâ lii kavnum meid mäddiláá Ruotâst já Taažâst. 

Uccâviäđŋásâš iälá maaŋgâlágánijn pirrâsijn, ovdâmerkkân lahtâ jeggiroobdâin, kuácceevuovdijn, čuopâttâhjolgâdâsâin, koškekuolbânijn, ávus čunoienâmijn já lostâvuovdij roobdâin. Šlaajâ pivnohist lahtâ kuávluid.

## Käldeeh
Listo Dominica kaavpugijn

right|300px
Taat lii listo **[[Dominica]]st leijee kaavpugijn**.

## Listo

*Atkinson
*Barroui
*Berekua
*Castle Bruce
*Coulihant
*La Plaine
*Mahaut
*Marigot
*Pointe Michel
*Portsmouth
*Roseau 
*Saint Joseph
*Vieille Case
*Wesley

## Käldeeh
Koskâ-Afrik täsivääldi prefektuureh

Juovlâmáánu 10. peeivi 2020 rääjist Koskâ-Afrik täsiväldi lii juohhum 20 prefektuurân. Toi lasseen lii uáivikaavpug Bangui, mii lii autonomisâš kieldâ.
thumb|left|500px|Koskâ-Afrik täsivääldi prefektuureh ive 2020 rääjist

## Prefektuureh

## Keejâ meid
*Listo Koskâ-Afrik täsivääldi kaavpugijn

## Käldeeh
Leivonmäki

**Leivonmäki** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Joutsa kieldân ive&nbsp;2008 aalgâst. Ive&nbsp;2007 loopâst Leivonmäkist assii 1&nbsp;135 olmožid, já ton vijđodâh lâi 380,80&nbsp;km², mast 29,17&nbsp;km² lâi čääci. Leivonmäki naaburkieldah lijjii Joutsa, Kangasniemi, Korpilahti, Luhanka já Toivakka.

## Historjá

Leivonmäki kieldâ vuáđudui ive&nbsp;1870, já tot lopâttui ive&nbsp;2008.

## Siijdah
Etu-Ikola, Havumäki, Kivisuo, Kurkijärvi, Lapinkylä, Martinkylä, Rutalahti, Savenaho, Taka-ikola, Tikanmäki já Vartiamäki.

Ive 1925 Leivonmäkist lijjii 2 siijdâ (epivirgáliih siijdah iä lah fáárust): Havumäki já Leivonmäki (markkân).

## Kooskah
* Jyväskylä 50&nbsp;km
* Heinola 85&nbsp;km
* Lahti 120&nbsp;km

## Kovegalleria

Leivonmäki National Park I.jpg|
Leivonmäki old church 1941.jpg|


## Käldeeh
Säynätsalo

**Säynätsalo** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jyväskylä kaavpugân ive&nbsp;1993 aalgâst. Ive&nbsp;1992 loopâst Säynätsaloist assii 3&nbsp;600 olmožid. Ive&nbsp;1991 loopâst vuod ässeeloho lâi 3&nbsp;574. Kieldâ vijđodâh lâi 9,0&nbsp;km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Säynätsalo naaburkieldah lijjii Jyväskylä táálunkieldâ, Muurame já Toivakka.

## Historjá

Säynätsalo kieldâ vuáđudui ive&nbsp;1924, já tot lopâttui ive&nbsp;1993.

## Tobdos Säynätsaloliih
*Risto Hiekkataipale, ma. apulaisoikeuskansleri
*Susanna Huovinen, aalmugovdâsteijee, minister
*Timo Koivisto, Jyväskylä kaavpughovdâ
*Arwi Lind, musikkár
*Miika Nousiainen, kirječällee
*Tarmo Uusivirta, čurmâdâttee
*Petri Virtanen, kooripálluspellee

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:SaynatsaloTownHall4.jpg|
Tiätuvuárkká:Säynätsalo - Parviaisentie 5.jpg|
Tiätuvuárkká:SaynatsaloHarbor.jpg|
Tiätuvuárkká:Jyväskylä Pappilantie 2.jpg|


## Käldeeh
Äänekoski táálunkieldâ

**Äänekoski táálunkieldâ** ( já ) lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Äänekoski kaavpugân ive&nbsp;1969 aalgâst. Ive&nbsp;1968 loopâst Äänekoski táálunkieldâst assii 2&nbsp;941 olmožid, já ton vijđodâh lâi 266,2&nbsp;km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Äänekoski táálunkieldâ naaburkieldah lijjii Äänekoski, Konginkangas, Laukaa, Saarijärvi, Suolahti, Sumiainen já Uurainen.

## Historjá
thumb|left|Äänekoski kieldâlahtemeh
Äänekoski táálunkieldâ vuáđudui ive&nbsp;1911 já lopâttui ive&nbsp;1969. 

### Kieldâlahtemeh

Äänekoski táálunkieldâ lohtui Äänekoskin ive&nbsp;1977. Talle ive&nbsp;1993  Konginkangas kieldâ lohtui Äänekoskin. Sumiaisii kieldâ já Suolahti kaavpug lahtojii Äänekoskin uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2007. 

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Käldeeh
Kuorevesi

**Kuorevesi** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Jämsä kaavpugân ive&nbsp;2001 aalgâst. Ive&nbsp;2000 loopâst Kuorevesist assii 2&nbsp;750 olmožid, já ton vijđodâh lâi 334,2&nbsp;km² (tuše eennâm, sisčääci ij fáárust). Kuorevesi naaburkieldah lijjii Juupajoki, Jämsä, Jämsänkoski, Keuruu, Längelmäki, Mänttä já Vilppula. Ive&nbsp;1968 loopâ räi naaburkieldáid kuulâi meid Koskenpää, mii lohtui Jämsänkoskin ive&nbsp;1969 aalgâst.

Kuorevesi vaakun vuávái Olof Eriksson.

## Historjá
Kuorevesi kuulâi Pirkanmaa eennâmkoodán ive&nbsp;2000 räi já sirdâšui Pirkanmaa eennâmkoddeest Koskâ-Suomâ eennâmkoodán ive&nbsp;2001 aalgâst talle ko tot lohtui Jämsä kaavpugân.

Kieldâ haaldâtlâš kuávdáš sirdâšui ive&nbsp;1969 Suinulast Hallin, mii onnáá peeivi lii ohtâ Jämsä kaavpug čuákkipaaihijn.

## Siijdah
Ajostaipale, Eskola, Eväjärvi-Ylösvesi, Hallinpenkki, Huikuri, Joensuu, Kaltila, Kavala, Kerte, Kolhi, Kolosalmi, Kuoreniemi, Kurra, Lahdenkylä, Liponsalmi, Palsina, Pihlaisto, Pitkäinen, Runttimäki, Suinula, Särkilahti, Vedenpää já Vähäsalmi.

Ive 1922 Kuorevesist lijjii 20 sijdâd já ovtâskâstáállud: Ajostaipale, Eskola, Eväjärvi-Ylövesi, Hallinpenkki, Huikuri, Joensuu, Kaltila, Kavala, Kerttee, Kolhi, Kuoreniemi, Kurra (ovtâskâstáálu), Lahti, Liponsalmi, Pihlaisto, Pitkäinen, Suinula, Särkilahti, Vedenpää já Vähäsalmi.

## Kooskah
Čuávuvááh kooskah láá kieldâ kuávdáást ađai Hallist:
* Mänttä váhá paijeel 20&nbsp;km
* Jämsä váhá paijeel 20&nbsp;km
* Tampere 105&nbsp;km 
* Jyväskylä 95&nbsp;km

## Tobdos kuorovesiliih
* Immi Hellén (1861–1937), tivtâsteijee
* Paavo Raivonen, musikkár
* Pentti Tuominen (1920–1995), oopperalávloo
* Otto Varhia (1910–1956), jurgâleijee, tivtâsteijee já kirječällee

## Käldeeh
Längelmäki

**Längelmäki** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest já Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Jämsä kaavpugân já Orivesi kaavpugân ive&nbsp;2007 aalgâst. Ive&nbsp;2006 loopâst Längelmäkist assii 1&nbsp;644 olmožid, já ton vijđodâh lâi 496,88&nbsp;km², mast 73,33&nbsp;km² lâi čääci. Längelmäki naaburkieldah lijjii Juupajoki, Jämsä, Kuhmalahti, Kuhmoinen, Kuorevesi já Orivesi.

## Historjá
Längelmäki kuulâi Pirkanmaa eennâmkoodán ive&nbsp;2006 loopâ räi. Ive&nbsp;2007 aalgâst tot lohtui uásild Jämsä kaavpugân já uásild Orivesi kaavpugân. Siämmást Jämsä kaavpugân kullee uásih sirdâšuvvii Koskâ-Suomâ eennâmkoodán.

## Siijdah
thumb|left|Längelmäki jyehim ive 2007
Jämsä kaavpugân sirdâšuvvii čuávuvááh siijdah: Eväjärvi, Hiukkaa, Kalkku, Kaukola, Korpi, Kuusjärvi, Länkipohja, Ouninpohja, Päijälä, Rasi, Syväjärvi já Vilkkilä.

Orivesi kaavpugân sirdâšuvvii čuávuvááh siijdah: Attila, Eräsjärvi, Eräslahti, Kirjasniemi, Koivisto, Koljonkanta, Kylänoja, Leväslahti, Längelmäki markkân (ive 2007 räi Hakosalmi), Löytäne, Mulkoila, Piittala, Puharila, Pääskylä, Raidisto, Ristijärvi, Rämesalo, Saviniemi, Solttila, Talviaistaipale, Tiihalanniemi, Tunkelo, Uuhiniemi, Vinkiä já Västilä.

Ive&nbsp;1922 Längelmäkist lijjii 33 sijdâd já ovtâskâstáállud: Attila, Eräsjärvi (ađai Järvi), Eräslahti, Eväjärvi, Hakosalmi (markkân), Hiukkaa, Kalkku, Kirjasniemi (ovtâskâstáálu), Koivisto, Koljonkanta (Solala) (ovtâskâstáálu), Korpi, Kuusjärvi (ovtâskâstáálu), Kylänoja (Karvia), Länkipohja, Löytäne (Ottele), Maunus (ovtâskâstáálu), Mulkoila, Piittala, Puharila, Pääskylä, Raidisto (Röyhtälä), Ristijärvi, Rämesalo, Saviniemi, Solttila, Syväjärvi, Talviaistaipale (Talviainen), Tiihalanniemi (ovtâskâstáálu), Tunkelo, Uuhiniemi (Viuhkola), Vilkkilä, Vinkiä já Västilä.

## Kooskah
Čuávuvááh kooskah láá Länkipohja siijdâst, mii tääl kulá Jämsä kaavpugân:
* Orivesi váhá paijeel 25&nbsp;km
* Jämsä váhá paijeel 25&nbsp;km
* Tampere 65&nbsp;km 
* Jyväskylä 85&nbsp;km

## Käldeeh
Emmanuel Macron

thumb|Emmanuel Macron ive 2017
**Emmanuel Jean-Michel Frédéric Macron** (š. juovlâmáánu 21. peeivi 1977, Amiens, Ranska) lii ranskalâš politikkár, kii lii toimâm Ranska täsivääldi 25. presidentin ive 2017 rääjist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nicolas Sarkozy

thumb|Nicolas Sarkozy ive 2010
**Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa** (š. uđđâivemáánu 28. peeivi 1955, Pariisi, Ranska) lii ranskalâš politikkár. Sun tooimâi Ranska täsivääldi 23. presidentin iivij 2007–2012.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Aleksander II

thumb|Aleksander II
**Aleksander II** () lâi Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1855–1881.

## Eellim
Aleksander šoodâi cuáŋuimáánu 29. peeivi 1818 Moskovast. Suu vaanhimeh láin kiäisár Nikolai I já kiäisárroonnig Aleksandra Fjodorovna. Aleksander pajanij vááldán eejis jäämmim maŋa ive 1855 kuovâmáánust. Kiäisárin suu tergâdumos uđâsmittem lâi eennâmuárjivuođâ lopâttem ive 1861. Aleksander II lâi pivnohis haldâšeijee Suomâst. Suu väldipaajeest Suomâ jiešhaldâšem nanosmij, staatâpeeivih algii oppeet čokkâniđ, suomâkielâ uážui virgálâš sajattuv, aalmugškovlâlájádâs vuáđudui já Suomâ uážui jieijâs vaaluut, määrhi. Aleksander morhedui njuhčâmáánu 13. peeivi 1881 Pietarist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kaarlela

**Kaarlela** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kokkola kaavpugân ive&nbsp;1977 aalgâst. Ive&nbsp;1976 loopâst Kaarlelast assii 11&nbsp;136 olmožid, já ton vijđodâh lâi 334,5&nbsp;km² (tuše eennâm, sisčääci já merâčääci iä fáárust). Kaarlela naaburkieldah lijjii Kokkola, Kälviä, Luoto já Kruunupyy.

## Nommâ

Ive 1927 räi kieldâ nommâ lâi Kokkola táálunkieldâ ( já ).

## Kieldâlahtemeh
thumb|left|240px|Kokkola kieldâlahtemeh iivij 1977 já 2009.
Öja kieldâ lohtui Kaarlelan ive&nbsp;1969, já Kaarlela kieldâ lohtui Kokkolan ive&nbsp;1977. 

Lohtaja, Kälviä já Ullava váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Kokkolain juovlâmáánu 3. peeivi ive&nbsp;2007, já kieldah lahtojii Kokkolan uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009. Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 45&nbsp;000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Kokkola. Ton vaakunin šoodâi Kokkola tááláš vaakun. Tastko Lohtaja, Kaarlela já Ullava lijjii suomâkielâliih kieldah já Kokkola lâi kyevtkielâlâš (suomâkielâ eenâblovokiellân), te Kokkola ruotâkielâlij ässei meeri kiäppánij mottoom verd, mut kieldâ pisoi kuittâg kyevtkielâlâžžân. Kokkola lii Suomâ tavemus kyevtkielâlâš kieldâ.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Ive 1970 Kaarlela kieldâst lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Halkokari (789 ässed), Kaustari (426 ässed), Kirkonmäki* (1 834 ässed), Knivsund (298 ässed), Kokkola kuávdáščuákkipäikki* (503 ässed), Matalamaa* (52 ässed), Norra Långö (224 ässed), Palonkylä (767 ässed) já Vitsari (239 ässed). 

* Taat čuákkipäikki kuulâi Kaarlela kieldân tuše uásild.

## Käldeeh
Guatemala (kaavpug)

thumb|right|Guatemala kaavpug
thumb|right|Guatemala kaavpug káártást
**Guatemala** ( virgálávt, páiháliih kočodeh tom meid **Guatemala**, **Guate** teikkâ **La Capital**) lii Guatemala uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Tot lii meid siämmáánommâsii departement uáivikaavpug.

## Historjá
Kaavpug vuáđudui uđđâivemáánu 2. peeivi 1776.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuusjoki

**Kuusjoki** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Kuusjokist assii 1&nbsp;724 olmožid, já ton vijđodâh lâi 122,73&nbsp;km², mast 0,19&nbsp;km² lâi čääci. Kuusjoki naaburkieldah lijjii Pertteli, Koski, Halikko, Salo (ive&nbsp;1967 räi Uskela), Kiikala, Somero já Marttila.

## Kieldâlahtem
[thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [1932 ihán 2009.]]
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive&nbsp;2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.  

Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50&nbsp;000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.

## Siijdah
Hämäläinen, Impola, Kanunki, Kurkela, Kuttila, Kuusjoenperä, Pappilankylä, Raatala já Tiskarla.

## Kovegalleria

Kuusjoen kirjasto.jpg|
Kuusjoen koulu.jpg|


## Käldeeh
Čäcikuávđâš

**Čäcikuávđâš** (*Neomys fodiens*) lii Suomâ stuárráámus viäđŋásâššlaajâ. Čäcikuávđâš lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst. Tot lii meid Suomâ áinoo mirhâlâš njomâtteijee.

Suuvâ tieđâlâš nommâ puátá kreikakielâ saanijn *neo* 'mun vuojâm' já *mys* 'säplig'. Šlaajâ tieđâlâš nommâ *fodiens* meerhâš 'kuáivoo'.

## Olgohäämi
Čäcikuávđâš lii 63–96 mm kukke, já tast lii 47–82 mm kukkosâš seibi. Čäcikuávđâš tiäddá 8–23 g. Čäcikuávđâš njune lii kobdeeb ko eres viäđŋásâššlaajâin. Älkkeebeht šlaajâ tobdá kuittâg ton ivneest – ohtâgin eres viäđŋásâššlaajâin ij lah siämmáá čielgâsávt selgipeeleest čappâd já čuávjipeeleest ränisčeskâd. Ivnerääji lii čielgâs. Ráhtusis áánsust čäcikuávđâš mákkoo čääsist. Seeibi vuoluubeln já monnjâjuolgij siijđoin láá kaggâdis soksâmeh, moh ävttih liihâdmist čääsist. Ton lasseen peljirääigih toppâluveh jiešmeidlist, ko toh puohčâleh. 
pienoiskuva|Čäcikuávđâš lavdâm|vasen

## Lavdâm
Šlaajâ tiättoo ubâ Euroopist já Tave-Aasiast Kuálhismeerâ riddokuávlu räi. Čäcikuávđâš kuittâg váilu maaŋgâin suolluin, moh iä lah nannaam aldavuođâst. Čäcikuávđâšeh iä tiettuu ovdâmerkkân Gotlandist, Ölandist iäge Irlandist. 

Maaŋgâlágáneh čäcikuávluh – jäävrih, virdeh, juuvah, aijuuh já jeegih – tohhejeh čäcikuávđâšân eellimpirâsin. Virde ij kuittâg pyevti leđe liijkás jotteel. Čäcikuávđâš jotá motomin meid eennâm alne já kuáivu vuáguid já vuovdâid ovdâmerkkân riddoviemmârijn. Piäju lii rahtum  loostâin, suoinijn, veedijn já siävŋálijn, já piäjust lii ohtâ vuovdâ njuolgist čáácán.

## Raavâd
Čäcikuávđâš lii Suomâ áinoo mirhâlâš njomâtteijee. Ton čuulgâst lii mirkkâ blarina-toksiin, mii tármuttit saallâs. Smavvâ meeri puáhtá koddeđ ovdâmerkkân muoldâg. Čäcikuávđâš kuittâg pivdá iänáážin čielgitävtittemes čäcielleid, motomin cuobbuid já kuolijd. Tot porá meid tiivrijd já čäcišaddoid. 

Čäcikuávđâš pivdá čääsi vyelni, čäsuáivist sehe motomin meid eennâm alne. Tot máttá vuoijâđ pyereest já joba puohčâđ, mutâ ij kuhheeb ko pel miinuut. Tot sáttá meid ruottâđ ponneest. Čäcikuávđâš turkkâ lii viehâ luáđhus, já tondiet ovdil puohčâm tot kalga njuškodiđ čäsuáivist, vâi pesâččij čäsuáivi vuálá.

## Käldeeh
Pertteli

**Pertteli** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Perttelist assii 4&nbsp;036 olmožid, já ton vijđodâh lâi 156,12&nbsp;km², mast 2,22&nbsp;km² lâi čääci. Pertteli naaburkieldah lijjii Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla já Salo (ive&nbsp;1967 räi Uskela).

## Kieldâlahtem
[thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [1932 ihán 2009.]]
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive&nbsp;2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.  

Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50&nbsp;000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.

## Siijdah
Haali, Hähkänä, Inkere, Isohiisi, Kaivola, Kajala, Kaukola, Nokkahiisi, Patala, Pitkäkoski, Pöytiö, Romsila, Tattula, Valkjärvi, Vihmalo já Vähähiisi.

## Kovegalleria

Uskelanjoki 13.jpg|
Perttelin kotiseutumuseo.jpg|


## Käldeeh
Viäđŋásiih

**Viäđŋásiih** láá viäđŋásij hiäimun kullee uccâ, saameetimmâš njomâtteijeeh, moin lii čuhâ já kuhes njune. Toh sulâstiteh säpligijd já suomâkielân taid kočodeh-uv motomin 'njunesäpligin' (*nokkahiiri*). Viäđŋásiih kuittâg kuleh tivreporree (*Insectivora*) laahkon iäge jurssee (*Rodentia*) laahkon. Viäđŋásij njune lii lihâdeijee, já toh  njunnejeh-uv ennuv. Peeljih já čalmeh láá uceh já toh láá vaigâdeh uáiniđ vuohâdis tuurhâst. Viäđŋásij eertij ráávsáin vuáčču haijiis kolgos. Uási piäđuin pivdeh já kodeh viäđŋásijd, mutâ kyeđih taid purâhánnáá toi haajâ tiet. Viäđŋásij mielkkipäänih surgástuveh tâi láppojeh jo ohečolgâm ääigi, já čiivgâin láá šodâdijnis pisovâš päänih. Päänih kuittâg láppojeh jotelávt, já tondiet motomin kávnojeh rävis viäđŋásiih, moh láá jáámmám niälgán, tastko tain iä lamaš päänih. 

Viäđŋásij hiäimu lii valjaa. Viäđŋásiih tiättojeh Tave-Amerikist, Afrikist, Euroopist já Aasiast. Jieškote-uvlágáneh šlaajah láá ohtsis paijeel 300. Suomâst já Fennoskandiast eelih kuttâ viäđŋásâššlaajâ. Puoh Suomâ viäđŋásâššlaajah láá rávhuidittum.

## Suomâst ellee viäđŋásâššlaajah
* Nuorttâviäđŋásâš (*Sorex caecutiens*)
* Uccâviäđŋásâš (*Sorex minutissimus*)
* Viäđŋásâš (*Sorex araneus*)
* Čapisviäđŋásâš (*Sorex isodon*)
* Čäcikuávđâš (*Neomys fodiens*)
* Váivášviäđŋásâš (*Sorex minutus*)

## Käldeeh
Muldesäplig

**Muldesäplig** (*Microtus agrestis*) lii jurssei laahkon kullee ellee, mii tiättoo almolâžžân meid Suomâst. Muldesäplig lii Suomâ já ubâ Euroop ohtâ almolumosijn njomâtteijein. Muldesäplig ij lah rávhuidittum šlaajâ Suomâst. 

## Olgohäämi
Muldesäplig lii 78–135 mm kukke, já tast lii 18–49 mm kukkosâš seibi. Muldesäplig tiäddá 14–90 g. Muldesäplig selgipeeli lii táválávt ruškisräänis, já ton eertih láá kuovgâduboh, motomin kolleivnásiih. Čuávjipeeli, radde já kepileh láá ránáseh. Seibi lii paajaabeln tevkkâdub ko vuoluubeln. Tälvisoksâmeh láá kuovgâduboh ko keessiv. Nuorâ muldesäpligeh láá tevkkâduboh, masa čappâdeh. Muldesäplig turkkâ lii kukke, já jis piäsá alda keččâđ, te uáiná, ete turkkâ lii viehâ hurváá.

## Lavdâm
pienoiskuva|Muldesäplig lavdâm|vasen|240x240px
Muldesäplig tiättoo stuorrâ uásist Tave- já Koskâ-Euroopist, mutâ tot váilu motomijn suolluin, ovdâmerkkân Gotlandist, Islandist sehe Irlandist. Mäddin lavdâm uulât Portugalân já Ranska Rivieran. Nuorttân lavdâm uulât Aasia peht Lenajuuhân já Baikaljáávrán.

Šlaajâ tieđâlâš nommâ *Agrestis* čuujoot toos, ete šlaajâ mákkoo áávus sinoenâmijn. Muldesäplig tiättoo niijtoin, syeinienâmijn, suáluikuávlui láásáin, merâriddoin, aijuin, viljâlemenâmijn, čuopâttâhjolgâdâsâin, härvis meecijn já tuoddârijn. Eellimpiirâs ij taarbâš leđe laavtâs, mutâ tot oovded šlaajâ lavdâm.

## Eellimvyevih
### Raavâd
Syeini lii muldesäplig tehálumos raavâd, mutâ keessiv toos heivejeh maaŋgâlágáneh syeinišadoh. Tälviv tot jurssá muorâi páárhuid já toovât vahâgijd eromâšávt heeđâlmkaardijn já voošijn. Rävis muldesäplig puáhtá puurrâđ joba 30 g syeini peeivist. Motomin tot porá meid elleeraavâd, ovdâmerkkân kiivsâid.

### Lasanem
Lasanemäigi lii cuáŋuimáánust čohčâmáánun. Ihásávt láá 3–7 piäsádâhhâd, main láá 3–8 čivgâd. Nääli lassaan jotelávt já populaatioh sättih lasaniđ 30–40 kiärdásâžžân oovtâ ive ääigi. Tuše uccâ uási čiivgâin cevzih čoohčân. Muldesäpligeh eelih suulân 16–18 mánuppaje ahasâžžân. Njääbi ääigi Koskâ-Euroopist láá kavnum čiivgah meid muottuu vyelni. Muldesäplignäälist lii stuorrâ nälimolsom, mii tábáhtuvá 3–4 ive poojijn. Nälimolsomeh láá kuittâg hiäjulum maaŋgâin kuávluin pirrâ maailm. Toos láá iävtuttum maaŋgah suujah, já šoŋŋâdâhnubástus lahtoo maŋgáid tain. Pivvâlis täälvih vaigutteh säpligij liihâdmân já raavâdskappumân muottuu vyelni.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Viäđŋásâš

**Viäđŋásâš** (*Sorex araneus*) lii uccâ njomâtteijeešlaajâ. Tot lii meccisäpligáin ohtâ valjaamuin njomâtteijeešlaajâin Suomâst. Viäđŋásâš lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst. 

Viäđŋásâš lii uážžum tieđâlâš noomâs *araneus* läättinkielâ säänist *aranea*, mii meerhâš eevni. Taat čuujoot toos, ete sehe eevnijd ete viäđŋásijd onnii mirhâlâš ellen.

## Olgohäämi
Viäđŋásâš lii 54–87 mm kukke já tast lii 32–56 mm kukkosâš seibi. Viäđŋásâš tiäddá suulân 3,5–16 g. Viäđŋásii selgipeeli lii táválávt tevkisruškâd já čuávjipeeli lii räniskuovgâd. Seelgi ivne puáhtá kuittâg mulsâšuđ – ovdâmerkkân siittâm tiet – kuovgisruškâdist masa čappâdân. Ivnerääji seelgi já čuávji kooskâst lii čielgâs. Viäđŋásii seibi lii kyevti-ivnásâš. Tot lii paajaabeln seelgi ivnásâš já vuoluubeln čuávji ivnásâš. Oovtâihásijn viäđŋásijn ađai tain, moh láá tälvidâm, seibi lii távjá pääljis já keejist kolmum.pienoiskuva|Viäđŋásii lavdâm|vasen

## Lavdâm
Viäđŋásiih tiättojeh vijđes kuávlust, mii uulât Euroopist Aasia čoođâ ain Baikaljäävri räi. Suomâst, Ruotâst já Taažâst šlaajâ lii levânâm ubâ enâmân. Čácáduvah estih viäđŋásii levânem já šlaajâ váilu-uv maaŋgâin suolluin. 

Viäđŋásâš puáhtá kavnuđ masa puoh eellimpirrâsijn. Táválávt tot iälá lahtâ meecijn, mutâ tom puáhtá uáiniđ meid merâriddoniijtoin, muorâkaardijn, aijuin, laajišvuovdijn sehe tuoddârijn ordârääji paajaabeln. Šlaajâ ij kuittâg tiettuu liijkás koške kuávluin.

## Eellimvyevih
### Raavâd
Viäđŋásii uáiviravâdin láá puohlágáneh uccâelleeh, tego tivreh, tuhháátjuálgásiih, muldemááđuh já eevnih. Viäđŋásâš porá meid rááđuid já sáttá koddeđ já puurrâđ siämmáá čuskâžân čájádâm säplig teikkâ muoldâg. Čohčuv viäđŋásâš puáhtá puurrâđ valjepiälduin jiivijd já tälviv muottuu oolâ koččâm kuácceemuorâ siemânijd.

Viäđŋásii amnâsmolsom lii eromâš livkkáá. Livkkáás amnâsmolsom taarbâš ennuv energia já viäđŋásâš porá-uv kuuđâ tijmeest kuohtii jieijâs tiädu verd. Jis viäđŋásâš páácá čuskiist te tot sáttá niälgástuđ jaamâs muáddi tijmeest. 

### Lasanem
Viäđŋásiist láá 1–3 piäsáduv ive ääigi. Viäđŋásiih parâtteleh vuosmuu keerdi cuáŋui-vyesimáánust já vuosmuuh piäsádâh šaddeh vyesi-kesimáánust. Niŋálâs puáhtá čuávjuđ uđđâsist jo ohtâ peivi čivgim maŋa. Čiivgah šaddeh 19–22 peeivi čuávjum maŋa. Piäsáduvâst láá 3–10 čivgâd. Tuše peeli čiivgâin eelih kyevti mánuppaje ahasâžžân, já tuše 20–30 % eelih nuuvt kuhháá, ete toh šaddeh suhâjuátkimahan. Viäđŋásiih iä mudoigin ele puárisin. Toh čiivgah, moh cevzih täälvi paijeel, lasaneh keessiv já jäämih siämmáá ive čohčuv, suulân pelnubihásâžžân.

## Käldeeh
Čapisviäđŋásâš

**Čapisviäđŋásâš** teikkâ **rotoviäđŋásâš** (*Sorex isodon*) lii Tave-Aasiast ellee viäđŋásâššlaajâ. Šlaajâ tiättoo meid Suomâst, kost tot lii rávhuidittum. 

Čapisviäđŋásiist láá 1–2 piäsáduv, main láá 5–7 čivgâd. Eellimvyevih láá mudoi viehâ siämmáálágáneh ko viäđŋásiist.

## Olgohäämi
Čapisviäđŋásâš lii 55–82 mm kukke, já tast lii 41–55 mm kukkosâš seibi. Čapisviäđŋásâš tiäddá 6,5–14,5 g. Čapisviäđŋásâš lii stuárráb ko viäđŋásâš mutâ ucceeb ko čäcikuávđâš. Čapisviäđŋásii selgi lii keessiv tevkisruškâd já tälviv čapisruškâd. Tälvidem ääigi čapisviäđŋásiih távjá ránásmeh. Čuávjipeeli lii keessiv ränisruškâd já tälviv fiskisruškisräänis. Selgipele já čuávjipele ivnerääji ij lah čielgâs. Čuávji lii čielgâsávt tevkkâdub ko viäđŋásiist.pienoiskuva|Čapisviäđnásii lavdâm|vasen

## Lavdâm
Šlaajâ tiättoo Fennoskandiast Ruošâ já Siberia čoodâ ain Kiina já Sahalin suolluu räi. Lavdâmkuávlu viestâroobdâin populaatioh šaddeh härvinubbon. 

Šlaajâ kavnui vuossâmuu keerdi Suomâst ive 1949 já Taažâst uv 1968. Kuábbááh-uv kavnumsajeh láá Ruotâ rääji aldavuođâst. Suomâ peln čapisviäđŋásâš lii táválub nuorttân, mutâ tot tiättoo meid tavveen ain Ruotâ rääji räi.   

Čapisviäđŋásâš mákkoo puáris, šaddaas já lahtâ kuosâ- já siähálâsvuovdijn, távjá vohâdis čääsi aldavuođâst. Tot pivnohist soojijd, kost šadolâšvuotâ lii eennâm alne saahâd.

## Käldeeh
Nikolai I

**Nikolai I** () lâi Ruošâ kiäisár, Puola kunâgâs já Suomâ stuorrâfurstâ iivij 1825–1855.

## Eellim
Nikolai šoodâi syeinimáánu 6. peeivi 1796 kiäisár Paavvâl I já Maria Fjodorovna kuálmádin kandân. Nuorrân sun uážui suáldátškovliittâs. Ive 1817 sun naajâi Preussi prinses Charlottein. Nikolai puárásumos viljâ, kiäisár Aleksander I, jaamij pärnittemmin juovlâmáánu 1. peeivi 1825. Perruu nubben puárásumos kandâ Konstantin kiäldádâđâi ruuvnâst já Nikolai šoodâi kiäisárin. Nikolai I väldipaje algâ lâi liävuttem, tastko uási Ruošâ upseerijn vuornuu oskolâšvuođâ vistig Konstantinân. Nikolai jaamij kepiskumeštâsân njuhčâmáánu 2. peeivi 1855 58-ihásâžžân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Aleksander I

thumb|Aleksander I
**Aleksander I** () lâi Ruošâ kiäisár iivij 1801–1825, Suomâ stuorrâfurstâ ive 1809 rääjist já Puola kunâgâs ive 1815 rääjist.

## Eellim
Aleksander šoodâi juovlâmáánu 23. peeivi 1777 Pietarist kiäisár Paavvâl I já Maria Fjodorovna vuosâpärnin. Aleksander ákku, kiäisárroonnig Katariina II, lâi suu válduášálâš šoddâdeijee. Suu vuosâkielâ lâi eŋgâlâskielâ, maŋeláá sun oopâi meid ranskakielâ, ruošâkielâ sehe saksakielâ. Nuorrân Aleksander máttááttâlâi historjá já staatâoopâ. Ive 1793 sun naajâi Elisabet Aleksejevnain já sunnui šoodáin nieidâkyevtis. Nieidah kuittâg jaamijn nuorrân. Aleksander pajanij vááldán eejis morhe maŋa njuhčâmáánu 23. peeivi 1801 tuše 23-ihásâžžân. Iivij 1808–1809 Ruošâ já Ruotâ koskâsii suáđist Suomâ kaartâi Ruošâ vääldi vuálá já Aleksander šoodâi Suomâ stuorrâfurstâkode vuossâmužžân stuorrâfurstân. Aleksander I puáccái skammâmáánust 1825 já jaamij juovlâmáánu 1. peeivi 1825.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kisko

**Kisko** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Kiskost assii 1&nbsp;828 olmožid, já ton vijđodâh lâi 284,42&nbsp;km², mast 32,57&nbsp;km² lâi čääci. Kisko naaburkieldah lijjii Karjalohja, Kiikala, Muurla, Perniö, Pertteli, Pohja, Suomusjärvi já Tammisaari. Ive&nbsp;1992 loopâ räi naaburkieldáid kuulâi meid Tenhola, mii lohtui Tammisaarin ive&nbsp;1993 aalgâst.

## Kieldâlahtem
[thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [1932 ihán 2009.]]
Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive&nbsp;2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.  

Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50&nbsp;000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.

## Siijdah
Aijala, Hongisto, Honkapyöli, Jyly, Kajala, Kaukuri, Kavasto, Kisko markkân, Kurkela, Lappi, Leilä, Liuhto, Marttila, Metsola, Orijärvi, Sammalo, Sillanpää, Sorttila, Tieksmäki, Toija, Viiari, Vilikkala já Ylötkylä.

## Kovegalleria

Kiskon kirjasto.jpg|
Kiskonjoki4.jpg|


## Käldeeh
A. A. Milne

**Alan Alexander Milne** () lâi eŋlandlâš kirječällee. Sun šoodâi tobdosin *Winnie-the-Pooh* -párnáikirjij čällen.

## Eellim

Alan Alexander Milne šoodâi uđđâivemáánu 18. peeivi 1882 Lontoost perruus kuálmádin pärnin. Suu vaanhimeh láin priivaatškoovlâ rehtor John Vine Milne já Sarah Marie Heginbotham. Milne juuđij Westminster škoovlâ Lontoost já luuvâi maŋeláá matematiik Cambridge ollâopâttuvâst. Valmâštum maŋa ive 1903 sun maacâi Lontoon já čäliškuođij esseid já tiivtâid. Milne naajâi Dorothy "Daphne" de Sélincourtáin ive 1913 já sunnui šoodâi kandâ Christopher Robin ive 1920. Milne lâi pasifist, mut kaartâi kuittâg uásálistiđ vuossâmuu maailmsuátán ive 1915. Suáđi maŋa sun šoodâi tobdosin čaitâlmij čällen já čaalij meid syelipoolisroomaan *The Red House Mystery*, mii almostui ive 1922.

## Tiivtah já ''Winnie-the-Pooh''

Milne vuossâmuš tihtâčuágáldâh parnijd *When We Were Very Young* almostui ive 1924 já ton jotkâuási *And Now We Are Six* ive 1927. Suu tobdosumos čalluuh láá kuittâg Winnie-the-Pooh -njoobžâst muštâleijee párnáikirjeh *Winnie-the-Pooh* (1926) já *The House at the Pooh Corner* (1928). Kiirjijn fiäránisteh Christopher Robin -nommâsâš kandâ já elleejuávkku. Toi ovdâkovveen lijjii Milne jieijâs kandâ Christopher já suu sierah. *Winnie-the-Pooh* šoodâi 1900-lovo klassikkon. Kirjeh láá vuábdum 20 miljovn pittád, já toh láá jurgâlum paijeel 50 kielân. Disney almostitij vuossâmuu *Winnie-the-Pooh* -elleekove ive 1966.

## Jäämmim
Milne puáccái 1950-lovo aalgâst já jaamij päihistis uđđâivemáánu 31. peeivi 1956 74-ihásâžžân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Minna Canth

**Minna Canth** (š. **Ulrika Wilhelmina Johnson**; ) lâi syemmilâš kirječällee já toimâtteijee.

## Eellim

Minna Canth šoodâi njuhčâmáánu 19. peeivi 1844 Tamperest. Suu vaanhimeh láin Gustaf Vilhelm já Lovisa Ulrika Johnson. Ive 1853 peerâ varrij Kuopion. Ive 1863 Canth luvâškuođij aalmugškoovlâ máttáátteijen Jyväskyläst vuossâmui nisonij juávhust. Suu uápuh kuittâg koskâlduvvii ive 1865, ko sun naajâi máttáátteijee Johan Ferdinand Cantháin. Sunnui šoddii čiččâm pärnid: Anni, Elli, Hanna, Maiju, Jussi, Pekka já Lyyli. Johan Ferdinand jaamij ive 1879 já čuávuváá ive Minna Canth maacâi párnáidiskuin Kuopion, kost sun tooimâi irâtteijen eejis läigikäävpist. Canth finnij váimuinfarkt já jaamij vyesimáánu 12. peeivi 1897 53-ihásâžžân. Ive 2007 Canth uážui vuossâmužžân nisonin Suomâst jieijâs liputtempeeivi. Minna Canth já täsiáárvu peivi lii njuhčâmáánu 19. peeivi.

## Pargo

Minna Canth čäliškuođij lostáid Jyväskyläst já suu vuossâmuš nooveelčuágáldâh *Novelleja ja kertomuksia* almostui ive 1878. Sun lâi vuossâmuš suomâkielâlâš nissoon, kii poorgâi toimâtteijen. Canth šoodâi tobdosin eromâšávt čaitâlmij čällen. Suu tobdosumos čaitâlmij juávkun kuleh *Työmiehen vaimo* (1885), *Papin perhe* (1891) já *Anna Liisa* (1895). Canth lâi syemmilii kirjálâšvuođâ uđâsteijee, kii čaalij ohtsâškode čuolmâin, eromâšávt nisonij já pargovievâ sajattuvâst. Sun almostitij ohtsis 10 čaitâlmid já čiččâm kuhes novellid.

## Käldeeh
Katariina Styeres

**Katariina II** ađai **Katariina Styeres** (š. **Sophie Auguste Friederike von Anhalt-Zerbst**; ) lâi Ruošâ kiäisárroonnig iivij 1762–1796.

## Eellim
Katariina šoodâi vyesimáánu 2. peeivi 1729 aatellii perrui Stettinist. Suu vaanhimeh láin saksalâš prinssâ Christian August von Anhalt-Zerbst já Johanna Elisabeth von Holstein-Gottorp. Ive 1744 Katariina vuolgij enijnis Ruošân já čuávuváá ive sun naajâi Ruošâ ruuvnâprinssâ Piättáráin. Piättár šoodâi kiäisárin kiäisárroonnig Elisabet jäämmim maŋa ive 1762. Piättár lâi kuittâg hiäjus haldâšeijee, ige sun lamaš piivnoh suátivievâ, pappâkode tâi aatellij kooskâst. 

Syeinimáánu 9. peeivi 1762 Katariina pajanij vááldán suátivievâ iššijn. Piättár morhedui käävci peivid vääldičovádem maŋa. Katariina II ruvnájááh lijjii siämmáá ive čohčâmáánust Moskovast. 34-ihásii väldipaje ääigi Katariina viigâi nanodiđ Ruošâ ekonomia sehe ovdediđ taiđuu, kulttuur já čuovviittâs jurduid enâmist. Katariina tiervâsvuotâ hiäjunij skammâmáánust, 1796 já sun jaamij skammâmáánu 17. peeivi Pietarist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Päikkisäplig

**Päikkisäplig** (*Mus musculus*) lii uccâ jursseešlaajâ, mii iälá olmoošaassâm aldavuođâst. Päikkisäplig lii algâaalgâst vuálgus Indiast, mutâ tot lii majemui 8 000 ive ääigi levânâm stuorrâ uásán maailm kuávluin, iänáážin ulmuu vievâst. Päikkisäplig ij lah rávhuidittum šlaajâ Suomâst.

## Olgohäämi
Päikkisäplig lii 7–10 cm kukke, já tast lii 5,5–9,5 cm kukkosâš seibi. Päikkisäplig puáhtá teddiđ joba 33 g. Päikkisäplig lii tääsilávt ruškisräänis, mutâ ton selgipeeli lii kuovgâdub ko čuávjipeeli. Päikkisäplig lii masa siämmáá styeres ko lädisäplig.

Päikkisäplig olgohäämi já eellimvyevih mulsâšudeh ennuv. Taksonomeh láá juáhám šlaajâ maŋgáid juávhoid. Motomin juávhuh láá oonnum siämmáá šlaajâ eres eennâmtieđâlâš vyelišlaaijân, motomin vuod sierâ, mutâ aldasuhâlâš šlaaijân. Suomâst já Ruotâst tiättojeijee juávkku lii almolâš Tave- já Viestâr-Euroopist, já tot iälá táválávt ulmuu aldavuođâst. Taat juávkku lii almolávt oonnum sierâ vyelišlaaijân *Mus musculus musculus*.pienoiskuva|Päikkisäplig lavdâm – šlaajâ váilu tuše Maadânanamist.|vasen|260x260px

## Lavdâm
Tááláá ääigi päikkisäplig iälá masa pirrâ maailm, tot váilu tuše Maadânanamist. Päikkisäplig luándulâš eellimpirrâseh láá meecih já sinoenâmeh, mutâ šlaajâ lii iällám ulmuu aldavuođâst jo tuháttijd iivijd. Päikkisäpligist lii távjá lamaš háittun sehe ulmui ete algâalgâlâš luándun.

Päikkisäplig iälá ulmuu aldavuođâst, ovdâmerkkân tááluin, valjeaaitijn, kiällárijn já purrâmušaaitijn sehe keessiv meid piälduin já toi roobdâin.

## Eellimvyevih
Päikkisäpligeh, moh eelih ulmuu aldavuođâst, láá puohporreeh. Keessiv ko toh maneh rakânâsâi ulguubel, toh kevttih ravâdin sehe luánduvárásij šadoi ete viljâlemšadoi siemânijd. Elleeravâdin láá eromâšávt tivreh. 

Ulmuu aldavuođâst päikkisäplig puáhtá lasaniđ pirrâ ive. Niŋálâs šadda suhâjuátkimahan kyevti mánuppaje ahasâžžân já puáhtá čivgâđ joba 10 piäsádâhhâd, main láá  3–10 čiivgâd. Čuávjiäigi lii 20–23 peivid. Luándust päikkisäpligeh lasaneh tuše keessiv.

## Käldeeh
Váivášviäđŋásâš

**Váivášviäđŋásâš** (*Sorex minutus*) lii Suomâst rávhuidittum viäđŋásâššlaajâ. Ihásávt šlaajâst láá 1–2 piäsáduv, main láá táválávt 4–8 čivgâd. Váivášviäđŋásii uáiviravâdin láá čielgitävtittemes elleeh, tego eevnih, koppâkuorijááh, eennâmsijráh já kiivsah. 

## Olgohäämi
Váivášviäđŋásâš lii 42–46 mm kukke, já tast lii 33–45 mm kukkosâš seibi. Váivášviäđŋásâš tiäddá suulân 2–7,5 g. Váivášviäđŋásâš lii kuovgâdub ko viäđŋásâš já mottoom verd ucceeb. Pyeri šlaajâi iärutteijee tobdomerkkâ lii tot, ete váivášviäđŋásii seeibi soksâmeh láá seibimaddust uánihááh. Váivášviäđŋásiih láá pyerebeh vuojâleijeeh já kuárŋooh ko viäđŋásiih.

## Lavdâm
pienoiskuva|Váivášviäđŋásâš lavdâm|vasen|240x240px
Váivášviäđŋásâš tiättoo masa ubâ Euroopist já meid Säämist. Nuortâs ton lavdâmpiirâs uulât ain Baikaljäävri räi. Eresnáál ko viäđŋásâš tot tiättoo meid Gotlandist. 

Váivášviäđŋásâš iälá siämmáin eellimpirrâsijn ko viäđŋásâš – ovdâmerkkân šaddaas kuosâvuovdijn já tälviv meid kiällárijn. Táválávt viäđŋásiih láá almoluboh ko váivášviäđŋásiih, mutâ eromâšávt kuácámijn já lahtâ jeegijn váivášviäđŋásiih láá almoluboh. Suijân toos lâš raavâd – jis fáállun iä lah muldemááđuh, te viäđŋásij meeri kiäppán.

## Käldeeh
Halikko

**Halikko** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Halikkost assii 9&nbsp;788 olmožid, já ton vijđodâh lâi 381,80&nbsp;km², mast 24,21&nbsp;km² lâi čääci. Halikko naaburkieldah lijjii Kemiö, Kuusjoki, Marttila, Paimio, Perniö, Salo já&nbsp;Sauvo.

## Kieldâlahtem
[thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [1932 ihán 2009.]]

Angelniemi kieldâ lohtui Halikkon ive&nbsp;1967.

Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive&nbsp;2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.  

Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50&nbsp;000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.

## Siijdah
### Halikko
Ahtiala, Ali-Häävälä, Ammakko, Antola, Breidilä, Hajala, Hevonpää, Hirvikallio, Hulvela, Hyyperä, Häntälä, Ikelä, Immala, Jaakola, Joensuu (Åminne), Juva, Kalkkila, Kaninkola, Kannisto, Kankari, Karvala, Kavantola, Ketola, Kierla, Kihinen, Kinnarpyöli (Skinnarböle), Kirjola, Konkola, Kultola, Korvenpää, Kuttila, Kuumala, Kytö, Kärävuori, Laiterla, Laitola, Latala, Lempilä, Lokkila, Meisala, Melkola, Metsäkonkola, Montola, Mustamäki, Mustisi, Märy, Mätikkö, Nikkilä, Naapala, Noukkila, Nummi, Nurkkilanböle, Pailinna, Paimoinen, Pajula, Pappila, Perälä, Pihkavuori, Piintilä, Pitkäoja, Puotila, Putola, Riikola, Rikala, Ruotsala, Ruska, Ruuhikoski, Saarimäki, Saha, Sauvonkylä, Seppälä, Suppala, Talola, Tavola, Toijala, Toivila, Tunila, Turila, Vartsala, Vaskion Lempilä, Viala, Viikerlä, Villikkala, Viurila, Voitilanpyöli, Vuorentaka, Vässilä, Yli-Häävälä, Yttelä já Yöntilä.

### Angelniemi
Ahtmaa (Kaxunge), Angela, Asila, Esselpää, Isokylä, Kanamäki, Karviainen, Kokkila, Marttila, Meri-Seppälä, Myllyperä, Paatelmaa (Båtsholm), Peksala, Päärnäspää, Pöylä (Böylä), Sapalahti (Kallmusnäs), Tammenpää, Topjoki, Torkkila, Tuiskula já Valttila.

## Käldeeh
Aseksuaalvuotâ

thumb|Aseksuaalvuođâ Pride-lippu
thumb|Aseksuaalvuođâ symbool
**Aseksuaalvuotâ** lii taggaar seksuaallâš sundâšume, et nubeh ulmuuh iä kiäsut seksuaallávt. Ađai aseksuaallâš olmooš ij tuubdâ seksuaallii kiäsuttem. Sun puáhtá kuittâg tubdâđ seksuaallii haalu.

Aseksuaalvuotâ lii ohtâ seksuaalucceeblovoin.

## Seksuaalvuođâ sänikirje

Seksuaalvuođâ sänikirje mield aseksuaallâš olmooš lii olmooš, kiäst láá uáli uccáá teikkâ iä ollágin jurduuh, himoh teikkâ mohtâ, moh lohtâseh seksuaalvuotân teikkâ seeksin. Aseksuaallii ulmuu puáhtá emotionaallávt kiäsuttiđ mii suhâpeelijd peri, já návt sun puáhtá leđe ovdâmerkkân hetero, homo, lesbo teikkâ biseksuaallâš.

## Maht aseksuaalvuotâ iärrán selibaatist?

Aseksuaalvuotâ iärrán selibaatist toin naalijn, ete selibaat lii ulmuu miärádâs. Nubij sanijguin selibaatist olmooš jieš lii meridâm kiäsádâttâđ seeksist. Aseksuaallii ulmust vuod ij lah seksuaallii kiäsuttem, mast kiäsádâttâđ. Aseksuaallâš olmooš puáhtá kuittâg nuuvt haalijddijnis hárjuttiđ seeksi. 

## Tobdos aseksuaalliih ulmuuh
* Frédéric Chopin
* Salvador Dalí

## Keejâ meid
* Demiseksuaalvuotâ
* Panseksuaalvuotâ

## Fáádást eres soojijn

* Asexuality.org (eŋgâlâskielân)
* AntroBlogi: Ko seksi iä kiäsut (suomâkielân)

## Käldeeh
Piättâr III (Ruoššâ)

thumb|Piättâr III
**Piättâr III** (š. **Karl Peter Ulrich von Schleswig-Holstein-Gottorp**; ) lâi Ruošâ kiäisár ive 1762.

## Eellim
Piättâr šoodâi kuovâmáánu 21. peeivi 1728. Suu vaanhimeh láin Charles Frederick von Holstein-Gottorp já Piättâr Stuárrá nieidâ Anna Petrovna. Ive 1741 Piättâr pärnittes muáđá Elisabet šoodâi kiäisárronigin já nomâttij Piättâr suu árbálâžžân. Porgemáánust 1745 Piättâr naajâi Sophie Auguste Friederike von Anhalt-Zerbstáin, kiän ryeššilâš nommâ lâi Katariina Aleksejevna já kii šoodâi maŋeláá tobdosin Katariina Styeresin. Piättâr III uánihis väldipaje aalgij uđđâivemáánu 5. peeivi 1762 Elisabet jäämmim maŋa. Suu kálgu Katariina lâi kuittâg pivnohub suátivievâ, pappâkode já aatellij kooskâst já luhostui ton áánsust čovádiđ vääldi syeinimáánu 9. peeivi 1762. Piättâr morhedui käävci peivid maŋeláá syeinimáánu 17. peeivi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Demiseksuaalvuotâ

thumb|Demiseksuaalvuođâ Pride-lippu
**Demiseksuaalvuotâ** lii seksuaallâš sundâšume. Demiseksuaallii ulmui lii seksuaallii kiäsuttume šoddâmân tehálâš tubdâđ, et sun peerust kiäsutteme čuosâttuvâst. Ađai demiseksuaalil ulmui lii tehálâš perustiđ ulmust, vâi kiäsuttuuččij sust. Uásipeelij kooskâst kolgâččij leđe kievrâs jiegâlâš ohtâvuotâ, mii puáhtá leđe maggaar peri ustevvuođâst rähisvuotân. Demiseksuaalvuotâ ij lah kiddâ suhâpeeleest.

Demiseksuaalvuotâ lii ohtâ seksuaalucceeblovoin.

## Keejâ meid
* Aseksuaalvuotâ
* Panseksuaalvuotâ

## Käldeeh
Panseksuaalvuotâ

thumb|Panseksuaalvuođâ Pride-lippu
**Panseksuaalvuotâ** lii seksuaallâš sundâšume, mast lijkkuustume, rähistume tâi seksuaallii kiäsuttume čuosâttuv suhâpeeli ij taarbâš leđe miinii tiätu suhâpeelijd. Ađai panseksuaallii ulmui ij lah tehálâš seksuaallii kiäsuttume čuosâttuv suhâpeeli.

Panseksuaalvuotâ lii ohtâ seksuaalucceeblovoin.

## Seksuaalvuođâ sänikirje

Seksuaalvuođâ sänikirje mield panseksuaallâš olmooš lii olmooš, kiän erotliih, emotionaalliih já/tâi seksuaalliih tubdâmušah pyehtih čuoccâđ nubbijd ulmuid sii suhâpeeleest teikkâ suhâpelettesvuođâst huolâhánnáá.

## Tobdos panseksuaalliih ulmuuh
* Demi Lovato
* Miley Cyrus

## Kirjálâšvuotâ
* Nikki Hayfield, *Bisexual and Pansexual Identities: Exploring and Challenging Invisibility and Invalidation*

## Keejâ meid
* Aseksuaalvuotâ
* Demiseksuaalvuotâ

## Käldeeh
Eennâmsäplig

**Eennâmsäplig** (*Talpa europaea*) lii iänáážin eennâm vyelni ellee tivreporree. Tot ij lah aldasuhâlâš muoldâgáid, moh láá jursseeh. Eennâmsäplig lii rávhuidittum šlaajâ Suomâst.

## Olgohäämi
Eennâmsäplig lii 11–16 cm kukke, já tast lii 20–47 mm kukkosâš seibi. Eennâmsäplig tiäddá suulân 65–120 g. Selgipeeli lii tevkisruškâd tâi masa čappâd, já čuávjipeeli lii váhá kuovgâdub. Eennâmsäpligeh eelih iänáážin eennâm vyelni já mákkojeh tobbeen. Ruumâš lii sukkullágán. Eennâmsäpligijn iä lah olgopeeljih ollágin, já uccâ čalmeh láá vuohâdis tuurhâ vyelni. Kuhes njuuneest lii kuáivumist helppejeijee tähti. Ton lasseen njune pirrâ já seeibist láá tobdokuolgah, moh išedeh kavnâđ saallâs. Ryevjih láá tego uccâ kuáivuh, uánihááh já uáli vievsah. Kepilij keejist láá kievrâ kuáivumkoozah.vasen|pienoiskuva|240x240px|Eennâmsäplig lavdâm

## Lavdâm
Eennâmsäplig tiättoo masa ubâ Euroopist já Aasiast Mongolia räi. Suomâst šlaajâ lii viehâ almolâš Koskâ-Suomâ räi, mutâ Säämist tot ij tiettuu ollágin.

Eennâmsäplig mákkoo maaŋgâlágánijn pirrâsijn, ovdâmerkkân viljâlem- já kuáttumenâmijn, muorâkaardijn já lostâvuovdijn. Koške čunoienâmijn já liijkás lahtâ kuávluin eennâmsäplig ij makkuu, tastko eennâmsäplig vuovdah sättih sorduđ teikkâ tevduđ čassijn.

## Eellimvyevih

### Raavâd
pienoiskuva|260x260px|Eennâmsäplig toohâm muldelejeh eennâm alne
Hajâ- já kuullâmááicu vievâst sehe eromâš herkis njunijnis eennâmsäplig pivdá masa puoh elleid, moh čájádeh ton vuovdáid. Ravâdin láá ovdâmerkkân muldemááđuh, tivreh, kiivsah sehe tuhháátjuálgásiih. Eennâmsäplig porá 40–50 g peeivist ađai paijeel pele jieijâs tiädu verd. Jis raavâd lii eenâb ko lii tárbu, te eennâmsäplig ráhtá purrâmušvuárháid. Mottoom vuárhást kávnojii paijeel 1 200 lapsemááttud. Lapsemááđui uáivih lijjii kaskum rasta, já mááđuh lijjii šietkum vuovdâi seinijd. Eennâm alne eennâmsäplig lii motomin volliittâm cuobbuid já uđâgáid sehe puurrâm rááđuid.

### Eellim eennâm vyelni
Eennâmsäplig iälá stuárráámus uási elimist eennâm vyelni. Tot kuáivu vuovdâid sevŋâdist já tom uáinist eennâm oolâ šoddâm muldeleejijn. Uási vuovdijn pyehtih leđe uáli puáráseh, já siämmáid vuovdâid pyehtih kevttiđ maaŋgah suhâpuolvah maŋaluvâi. Uđđâ muldelejeh šaddeh eennâm oolâ talle, ko eennâmsäplig kuáivu uđđâ pivdemvuovdâid. 

Lasanemäigi álgá cuáŋuimáánust. Suomâst eennâmsäpligist lii tuše ohtâ piäsádâh keessiv. Mäddiláá piäsáduvah pyehtih leđe kyehti-uv oovtâ ive ääigi. Čuávjiäigi pištá kulmâ oho, mon maŋa niŋálâs čivgá 2–5  čivgâd sierânâs čivgâmvuovdân, mii lii skođâstum siähtáláin sehe koške lostâiguin. Čiivgah vyelgih piäjust 4–5 oho ahasâžžân, já toh šaddeh suhâjuátkimahan jo vuosmuu ive.

## Käldeeh
Paavvâl I

**Paavvâl I** () lâi Ruošâ kiäisár iivij 1796–1801.

## Eellim
Paavvâl šoodâi roovvâdmáánu 1. peeivi 1754 Pietarist Piättâr III já Katariina Stuárrá vuosâpärnin. Paavvâl eeči morhedui, ko sun lâi tuše 8-ihásâš ige sun kuássin lamaš kieres enijnis. Kiäisárroonnig Elisabeth lâi suu válduášálâš šoddâdeijee. Ive 1773 Paavvâl naajâi Hessen-Darmstadt prinses Wilhelminain (ryeššilâš nommâ Natalia Aleksejevna), kii kuittâg jaamij vuosâpäärnis šoddâddijnis. Ive 1776 sun naajâi Württemberg prinses Sophia Dorotheain (ryeššilâš nommâ Maria Fjodorovna) já sunnui šoddii ohtsis love pärnid. Katariina Styeres ličij halijdâm, ete Paavvâl alge Aleksander šodâččij suu árbálâžžân Paavvâl saajeest. Katariina kuittâg jaamij ovdâl ko sun kiergânij virgálistiđ tom, já Paavvâl šoodâi kiäisárin skammâmáánu 17. peeivi 1796. Paavvâl ij lamaš pivnohis haldâšeijee já suu väldipaje paasij-uv uánihâžžân, ko sun morhedui njuhčâmáánu 23. peeivi 1801.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jursseeh

**Jursseeh** (*Rodentia*) láá njomâtteijei lahko. Jurssei lahko lii maaŋgâhámásâš, já toh láá levânâm pirrâ maailm, peic iä Maadânanamân. Jursseešlaajah láá ohtsis suulân 2 200, moh kuleh 30 sierâ hiäimun. 40 % njomâtteijei šlaajâin láá jursseeh. Jurssei lahko lii-uv njomâtteijei lahkoin valjaamus. Iänááš jursseeh láá uccâ, neeljijuolgâg já kuhesseeibâg elleeh. Toi juolgijn láá távjá koozah. Ton lasseen jurssei tobdomeerhah láá kuhes tobdokuolgah, jurssemân suáppee päänih já kääibih.

Jurssei vyelilahkoh láá:
*Uárreelágáneh jursseeh (*Sciuromorpha*)
*Säpliglágáneh jursseeh (*Myomorpha*)
*Marsulágáneh jursseeh (*Caviomorpha*)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sodâsuárree

**Sodâsuárree** (*Pteromys volans*) lii Tave-Euraasiast tiättojeijee uárreešlaajâ. Sodâsuárree lii Suomâst rávhuidittum šlaajâ. Šlaajâ lii Suomâst hiäjulum já ton lasanem- já vuoiŋâstemsoojij hevâttem já hiäjusmittem lii kieldum.

## Olgohäämi
Sodâsuárree lii ucceeb ko táválâš uárree. Sodâsuárree lii 13,5–20,5  cm kukke, já tast lii 9–14 cm kukkosâš seibi. Sodâsuárree tiäddá suulân 95–170 g. Ivnees peeleest sodâsuárree lii kuovgisräänis. Uáli stuorrâ čalmeh čujotteh, ete sodâsuárree lii ijjâellee. Ovdâ- já monnjâjuolgij kooskâst láá liškepuáimuh sodâstem várás. Ton seibi lii viällud tuolbâs.

## Lavdâm já eellimpiirâs
thumb|left|300x300px|Sodâsuárree lavdâm
Sodâsuárree tiättoo Euroopist tuše Suomâst já Eestienâmist. Nuorttân tot tiättoo Ruošâ čoodâ ain Sahalin suolluu já Jaapaan räi. Suomâst šlaajâ  tiättoo tavemustáá Kuáccám räi.

Sodâsuárree mákkoo puáris kuosâváldálâš meecijn, main láá vuággumuorah piäjusaijeen já lostâmuorah ravâdin. Eellimpiirâs uccán meccituálu tiet. Sodâsuárree liihâd muorâst nuubán, ijge tot moonâ mielâstis stuorrâ muorâttes jolgâdâsâi rasta. 

Orásijn lii  stuárráb eellimpiirâs ko niŋálâsâin. Oráseh pyehtih lihâdiđ 60 hehtaar matsâš kuávlust, ko niŋálâsah vuod lihâdeh vyeli 10 hehtaar kuávlust. Niŋálâssáid eellimpirrâs šlaajâ lii tehálâš, tastko tot lii čiivgâi šoddâmpiirâs. Siämmáá eellimpirrâsân iä peesâ eres niŋálâsah, mutâ oráseh pyehtih lihâdiđ maaŋgâi niŋálâsâi eellimpirrâsijn.

## Eellimvyevih
### Raavâd
Sodâsuárree porá šaddoraavâd – uurbijd, iđosijd, loostâid, siemânijd, pähkinijd já muorjijd sehe tälviv eromâšávt suávi já leeibi umolijd, maid tot norá tälvivuárháid. 

### Lasanem
Lasanemäigi álgá njuhčâmáánust. Niŋálâs čivgá vuosmuid čiivgâid cuáŋui-vyesimáánust, já nubbe kime maŋa čiivgah sättih šoddâđ meid kesi-syeinimáánust. Táválávt piäsáduvâst láá kyehti teikkâ kulmâ čiivgâ. Čiivgah eelih eeni revirist loppâkeesi räi, mon maŋa toh usâškyetih jieijâs eellimpirrâs. Táválávt sopâvâš kuávlu kávnoo vyeli 10 kilomeetter keččin šoddâmpiäjust. Sodâsuárree puáhtá eelliđ 5-ihásâžžân.

## Käldeeh