open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lappajärvi

**Lappajärvi** lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Lappajärvist ääsih 2&nbsp;959 olmožid, já ton vijđodâh lii 559,06&nbsp;km², mast 78,76&nbsp;km² lii čääci. Lappajärvi naaburkieldah láá Alajärvi, Evijärvi, Kauhava, Lapua, Veteli já Vimpeli.

## Historjá

Lappajärvi vuáđudui ive&nbsp;1865.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Lappajärvi markkân.

## Siijdah

Itäkylä, Karhusaari, Karvala, Kuoppala, Kärnä, Lamminkylä, Lappajärvi markkân, Luomala, Nissi, Purola, Savonkylä, Söyrinki, Tarvola já Övermark.

## Käldeeh
Lappeenranta

**Lappeenranta** () lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Lappeenrantast ääsih 72 563 olmožid, já ton vijđodâh lii 1 723,56 km², mast 289,78 km² lii čääci. Lappeenranta naaburkieldah láá Imatra, Lemi, Luumäki, Miehikkälä, Ruokolahti já Taipalsaari.

## Historjá

Lappeenranta vuáđudui ive 1649.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Annikkala, Anola (Joutseno), Anola (Lappee), Antamoinen, Armila, Eiskola, Haapajärvi, Haikala, Hanhijärvi, Hanhikemppi, Hartikkala, Haukilahti, Hietala, Hiivaniemi, Hirvisaari, Hujakkala, Hurtanmaa, Hyttilä (Lappee), Hyttilä (Säkkijärvi), Hyvättilä, Hyypiälä, Hämäläisenkylä, Häsälä, Ihaksela, Ihalainen, Iitiä, Illottula, Jokela, Joutseno, Juvakkala, Jänhiälä, Kahila, Kallola, Kanalampi, Kansola, Karhula, Karhusjärvi, Karjalaisenkylä, Karkkola, Karsturanta, Kasukkala, Kattelus, Kauskila, Kemppilä, Kesola, Kiiala, Kilpiänsaari, Kohoniemi, Kokkila, Kontu, Korkia-aho, Korvenkanta, Korvenkylä, Kotola, Kourula, Kourulanmäki, Kouvola, Kuurmanpohja, Kähärilä (Joutseno), Kähärilä (Lappee), Kähärilä (Nuijamaa), Kälvelä, Kärki, Laakkola, Laapio, Lahnajärvi, Laihala, Laihia, Lappeenranta, Lapvesi, Lasola, Lauritsala, Lavola (Lappee), Lavola (Säkkijärvi), Lempiälä, Lensula, Leppälä, Liikka, Lipiälä (Joutseno), Lipiälä (Lappee), Loukola, Luukkala, Luukulkkula, Lyytikkälä, Maajärvi, Marttila, Melkola, Meltola, Mentula, Metsäkansola, Mietinsaari, Mikonsaari, Monola, Montola, Mustola, Muukkola, Muurola, Myllylä, Myllärilä, Myrä, Mäkelä, Nevala, Nuijamaa, Nurmela, Nyrhilä, Nyrkkölä, Oikkola, Ojala, Paakkala, Pahloinen, Pajarila, Parjala, Parkkarila, Partala, Pelkola, Penttilä (Joutseno), Penttilä (Lappee), Piutula, Pohjola, Purala, Pätilä, Rantala, Rapattila, Rapattilajärvenpää, Rasola, Ravattila, Rikkilä, Roiskola, Ruohiala, Ruokola, Rutola, Ryösölä, Saarniala, Saikkola, Saviniemi, Seppälä, Sinkkola, Sirkjärvi, Skinnarila, Soljola, Suikinsilta, Sunila, Suokumaa, Suomalainen, Suurkorva, Säämälä, Taalikkala, Tapavainola, Temola, Tiimola, Timperilä, Tirilä, Tiuruniemi, Toikkala, Toivarila, Tujula (Joutseno), Tujula (Lappee), Tukiala, Turkkila, Törölä, Vainikkala, Vesikkola, Vihtola, Vilkjärvi, Villala, Virkkilä, Väkevälä, Ylijärvi já Yllikkälä.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lapua

**Lapua** () lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Lapuast ääsih 14&nbsp;330 olmožid, já ton vijđodâh lii 750,78&nbsp;km², mast 13,63&nbsp;km² lii čääci. Lapua naaburkieldah láá Alajärvi, Kauhava, Kuortane, Lappajärvi já Seinäjoki.

## Historjá

Lapua vuáđudui ive&nbsp;1865, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1977.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Alahella, Alanurmo, Haapakoski, Hellanmaa, Hirvijoki, Honkimäki, Hyyppä, Härsilä, Karhunmäki, Kauhajärvi, Kiviristi, Koskikylä, Lakaluoma, Lapua markkân, Liuhtari, Länsikylä, Mustamaa, Myllykylä, Männikkö, Ojutkangas, Paavola, Pouttu, Raamattu, Ritakallio, Ritamäki, Ruha, Saarenkangas, Siirilä, Tamppari, Teora, Tiistenjoki, Toijanniemi, Välilä já Ylikylä.

## Käldeeh
Kuávská

**Kuávská** lii loddešlaajâ, mii kulá varbusluudij lahkon. Tot lii Suomâ ucemus vuorâččâslodde. Kuávská lii Kainuu eennâmkoddelodde.

Kuávská lii tobdos eromâšávt tast, ete tot lii uáli loje já puátá uuccâđ já kerjidiđ purrâmuš tullâsoojij já vandârdemkiäinui aldasijn. Sämmilâžân kuávská lii luho lodde. 

## Stuárudâh já olgohäämi

Kuávská kukkodâh lii 26−29 cm, suájái njunekoskâ 40−45 cm já tiäddu 75−95 g. Ores lii stuárráb ko niŋálâs. Kuávská pajepottâ, poođâš robdâuási já uási suájáin láá oranseh. Uáivičokke lii tevkisruškâd. Mudoi kuávská ivne lii ruškisräänis. Nuorâ ohtâgâsâi olgohäämi lii aaibâs siämmáálágán ko niŋálâsâi-uv. Riegistum ohtâgâsâi ave puáhtá miäruštâllâđ olgosumos pođâštolge häämist.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Kuávská iälá Euroop já Aasia kuácceevyevdistielâsist Skandinaviast Mongolian, Ruošân já Kiinan. Suomâst kuávskáh láá enâmustáá Tavenuorttiienâmist, Kainuust já Laapist, mut meid Ruošâ rääji alda ain Maadâ-Suomâ räi. Tuárnus-Kaajaan-Lieksa-linjá máddáápele lavdâm lii sierâlum, mut taavaapele viehâ ohtâlâs. Suomâ kuávskánäälih láá kiäppánâm aainâs-uv Maadâ-Suomâst ennuv meccičuopâttuvâi tiet. Eromâšávt jolgâdinčuoppâmeh já puáris meecij čuoppâm hevâtteh ton eellimpirrâs. Vala 1900-lovo aalgâst kuávská lavdâm lâi ohtâlâs, já tot lâi táválâš meid Maadâ-Suomâst. Kuávlulii uhkevuálásâšvuotâáárvu mield kuávská lii lappum ollásávt Suomâ maadâviestâruásist, já Maadâ-Suomâst Tave-Pohjanmaa räi tot lii uhkevuálásâš. Meid Tave-Suomâ kuávskámereh láá kiäppánâm. Suomâst pessejeh 40 000–80 000 kuávskápaarrâd, mii lii suulân pele Euroop union já 10 % ubâ Euroop meereest.

Kuávská lii päikkilodde já iälá reeviirstis ubâ ive pirrâ. Kuávská áásá mielâstis soojijn, main láá puáris kuácceemeecih já ennuv šadolâšvuođâ rááhtuslâš molsom.

## Lasanem

Niŋálâs ráhtá njuhčâmáánust piervâl kuácceemuorân suullân 2–10 meetter alodâhân. Piervâl lii rahtum oovsijn sehe jievjâst já skođâstum puzâiguin sehe poccuusoksâmijguin. Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust já láálá moonijd 19–20 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist kuulmâ oho ahasâžžân, mut oroh vaanhimij fáárust syeinimáánu räi. Ton maŋa muáddi uđâgáá uážžuh pääcciđ juávkun, já vaanhimeh ääijiv iärásijd meddâl. Juávhu uđâgááh oroh tast parâttâllâm räi. Kuásnii kuávskáh adoptisteh "paijeelmiärálâš uđâgáid". Ko puáris ečilodde jáámá, te ennilodde parâttâl táválávt adoptiouđâgáin.

## Raavâd

Kuávská lii puohporree. Tot porá táválávt muorjijd, siemânijd, tiivrijd já toi kiivsâid, haaškâid, eres luudij uđâgáid sehe vajâldeijei evvisijd. Kuávská norá ubâ keesi purrâmuš täälvi várás já čiähá tom páárhui loomijd já jievjâ siähán.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Latvia

**Latvia** lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Riika.

## Eennâmtieđâ

### Morfologia

Latvia alemus saje lii Gaiziņkalns, mii paijaan 311,6 meetter alodâhân. Tot lii Baltia enâmij nubben alemus saje Eestienâmist leijee Suur Munamägi maŋa.
## Ekonomia

### Energia
Eestieennâm, Latvia já Liettua uáiviministereh vuáláčallii porgemáánust 2023 ohtâsii almosciälkkámuš, mast almottui áigumušâin luovâniđ Ruošâ haldâšem Brell-šleđgâviärmáduvâst sehe servâmist viestâreurooplii vuáhádâhân majemustáá kuovâmáánust 2025. Almosciälkkámušâst Ruošâ haldâšem viärmádâhân kuullâm onnui uhken Baltia enâmij energiatorvolâšvuotân. Miärádâs nannaam-Euroop vuáhádâhân servâmist tohhui ive&nbsp;2018, ko haahâ finnij EU-ruttâdem. Baltian enâmeh servih šleđgâviärmádâhân Puola peht. Baltia enâmeh lijjii Sovjetlito haaldust nube maailmsuáđist ive&nbsp;1991 räi, já toh ärbejii šleđgâvuáháduv tien ääigist.

pienoiskuva|180px|vasen|Pešnirihhááš lii Latvia aalmuglâšlodde.
## Kulttuur

### Aalmuglâšsymboleh
Latvia aalmuglâšlodde lii pešnirihhááš.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Leena Lehtolainen

thumb|270px|Leena Lehtolainen ive 2010
thumb|270px|Leena Lehtolainen ive 2013
**Leena Katriina Lehtolainen** (š. njuhčâmáánu 11. peeivi 1964, Vesanto, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee. Sun lii čáállám ohtsis kyehtlovčiččâm kirjed.

## Kirjeh
Leena Lehtolainen lii čáállám kyehti nuorâiroomaan, kulmânubáloh poolisromanid Maria Kalliost, nelji triller Hilja Ilveskerost, kyehti nooveelčuágálduv, nelji roomaan näimilittoost, oovtâ psykologâlâš triller já oovtâ tiätukirje.

}
| –
|-
| 
| Ovdil vyelgim
| 
| 
| –
|-
| 
| Sukkápäddinieidâ já eres muštâlusah
| 
| 
| nooveelčuágáldâh
|-
| 
| Ko jurdih, et lah vájáldittám
| 
| 
| –
|-
| 
| Voorâ haalu
| 
| 
| –
|-
| 
| 
| 
| 
| –
|-
| 
| Nyeskis čyetikielâ
| 
| 
| –
|-
| 
| Majemuš kesi-ijjâ já eres muštâlusah
| 
| 
| nooveelčuágáldâh
|-
| 
| Lunnáád jiem lamaškin
| 
| 
| –
|-
| 
| 
| 
| 
| –
|-
| 
| Jieggâvahtâ
| 
| 
| –
|-
| 
| 
| 
| 
| –
|-
| 
| 
| 
| 
| tiätukirje
|-
| 
| Vuoigâdvuođâ leijoon
| 
| 
| –
|-
| 
| Pahakkâs čiivgah
| 
| 
| –
|-
| 
| Ryevdikulmâhâš
| 
| 
| –
|-
| 
| 
| 
| 
| –
|-
| 
| 
| 
| 
| –
|-
| 
| Tiikerčalme
| 
| 
| –
|-
| 
| Vavettemesvuođâ loppâ
| 
| 
| –
|-
| 
| 
| 
| 
| –
|-
| 
| 
| 
| 
| –
|-
| 
| 
| 
| 
| –
|}

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lemmee

**Lemmee** ( já ) lii uccâ siijdâš Aanaar kieldâst. Lemmee lii tobdos kollehistorjást já Lemmee aalmuglâšmeeci fiijnâ luándust. Lemmee kuávlust iälá já kuáivu kole tuođâlâš kollekuáivoojuávkku. Siijdâst kávnojeh ijâstâllâm-, raavâdviäsu-&nbsp;já ohjelmpalvâlusah.

## Keejâ meid
* Lemmee aalmuglâšmecci

## Käldeeh
Lemmeejuuhâ

**Lemmeejuuhâ** lii juuhâ Anarist, Suomâst. Tot lii tubdum kolletoidemist já siämmáánommâsâš aalmuglâšmeecist.

## Eennâmtieđâ já luándu

Lemmeejuuvâ kukkodâh lii 80&nbsp;km já kulgâmvijđodâh 687&nbsp;km2. Tot álgá Návgosjeegist já virded kezzin ovdil ko kobdo kollehaammân alda. Lemmeejuuvâst láá čiččâm jävrid já toi kooskâst kezibeh sajeh, moh láá táválávt kuoškah. Jäävrih láá Morgâmjävri, Rovâdâsjävri, Ergijävri, Čuáđgijävri, Sieptâgâšjävri, Muáđhádjävri sehe Äivihjävri. Juuvâ nuorttâriddo lii stuárráámus uásild ciägus já tobbeen láá ollâ tuoddâreh, nuuvt ko Juuvâkielâs, Rovâdâsuáivi sehe Viibuštuoddâreh. Viestârriddo vuod lii täsivub, já tobbeen láá aalmuglâšmeeci väzzimpálgáh. Lemmeejuuvâ sijđojuuvah láá Puškojuuhâ, Vaijuuhâ, Suohpášávži, Rovâdâsjuuhâ sehe Lággujuuhâ.

Lemmeejuuhâ lii meid pivnohis kuálástemsaje. Juuvâ kyelišlaajah láá kuávžur, puško, suávvil, šapšâ sehe&nbsp;vuásku.

## Kollekuáivum

Avveeljuuvâ 1870-lovo kollekavnumij tiet kollekuáivooh irâttii kavnâđ kole meid Lemmeejuuvâst, mut iä luhostum. Kole kavnui iäskán 1940-lovvoost Suohpášávžist, mon maŋa Lemmeejuuvâ alda lii lamaš ain kollekuáivum.

## Keejâ meid
* Morgâmjävri

## Käldeeh
Leppävirta

**Leppävirta** lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Leppävirtast ääsih 9&nbsp;437 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;519,64&nbsp;km², mast 383,66&nbsp;km² lii čääci. Leppävirta naaburkieldah láá Heinävesi, Joroinen, Kuopio, Pieksämäki, Suonenjoki, Tuusniemi já Varkaus.

## Historjá

Leppävirta vuáđudui ive&nbsp;1639.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Haapamäki, Halola, Hankamäki, Hartikansalo, Hiismäki, Huovila, Huovilansalmi, Häikiä, Häyry, Jokilahti, Keinälänmäki, Kohmansalo, Konnuslahti, Kotalahti, Kivijärvi, Kurjalanranta, Lappi, Leppämäki, Leppävirta, Lylymäki, Moninmäki, Mustinmäki, Niinimäki, Nikkilänmäki, Näätänmaa, Oravikoski, Osmajärvi, Paukarlahti, Petromäki, Puponmäki, Rauvastenlahti, Reinikkala, Riihiranta, Saahkarlahti, Saamainen, Saijanlahti, Sarkamäki, Sarkaniemi, Soinilansalmi, Sorsakoski, Särkilahti, Särkijärvi, Tahvanala, Tanskansaari, Takkula, Timola, Tuppurinmäki, Unnukansalo, Valkeamäki, Valkeisenrant já Vehmaansalo.

## Käldeeh
Lesotho

**Lesotho kunâgâskodde** (maadâsothokielân * 'Muso oa Lesotho*) ađai **Lesotho** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Maseru.

## Eennâmtieđâ
Lesotho vijđodâh lii 30&nbsp;355&nbsp;km², mast 0&nbsp;km² (0&nbsp;%) lii čääci. Vijđoduv mield Lesotho lii maailm 141. stuárráámus staatâ.

### Morfologia

Lesotho alemus saje lii Thabana Ntlenyana čokke, mii paijaan  m alodâhân. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lestijärvi

**Lestijärvi** lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Lestijärvist ääsih 715 olmožid, já ton vijđodâh lii 559,06&nbsp;km², mast 78,76&nbsp;km² lii čääci. Lestijärvi naaburkieldah láá Halsua, Kinnula, Kokkola, Perho, Reisjärvi, Sievi já Toholampi.

## Historjá

Lestijärvi vuáđudui ive&nbsp;1868.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Lestijärvi markkân.

## Siijdah

Kiiskilä/Niemi, Lestijärvi markkân, Mattila, Syri, Tikka, Tuikka, Yli-Lesti já Änäkkälä.

## Kovegalleria

Lestijärvi municipal office 20190703.jpg|


## Käldeeh
Laukaa

**Laukaa** () lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Laukaast ääsih 18&nbsp;853 olmožid, já ton vijđodâh lii 825,59&nbsp;km², mast 177,10&nbsp;km² lii čääci. Laukaa naaburkieldah láá Hankasalmi, Jyväskylä, Konnevesi, Toivakka, Uurainen já Äänekoski.

## Historjá

Laukaa vuáđudui ive&nbsp;1593.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Haapala, Harhala, Hoho, Kuhaniemi, Kuusa (tâi Kuusaa), Lankamaa, Laukaa markkân, Laukkavirta (ađai Tarvaala), Leinola, Leppävesi, Lievestuore, Metsolahti, Saarilampi, Savio, Simuna, Tervatehdas, Tiituspohja, Valkola, Vehniä, Vihtasilta, Vihtavuori, Vihtiälä, Vuontee já Äijälä.

## Käldeeh
Liberaalpiäládâh - Rijjâvuotâ valjiđ

thumb|Liberaalpiäláduv logo
**Liberaalpiäládâh - Rijjâvuotâ valjiđ** (, ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin.

## Fáádást eres soojijn
* Táálááh Suomâst registeristum piäláduvah sämikielâin
* Rekisteröidyt puolueet 
* Liberaalpiäláduv nettisiijđoh 

## Käldeeh
Libreville

**Libreville** lii Gabon stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Libya

**Libya staatâ** () ađai **Libya** () lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Tripoli.

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih
Libya lii staatâ tave-Afrikist. Libya ránnjástaatah láá viestârist Tunisia já Algeria, mäddin Niger já Tšad, maadânuorttân Sudan já nuorttân Egypt.
### Geologia
#### Tullâväärih

Libyast láá kulmâ tullâvääri. Tain alemus lii Haruj (1 200 m). Ton majemuš russoom lâi 2 310 ± 810 ihheed tassaaš. Eres tullâväärih láá Gharyan vulkaanisâš kieddi, mon majemuš russoom lâi pleistoseenist, já Waw an Namus, mon majemuš russoom lâi holoseenist.

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Libyast ääsih suulân 6,8 miljovn olmožid, kiäin 97 % láá sunnimuslimeh. 

### Kielah
Libya virgálâš kielâ lii arabiakielâ, mutâ ton lasseen sárnuh berberkielâid, eŋgâlâskielâ já italiakielâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lieksa

**Lieksa** teikâ **Liäkšá** lii kaavpug Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Lieksast ääsih 10&nbsp;869 olmožid, já ton vijđodâh lii 4&nbsp;067,71&nbsp;km², mast 649,82&nbsp;km² lii čääci. Lieksa naaburkieldah láá Ilomantsi, Joensuu, Juuka, Kontiolahti, Kuhmo já Nurmes.

## Nommâ já ton sujâttem

Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu, já tain iä tábáhtuu konsonantij teikâ vokalij nubástusah (ol.&nbsp;illativ Lieksan já ol.&nbsp;lokativ Lieksast). Taan kaavpug tábáhtusâst käldein kávnoo kuittâg meiddei nommâ *Liäkšá*, mii sojá siämmáánáál ko 2-staavvâlsiih á-maadâ nomineh.

## Historjá

Lieksa vuáđudui ive&nbsp;1936.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Egyptinkorpi, Hattusaari, Hattuvaara, Höntönvaara, Hörhö, Jaakonvaara, Jamali, Jongunjoki, Kelvä, Kitsinvaara, Koli, Kontiovaara, Kuorajärvi, Kylänlahti, Lamminkylä, Lapalie, Louhivaara, Mätäsvaara, Märäjälahti, Nurmijärvi, Ohtavaara, Pankakoski, Pankajärvi, Puso, Romppala, Ruunaa, Saarivaara, Keträvaara, Savijärvi, Siikavaara, Sikovaara, Sokojärvi, Sokovaara, Surpeenvaara, Uusikylä, Varpanen, Vieki, Viensuu, Vuonisjärvi já Vuonislahti.

## Käldeeh
Liechtenstein

**Liechtenstein** lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Vaduz.

## Eennâmtieđâ

### Morfologia

Liechtenstein alemus vääri lii Grauspitz, mii paijaan 2&nbsp;599 meetter alodâhân.
## Haldâttâh já politiik

### Kuávlulâš jyehim
#### Kieldah
Liechtensteinist láá 11 kieldâd, 6 Oberlandist já 5 Unterlandist:

* Oberland: Balzers, Planken, Schaan, Triesen, Triesenberg já Vaduz.
* Unterland: Eschen, Gamprin, Mauren, Ruggell já Schellenberg.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Liettua

**Liettua täsiväldi** () ađai **Liettua** lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Vilna.

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih
Liettua lii staatâ Euroopist Nuorttâmeerâ riddoost. Tot lii mädimus já stuárráámus Baltia staatâin. Liettua ránnjástaatah láá tavveen Latvia, mäddin Puola já Ruoššâ (sierâ leijee Kaliningrad kuávlu), já mäddin já nuorttân Vielgis-Ruoššâ. 

### Morfologia

Liettua alemus saje lii Aukštojas, mii paijaan 294 meetter alodâhân.

## Ekonomia
### Energia
Eestieennâm, Latvia já Liettua uáiviministereh vuáláčallii porgemáánust 2023 ohtâsii almosciälkkámuš, mast almottui áigumušâin luovâniđ Ruošâ haldâšem Brell-šleđgâviärmáduvâst sehe servâmist viestâreurooplii vuáhádâhân majemustáá kuovâmáánust 2025. Almosciälkkámušâst Ruošâ haldâšem viärmádâhân kuullâm onnui uhken Baltia enâmij energiatorvolâšvuotân. Miärádâs nannaam-Euroop vuáhádâhân servâmist tohhui ive&nbsp;2018, ko haahâ finnij EU-ruttâdem. Baltian enâmeh servih šleđgâviärmádâhân Puola peht. Baltia enâmeh lijjii Sovjetlito haaldust nube maailmsuáđist ive&nbsp;1991 räi, já toh ärbejii šleđgâvuáháduv tien ääigist.

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Liettuast ääsih ohtsis suulân 2,8 miljovn olmožid. 

### Kielah
Liettua virgálâš kielâ lii liettuakielâ.

### Kaavpugeh
Liettua uáivikaavpug lii Vilna. Eres teháliih kaavpugeh láá Klaipėda já Kaunas, main maajeeb lâi ohtâ kuulmâ ive&nbsp;2022 Euroop kulttuuruáivikaavpugist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Liivikielâ

thumb|Liivikielâ sárnumkuávlu
**Liivikielâ** lii nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ. Liivikielâst láá suulân 200 sárnod. Liivikielâ suvâttui, mut tääl tot lii ellee kielâ.

## Liivikielâ, võrokielâ já eestikielâ viärdádâllâm

## Kirjálâšvuotâ
### Kirjeh
* Kettunen, Lauri: *Untersuchung über die livische Sprache.* Eesti Vabariigi Tartu Ülikooli Toimetused. Bd 8,3. Tartu 1925.
* Posti, Lauri: Grundzüge der livischen Lautgeschichte. Helsinki, 1942.
* de Sivers, Fanny: *Parlons live.* Editions l'Harmattan, Paris 2001. ISBN 2-7475-1337-8.
* Tveite, Tor: The case of the object in Livonian: a corpus based study. Helsinki: Helsingin yliopisto, Suomalais-ugrilainen laitos, 2004.
* Wiik, Kalevi: Liivin katko. Turku: Turun yliopisto, 1989.

### Sänikirjeh
* Liivikielâ e-sänikirje
* Kettunen, Lauri: Livisches Wörterbuch: mit grammatischer Einleitung. Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura, 1938 (1999).
* Laakso, Johanna: *Rückläufiges Wörterbuch des Livischen, anhand des Livischen Wörterbuches von Lauri Kettunen*. Lexica Societatis Fenno-Ugricae. Bd 5,2. Suomalais-ugrilainen seura, Helsinki 1988. ISBN 951-9403-20-5.
* Sjögren, Johan Andreas: *Livisches Wörterbuch. Livische Grammatik.* Gesammelte Schriften Bd 2. Hrsg. v. F. J. Wiedemann. Imperatorskaja Akademija Nauk. Eggers, St. Petersburg 1861, 1868, Zentralantiquariat, Leipzig 1969 (Nachdr.).

## Käldeeh
Lilongwe

**Lilongwe** lii Malawi uáivikaavpug já ässeelohhoos mield meid ton stuárráámus kaavpug.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Liminka

**Liminka** teikâ **Limiŋga** teikâ **Limiŋka** () lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Liminkast ääsih 10&nbsp;258 olmožid, já ton vijđodâh lii 651,71&nbsp;km², mast 14,40&nbsp;km² lii čääci. Liminka naaburkieldah láá Kempele, Lumijoki, Muhos, Oulu, Siikajoki, Siikalatva, Tyrnävä já Vaala.

## Nommâ

Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu. Taan kieldâ tábáhtusâst käldein kávnojeh kuittâg meiddei noomah *Limiŋga* já *Limiŋka*.

## Historjá

Liminka vuáđudui ive&nbsp;1477.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Ala-Temmes, Liminka, Rantakylä já Virkkula.

## Kovegalleria


Liminka Church 2006 04.JPG|
Liminka church 20080726 04.jpg|
Liminka railway station.jpg|
Liminka Art School 20090306.JPG|
Rectory Liminka 2006 07 26.JPG|


## Käldeeh
Linjâšauto

[200px|thumb|right|Linjâšauto [Oslost]]
**Linjâšauto** teikkâ **bussi** lii stuorrâ auto, moin maaŋgâs pyehtih mađhâšiđ siämmáá ääigi.

## Kirjálâšvuotâ
* Kurkinen, Jari: Suomen autokoriteollisuuden historia. Helsinki: Autokoriteollisuus ry, 2001. ISBN 978-952-91-3987-3. 
* Levä, Kimmo (toim.): Maantien ässät: linja-auto 100 vuotta Suomessa (Mobilia-vuosikirja 2005). Kangasala: Mobilia, 2005. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Linthal

**Linthal** lii oovdiš kieldâ Glarus kantonist Sveeicist. Ive&nbsp;2024 loopâst Linthalist assii 1&nbsp;041 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 131,24&nbsp;km². Linthal lii 662&nbsp;m merâtääsi paajaabeln.

## Historjá
Linthal kieldâ lopâttui ive&nbsp;2010 loopâst, ko Betschwanden, Braunwald, Elm, Engi, Haslen, Linthal, Luchsingen, Matt, Mitlödi, Rüti, Schwanden, Schwändi já Sool kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Süd kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 9&nbsp;849 olmožid (31.12.2024), já ton vijđodâh lii 430,03&nbsp;km2.

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Linthalist assii 994 olmožid ive&nbsp;1777, 1&nbsp;538 olmožid ive&nbsp;1799, 1&nbsp;745 olmožid ive&nbsp;1850, 2&nbsp;301 olmožid ive&nbsp;1880, 1&nbsp;894 olmožid ive&nbsp;1900, 1&nbsp;741 olmožid ive&nbsp;1950, 2&nbsp;645 olmožid ive&nbsp;1960, 1&nbsp;458 olmožid ive&nbsp;1970, 1&nbsp;200 olmožid ive&nbsp;2000 já 1&nbsp;088 olmožid ive&nbsp;2010.

Čuávuváá tavlustuvâst lii Linthal ässeeloho ive&nbsp;2017 rääjist Glarus Süd kieldâ virgálij nettisiijđoi mield:

## Fáádást eres soojijn

* Glarnerland (eŋgâlâskielân)

## Käldeeh
Liperi

**Liperi** () lii kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Liperist ääsih 12&nbsp;020 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;161,23&nbsp;km², mast 434,36&nbsp;km² lii čääci. Liperi naaburkieldah láá Heinävesi, Joensuu, Kontiolahti, Polvijärvi, Rääkkylä, Savonlinna já Outokumpu.

## Historjá

Liperi vuáđudui ive&nbsp;1875.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Ahonkylä, Härkinvaara, Kaatamo, Käsämä, Korpivaara, Kompero, Liperi markkân, Liperinsalo, Leppälahti, Mattisenlahti, Risti, Roukalahti, Salokylä, Tutjunniemi, Vaivio, Viinijärvi já Ylämylly.

## Käldeeh
Lipetsk

**Lipetsk** () lii kaavpug Ruošâst Voronež-juuvâ riddoost. Tot lii Lipetsk kuávlust.

## Historjá
Lipetsk vuáđudui ive&nbsp;1703, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1779.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lismá

**Lismá** teikâ **Lišme** teikâ **Čálkku** () lii siijdâš Aanaar kieldâst Avveeljuuvâ já Riemâšjuuvâ kooskâst. Sijdâ lii Lemmee aalmuglâšmeeci siste. Ive&nbsp;2019 Lismáást assii 16&nbsp;olmožid.

## Nommâ
*Čálkku* lii siijdâ puárásub nommâ, mii lâi kiävtust talle ko čáálkuh (Länsmaneh) assii tobbeen.

## Käldeeh
Littoinen

[thumb|[Littois ryevdirađesajattâh]]
thumb|upright|Littois läđđeefabrik ive 2006
**Littoinen** lii čuákkipäikki Maadâ-Suomâst Kaarina já Lieto kieldâi rääji alne. Tolebáá tot kuulâi Piikkiö kieldân še, mut Piikkiö šoodâi Kaarina kieldâ uássin ive&nbsp;2009. Kaskoo Littois lii Littoisjävri. Littois čuákkipäikki huksejui 1700-lovvoost, ko kuávlust tooimâi läđđeefabrik. Fabrik ij innig tooimâ, mut ton kevttim tááluh láá ain-uv ceggust. Littoisiist lâi tolebáá ryevdirađesajattâh, kost ellii meiddei V.&nbsp;I.&nbsp;Lenin ive&nbsp;1907.

Littoisiist assii 7&nbsp;167 olmožid ive&nbsp;2009. Tääl Littoisijn tuáimih Littois vyeliškovlâ, Kotimäki ohtâlâsškovlâ já maŋgâ peivikiäju.

## Käldeeh
Lobamba

thumb|Eswatini parlamenttáálu Lobambast
**Lobamba** lii Eswatini historjálâš uáivikaavpug já tááláá ääigi-uv ton lahâasâttemlâš uáivikaavpug, kost parlament čokkáá. Lobamba lii Hhohho haldâttâhkuávlust staatâ taveuásist.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Loka tulvâdemjävri

**Loka tulvâdemjävri** teikkâ tuše **Lokka** lii tulvâdemjävri Suáđigil kieldâst, Laapi eennâmkoddeest.

Loka tulvâdemjäävri vijđodâh lii koskâmiärálávt 315&nbsp;km2 já tot lii Euroop union stuárráámus tulvâdemjävri. Loka kulgâmvijđodâh lii 2&nbsp;352&nbsp;km2 já tot kulá Kiemâjuuvâ čácádâhân. Lokka lii ovtâstittum Porttâpäävti tulvâdemjáávrán Vuáču kanavain. Lokka finnee čääsis Tanka- já Luirojuuvâin sehe Porttâpäävtist. Luirojuuhâ juátkoo Loka maŋa já luáštá Kitisâžân, mii vuod luáštá Kiemâjuuhân.

Loka tevdim aalgij ive&nbsp;1967, nuuvt ko Porttâpäävti-uv. Jäävri rähtim finnij ennuv kritikijd páihálâš ulmuin já luándusuojâleijein. Loka vuálá paccii kulmâ siijdâ: Korvanen, Alariesto já Mutenia sehe Euroop stuárráámus jeggi, Posoaapa.

## Käldeeh
Liepāja

**Liepāja** lii kaavpug Latviast. Liepājast ääsih 68&nbsp;568 olmožid. Ton vijđodâh lii 60,37&nbsp;km² já alodâh 14&nbsp;m.

## Historjá
Liepāja vuáđudui ive&nbsp;1252, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1625.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lomé

thumb|Ráávhutuvvááš Lomést
**Lomé** lii Togo stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Loreto

**Loreto** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Loretost ääsih 12&nbsp;898 olmožid. Ton vijđodâh lii 17,90&nbsp;km², já alodâh 127&nbsp;m. Loreto naaburkieldah láá Castelfidardo, Porto Recanati já Recanati.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Costabianca, Grotte, Stazione, Villa Berghigna, Villa Costantina já Villa Musone.

## Fáádást eres soojijn

* Loreto kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Loreto veduta 02.jpg
Loreto250706.JPG
Veduta Loreto 04.jpg
Apostolic Palace (16th century) by Donato Bramante, Antonio da Sangallo il Giovane and others at Loreto Ancona (27551837004).jpg
Piazza Garibaldi (Loreto).jpg
Mura di Loreto 01.jpg
Scorcio di Loreto 07.jpg


## Käldeeh
Loro Piceno

**Loro Piceno** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Loro Picenost ääsih 2 269 olmožid. Ton vijđodâh lii 32,58 km², já alodâh 436 m. Loro Piceno naaburkieldah láá Colmurano, Massa Fermana, Mogliano, Montappone, Petriolo, Ripe San Ginesio, Sant'Angelo in Pontano já Urbisaglia.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Borgo San Lorenzo, Passo Loro, San Valentino, Varco já Vignali Bàgnere.

## Käldeeh
Los Angeles

**Los Angeles** lii kaavpug Kalifornia uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii Kalifornia uásistaatâ stuárráámus kaavpug já Ovtâstum staatâi nubben stuárráámus kaavpug tállân New York maŋa. Tobbeen ääsih ohtsis suulân 4 miljovn olmožid.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Kuávžur

**Kuávžur** (*Salmo trutta*) lii luosâlágán kyelišlaajâ.

## Stuárudâh já häämi
Kuávžur sulâstit ennuv luosâ (*Salmo salar*). Luosâ já kuávžur iärutteh tast, ete kuávžur tiälhuh láá ubâ ertpeeleest já luosâst toh láá tuše erttisárgá paajaabeln. Nubbe táválâš iäru lii tot, ete kuávžur peeccih lii táválávt njuolgâd já luosâst tast lii ceehis. Taah tubdâstemvyevih iä lah vissáseh, mut čuomâsčáittusijn finnee aaibâs vises vástádâs. Kuávžur lii meid ucceeb ko luosâ, táválávt 35–70 cm. Kuávžur uážži lii táválávt ooraansruopsâd, mut tot puáhtá leđe ereslágán eellimpiirâs já ravâdâs keežild.

## Lavdâm
Kuávžur luándulâš lavdâmkuávlu lii Tave- já Koskâ-Euroop. Kuávžur lii kuittâg-uv ištâdum maaŋgâ kuávlun, ovdâmerkkân Amerikân, motomáid Aasia enâmáid, Australian já Uđđâ Seelandân. Uđđâ soojijn kuávžurist lii puáttám uhke kuávlu páihálijd šlaajáid, já ton tiet tot lii luokittâllum čyeđe háitulumos vieresšlaajâ juávkun.

Suomâst kuávžurijd kalga ištâdiđ motomáid čácáduvváid, ko čäcivyeimi- já čäciputestemlágádâsah tovâtteh šlaajân hááituid. Kuávžur pivdomitoh láá tárkká miärášum: Válduášálâš pivdomitto lii 60 cm, mut Laapi kuávlust tot lii táválávt 50 cm. Ive 2019 aalgâ rääjist ij lah innig loválâš pivdeđ kuávžurijd Suomâ merâkuávluin.

## Eellimkiärdu
Kuávžureh šaddeh kiđđuv koođoost táválávt juuhân teikkâ aijui. Algaašmudo maŋa toh vyelgih vandârdiđ, teikkâ pääcih juuhân. Muáddi vandârdemive maŋa toh puátih maasâd siämmáá juuhân lasaniđ. Niŋálâskuávžur puátá suhâjuátkimahan 3–5 ive ahasâžžân. Kuávžur paarrân heivejeh puoh kuávžureh, ađai meerâst teikkâ jäävrist puáttám stuorrâ kuávžur sáttá aaibâs pyereest valjiđ paarrân juuvâst iällám ucceeb kuávžur.

Eellimpiirâs ravâdâstile já máhđulâšvuođah peessâđ eres čácádâhân vaigutteh toos, ete páácá-uv kuávžur šoddâmjuuhân, vâi vuálgá-uv tot stuárráb sajan eelliđ. Šoddâmjuuhân pááccám kuávžur šadda vánásub raavâd tiet hitásubbooht, ko vandârdemkuávžureh moh poreh uccâ kuolijd stuorrâ jaavrijn. Tot meid puátá suhâjuátkimahan ucebin ko vandârdemkyeleh.

## Ekologâlâš häämih
Kuávžur lii luokittâllum vandârdemlattim keežild kuulmâ ekologâlâš háámán. Toh láá merâkuávžur, jävrikuávžur já vejehâš.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Louisiana

**Louisiana** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Baton Rouge já stuárráámus kaavpug lii New Orleans. Louisiana uásistaatâst ääsih ohtsis paijeel 4,6 miljovn olmožid (2020).

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Loviisa

thumb|295px|Loviisa kirkko
**Loviisa** () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Loviisast ääsih 14&nbsp;754 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;751,52&nbsp;km², mast 931,76&nbsp;km² lii čääci. Loviisa naaburkieldah láá Kouvola, Lapinjärvi, Myrskylä, Porvoo já Pyhtää. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.

## Historjá
Loviisa vuáđudui Pernaja Degerby-raccutáálu enâmáid ive&nbsp;1745 *Degerby*-nommâsâš räji- já staappâlkaavpugin tondiet ko Ruotâ já Ruošâ rääji sirdâšui uárjás Tuurku ráávhust ive&nbsp;1743. Ive&nbsp;1752 Ruotâ kunâgâs Aadolf Fredrik eelij kaavpugist já adelij kaavpugân uđđâ noomâ *Loviisa* káálgus mield ađai roonnig Loviisa Ulriika&nbsp;mield.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Antinkylä (Antby), Fantsnäs, Hakalehto (Hagalund), Haravankylä (Räfsby), Hattom, Isnäs, Källa, Köpbacka, Myllyharju (Kvarnåsen), Määrlahti (Märlax), Rauhala (Fredsby), Svartholma (Svartholm), Svenäs, Uusikaupunki (Nystaden, "Nystan"), Valko (Valkom), Valkolampi (Valkomträsk), Vanhakaupunki (Gamlastan), Varvi (Varvet), Vårdö já Tesjoki (Tessjö).

## Käldeeh
Luanda

**Luanda** lii Angola stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lugano

**Lugano** lii kaavpug Ticino kantonist Sveeicist. Luganost ääsih 62&nbsp;754 olmožid. Ton vijđodâh lii 75,85&nbsp;km² já alodâh 275&nbsp;m. Lugano lii stuárráámus italiakielâlâš kaavpug Italia ulguubeln.

## Historjá
Lugano kieldâ vuáđudui virgálávt ive&nbsp;1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 

## Kieldâlahtemeh
### 1972
Cuáŋuimáánu 23. peeivi 1972 Brè-Aldesago já Castagnola kieldah lahtojii Luganon.
### 2004
Cuáŋuimáánu 4. peeivi 2004 Breganzona, Cureggia, Davesco-Soragno, Gandria, Pambio Noranco, Pazzallo, Pregassona já Viganello kieldah lahtojii Luganon.
### 2008
Cuáŋuimáánu 20. peeivi 2008 Barbengo, Carabbia já Villa Luganese kieldah lahtojii Luganon.
### 2013
Cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013 Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.
#### Aalmugjienâstem 20.11.2011
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiitii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20.&nbsp;peeivi&nbsp;2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Luganost jienâstii 11&nbsp;821 olmožid. Sist 9&nbsp;029 ađai 78,17 % tuhhiittii kieldâlahtem.

#### Aalmugjienâstem 11.3.2012
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive&nbsp;2012. Njuhčâmáánu 11.&nbsp;peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Luganost jienâstii 12&nbsp;468 olmožid. Sist 9&nbsp;668 ađai 80,78 % tuhhiittii kieldâlahtem.

## Kaavpuguásih

## Kovegalleria

Vue de Lugano.jpg
Lugano San Lorenzo esterno.jpg
Lugano San Rocco.JPG
Santa Maria di Loreto (Lugano) - 01.jpg
Piazza riforma.JPG
BancadelGottardo(Botta).JPG
Lugano sud est.jpg
Vue de Lugano et du lac depuis le Monte Brè 04.JPG
Villa Ciani 03.JPG


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lumijoki

**Lumijoki** lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Lumijokist ääsih 2&nbsp;036 olmožid, já ton vijđodâh lii 290,29&nbsp;km², mast 76,42&nbsp;km² lii čääci. Lumijoki naaburkieldah láá Hailuoto, Liminka, Oulu já Siikajoki.

## Historjá

Lumijoki vuáđudui ive&nbsp;1867.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Siijdah

Korvenkylä, Luonnostakylä, Lapinkylä, Ukuranperä, Varjakka, Ylipää já Alapää.

## Kovegalleria


Lumijoen kirjasto.jpg|
Lumijoki School 20150622.JPG|


## Käldeeh
Lupita Nyong'o

**Lupita Amondi Nyong'o** (š. njuhčâmáánu 1. peeivi 1983, México, Meksiko) lii meksikolâš-kenialâš čaittâleijee. Ive 2014 sun vuoitij Oscar-palhâšume rolâstis elleekooveest 12 Years a Slave. 

## Eellim

Lupita Nyong'o šoodâi njuhčâmáánu 1. peeivi 1983 Méxicost. Suu vaanhimeh lává kenialiih Dorothy Ogada Buyu Nyong'o já Peter Anyang' Nyong'o, kiäid lijjii ááijám Keniast meddâl pooliitlâš suujâi tet, mutâ peerâ puovtij maccâđ Kenian, ko Lupita lâi val páárnáš. Lupita vietij-uv pärnivuođâs já nuorâvuođâs Keniast ovdilgo 16-ihásâžžân suu vaanhimeh vuolgâttáin suu čiččâm mánuppajan maassâd Meksikon oppâđ espanjakielâ. Maŋeláá sun vuolgij Ovtâstum staatáid jotteeđ Hampshire College Amherstist, Massachusettsist, kost sun valmâštui elleekovesyergi uápuin ive 2003.

## Karrieer
Lupita Nyong'o finnij vuossâmuu roolâ ive 2008. Sust lâi talle uáiviroolâ uánihisfiilmâst *[[East River]]*. Sust šoodâi pegâlmâs ive 2013, ko sun čaittâlij elleekooveest *[[12 Years a Slave (elleekove)|12 Years a Slave]]*, mast sun vuoitij Oscar-palhâšume (nissoonuálgiroolâ).

## Filmografia
Käldee:  IMDb
### Elleekoveh

### Televisio

### Videospeelah

## Kovegalleria

Lupita Nyong'o, by Gordon Correll.jpg|
Lupita Nyongo - 2016.jpg|
Lupita Nyong'o by Gage Skidmore 3.jpg|


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Luxemburg

**Luxemburg** teikkâ **Luxemburg stuorrâfurstâkodde** (,  já ) lii uccâ staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug, Luxemburg, lii ohtâ Euroop union neelji virgálii uáivikaavpugist.

## Eennâmtieđâ
Luxemburg vijđodâh lii 2&nbsp;586&nbsp;km², mast 0&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Luxemburg lii maailm 178. stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Luxemburg lii jiečânâs staatâ Viestâr-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá nuorttân Saksa, mäddin Ranska já uárjin Belgia. Luxemburgist staatârääjih láá ohtsis 327 km. Kuhemus rääji lii rääji Belgiain, mii lii 130 km. Uánihumos rääji vist lii 69 km rääji Ranskain.

Luxemburg lii siseennâmstaatâ ađai tast ij lah ollágin merâriddo.

### Morfologia
[thumb|left|[Kneiff lii Luxemburg alemus saje.]]
Luxemburg alemus saje lii Kneiff čokke (560&nbsp;m). Ton vyeligumos saje vist lii Mosellejuuvâ riddo (133 m).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lyeme

**Lyeme** (*Rubus chamaemorus*) lii jeggimyerji, já tom kávná enâmustáá tagarijn jeegijn, kost tarfe šadda.

## Lyeme suomâkielân já eres sämikieláid

* suomâkielân: lakka
* maadâsämikielân: laddeh
* umesämikielân: laaddaga
* pittáámsämikielân: láddak
* juulevsämikielân: láttak
* orjâlâškielân: luomi, luome
* nuorttâlâškielân: lueʹm

## Kiävttu sämmilij kulttuurist

Lyeme lii lamaš tehálâš myerji sämmilijd sehe purrâmâššân ete kävppikálvun.

Luámánijn láá C- já E-vitamiineh, foolisuvrâ já sááiguh. Luámánijn lii eenâb C-vitamiin ko appelsiinijn já oovtâ desilitterist finnee oovtâ peeivi C-vitamiinmeeri. Lyeme lii puoh njálgásumos vorâsin. Tom puáhtá siäiluttiđ vuoššum hillon, jieŋâst teikkâ säppin.

## Kovegalleria

Rubus chamaemorus LC0151.jpg|
Cloudberries.jpg|
Homemade cloudberry jam.jpg|


## Käldeeh
Lávurdâh

**Lávurdâh** teikkâ **lávárdâh** lii ohopeivi mii lii vástuppeeivi já pasepeeivi kooskâst. Tot lii oho kuuđâd peivi. Roomalâš já juuvdálâš kalenderist tot lii oho majemuš peivi. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
M

thumb|M
**M** lii läättinlâš puustavoornig 13. já anarâškielâ puustavoornig 18. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Luosâ

**Luosâ** (*Salmo salar*) lii kyeli, mii kulá luosâkuolij laahkon. 

## Tobdomeerhah
Luosâ sulâstit kuávžur (*Salmo trutta*). Kuolij stuárráámuuh iäruh láá tiälhuh já peeccih. Luosâst láá tiälhuh tuše pajerummâšist já ton pecihist lii ceehis. Kuávžurist vuod láá tiälhuh meid ertpeelij vyeliuásist, já ton peeccih lii njuolgâd. Luosâ ertpeleh láá siilbah, selgi lii tevkkâd, já čuávji čuovvâd. Oresluosân šadda kođo ääigi uálulân ruákki. Pivdum luosâ kukkodâh lii táválávt 70–110 cm já tot tiäddá 3–27 kg.

## Lavdâm
Euroopist luosâ luándulâš lavdâmkuávlu lii Nuorttâmeerân, Baareencmeerân, Taažâmeerân, Tavemeerân já Euroop Atlantân lyeštee juuvah já merâkuávluh Novaja Zemljast já Ruánááenâmist Espanja já Portugal räi. Meid Island já Stuorrâ-Britannia juuvâin eelih luosah. Jävriluosah eelih motomijn Taažâ, Ruotâ já Ruošâ čácáduvâin sehe Suomâst Vuoksi čácáduvâst já Aanaarjäävrist. Tave-Amerikist luosah láá Ruánááeennâm já Ovtâstum staatâi koskâsâš merâkuávlust.

Juuvâi čäcivyeimilágádâsah láá tuššâdâm luosâi lasanemmáhđulâšvuođâid, já luosânaalijd kalga paijeentoollâđ ištâdmáin já šoddâdmáin. Suomâst luosâ lii lasanâm paijeel kyehtlov juuvâst, mut čácivyeimilágádâsâi tiet tot lassaan Nuorttâmeerâ juuvâin innig tuše Tuárnusjuuvâst já Simojuuvâst. Nuorttâmeerâ juuvâi lasseen luosâ tiättoo Suomâst Tiänujuuvâst já Njiävđámjuuvâst, moh lyeštih Baareencmeerân.

## Raavâd
Luosâalgaah poreh čielgitävtittemes elleid. 1–2 ive ahasâžžân toh purâškyetih meeini já kyelialgaid. Meerâst toh poreh vistig uccâ kuolijd sehe rapuelleid já maŋeláá tuše kuolijd. Nuorttâmeerâst luosâ táválumos ravâdin láá kilohaili já siilâk.

## Lasanem
Luosâ kođá juuvâst čohčuv, 1–4 merâive maŋa. Kođo tábáhtuvá kuoškâst, čievrâponneest. Vistig niŋálâs ocá pyeri kođosaje já kuáivu toos kyepi. Ko kyeppi lii vaalmâš, te niŋálâs almoot tast já luosah kođeh. Táválávt ohtâ luosâpaarâ kođá maaŋgâ kuápán. Algaah čalgeh kiđđuv suulân vyesimáánu ääigi. Luosah jäämih maŋgii kođo maŋa , mut motomeh sättih kuuđđâđ kyehti teikkâ kulmâ keerdi. Puárásumos luosâ lii lamaš 13-ahasâš.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Luoto

**Luoto** () lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Luotost ääsih 5&nbsp;530 olmožid, já ton vijđodâh lii 853,28&nbsp;km², mast 710,83&nbsp;km² lii čääci. Luoto naaburkieldah láá Kokkola, Kruunupyy, Pedersöre já Pietarsaari. Kieldâ lii kyevtikielâlâš.

## Historjá

Luoto vuáđudui ive&nbsp;1867.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Käldeeh
Maadâ-Afrik

**Maadâ-Afrik**, virgálávt **Maadâ-Afrik täsiväldi**, lii täsiväldi Afrikist. Tast láá kulmâ uáivikaavpug: Kapkaavpug (lahâasâttemlâš), Pretoria (haaldâtlâš) já Bloemfontein (riehtilâš).

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih
Maadâ-Afrik lii staatâ máddáápiäláá Afrikist. Maadâ-Afrik ránnjástaatah láá Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mosambik já Eswatini. Lesotho lii enklaavin Maadâ-Afrik siste. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Maadâ-Amerik

**Maadâ-Amerik** lii Amerik maadâuási.

## Staatah já kuávluh
### Jiečânâs staatah

### Epijiečânâs kuávluh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Maadâ-Amerik staatah

• 25px|border Argentiina

• 25px|border Bolivia

• 25px|border Brasilia

• 25px|border Chile

• 25px|border Ecuador

• 25px|border Guyana

• 25px|border Kolumbia

• 25px|border Paraguay

• 25px|border Peru

• 25px|border Suriname

• 25px|border Uruguay

• 25px|border Venezuela
Maadâ-Carolina

**Maadâ-Carolina** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Columbia.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Maadâ-Vaarjâg

**Maadâ-Vaarjâg** (,  já ) lii kieldâ Taažâst. Ive 2025 aalgâst Maadâ-Vaarjâgist assii 9&nbsp;963 olmožid, já kieldâ vijđodâh lâi 3&nbsp;971,42&nbsp;km², mast 512,57&nbsp;km² lâi čääci.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Maadâ-Korea

thumb
**Maadâ-Korea** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Soul.

## Eennâmtieđâ
Maadâ-Korea vijđodâh lii 99&nbsp;720&nbsp;km², mast 2&nbsp;800&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Maadâ-Korea lii maailm 109.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Maadâ-Korea lii täsiväldi Aasiast. Ton áinoo ránnjástaatâ lii tavveen Tave-Korea. Maadâ-Koreast staatârääjih láá ohtsis 237&nbsp;km. Tastko staatâst lii tuše ohtâ ránnjástaatâ, ton kuhemus já uánihumos rääji lii 237&nbsp;km rääji Tave-Koreain. Maadâ-Korea rájášuvá nuorttân Jaapaanmeerân, mäddin Nuorttâ-Kiina meerân já viestârist Fiskismeerân. Merâriddo lii ohtsis 2&nbsp;413&nbsp;km.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Maadâ-Sudan

**Maadâ-Sudan täsiväldi** (, swahilin *Jamhuri ya Sudan Kusini*) ađai **Maadâ-Sudan** () lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Juba.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Maailm tiervâsvuotâorganisaatio

[thumb|500px|Suomâ postâ almostitij ive 1968 [Postâmerkkâ|postâmeerhâ ornijdume 20 toimâive kunnen.]]
**Maailm tiervâsvuotâorganisaatio** teikâ **WHO** () lii ulmui tiervâsvuotân vuáijoo Ovtâstum aalmugij ornijdume.

## WHO uáivihoovdah
Maalahti

**Maalahti** () lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Maalahtist ääsih 5&nbsp;488 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;954,94&nbsp;km², mast 1&nbsp;433,19&nbsp;km² lii čääci. Maalahti naaburkieldah láá Korsnäs, Mustasaari, Kurikka, Laihia, Närpiö já Vaasa. Kieldâ lii kyevtikielâlâš.

## Historjá

Maalahti vuáđudui ive&nbsp;1607.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Yttermalax, Långåminne, Åminne, Petolahti (Petalax), Pohjois-Pirttikylä (Norra Pörtom), Sorvari (Svarvar), Bergö, Nyby já Övermalax.

## Käldeeh
Macerata

**Macerata** lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Maceratast ääsih 41&nbsp;149 olmožid. Ton vijđodâh lii 92,53&nbsp;km² já alodâh 315&nbsp;m. Macerata naaburkieldah láá Appignano, Corridonia, Montecassiano, Montelupone, Morrovalle, Pollenza, Recanati, Tolentino já Treia.

## Historjá
Maceratast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1320.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Cimarella, Colleverde, Consalvi, Isola di Macerata, Madonna del Monte, Montanello, Montevinci, Piediripa, San Liberato, Santa Maria del Monte, Santo Stefano, Sforzacosta, Valle, Valteia já Villa Potenza.

## Käldeeh
Macerata eennâmkode kieldah

Macerata eennâmkoddeest láá 55 kieldâd. 

## Kieldâlisto

## Kieldâlahtemeh

### Uđđâivemáánu 1. peeivi 2017

* Fiordimonte + Pievebovigliana = Valfornace
* Acquacanina + Fiastra = Fiastra

## Käldeeh
Madagaskar

**Madagaskar** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Antananarivo.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Magadan

thumbnail|right|250px|Magadan
thumb|Magadan

**Magadan** () lii kaavpug Ruošâst.

## Historjá

Magadan vuáđudui ive&nbsp;1929, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1933.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

Ive&nbsp;2010 Magadanist assii 95&nbsp;925 olmožid.

## Käldeeh
Maailm purrâmušohjelm

thumb|250px|right

**Maailm purrâmušohjelm** (, WFP) teikkâ **OA maailm purrâmušohjelm** () lii maailm stuárráámus humanitaarlâš ornijdume. Tot kulá Ovtâstum aalmugij ohjelmáid. Ohjelm taištâl neelgi vuástá já viggá lasettiđ purrâmuštorvo sierâlágán vuovijguin. Ive 2018 Maailm purrâmušohjelm išedij 97 miljovn olmožid 88 staatâst.

Ive 2020 Maailm purrâmâšohjelm vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume.

## Käldeeh
Maiolati Spontini

**Maiolati Spontini** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Maiolati Spontinist ääsih 6&nbsp;191 olmožid. Ton vijđodâh lii 21,49&nbsp;km², já alodâh 405&nbsp;m. Maiolati Spontini naaburkieldah láá Belvedere Ostrense, Castelbellino, Castelplanio, Cupramontana, Jesi, Monte Roberto, Rosora já San Marcello.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Moie, Monteschiavo-Scorcelletti já Scisciano.

## Fáádást eres soojijn

* Maiolati Spontini kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Chiesa di Cristo Redentore (Moie, Maiolati Spontini).jpg
Santa Maria delle Moie.JPG
Centro storico Maiolati.jpg
Maiolati Spontini centro storico 2.jpg
Maiolati Spontini centro storico.jpg
Maiolati Spontini Centro storico.jpg
Scorcio del borgo storico.jpg


## Käldeeh
Majebargâ

**Majebargâ** lii ohopeivi mii lii vuossaargâ já koskoho kooskâst. Tot lii oho nubbe peivi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Malabo

thumb|
**Malabo** lii Peeivitäsideijee Guinea uáivikaavpug. Tot lii meid staatâ puárásumos kaavpug.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Malawi

**Malawi täsiväldi** (, chicheŵan *Dziko la Malaŵi*, tumbukan *Charu cha Malaŵi*) ađai **Malawi** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Lilongwe. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Magliano di Tenna

**Magliano di Tenna** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Magliano di Tennast ääsih 1 418 olmožid. Ton vijđodâh lii 7,93 km², já alodâh 293 m. Magliano di Tenna naaburkieldah láá Fermo, Grottazzolina, Montegiorgio já Rapagnano.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Maine

**Maine** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Augusta.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Mali

**Mali täsiväldi** (, , , ) ađai **Mali** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Bamako.

## Eennâmtieđâ
Mali vijđodâh lii 1&nbsp;240&nbsp;192&nbsp;km². Vijđoduv mield Mali lii maailm 25. stuárráámus staatâ.
### Sajadâh já rääjih
Mali lii siseennâmriijkâ Viestâr-Afrik taveviestâruásist. Ton ránnjástaatah láá tavveen já tavenuorttân Algeria, nuorttân Niger, maadânuorttân Burkina Faso, mäddin Elefanttähtiriddo, maadâviestârist Guinea sehe viestârist Senegal já Mauritania. Malist staatârääjih láá ohtsis 7&nbsp;908&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Mauritaniain, mii lii 2&nbsp;236&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 489&nbsp;km rääji Senegaláin.

### Morfologia
[thumb|left|[Mont Hombori lii Mali alemus vääri.]]

Mali alemus saje lii Mont Hombori čokke, mii paijaan 1&nbsp;155&nbsp;meetter alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii Senegaljuuhâ (23&nbsp;m).

## Haldâttâh já politiik
Mali staatâhäämi lii täsiväldi. Ton staatâhovdâ lii president. Tááláš president lii . Tááláš uáiviminister vist lii .

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Kielah
Mali lii maaŋgâkielâlâš eennâm. Kolonisaatio keežild ranskakielâ lâi kuittâg kuhháá áinoo virgálâžžân kiellân Malist, mut uđđâivemáánust 2022 Mali já Ranska koskâvuotâ niävránij já Mali almottij, ete bambarakielâst šodâččij staatâ virgálâš kielâ. Keessiv 2023 uárnejum aalmugjienâstmist 97 % jienâsteijein tuhhiittii ive 1992 vuáđulaavâ nubásmitmist nuuvt, ete ranskakielâ ličij tuše pargokielâ já ete Mali 13 aalmuglii kielâst šodâččii staatâ virgáliih kielah. Vuáđulaahâ ij kuittâg raijii eres kielâi máhđulâšvuođâ šoddâđ virgálâžžân kiellân maŋeláá. 

Virgálijn kielâin puoh táválumos kielâ lii bambarakielâ, mon suulân 51 % malilijn sárnuh ennikiellân já mon áárvu mield suulân 80 % ässein kevttih *[[Lingua franca|lingua francan]]*. Vuáđulaavâ artikla 31 mield Mali eres virgâliih kielah láá bobokielâ, bozokielâ, dogonkielâ, fulanikielâ, hassaniyyakielâ, khasonkakielâ, maninkakielâ, miniankakielâ, senufokielâ, songhaikielâ, soninkekielâ já tamašekkielâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Malta

**Malta täsiväldi** (, ) ađai **Malta** lii suáluistaatâ Euroopist. Toos kuleh maaŋgah suolluuh, main kulmâ láá asâiduttum: uáivisuálui Malta, Gozo já Comino. Ton uáivikaavpug Valletta lii staatâ stuárráámuu suollust ađai Maltast.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Malé

thumb|Malé
**Malé** lii Malediivij stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Manila

thumb|500px|Manila
**Manila** lii Filippiinij stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Eennâmtieđâ
Manila lii Manilaluovtâ nuorttâriddoost Luzon suollust. Pasig-nommâsâš juuhâ kolgá kaavpug čoođâ.
### Šoŋŋâdâh
Manila šoŋŋâdâh lii trooppisâš. Arvepaje álgá kesimáánust já nohá skammâmáánust. Koškepaje vist lii juovlâmáánu já vyesimáánu kooskâst. Arvaamusah mánuppajeh láá syeinimáánu, porgemáánu já čohčâmáánu. Talle äijihstoormah láá táváliih. Liegâsvuotâ lii táválávt 23 °C já 34 °C kooskâst.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh