open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
920

**920** (**CMXX**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 920-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Li Jingsui, kiinalâš prinssâ (j. 958)
* Liu Bin, kiinalâš kiäisár (j. 943)
* Liu Sheng, kiinalâš kiäisár (j. 958)

## Jämimeh
* kesimáánu 17. peeivi – Yang Longyan, Yang Wu kunâgâs (š. 897)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Harumichi no Tsuraki, jaapaanlâš tivtâsteijee (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
845

**845** (**DCCCXLV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 840-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Arabeh väldidii Ragusa, Sisiliast.

## Šoddâmeh
* porgemáánu 1. peeivi – Sugawara no Michizane, jaapaanlâš politikkár já tivtâsteijee (j. 903)

## Jämimeh
* kuovâmáánu 16. peeivi – Ibn Sa'd, muslimlâš historjistee (š. 784)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Bridei VII, piktij kunâgâs iivij 843–845 (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
855

**855** (**DCCCLV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 850-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Han Jian, Tang-dynastia suátihiärrá (j. 912)

## Jämimeh
* syeinimáánu 17. peeivi – Leo IV, katolilii kirho paavi iivij 847–855 (š. 790)
* čohčâmáánu 29. peeivi – Lothar I, Frankkilij väldikode kunâgâs (š. 795)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Cyngen ap Cadell, Powys kunâgâs (Wales) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Elisedd ap Cyngen, Powys kunâgâs (Wales) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
835

**835** (**DCCCXXXV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 830-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* kuovâmáánu 27. peeivi – Li Fengji, Tang-dynastia kansler (š. 758)
* cuáŋuimáánu 1. peeivi – Duan Wenchang, Tang-dynastia kansler (š. 773)
* cuáŋuimáánu 22. peeivi – Kūkai, jaapaanlâš buddhalâš muŋkki (š. 774)
* juovlâmáánu 16. peeivi – Li Zhongyan, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)
* juovlâmáánu 17. peeivi – Jia Su, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)
* juovlâmáánu 17. peeivi – Wang Ya, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
893

**893** (**DCCCXCIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 890-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah
### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 27. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Artašatist, Armeniast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,4 Richter ciäkkáduv mield já X Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Wu Cheng, kiinalâš politikkár já kansler (j. 965)

## Jämimeh
* čohčâmáánu 6. peeivi – Ariwara no Yukihira, jaapaanlâš kuvernöör (š. 818)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Du Rangneng, Tang-dynastia kansler (š. 841)
* Riacán mac Echtigern, Uí Ceinnselaig kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
883

**883** (**DCCCLXXXIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 880-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Hyogong, Silla kunâgâs iivij 897–912 (Korea) (j. 912)
* Zhao Jiliang, kiinalâš kansler (j. 946)
* Zhao Tingyin, kiinalâš kenraal (j. 949)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Yang Fuguang, Tang-dynastia kenraal (š. 842)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
873

**873** (**DCCCLXXIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 870-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Sadakata, jaapaanlâš tivtâsteijee (j. 932)

## Jämimeh
* porgemáánu 15. peeivi – Yi Zong, Tang-dynastia kiäisár (š. 833)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ecgberht I, Northumbria kunâgâs iivij 867–872 (šoddâmihe ij tiäđust)
* Shinshō, jaapaanlâš buddhalâš muŋkki (š. 797)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
863

**863** (**DCCCLXIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 860-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 13. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Artašatist, Armeniast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,6 Richter ciäkkáduv mield já X–XI Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Li Decheng, kiinalâš kenraal (j. 940)
* Shen Song, kiinalâš kansler (j. 938)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Muirecán mac Diarmata, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
853

**853** (**DCCCLIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 850-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah
### Porgemáánu
* porgemáánu 31. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Messinast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,4 Richter ciäkkáduv mield já VII–VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Abu Mansur al-Maturidi, muslimlâš teolog já juuriist (j. 944)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Áilgenán mac Donngaile, Munster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Echtigern mac Guaire, Uí Ceinnselaig kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
843

**843** (**DCCCXLIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 840-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah
### Porgemáánu
#### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Frankkilij väldikodde juohhui kuulmâ uásán Verdun sopâmušáin.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Bridei VI, piktij kunâgâs iivij 842–843 (šoddâmihe ij tiäđust)
* Fergus mac Fothaid, Connacht kunâgâs iivij 840–843 (šoddâmihe ij tiäđust)
* Liu Congjian, kiinalâš kuvernöör (š. 803)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
815

**815** (**DCCCXV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 810-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Cuáŋuimáánu
* cuáŋuimáánu 2. peeivi – Sihyaj K'in Ich’aak II šoodâi Machaquila kunâgâssân.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* syeinimáánu 13. peeivi – Wu Yuanheng, Tang-dynastia kansler (š. 758)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Muirgius mac Tommaltaig, Connacht kunâgâs iivij 792–815 (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
825

**825** (**DCCCXXV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 820-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ariwara no Narihira, jaapaanlâš tivtâsteijee (j. 880)
* Fujiwara no Yasunori, jaapaanlâš aatellâš (j. 895)
* Tsunesada, jaapaanlâš prinssâ (j. 884)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Máel Bressail mac Ailillo, Ulaid kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
813

**813** (**DCCCXIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 810-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Yoshisuke, jaapaanlâš politikkár (j. 867)

## Jämimeh
* kuovâmáánu 27. peeivi – Odelpert, Milano arkkâpispe (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ibn Wahb, muslimlâš juuriist (š. 743)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
891

**891** (**DCCCXCI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 890-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Lin Ding, kiinalâš kansler (j. 944)
* Yuan Dezhao, kiinalâš kansler (j. 968)

## Jämimeh
* čohčâmáánu 14. peeivi – Stefanus V, katolilii kirho paavi iivij 885–891 (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Chen Yan, kiinalâš suátihiärrá já kuvernöör (šoddâmihe ij tiäđust)
* Gu Yanlang, kiinalâš suátihiärrá já kuvernöör (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
881

**881** (**DCCCLXXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 880-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 16. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Tangerist, Marokkost. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,6 Richter ciäkkáduv mield já X–XI Mercalli ciäkkáduv mield.
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Giovanni II Partecipazio šoodâi Venetsia 15. dogen.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Liu Churang, kiinalâš kenraal (j. 943)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 7. peeivi – Seiwa, Jaapaan kiäisár iivij 858–876 (š. 850)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
871

**871** (**DCCCLXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 870-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Tokihira, jaapaanlâš politikkár (j. 909)
* Wang Jianli, kiinalâš kenraal (j. 940)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ailill mac Dúnlainge, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Æthelred I, Wessex kunâgâs iivij 865–871 (šoddâmihe ij tiäđust)
* Dae Geonhwang, Balhae kunâgâs iivij 857–871 (Korea) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Uathmharan mac Brocan, Uí Fiachrach Aidhne kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
861

**861** (**DCCCLXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 860-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Abu Bakr Shibli, muslimlâš mystisâš olmooš (j. 946)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 21. peeivi – Meinrad, saksalâš ohtuunisorroo (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Bai Minzhong, Tang-dynastia kansler (š. 792)
* Heonan, Silla kunâgâs iivij 857–861 (Korea) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
851

**851** (**DCCCLI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 850-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 23. peeivi – Zhou Chi, Tang-dynastia kansler (š. 793)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Cináed mac Conaing, Brega kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Ishaq ibn Yahya ibn Mu'adh, muslimlâš kuvernöör (šoddâmihe ij tiäđust)
* Muhammad ibn Ishaq ibn Ibrahim, muslimlâš kuvernöör (šoddâmihe ij tiäđust)
* Ólchobar mac Cináeda, Munster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
833

**833** (**DCCCXXXIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 830-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* juovlâmáánu 28. peeivi – Yi Zong, Tang-dynastia kiäisár (j. 873)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 29. peeivi – Dou Yizhi, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)
* porgemáánu 18. peeivi – Song Shenxi, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Diarmait mac Tommaltaig, Connacht kunâgâs iivij 815–833 (šoddâmihe ij tiäđust)
* Du Yuanying, Tang-dynastia kansler (š. 769)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
823

**823** (**DCCCXXIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 820-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kesimáánu 13. peeivi – Kaarle Puálččiuáivi, Frankkilij väldikode kunâgâs (j. 877)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 19. peeivi – Han Hong, Tang-dynastia kenraal (š. 765)
* čohčâmáánu 6. peeivi – Gondulfus, Metz pispe (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Waqidi, Medinast šoddâm historjistee (š. 747)
* Coenwulf I, Mercia kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
841

**841** (**DCCCXLI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 840-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Du Rangneng, Tang-dynastia kansler (j. 893)
* Gyeongmun, Silla kunâgâs iivij 861–875 (Korea) (j. 875)
* Pei Shu, Tang-dynastia kansler (j. 905)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Khaydhar ibn Kawus al-Afshin, muslimlâš kenraal (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
831

**831** (**DCCCXXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 830-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Wang Chucun, Tang-dynastia kenraal (j. 895)

## Jämimeh
* čohčâmáánu 2. peeivi – Yuan Zhen, Tang-dynastia politikkár já tivtâsteijee (š. 779)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Omurtag, vuossâmuu Bulgaria väldikode haldâšeijee iivij 814–831 (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
821

**821** (**DCCCXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 820-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 2. peeivi – Zheng Yuqing, Tang-dynastia kansler (š. 746)
* porgemáánu 29. peeivi – Tian Hongzheng, Tang-dynastia kenraal (š. 764)
* skammâmáánu 13. peeivi – Wei Guanzhi, Tang-dynastia kansler (š. 760)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Artrí mac Cathail, Munster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Coenwulf, Mercia kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Li Su, Tang-dynastia kenraal (š. 773)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
811

**811** (**DCCCXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 810-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Abu Hatim al-Razi, muslimlâš teolog (j. 890)

## Jämimeh
* kesimáánu 17. peeivi – Sakanoue no Tamuramaro, jaapaanlâš shōgun (š. 758)
* syeinimáánu 24. peeivi – Gao Ying, Tang-dynastia kansler (š. 740)
* syeinimáánu 26. peeivi – Nikeforos I, Bysant kiäisár (šoddâmihe ij tiäđust)
* skammâmáánu 20. peeivi – Li Fan, Tang-dynastia kansler (š. 754)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Pei Ji, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
897

**897** (**DCCCXCVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 890-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Yang Longyan, Yang Wu kunâgâs (j. 920)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Buhturi, syyrialâš tivtâsteijee (š. 820)
* Jinseong, Silla kunâgâtâr iivij 887–897 (Korea) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Theodorus II, katolilii kirho paavi 20 peivid juovlâmáánust 897 (š. 840)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
867

**867** (**DCCCLXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 860-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 31. peeivi – Zhao Zong, Tang-dynastia kiäisár (j. 904)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Zhu Jin, kiinalâš suátihiärrá (j. 918)

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 21. peeivi – Ælla, Northumbria kunâgâs iivij 862–867 (šoddâmihe ij tiäđust)
* skammâmáánu 13. peeivi – Nikolaus I, katolilii kirho paavi iivij 858–867 (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Yoshisuke, jaapaanlâš politikkár (š. 813)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
857

**857** (**DCCCLVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 850-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Choe Chiwon, korealâš filosof já tivtâsteijee (jäämmimihe ij tiäđust)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Dae Ijin, Balhae kunâgâs iivij 830–857 (Korea) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Matudán mac Muiredaig, Ulaid kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Ma Zhi, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)
* Munseong, Silla kunâgâs iivij 839–857 (Korea) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Zheng Lang, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
877

**877** (**DCCCLXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 870-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 31. peeivi – Taejo, Goryeo kunâgâs iivij 918–943 (Korea) (j. 943)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Kanesuke, jaapaanlâš aatellâš já tivtâsteijee (j. 933)
* Luo Shaowei, kiinalâš suátihiärrá (j. 910)
* Pi Guangye, kiinalâš kansler (j. 943)

## Jämimeh
* roovvâdmáánu 6. peeivi – Kaarle Puálččiuáivi, Frankkilij väldikode kunâgâs (š. 823)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Jayavarman III, Khmerij väldikode kunâgâs (Kambodža) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
837

**837** (**DCCCXXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 830-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ibn Khuzayma, muslimlâš juuriist (j. 923)

## Jämimeh
* kesimáánu 4. peeivi – Li Zaiyi, Tang-dynastia kenraal (š. 788)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Drest IX, piktij kunâgâs iivij 834–837 (šoddâmihe ij tiäđust)
* Hemming Halfdansson, tanskalâš viikiŋg (šoddâmihe ij tiäđust)
* Oliba I, frankkilâš aatellâš (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
827

**827** (**DCCCXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 820-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Giustiniano Partecipazio šoodâi Venetsia 11. dogen.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Montoku, Jaapaan kiäisár iivij 850–858 (j. 858)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 9. peeivi – Jingzong, Tang-dynastia kiäisár (š. 809)
* skammâmáánu 30. peeivi – Wu Chongyin, Tang-dynastia kenraal (š. 761)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Valentinus, katolilii kirho paavi suulân 40 peivid ive 827 (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
887

**887** (**DCCCLXXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 880-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Pietro I Candiano šoodâi Venetsia 16. dogen.

## Šoddâmeh
* skammâmáánu 30. peeivi – Qian Yuanguan, Wuyue kunâgâs (j. 941)

## Jämimeh
* čohčâmáánu 17. peeivi – Kōkō, Jaapaan kiäisár iivij 884–887 (š. 830)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Jeonggang, Silla kunâgâs iivij 886–887 (Korea) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Mael Fabhaill mac Cleireach, Uí Fiachrach Aidhne kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Yantou Quanhuo, Chan-miäštár (š. 828)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
847

**847** (**DCCCXLVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 840-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Kesimáánu
#### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Eennâm tuárgistij korrâsávt Samnium kuávlust Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,6 Richter ciäkkáduv mield já VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Lu Yi, Tang-dynastia kansler (j. 905)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 27. peeivi – Sergius II, katolilii kirho paavi iivij 844–847 (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
817

**817** (**DCCCXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 810-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Pyinbya, Burma kunâgâs (j. 876)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 24. peeivi – Stefanus IV, katolilii kirho paavi iivij 816–817 (šoddâmihe ij tiäđust)
* juovlâmáánu 12. peeivi – Wu Yuanji, Tang-dynastia kenraal (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Hatto, Passau pispe (šoddâmihe ij tiäđust)
* Tibraide mac Cethernach, Clonfert aapoot (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
899

**899** (**DCCCXCIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 890-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ma Xifan, Ma Chu kunâgâs iivij 932–947 (j. 947)
* Ma Xisheng, Ma Chu kunâgâs iivij 930–932 (j. 932)
* Zhao Hongyin, kiinalâš kenraal (j. 956)

## Jämimeh
* syeinimáánu 26. peeivi – Li Hanzhi, kiinalâš suátihiärrá (š. 842)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Zheng Qi, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
889

**889** (**DCCCLXXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 880-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Minamoto no Kintada, jaapaanlâš tivtâsteijee (j. 948)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 1. peeivi – Qin Zongquan, kiinalâš suátihiärrá (šoddâmihe ij tiäđust)
* syeinimáánu 2. peeivi – Meng Fangli, kiinalâš suátihiärrá (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Wang Jingwu, kiinalâš suátihiärrá (šoddâmihe ij tiäđust)
* Zhao Chou, kiinalâš suátihiärrá (š. 824)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
879

**879** (**DCCCLXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 870-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Provence kunâgâskodde vuáđudui.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* skammâmáánu 20. peeivi – Li Wei, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Rurik, Novgorod prinssâ (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jomala

**Jomala** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Jomalast ääsih 5&nbsp;473 olmožid, já ton vijđodâh lii 687,00&nbsp;km², mast 544,45&nbsp;km² lii čääci. Jomala naaburkieldah láá Finström, Hammarland, Lemland, Lumparland, Maarianhamina já Sund.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Jomalast láá 33 sijdâd: Andersböle, Björsby, Brändö, Buskböle, Dalkarby, Djurvik, Gottby, Gölby, Hammarudda, Hindersböle, Ingby, Jettböle, Jomalaby, Karrböle, Kila, Kungsö, Möckelby, Möckelö, Norrsunda, Prästgården, Ringsböle, Sviby, Södersunda, Torp, Ulfsby, Vargsunda, Vestansunda, Vesterkalmare, Ytterby, Ödanböle, Önningeby, Österkalmare já Överby.

## Kovegalleria

Kobba klintar 2015.jpg
Mariehamn Airport (26306656923).jpg
Önningeby-museet.jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah

thumb|Olmoošvuoigâdvuođâi logo
**Ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah** ađai **ESČ-vuoigâdvuođah** láá sosioekonomâliih olmoošvuoigâdvuođah tegu vuoigâdvuotâ aassâmviäsun, tiervâsvuotân já tiervâsvuođâhuolâttâsân, vuoigâlii pargotilán já páálkán, ucemustáá vuáđuškovliittâsân já kuáhtulii eellimtáásán.

Ekonomâlijd, sosiaallijd já čuovviittâslijd vuoigâdvuođáid kyeskee aalmugijkoskâsâš almossopâmuš lii nubbe OA tehálâš olmoošvuoigâdvuotâsopâmuš aalmug- já poolitlijd vuoigâdvuođáid kyeskee aalmugijkoskâsii almossopâmuš lasseen. Suomâ ratifisistij sopâmuš ive 1975.

## Keejâ meid
* Vuáđuvuoigâdvuođah

## Käldeeh
Vuáđuvuoigâdvuođah

thumb|Olmoošvuoigâdvuođâi logo
**Vuáđuvuoigâdvuođah** láá almoliih olmoošvuoigâdvuođah, moh kolgâččii iävtuittáá kuullâđ mist juáhážân. Vuáđuvuoigâdvuođah já olmoošvuoigâdvuođah láá kuittâg ereslágáneh nubijnis nuuvt, et vuossâmuuh láá torvejum staatâ vuáđulaavâst já majemuuh aalmugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâsopâmušâin.

## Vuáđuvuoigâdvuođâi luokittâllâm
### Persovnliih rijjâvuotâvuoigâdvuođah
Tágáreh vuoigâdvuođah láá el. vuoigâdvuotâ elimân, persovnlii rijjâvuotân já kuoskâmettumvuotân sehe priivaateellim syeji, omâduv syeji já servâmrijjâvuotâ.

### Poolitliih vuoigâdvuođah já rijjâvuođah
Poolitliih vuoigâdvuođah já rijjâvuođah láá ovdâmerkkân jienâstemvuoigâdvuotâ, sänirijjâvuotâ, čokkânemrijjâvuotâ já servâmrijjâvuotâ.

### Täsiárvuvuoigâdvuođah
Täsiárvuvuoigâdvuođáid kuleh el. suhâpiälálâš oovtâviärdásâšvuotâ já oskolduvlâš oovtâviärdásâšvuotâ. 

### Ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah
Vuáđuvuoigâdvuođáid kuleh meid ekonomâliih, sosiaalliih já čuovviittâsliih vuoigâdvuođah ađai ESČ-vuoigâdvuođah. Tagaráid vuoigâdvuođáid kuleh ovdâmerkkân vuoigâdvuotâ paargon, sosiaaltoorvon já máttááttâsân.

### Kielâliih vuoigâdvuođah
Kielâliih vuoigâdvuođah láá teháliih vuáđuvuoigâdvuođah, nuuvtko Suomâ täsivääldi president Tarja Halonen pahudij Sämitige ive 2008 lekkâmtilálâšvuođâst: 

"[k]ielâliih vuoigâdvuođah láá távjá ulmui eres vuáđuvuoigâdvuođâi olášume iähtu."

## Vuáđuvuoigâdvuođah Suomâst
Suomâ vuáđulaavâ mield vuáđuvuoigâdvuođah kuleh puohháid, iäge tuše Suomâ aalmugáid.

Suomâ vuáđulaavâ 2. lovvoost láá torvejum el. čuávuvááh vuoigâdvuođah:
* 6 §. Oovtâviärdásâšvuotâ
* 10 §. Priivaateellim syeji
* 11 §. Oskolduv já uámitobdo rijjâvuotâ
* 12 §. Sänirijjâvuotâ já almosvuotâ
* 13 §. Čokkânem- já servâmrijjâvuotâ
* 15 §. Omâduv syeji
* 17 §. Vuoigâdvuotâ jieijâs kielân já kulttuurân
* 18 §. Vuoigâdvuotâ paargon já iäláttâsrijjâvuotâ
* 19 §. Vuoigâdvuotâ sosiaaltoorvon
* 20 §. Ovdâsvástádâs ohtsii pirrâsist
* 21 §. Vuoigâdvuođâtorvo
* 23 §. Vuáđuvuoigâdvuođah spiekâstâhtile ääigi

## Käldeeh
Finström

**Finström** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Finströmist ääsih 2&nbsp;623 olmožid, já ton vijđodâh lii 172,50&nbsp;km², mast 49,24&nbsp;km² lii čääci. Finström naaburkieldah láá Geta, Hammarland, Jomala, Saltvik já Sund.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Finströmist láá 24 sijdâd: Bamböle, Bartsgårda, Bastö, Bergö, Bjärström, Emkarby, Enbolstad, Godby, Grelsby, Kulla, Markusböle, Pettböle, Prästgården, Pålsböle, Rågetsböle, Strömsvik, Stålsby, Svartsmara, Tjudö, Torrbolstad, Tärnebolstad, Vestanträsk, Åttböle já Ämnäs.

## Kovegalleria

Finströms prästgård, våren 1991..jpg
Ålands folkhögskola, sensommaren 1990..jpg
Knorringi monument.jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Saltvik

**Saltvik** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Saltvikist ääsih 1&nbsp;819 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;166,87&nbsp;km², mast 1&nbsp;014,64&nbsp;km² lii čääci. Saltvik naaburkieldah láá Finström, Geta, Kumlinge, Sund já Vårdö.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Saltvikist láá 36 sijdâd: Antböle, Bertby, Borgboda, Boxö, Daglösa, Fremmanby, Germundö, Haga, Haga kungsgård, Haraldsby, Hjortö, Hullby, Kuggböle, Kvarnbo, Laby, Lagmansby, Lavsböle, Lavö, Liby, Långbergsöda, Näs, Ovanåker, Prästgården, Rangsby, Ryssböle, Ryssö, Saggö, Sonröda, Strömma, Syllöda, Sålis, Tengsöda, Toböle, Vassböle, Åsgårda já Ödkarby.

## Kovegalleria

Вид со смотровой площадки Haraldsby.jpg
Borge fornborg i Borgboda, Saltviks kommun, den 4 augusti 2012, bild 8.JPG
Färjsundet strait from Höga C tower.jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vårdö

**Vårdö** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Vårdöst ääsih 465 olmožid, já ton vijđodâh lii 572,56&nbsp;km², mast 470,83&nbsp;km² lii čääci. Vårdö naaburkieldah láá Föglö, Kumlinge, Lumparland, Saltvik, Sottunga já Sund.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.

## Siijdah
Vårdöst láá 13 sijdâd: Bergö, Bussö, Grundsunda, Ledsöra, Listersby, Lövö, Mickelsö, Sandö, Simskäla, Töftö, Vargata, Vårdö já Ängö.

## Kovegalleria

Båthus Västra Simskäla.jpg
Anni Blomqvist's hus.jpg
2016 07 Vårdön maisemaa Holmsklintteniltä 2.jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Sovjetlito Suomâ-ambassadorijn

[thumb|[Aarno Yrjö-Koskinen já Ivan Maiski (uálgispeln) ive 1932]]
[thumb|[Jitzhak Ben-Zvi já Abramov (uálgispeln) ive 1953]]
[thumb|right|[Aleksei Adžubei, Max Jakobson já Aleksei Zaharov Helsigist ive 1963]]
Taat lii listo Sovjet-Ruošâ (ive 1922 räi) já Sovjetlito Suomâ-ambassadorijn.

 

## Käldeeh
Nansen patâreijeipalhâšume

thumb|Nansen patâreijeipalhâšume miitaal

**Nansen patâreijeipalhâšume** () teikkâ **Nansen-palhâšume** lii palhâšume, mon Ovtâstum aalmugij patâreijeiornijdume vuáđudij ive 1954 Aalmugijlito vuossâmuu patâreijeikomissaar Fridtjof Nansen kunnen. Palhâšume juáhhoo jyehi ive ulmui teikkâ ornijdumán mávsulii pargostis patâreijei pyerrin. Vyeittee finnee 150&nbsp;000 dollarid, mon Taažâ já Sveeici haldâttâsah skeŋkkejeh.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
Nürnberg almugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume

**Nürnberg almugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume** lii saksalâš olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume ive 1995 rääjist. Ton árvu lii 15 000 eurod.

## Vyeitteeh
thumb|Teesta Setalvad

## Käldeeh
Kumlinge

**Kumlinge** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Kumlingest ääsih 314 olmožid, já ton vijđodâh lii 865,88&nbsp;km², mast 766,90&nbsp;km² lii čääci. Kumlinge naaburkieldah láá Brändö, Saltvik, Sottunga já Vårdö.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.

## Siijdah
Kumlingest láá vittâ siijdâ: Björkö, Enklinge, Kumlinge, Prästgården já Seglinge.

## Kovegalleria

Enklinge Hermas.jpg
Старый маяк - panoramio.jpg
Kumlinge, Åland Islands - panoramio (9).jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nansen-passâ

thumb|Aalmugijlito mieđettem Nansen-passâ.

**Nansen-passâ** lâi persovnkorttâ staatâttemáid ulmuid ađai ulmuid, kiäin ij lamaš oovtâgin staatâ aalmugjeessânvuotâ vuossâmuu maailmsuáđi maŋa iivij 1922&ndash;1938. Maŋeláá Aalmugijlitto mieđettij paasâ meid patâreijeid, já tondiet šoodâi paasâ nubbe nommâ: patâreijeipassâ. Passâ lii nomâttum Fridtjof Nansen mield.

## Käldeeh
Hannah Arendt -palhâšume

**Hannah Arendt -palhâšume** lii Heinrich Böll siättus já Bremen uásistaatâ haldâttâs adelem olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume ive 1995 rääjist. Palhâšume lii nomâttum saksalâš pooliitlâš teoreetijkkár Hannah Arendt mield.

## Vyeitteeh
[thumb|Ágnes Heller ive [2015]]
thumb|Gianni Vattimo
[thumb|Navid Kermani ive [2015]]

## Käldeeh
Martin Ennals -palhâšume olmoošvuoigâdvuođâi piälušteijeid

**Martin Ennals -palhâšume olmoošvuoigâdvuođâi piälušteijeid** () lii ive 1993 rääjist juohhum olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume. Tot juáhhoo ulmui, kiilii piäluštâm olmoošvuoigâdvuođâid.

Palhâšume summe lii 20&nbsp;000 Sveeici frangid. Palhâšumejyehimtilálâšvuotâ lii Genevest, já Geneve kaavpugist lii tehálâš roolâ. Palhâšume lii nomâttum Amnesty International ovdii uáivičällee Martin Ennals mield.

## Vyeittee(h)
thumb|Harry Wu
[thumb|Asma Jahangir ive [2013]]
[thumb|Nataša Kandić ive [2015]]

## Käldeeh
Tave–mäddi-palhâšume

**Tave–mäddi-palhâšume** lii ive 1995 vuáđudum palhâšume, mon Euroop rääđi Tave–mäddi-kuávdáš mieđeet jyehi ive.

## Vyeitteeh
[thumb|Xanana Gusmão ive [2011]]
thumb|António de Almeida Santos
[thumb|Kofi Annan ive [2012]]
[thumb|Rania al-Abdullah ive [2018]]
[thumb|Asma Jahangir ive [2013]]

## Liiŋkah
* Tave–mäddi-kuávdáš (eŋgâlâskielân)

## Käldeeh
Palhâšume rijjâvuotân

**Palhâšume rijjâvuotân** () lii olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume, mon Liberal International juáhá jyehi ive ulmui teikâ  ornijdumán pargostis poolitlii rijjâvuođâ já olmoošvuoigâdvuođâi pyerrin. Palhâšume lii juohhum ive 1984 rääjist.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
Gwangju olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume

**Gwangju olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume** () lii aalmugijkoskâsâš olmoošvuoigâdvuotâ- já demokratiapalhâšume, mon juáhá korealâš Vyesimáánu 18. peeivi -muštosiäđus. Palhâšuumijn mušteh Gwangju demokratialihâstâs, mii ornij ive 1980 stuorrâ mielâčáittus Gwangjust demokratia peeleest Chun Doo-hwan diktatuur vuástá. Palhâšumesumme lii 50 000 dollarid.

Juovlâmáánu 18. peeivi 2018 siäđus almottij, ete Aung San Suu Kyi palhâšume kiässoo maasâd, ko sun ij lah viggâm luáptiđ olmoošvuoigâdvuotâluávkmiid rohingyalij vuástá.

## Vyeitteeh
thumb|Basil Fernando
thumb|Irom Chanu Sharmila
thumb|Anon Nampa

## Käldeeh
Kuáládâhnjargâ

thumb|Kuáládâhnjaargâ kuávlu sämikielah já toi ärbivuáválâš sárnumkuávluh.|right|330x330px
thumb|right|Hibintuoddâreh ađai Umptektuoddâreh ()
**Kuáládâhnjargâ** (; ) lii Taveviestâr-Ruošâst. Ton taavaabeln lii Baareencmeerâ, máddáá- já nuorttiibeln lii Vielgismeerâ. Haaldâtlávt Kuáládâhnjargâ kulá Murmansk kuávlun.
## Eennâmtieđâ
Kuáládâhnjaargâ vijđodâh lii suulân 100&nbsp;000&nbsp;km². Tot lii aldasáid ollásávt taavaapiäláá näpikiärdu taavaabeln, tuše maadânuorttâuási uulât näpikiärdu máddáábel. Kuáládâhnjaargâ kuhemus juuhâ lii 480 kilomeetter kukkosâš Ponoi. Geolooglávt Kuáládâhnjargâ kulá Fennoskandia koolbân. Kuáládâhnjaargâst láá kyehti tuodârkuávluh: Hibintuoddâreh já Lujaurtuoddâreh. Alemus tuodâr lii Tsastnotsorr (1&nbsp;199&nbsp;m).

## Viehâdâh
Ulmuuh láá aassâm Kuáládâhnjaargâst keđgiääigi rääjist. Táálái tiäđui	mield puárásumos kulttuur tobbeen lâi komsakulttuur suulân 7000–5000&nbsp;oKr. Kuáládâhnjaargâst ääsih ryeššilij lasseen meid sämmiliih. Kantalahti kuávlust aassâm kärjilliih láá nube maailmsuáđi maŋa assimilistum ryeššiláid.

Kuáládâhnjaargâ ässeeloho lii lasanâm ráhtálâšvuođâ ovdánem tiet. Ive&nbsp;1920 tobbeen lijjii 14&nbsp;000 já ive&nbsp;1940 jo 318&nbsp;000 ässed. Ive&nbsp;2007 ässeeh lijjii suulân 880&nbsp;000.

## Luánduriggoduvah
Kuáládâhnjaargâst láá ennuv luánduriggoduvah, já tot lii-uv ohtâ Ruošâ tehálumosijn ruukikuávluin. Valjaas nikkeliđoseh kávnojeh ovdâmerkkân Montšegorsk kaavpugist. Eres soojijn kávnojeh meid ryevdimalmâ já eres lusismetalleh. Kuáládâhnjaargâ luándu lii nyeskidum čuuvtij ráhtálâšvuođâ tiet, já meid meecij čuoppâm lii lamaš stuorrâ čuolmâ. 

Kuáládâhnjaargâst tuáimih maaŋgah Ruošâ tavetampâstuv piäluštâsmekanismeh, eromâšávt váimuspuohčâmkárbái toorjâsajeh. Poljarnyje Zorist lii 1&nbsp;760 megawaatâ Kuáláduv váimusvyeimilágádâs.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Robert Schuman -miitaal

**Robert Schuman -miitaal** lii Euroopan parlament Euroop piäláduv juávhu mieđettem olmoošvuoigâdvuotâpalhâšume ive 1986 rääjist. Palhâšume lii nomâttum Robert Schuman mield.

## Vyeitteeh
thumb|Emilio Colombo
thumb|Edward Heath
thumb|Doris Pack

## Käldeeh
Nelji rijjâvuođâ

thumb|250px|right|''Nelji rijjâvuođâ ''Franklin Delano Roosevelt Memorial -muštomeerhâst
**Nelji rijjâvuođâ** () lijjii nelji rijjâvuođâ, mon Ovtâstum staatâi 32. president Franklin D. Roosevelt iävtuttij vuossâmuu keerdi uđđâivemáánu 6. peeivi 1941 Aalmugkode tile -särnistis Ovtâstum staatâi kongresân. Suu mielâst taah rijjâvuođah kuleh maailm puoh ulmuid. 

Taah rijjâvuođah láá:

# Sänirijjâvuotâ
# Oskolduv rijjâvuotâ
# Vuoigâdvuotâ kuáhtulii eellimtáásán
# Vuoigâdvuotâ eelliđ polâhánnáá

## Algâalgâlâš särni
Roosevelt muštâlij neelji rijjâvuođâst Aalmugkode tile -särnistis uđđâivemáánu 6. peeivi 1941 čuávvoonáál:
"The first is freedom of speech and expression — everywhere in the world. The second is freedom of every person to worship God in his own way — everywhere in the world. The third is freedom from want — which, translated into world terms, means economic understandings which will secure to every nation a healthy peacetime life for its inhabitants — everywhere in the world. The fourth is freedom from fear — which, translated into world terms, means a world-wide reduction of armaments to such a point and in such a thorough fashion that no nation will be in a position to commit an act of physical aggression against any neighbor — anywhere in the world."&mdash; Franklin D. Roosevelt, vááldus Aalmugkode tile -särnistis

## Keejâ meid
* Franklin D. Roosevelt vááldus Aalmugkode tile -särnistis 6.1.1940 (eŋgâlâskielân)
* The Four Freedoms speech (eŋgâlâskielân)

## Käldeeh
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1920 – Almai säittišlivgim

**Almai [[säittišlivgim]]ist** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1920|Antwerpen 1920 kesiolympialijn]]** porgemáánu 15. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 25, já sij lijjii vuálgus 12 enâmist.

## Puátuseh
thumb|Jonni Myyrä ive 1920
thumb|Aleksander Klumberg

## Käldeeh
Simon Grany

**Pierre Simon Grany** () lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij neeljinubálovádin almai säittišlivgimist.

## Keejâ meid
* Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1920 – almai säittišlivgim

## Liŋkkâ
* Pierre Simon Grany (eŋgâlâskielân)

## Käldeeh
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1948 – Nisonij säittišlivgim

**Nisonij [[säittišlivgim]]ist** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1948|Lontoo 1948 kesiolympialijn]]** syeinimáánu 31. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 15, já sij lijjii vuálgus 10 enâmist.

## Puátuseh
thumb|Kaisa Parviainen

## Käldeeh
Brändö

**Brändö** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Brändöst ääsih 449 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;643,21&nbsp;km², mast 1&nbsp;535,04&nbsp;km² lii čääci. Brändö naaburkieldah láá Kumlinge, Kustavi, Parainen já Sottunga.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.

## Siijdah
Brändöst láá 10 sijdâd: Asterholma, Baggholma, Björnholma, Brändö, Fiskö, Jurmo, Korsö (), Lappo, Torsholma já Åva.

## Kovegalleria

Lappo (19396779853).jpg|
Lappo (20017732585).jpg|
Dikes op Korsö.JPG|


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Geta

**Geta** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Getast ääsih 519 olmožid, já ton vijđodâh lii 605,66&nbsp;km², mast 521,11&nbsp;km² lii čääci. Geta naaburkieldah láá Hammarland, Finström já Saltvik.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.

## Siijdah
Getast láá 16 sijdâd: Andersö, Bolstaholm, Dånö, Finnö, Gräggnäs, Höckböle, Isaksö, Labbnäs, Möckelgräs, Olofsnäs (Olsnäs), Pantsarnäs, Rankoskär, Skinnarböle, Snäckö, Vestergeta já Östergeta.

## Kovegalleria

18-09-01-Schären westlich von Långbådan RRK7737.jpg
Dånö - panoramio.jpg
Tornet edited.JPG


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1928 – Almai 10 000 meetter kaččâm

**Almai [[10 000 meetter kaččâm]]ist** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1928|Amsterdam 1928 kesiolympialijn]]** syeinimáánu 29. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 24, já sij lijjii vuálgus 12 enâmist.

## Puátuseh
thumb|Ville Ritola Amsterdam kesiolympialijn 1928
thumb| Edvin Wide Amsterdam kesiolympialijn 1928
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.

## Käldeeh
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1920 – Almai 10 000 meetter kaččâm

**Almai [[10 000 meetter kaččâm]]ist** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1920|Antwerpen 1920 kesiolympialijn]]** porgemáánu 19.–20. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 34, já sij lijjii vuálgus 17 enâmist.

## Puátuseh
thumb|Paavo Nurmi Antwerpen kesiolympialijn 1920
thumb|Joseph Guillemot ive 1920
thumb|James Wilson Antwerpen kesiolympialijn 1920
### Pelifinaleh
Čuovjâdin merkkejum valastâlleeh pessii finalân.
#### Pelifiinaal 1

#### Pelifiinaal 2

#### Pelifiinaal 3

### Fiinaal

## Käldeeh
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1924 – Almai 10 000 meetter kaččâm

**Almai [[10 000 meetter kaččâm]]ist** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1924|Pariisi 1920 kesiolympialijn]]** syeinimáánu 6. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 32, já sij lijjii vuálgus 15 enâmist.

## Puátuseh
thumb|Ville Ritola ive 1928
thumb|Halland Britton ive 1923
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.

## Käldeeh
Sáárá-Máárjá Salonen

**Sáárá-Máárjá Salonen** lii muusiktoimâtteije. Suu fáddán lii algâaalmugij muusik. Sun lii porgâm kulmâ ive muusiktoimâtteijen, já sunjin lii tehálâš čuojâttiđ jyehi vuolgâttâsâst algâaalmug muusik.

## Pargo
Sáárá-Máárjá Salonen lii čáállám artikkâl mii lii tääl iävtukkâssân ive pyeremus muusikjournalistlâš pargon. Sun lii artikkâlstis sahhiittâllâm Aqqalu Berthelsen já Ailu Valle tast, et maggaar lii porgâđ muusik algâaalmug aašijn já sämikielân. Sun čaalij artikkâl jo nelji ive tassaaš, mutâ sun ij lamaš almostittám tom kosten. Reeperbahn-festivaal pištá kulmâ peeivi, já palhâšumij adelem lasseen tobbeen láá ohjelmist meid konserteh. Festivaal uárnejuvvoo Saksaast.

## Käldeeh
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1936 – Almai 10 000 meetter kaččâm

**Almai [[10 000 meetter kaččâm]]ist** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1936|Berlin 1936 kesiolympialijn]]** porgemáánu 2. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 30 já sij lijjii vuálgus 18 enâmist.

## Puátuseh
thumb|Arvo Askola já Ilmari Salminen Berlin kesiolympialijn 1936
thumb|Kohei Murakoso Berlin kesiolympialijn 1936
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.

## Käldeeh
Elof Lindström

**Karl Elof Lindström** () lâi ruátálâš almosvalastâllee, kii uásálistij Antwerpen 1920 kesiolympialáid. Sun poođij kuulmânubálovádin almai säittišlivgimist.

## Peerâ
Elof stuorrâviljâ Gunnar meid lâi säittišlivgejeijee.

## Keejâ meid
* Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1920 – almai säittišlivgim

## Liŋkkâ
* Elof Lindström (eŋgâlâskielân)

## Käldeeh
Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1932 – Almai 10 000 meetter kaččâm

**Almai [[10 000 meetter kaččâm]]ist** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1932|Los Angeles 1932 kesiolympialijn]]** syeinimáánu 31. peeivi. Valastâlleeh lijjii ohtsis 16, já sij lijjii vuálgus 11 enâmist.

## Puátuseh
thumb|Janusz Kusociński
Tuše fiinaal uárnejui. Iä lamaš pelifinaleh iäge eres raađhâkaččâmeh.

## Käldeeh
Apollo-ohjelm

thumb|Apollo-ohjelm logo
**Apollo-ohjelm** lâi Amerik NASA-komovuotâornijdume olášittem mánudâšohjelm 1960–70-lovoin. Puoh aalgij tallaa predident John F. Kennedy saavâst, mast sun almottij, et Amerik áigu vuolgâttiđ ulmuu Mánudâžân, väzziđ Mánudáá aaseest já pyehtiđ astronautijd torvolávt Enâmân. Pooliitlii juurdân lâi peessâđ Mánudâžân ovdil Ruošâeennâm. Apollo-ohjelmist lijjii loopâloopâst 11 kirdemid komovuotân, main olmooš kiirdij komovuotân: Apollo 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16 já 17. Apollo 11 lâi vuosmuš, main olmooš siäivui Mánudáá asan. 

Olmooš kiirdij Apollo 7–10 fáárust, já taah kirdemeh valmâštâllii ulmuu siäivum Mánudáá asan. Apollo 11 siäivui vuosmustáá Mánudâžân. Ton maŋa meid Apollo 12–17 kirdemeh seivuu, eereeb Apollo 13, mon huolâttâsmooduul happivuárkká pävkittij koskân kirdem, já rakkeet kiirdij Mánudáá pirrâ já maacâi Enâmân Mánudâžân siäivuhánnáá. Apollo 4, 5 já 6 lijjii olmoošvievâttes kirdemeh. 

Apollo-ohjelmist viärráámus luhottesvuotâ tábáhtui Apollo 1 testaamij ääigi. Taan luhottesvuođâst moduulist cokkânij tullâpuálu, mast puoh kulmâ astronaut jammii tállân. Apollo 2–3 iä kirdám ollágin. 

Apollo-ohjelmân lijjii aalgâalgâlávt vuávájum vala kirdemeh 18–20, mut toh macâttuvvojii kyevti luhottesvuođâ já ohjelm ruđâttume keežild.

## Käldeeh
Kökar

**Kökar** lii kieldâ Suomâst, Åland eennâmkoddeest. Kökarist ääsih 226 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;165,02&nbsp;km², mast 2&nbsp;101,44&nbsp;km² lii čääci. Kökar naaburkieldah láá Föglö, Parainen já Sottunga. Kökar lii ässeelovo mield Suomâ nubben ucemus kieldâ Sottunga maŋa.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst ij lah ohtâgin čuákkipäikki.

## Siijdah
Kökarist láá čiččâm sijdâd: Finnö, Hamnö, Hellsö, Karlby (Kaarlenkylä), Kyrkogårdsö, Österbygge já Överboda.


Bogskar.jpg
Källskär Kannan.jpg
Kökar Hafen 1.JPG


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Apollo 1

pienoiskuva|250x250px|Apollo 1 astronautjuávkku Grissom, White já Chaffee.
**Apollo 1** lii Apollo-komovuotâohjelm   *Apollo/Saturn 204 (AS-204)* -kirdemân maŋeláá adelum nommâ. Taat kirdem ij olášum, tastko moduul já astronauteh tuššii hárjuttâsâst sattum tullâpuálust uđđâivemáánu 27. peeivi 1967. Taat lâi kolgâđ leđe vuosmuš olmoošvievváin kirdum kirdem komovuotân. Luhottesvuođâst jammii komendeijee Virgil "Gus" Grissom, puárásub stivrejeijee Edward "Ed" White já stivrejeijee Roger B. Chaffee. Tullâpuálu cokkânij vahâgittum šleđgâjotosist. Puálu levânij jotelávt tastko skiijpâ lâi tedâstum putes happijn, já siste lijjii ennuv älkkeht pyellee lastikeh. Meiddei astronautij komovuotâpihtâseh puollii älkkeht. Tastko moduul luŋkká lâi hiđes lekkâđ, astronauteh kiergânii pyelliđ jaamâs já avkkâđ suovân ovdilgo iše sijjân poođij. Taat luhottesvuotâ lii lamaš viärráámus luhottesvuotâ Apollo-ohjelmist.

Algâalgâlii vuávám mield Apollo 1 vuolgâ lâi kolgâđ tábáhtuđ kuovâmáánu 21. peeivi já maccâm lâi kolgâđ leđe njuhčâmáánu 7. peeivi. Luhottesvuotâ äjittij Apollo-ohjelm paijeel pelnub ive. Keevâtlávt ubâ skiijpâ suunâttâllui uđđâsist, já torvolâšvuotân kiddejui eenâb huámášume. 

Apollo 1 puálusaajeest láá tääl muštokilgoleh. Tuššâm astronautij mušton láá nomâttum meid kulmâ tääsni: Navi, Regor já Dnoces. Taah láá tuššâm astronaut Gus Grissom hutkâm jiellâhnoomah, maid sun adelij kuulmâ táásnán, moi mield Apollo puovtij sundástiđ Mánudâžân.

## Käldeeh
Apollo 4

**Apollo 4** lâi Apollo-ohjelm kirdem, mast ij lam olmooš fáárust. Tot lâi vuosmuš, mast kevttui Saturn V -kyeddimrakkeet.

Pääččim tábáhtui skammâmáánu 9. peeivi 1967 tijme 12:00:01 UTC Kennedy Space Centerist. Siäivum lâi siämmáá peeivi nyevt 20:37:00 UTC, já näävt kirdem piištij 8 tijmed, 36 minuttid já 59 sekundid.

## Kovegalleria

Launch_Apollo4.jpg|
Apollo_4_Saturn_V,_s67-50531.jpg|


## Käldeeh
Lucien Tostain

**Lucien Charles Tostain** () lâi ranskalâš almosvalastâllee, kii uásálistij Berlin 1936 kesiolympialáid. Sun poođij käävcinubálovádin almai 10 000 meetter kaččâmist.

## Keejâ meid
* Almosvalastâllâm kesiolympialijn 1936 – almai 10 000 meetter kaččâm

## Liŋkkâ
* Lucien Tostain (eŋgâlâskielân)

## Käldeeh
Lemmee aalmuglâšmecci

thumb|Lemmee čohčuv
**Lemmee aalmuglâšmecci** lii ive&nbsp;1956 vuáđudum aalmuglâšmecci Aanaar já Kittâl kieldâi kuávlust. 2&nbsp;850&nbsp;km² vijđosâžžân tot lii Suomâ stuárráámus aalmuglâšmecci já meid ohtâ Euroop stuárráámusâin meccikuávluin. Aalmuglâšmeeci rasta kolgá puáris pecivuovdij pirâstittem, paijeel 70&nbsp;km kukkosâš Lemmeejuuhâ. Ton stuárráámus tuodârkuávluh láá Márástâh já Viibuštuoddâreh. Puáris vuovdijn já vijđes jeegijn šaddeh maaŋgah uhkevuálásiih šadoh tego aarnik, jegginartte, lyeiveeluhtee, tavehäldeelukkâ, kiäpuhäldeelukkâ, nuorttâkäiski, piikkisiemâ, kiemâpuálččimieđâš já kieddihäldeelukkâ. Härvinâš ketki lii aalmuglâšmeeci tubdâldâhšlaajâ. Lemmee kuávlust láá meerhah ovdâhistorjálijn aassâmsoojijn já koddepivdemist. Pisovâš aassâm šoodâi 1800-lovo loopâst, ko puásuituálu aalgij kuávlust. Taan ääigi stuárráámus uási aalmuglâšmeeci kuávlust kulá Sallâvääri palgâsân. 1940-lovvoost Lemmest tábáhtui stuorrâ kollekurgâlem. Suullân 10&nbsp;000 vandârdeijed eelih Lemmest jyehi&nbsp;ive.

## Keejâ meid
* Lemmee

## Käldeeh
Apollo 5

pienoiskuva|335x335px|Apollo 5 Saturn IB pääččimvuálástis.
**Apollo 5** lâi Apollo-ohjelm testâkirdem, mast ij lam olmooš fáárust. Taat lâi mánudâšmooduul vuosmuš kirdem.

Algâaalgâst taat kirdem lâi suunâttâllum cuáŋuimáánun 1967, mut mánudâšmooduul ij valmâštum ääigild. Apollo 5 paččui uđđivemáánu 22. peeivi 1968 Eennâm juurrâmrađan. Tot paččui tijme 22:48,09 UTC Kennedy Space Centerist.

Juurrâmraađeest testajui mooduul mánudâžânsiäivummoottor, mii lâi vuosmuš taggaar rakkeetmoottor komovuođâst, mon puovtij stelliđ. Kirdem loopâst simulistui siäivum koskâldittem toin naalijn, et mánudâšmooduul siäivum- já pajanemuási sierrejuvvojii nubijnis.

11 tijmed pištee 10 miinut teestâi maŋa mánudâšmooduul mudoh kuáđđojii juurrâđ Eennâm pirrâ, já toh koččii čyeti kilomeetterid maadânuortâs Guamist Kuálhis Väldimeerân uđđâivemáánu 24. peeivi já kuovâmáánu 12. peeivi 1969.

Pääččim tábáhtui Saturn IB -kyeddimrakettáin, mii lâi ucceeb ko Saturn V, mut tuárvi vuáimálâš nuuvt et tot puovtij tuálvuđ Apollo Eennâm juurrâmrađan. Vistig lâi juurdân kevttiđ Saturn IB epiluhostum Apollo 1 -kirdemist, mii ij kuássin olášum luhottesvuođâ keežild, mii tábáhtui testaamij ääigi. 

## Käldeeh
Neil Armstrong

thumb|Armstrong ive 1969
**Neil Alden Armstrong** () lâi astronaut já vuosmuš Mánudáá aaseest vázzám olmooš. Sun kiirdij Mánudâžân Apollo 11 komendeijen oovtâst Buzz Aldrináin já Michael Collinsáin. Taat rakkeet paččui syeinimáánu 16. peeivi 1969. Tastoo syeinimáánu 21. peeivi sun siäivui mánudâšmoduláin Mánudáá asan Buzz Aldrináin, já Michael Collins paasij kirdeđ Mánudáá juurrâmrađan tien ááigán. Armstrong-kyevtis Aldrináin ájánáin kyehti já peli tiijme Mánudáá aaseest, já suoi kuvvijn Mánudáá já valdijn keđgičáittusijd. 

Astronautääigis maŋa Armstrong tooimâi NASA uáivitoimâpääihist Washington D.C.st já västidij NASA áimujotolâhân kyeskee tutkâmist já teknologisii pargoost. Sun tooimâi meid Cincinnati ollâopâttuvâst áimujotoluv professorin ivij 1971–1979. Sun lâi maŋgâi ollâopâttuvâi kunneetuáhtár.

Armstrong vuosmuš kálgu lâi Janet Elizabeth Shearon. Sunnust láá kyehti alge: Eric Armstrong já Mark Armstrong. Sunnuu nieidâš Karen Armstrong jaamij kyevtihásâžžân. Suu nubbe kálgu lâi Carol Held Knight.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh