open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ive 2015 sämitiggevaaljah (Suomâ)

**Ive 2015 Suomâ sämitiggevaaljah** uárnejuvvojii čohčâmáánu 7. peeivi já roovvâdmáánu 4. peeivi koskâsii ääigi. Vaaljâin väljejuvvojii ohtsis 21 jesânid já kulmâ värijeessân sämitige 2016–2019 vaaljâpajan. Taat lâi 5. kerdi, ko sämitiggevaaljah uárnejuvvojii Suomâst.

Iänuduv, Aanaar já Ucjuv kieldâin väljejuvvojii jyehi kieldâst kulmâ jeessân já ohtâ värijeessân. Suáđigilist láin tuše kyehti iävtukkâs, já tondiet kieldâ kuálmád jesânin väljejui aanaarlâš Magreta Sara. Siämmáá suujâ tiet Suáđigilist ij väljejum värijeessân. Sii lasseen oovce jesânid väljejuvvojii jienâmere mield.  Vaaljâin lijjii ohtsis 38 iävtukkâssâd já 5 795 jienâvuoigâdvuođâlâžžâd. Sist 483 lijjii uđđâ jienâsteijeeh, kiäid Sämitige vaaljâlävdikodde lâi tuhhiittâm, já sist 295 lijjii ovdebái vaaljâi vaaljâluvâttâlmân merkkejum vaanhimij párnááh, kiäh lijjii tiävdám 18 ihheed.

Vaaljâin jienâstii ohtsis 3 035 jienâvuoigâdvuođâlâžžâd. Jienâstemprooseent lâi 51,6 %. Ovdebáin vaaljâin tot lâi tuše 49,6 %. Vaaljâin enâmustáá jienâid ađai 205 jiennâd finnij aanaarlâš Anu Avaskari.

## Sämitiigán väljejum ulmuuh já jienâlovoh
### Iänudâh
* Tuomas Aslak Juuso, 114
* Ulla-Maarit Magga, 113
* Pigga Keskitalo, 77

Värijeessân:
* Nihkolas Valkeapää, 68

### Aanaar
* Anu Avaskari, 205
* Tiina Sanila-Aikio, 190
* Kari Kyrö, 189

Värijeessân:
* Pekka Pekkala, 67

### Suáđigil
* Jouko Hetta, 72
* Petra Magga-Vars,64
* Magreta Sara, 144

### Ucjuuhâ
* Anne Nuorgam, 138
* Nilla Samuli Tapiola, 94
* Aslak Holmberg, 83

Värijeessân:
* Asko Länsman, 79

### Jienâmere mield väljejum ulmuuh
* Pentti Pieski, 128
* Tanja Sanila, 119
* Veikko Feodoroff, 116
* Heikki Paltto, 110
* Janne Saijets, 95
* Kirsti Kustula, 91
* Neeta Jääskö, 89
* Jouni Aikio, 88
* Antti Sujala, 81

## Käldeeh
Nils Vibe Stockfleth

thumb|Nils Vibe Stockfleth
**Nils Joachim Christian Vibe Stockfleth** () lâi taažâ pappâ já vuolgâttâspargee sämmilij kooskâst. 

## Eellim
Nils Vibe Stockfleth šoodâi Fredrikstadist Taažâst. Suu eeči lâi Niels Stockfleth (1756–1794) já enni Anne Johanne Vibe (1753–1805). 

Stockfleth máttááttâlâi váhá riehtioopâ, já te čođâlditij upseeriskos Kööbenhamânist ive 1810. Sun lâi upseer Tanska suátivievâst, já te Taažâ suátivievâst 1814 rääjist. Ive 1823 sun máttááttâlškuođij teologia já olášutij áámmátiskos ive 1824. Ton maŋa sun šoodâi kieldâpappân Várgáin.

Ko sun poođij Várgáid já teeivâi sämmilijd já kveenilijd, te sun huámášij, ete sun ferttiiččij oppâđ sämmilij kielâ, vâi sun puávtáččij išediđ sii. Tondiet Stockfleth oopâi-uv orjâlâškielâ já kevtiškuođij tom škoovlâst já kirhoost.

Tondiet ko sun halijdij kevttiđ eenâb ääigi kielâ oppâmân já Ráámmát jurgâlmân sämikielân, te sun koijâdij love varriđ Tavesiijdân (tárukielân *Lebesby*), kost lâi ucceeb pargo kirhoost. Sun já suu eemeed aasáin še talle mottoom ääigi puásuialmai kulen. Iivij 1826–1830 sun lâi pappân Kuovdâkiäinust.

Ääigi mield sun keevtij eenâb já eenâb ääigi kielâ tutkâmân, já ive 1838 sun jooskâi porgâmist pappân, vâi sun puávtáččij tutkâđ, máttááttiđ já jurgâliđ. Stockfleth ovdedij orjâlâškielâ čäällimkielâ, mon Knud Leem vuáđudij. Talle sun poorgâi professor Rasmus Raskáin Kööbenhamânist, syemmilij kielâtotkeigijn Matthias Alexander Castrénáin já Elias Lönnrotáin, já syemmilâš pappâ Jakob Fellmannáin, kii čaalij kiemâsämikielân. 

Stockfleth halijdij, ete sehe sämmilijn ete kveenilijn ličij vuoigâdvuotâ jieijâs kielân já kulttuurân. Tondiet suu mielâst paapah, kiäh porgii sämmilij já kveenilij siärváduvâin, ferttejii oppâđ tai kielâ. Suu áánsust Christiania ollâopâttâh máttátškuođij sämi- já suomâkielâ. Sun jieš máttááttij taid kielâid ive 1851 räi, ko suu uáppee Jens Andreas Friis aalgij tien paargon.

Elimis loopâst Stockfleth puosâi ennuv. Sun jaamij ive 1866 Sandefjordist.

## Motomeh kirjeh
* 1837 – *[https://www.nb.no/items/9353c8a56ea655710692a548673b9618 Abes ja Låkkam-girje]*
* 1852 – *[https://www.nb.no/items/b74fcd7d973a704a4a9e17da451203dc Norsk–lappisk ordbog]* (tárukielâ–sämikielâ sänikirje)
* 1860 – *[https://www.nb.no/items/cad80824242520acfd476f83a555f1de Dagbog over mine missionsreiser i Finmarken]* (eellimkerdi)

### Jurgâlusah
* 1837 – Luther, Martin: *[https://www.nb.no/items/bdda85ae8928033d883d03580d4d992a Dr. Morten Luther ucceb katekismusaš]*
* 1854 – Weksel, Wilhelm Andreas: *[https://www.nb.no/items/0bab0ad31d8d3a99895a95beefa409c9 Ucca bibbalhistoriaš manaidi]*

## Käldeeh
Berkåk kirkko

**Berkåk kirkko** ( já ) lii uđđâgootiiklâš, hiirsâin huksejum kuheskirkko Berkåkist, Rennebu kieldâst, Trøndelag läänist, Taažâst. Tot kulá Berkåk servikoodán. Kirho vuávái taažâ arkkiteht Henrik Nissen. Kirho pirrâ lii kirkkoeennâm. 

## Historjá
Ive 1862 Rennebu kieldâst šoodâi nk. *[[Pappâkieldâ|pappâkieldâ]]* ađai pitejâš. Ive&nbsp;1877 kieldâstivrâ meridij, ete Berkåkân kalga huksiđ kirho. Tääl ko servikodde finnij love huksiđ kappelkirho kunâgâslâš miärádâs 4.6.1877 vuáđuld, te vuávám- já huksimpargo aalgij. Servikodde pálkkááttij Henrik Nissen vuáváđ kappelkirho. Skammâmáánust 1878 kirkko lâi jo vaalmâš, já pispe viihkâi muorâkirho kiävtun roovvâdmáánu 30. peeivi 1878.

Ive&nbsp;1953 aalgâst kirkko tivodui ko tot lâi kirho 75.&nbsp;ihe. Tivvoompargo ääigi kirkkosalin já kuorin huksejuvvojii káttukeevlih. Ive&nbsp;1971 rahtui ohtâsâš ruumâš- já palvâlusvisti. Ko kirkko teevdij 100 ihheed ive&nbsp;1978, te kirkko tivodui uđđâsist.

## Huksiittâs
[thumb|left|Puáris kove kirho siste. Kovveest lii val [Harald Brun máálám álttártavlu.]]
Kirkko lii rahtum salvum hirssâkeerdijn. Ulguu- já siskiibeln kirho hiirsâi alne láá lyevdih. Ulguubeln toh láá vielgâdin máálájum. Siskiibeln lyevdih láá lättest lasâraaigij vuoluubel räi ränisin máálájum já vielgis ivnijn hervâttum. Tast pajaskulij lyevdih láá fiskâdin máálájum káttukeevli räi, mii lii vuod vielgâd.

Kirho já kirkkoeennâm pirrâ lii vyeligis äiđi, mii lii kirho aldasijn keđgiäiđi já eres soojijn vielgâdin máálájum lyevdiäiđi. Ääiđi uáiviuksâ lii kirho máddáákeččin, já kirho olgouuksân piäsá pálgá mield. Olgouksâ lii kirho veeskiruásist, mii lii vyeligub ko kirkkosali. Kirkkosali viestârkeččin láá ollâ kiällutornâ já jurbâ laasâ. Kiälu ooptij Lars Rustad ive&nbsp;1874.

### Kirkkosali
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi suulân 200 olmožid. Salist láá ruopsis peeŋkah, särnistovli já kaastâcerkki, moh láá muorâst rahtum. Kaastâceerhi raahtij já skuážurdij berkåklâš Ola Hoel. 

### Kuori
Kuori lii kirkkohuksiittâs nuorttiibeln, já tot lii vyeligub ko kirkkosali. Kuorist lii álttár já álttártavlu. Kuori paaldâst lii tääl káttudum särnistovli; ovdil särnistoovli alne ij lamaš káttu. Kyevtpeln kuori láá sákásteh.

#### Álttártavlu
Aalgâst kirhoost ij lamaš álttártavlu, pic kirhoost lâi muorâristâ. Ive 1918 kirkko finnij ivnáás álttártaavlu, mon máálái taažâ taaiđâmáálár Harald Brun. Pirâldâs raahtij já skuážurdij Ola Hoel. Ive 1958 kirkko finnij uđđâ álttártaavlu, mon máálái Mikael Hoel. Uđđâ álttártaavlu pirrâ lii vistig Hoel rähtim pirâldâs.

## Iästuttesvuotâ
Kirkko lii lätis saajeest, já parkkisaje lii Kjerkveien (Kirkkokiäinu) tovnbeln. Kirho oovdâst láá porthááh já njuáidus. Kirho siste iä lah porthááh ađai kirkko lii iästuttem.

## Kovegalleria

Berkåk Lindahl.jpeg|Historjálâš kove kirhoost (suulân ive 1895)
Berkåk kirke UBT-TO-074798 01 1.jpg|Puáris kove kirhoost
Berkåk kirke (bilde 01) (20. juli 2018).jpg|Áimukove kirhoost já hävdienâmist syeinimáánust 2018


## Fáádást eres soojijn

* 
* 

## Käldeeh
Nerskogen kappel

**Nerskogen kappel** ()  lii ive 1962 huksejum já kiävtunvihkum kuheskirkko Rennebu kieldâst, Trøndelag läänist. Kirho vuávái taažâ arkkiteht John Egil Tverdahl. Kirho pirrâ lii kirkkoeennâm. 

## Historjá
Ovdil ko kirkkohuksiittâs huksejui ive 1962, servikodde keevtij siärvádâhviste kirkkon. Ive 1950 siämmáá toontin huksejui kiällutornâ. Ive 1958 huksimkomitea nurâškuođij ruuđâid kirho já kirkkoeennâm huksimpaargon. Servikodde pálkkááttij John Egil Tverdahl vuáváđ kirho. Kesimáánust 1962 muorâkirkko lâi jo vaalmâš, já pispe Tord Godal viihkâi tom kiävtun čohčâmáánu 2. peeivi 1962.

## Huksiittâs
Kappel lii rahtum salvum hirssâkeerdijn keđgijyelgi oolâ. Ulguubeln kirho hiirsâi alne láá ruopsâdin máálájum ciägulyevdih. Siskiibeln tuše káátust láá lyevdih. Toh láá kuovgisčuovjâdin máálájum. Hiirsah vist iä lah máálájum. Ubâ kirho vyelni lii stuorrâ kiällár, kost láá ei. purâdemsali, čuákkimviste, kievkkân, pivtâsviste já hiivsigeh.

Kirho já kirkkoeennâm pirrâ lii vyeligis meetaaläiđi. Ääiđist lii kirho máddáákeččin uáiviuksâ, mon räi piäsá kiäinu mield. Siämmáá kiäinu juátkoo kirho olgouuvsâ já kivkkáás porthái räi. Olgouksâ lii kirho veeskiruásist, mii lii vyeligub ko kirkkosali. 

### Kirkkosali
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi suulân 110 olmožid. Salist láá kuovgisčuovjis peeŋkah já Ingebrigt Kosbergløkk skuážurdem särnistovli. Kirkkosali maadânuorttiikeččin láá ollâ kiällutornâ já maŋgâ lasârääigi. Toornâ kiälu kirkko finnij ive 1952 Olsen Nauen Klokkestøperist. Tom Kirho vuossâmuuh uurguh lijjii ovdalist Tiller kirhoost. Tääl salist láá Norsk Orgel- og Harmoniumfabrikk rähtim uurguh, maid kirkko finnij ive 1974.

### Kuori
Kuori lii kirkkohuksiittâs taveviestârkeččin, já tot lii vyeligub ko kirkkosali, mut ollâgub ko veeskiruási. Kuorist lii álttár, álttártavlu já kaastâcerkki. Kirho kaastâcerkki lii ivveest 1880 ađai tot lii puárásub ko kappel. 

#### Álttártavlu
Kirhoost lii ivnáás álttártavlu, mon máálái taažâ taaiđâmáálár Mikael Hoel. Pirâldâs raahtij já skuážurdij Ola Bakk.

## Iästuttesvuotâ
Kappel lii luáhá alne já ton oovdâst láá kivkkáás porthááh, mut ij lah njuáidus; njuáidus lii kirho tyehin. Kirkkosalist iä lah porthááh ađai kirkkosali lii iästuttem. Ij lah tiäđust, lii-uv kiällár meiddei iästuttem.

## Fáádást eres soojijn

* 
* 

## Käldeeh
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1987 (Italia)

Taat lii listo pitáin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1987.

## Listo

### Artisteh, kiäh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1987

## Käldeeh
Listo Rennebu kulttuurärbičuosâttuvâin

Taat lii **listo kulttuurärbičuosâttuvâin [[Rennebu]]st**, Trønderlag läänist, Taažâšt. Tiäđuh láá uccum Taažâ kulttuurärbihaldâttâsdirektoraat Riksantikvaren listoost kulttuurärbičuosâttuvâin. Tubdâldâs-sárgáttuvâst lii njuolgâ liŋkkâ kulttuurärbičuosâttuv siijđon, mii lii Kulturminnesøk-tiätuvuáđust.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Bratislava

[thumb|right|[Slovakia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug Bratislava]]
**Bratislava** (ovd. **Prešporok**,  já ) lii kaavpug Bratislava kuávlust, Slovakiast. Tot lii Slovakia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Toos lasseen Bratislava lii meiddei siämmáánommâsii kuávlu uáivikaavpug. Bratislava lii Tonava-juuvâ kuohtuin riddoin já Moravajuuvâ nuorttâriddoost Slovakia maadâviestârkeččin. Kaavpugist láá ohtâsâš rääji Nuorttârijkkáin já Uŋgaráin, já te tot lii áinoo staatâ uáivikaavpug, mast lii riijkârääji kuovttijn jiečânâs staatáin. 

Ive&nbsp;2021 Bratislavast lijjii 475&nbsp;503 ässed já Bratislava metropolkuávlust 719&nbsp;537 ässed. Kaavpug vijđodâh lii 2&nbsp;053&nbsp;km², já ubâ metropolkuávlu vijđodâh lii 367&nbsp;584&nbsp;km².

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Helene Kløvstad

**Helene Conradi Kløvstad** (j.s. Grenness; cuáŋuimáánu  5. peeivi 1903 Kristiania, Ruotâ-Taažâ – njuhčâmáánu 13. peeivi 1998 Oslo, Taažâ) lâi taažâ máttáátteijee, párnáikirječällee já jurgâleijee. 

## Eellim
Helene Conradi Grenness šoodâi cuáŋuimáánu  5. peeivi 1903 Kristianiast, Ruotâ-Taažâst. Suu eeči lâi Otto Louis Grennes Grenness  já suu enni lâi Helene Johanne Haslund Grenness (1865–1938).. Kuohtuuh láin máttáátteijeeh. Sust lâi meiddei stuorrâviljâ, ive 1897 šoddâm Johannes.

## Karrieer
Kløvstad poorgâi škovlâmáttáátteijen Sagene škoovlâst Oslost, Taažâst. 1930-lovvoost sun čaalij 12 párnáikirjed kuulmâ kirjerááiđust. Ko ive 1948 sun jurgâlškuođij Donald Duck & Co -ráiđukove, te sun lâi jo tobdos párnáikirjijnis já pargostis párnái pyerrin.

### Donald Duck
Kløvstad lâi Donald Duck & Co -ráiđukove vuossâmuš jurgâleijee já vuossâmuš toimâtteijee. Sun adelij tárukielâg noomâ puoh Carl Barks sárgum huáđđoid. Ráiđukove vuossâmuš nummeer almostui tárukielân juovlâmáánu 1. peeivi 1948. Veikkâ Kløvstad kočoduvvoo jurgâleijen, suu pargo lâi čuuvtij vijđásub ko tuše jurgâlempargo, tastko sun heiviittij käldeeteevstâ nuuvt, ete tot heivij pyerebeht Taažâ ohtsâškoodán. Toos lasseen teevstâin sun ij kiävttám maggaargin kuávlukielâ, pic sun čaalij já jurgâlij normâdum kirjetárukielân.

Ive 1961 rääjist suu pargoskippáár Elisabeth Skaare išedij jurgâlempargoost. Muáddi ive maŋeláá Skaare sajan poođij sunnuu pargoskippáár, máttáátteijee Vivi Aagaard.

## Pargo (uási)
* 1950 – *Småskolens lesebøker 1: i byen og på landet.*, oovtâst Thorbjørn Egneráin já Karen Jacobsenáin
* 1950 – *Småskolens lesebøker 2: vinter i byen og sommer på heia.*, oovtâst Thorbjørn Egneráin já Karen Jacobsenáin
* 1951 – *Småskolens lesebøker 3: sør og nord i landet.*, oovtâst Thorbjørn Egneráin já Karen Jacobsenáin
* 1951 – *Småskolens lesebøker 4: verden er stor.*, oovtâst Thorbjørn Egneráin já Karen Jacobsenáin
* 1952 – *Lesebøker for småskulen*, oovtâst Thorbjørn Egneráin já Karen Jacobsenáin
* 1959 – *Dansk og svensk for folkeskolen*
* 1961 – *Skolen ved fossen: 1861–1961*

## Käldeeh
Sijđosärgisáiccu

[thumb|[Siergi sijđosárgáh]]
**Sijđosärgisáiccu** lii ohtâ kuolij tehálumosijn ááicuin. Toin kyeleh äiccih čääsist teedâpááruid já uáinisteh toin naalijn estuid já kooskâid. Sijđosärgisáiccu lii kuolijd eres lasseen tondiet hirmâd tehálâš áiccu ko čääsist ij veltihánnáá uáini pyereest. Čääci sáttá leđe muivâšum, já meerâst maaŋgah kyeleh iälusteh nuuvt kieŋâlis saajeest, et piäivááčuovâ ij ole tohon. Pirrâsist navigistem várás sijđosärgisááicu puávtáččij meid jurdâččiđ tagarin, mii ulmuid ličij tobdoáiccu. Veikkâ oro nuuvt, ete kyeleh iä lah fyysisii kuoskâttâsâst koskânis, te sáttá pyereest-uv leđe, et aldasijn vuojâdeijee uáivádâhskippáár mieldiorroom (já ton tovâttem lihâstâs čääsist) lii kuálán čielgâ tobdoaiccâmuš, váhá siämmáásullâsâš tego ulmuid ličij nube ulmuu kuoskâttâs.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Narges Mohammadi

pienoiskuva|Narges Mohammadi
**Narges Safie Mohammadi** (; š. cuáŋuimáánu 21. peeivi 1972 Zanjan, Iran) lii iranlâš olmoošvuoigâdvuotâpiälušteijee já Olmoošvuoigâdvuotâpiälušteijei kuávdáá väripresident, mon hovdâ lii Nobel-ráávhupalhâšume finnim Shirin Ebadi. Ive 2023 Mohammadi vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume.

## Eellim
Mohammadi šoodâi Zanjanist já rávásmij Qorvehist, Karajist já Oshnaviyehist. Sun luuvâi fyysiik Imam Khomeini International University -nommâsii ollâopâttuvâst. Valmâštum maŋa sun poorgâi insnerin. Maŋeláá sust šoodâi toimâtteijee, já sun almostitij meid kirje, mon nommâ lii *The reforms, the Strategy and the Tactics*.

Ive 1999 sun naajâi toimâtteijee Taghi Rahmanijn, kii pieijui kuittâg faŋgâlân forgâ heejâi maŋa. Rahmani varrij Raanskan ive 2012, ko sun lâi jo viättám ohtsis 14 ihheed faŋgâlist, mut Mohammadi paasij Iranân, vâi sun puávtáččij juátkiđ olmoošvuoigâdvuođáid lahtojeijee pargo. Mohammadist já Rahmanist láá jyemehááh.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Euroop parlament

**Euroop parlament** teikkâ epivirgálávt **europarlament** (uánádâs **EP**) lii ohtâ Euroop union laavâasâttemorgaanijn já ohtâ union čiččâm toimâorgaanist.

## Toimâsajeh
Euroop parlament toimâsajeh láá Strasbourgist Ranskaast, Brysselist Belgiast já Luxemburgist.

## Toimâ já vástádâsah
Parlamentist láá laavâasâttem-, kocceem- já budjetovdâsvástádâsah. Tot västid oovtâst Euroop rääđist čokkâneijee EU-enâmij haldâttuvâi ovdâsteijeigijn EU laavâasâttem tuhhitmist. Euroop parlament já Euroop rääđi kolgâv peessâđ ovtuáivilân EU jyehi-ihásii budjetist.

## Parlament jesâneh
thumb|right|Euroop parlament jeessânmereh piäláduv mield iivij 2019–2024:
Ive 1979 rääjist Euroop parlament jesâneh ađai mepeh (MEP) láá väljejum njuolgâ vaaljâigijn, moh uárnejuvvojeh jyehi viiđâd ive. Tast maŋa ko Ovtâstum kunâgâskodde vuolgij Euroop unionist kuovâmáánu 1. peeivi 2020, Euroop parlamentist lijjii 705 jesânid ive 2024 räi. Täin Suomâst lijjii valjimnáál 14 jesânid.

Čohčâmáánust 2023 parlament tuhhiittij rääđi iävuttâs 720 jesânist ive 2024 europarlamentvaaljâin rääjist. Suomâst láá tääl valjimnáál 15 jesânid.

Parlament jesâneh kieđâvušeh maaŋgâlávánijd tergâdis fáádáid, moh kyeskih politiikân, ekonomian já ohtsâškoodán. Jesâneh láá fáárust aasâtmin uđđâ laavâid já nubásmitmin jo vyeimist leijee laavâid. Laavah vaigutteh ubâ EU:n. Jesânij pargon lii meiddei piäluštiđ Euroop union áárvuid. Olmoošvuoigâdvuođâi kunnijâttem, rijjâvuotâ, demokratia, täsiárvu já vuoigâdvuotâstaatâprinsiip kuleh EU árvoid. Ubâ parlament tuhhit EU budjet, já tot vákšoo ruuđâi kevttim. Ton lasseen parlament väljee Euroop komissio saavâjođetteijee já komissio jesânijd.

Parlament jesâneh koceh EU toimâorgaanij já eromâšávt tooimânpieijâmvääldi kevttee Euroop komissio tooimâ.

## EU-vaaljah
### Ive 2024 EU-vaaljah Suomâst
Suomâ uážui valjiđ 15 uđđâ jesânid Euroop parlamentân. Vaaljâin Aalmuglâš Kokoomus uážui enâmustáá jienâid já nelji saje parlamentân. Čižetlitto uážui nubben enâmustáá jienâid. Piäláduv saavâjođetteijee Li Andersson uážui 247 604 jiennâd, mii lâi talle ulâttâs EU-vaaljâin Suomâst. Čižetlitto uážui kulmâ saje parlamentân. Suomâ sosialdemokraatlâš piäládâh, Ruánáá litto já Suomâ Kuávdášpiäládâh ožžuu kyehti saje. Oovtâ saje ožžuu Vuáđusyemmiliih já Suomâ ruátálâš aalmugpiäládâh.

## Fáádást eres soojijn

* Euroop parlament virgáliih nettisiijđoh suomâkielân

## Käldeeh
Sámi Grand Prix 2024

**Sámi Grand Prix 2024** lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal&nbsp;-servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln pessijâšlávurduv njuhčâmáánu 30. peeivi 2024 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 34. tohe, ko kišto uárnejui. Kuovâmáánu 6. peeivi 2024 kišto uásálisteeh já pitáh almottuvvojii. Njuhčâmáánu 1. peeivi 2024 DAT almostitij ive 2024 nurâldâhskiäru njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Juoigâmuási vuoitij Nils-Ove Kuorak olmoošjuáigusáin *Njeallječalmmát*. Lávlumuási vuoitij Bycecilia pittáin *Mannem åajaldahteme*.

## Formaat
Kiišton puovtij uásálistiđ tuše uđđâ pitáigijn, moh lijjii monnii sämikielân já moh iä lamaš ovdil almostum. Pitáh oovdânpuáhtojii konsertist pessijâšmarkkânij ääigi pessijâšlávurduv Báktehárji-maaŋgâtooimâhaalist. Siämmást livekonsert čaittui njuolgâ vuolgâttâssân NRK 1:st, NRK TV:st já radio peht. Taan ive livekonsert čaittui njuolgâ vuolgâttâssân meid Ruotâ já Suomâ peln. Vuolgâttâs lâi puáhtám keččâđ já vyeittee lâi puáhtám jienâstiđ kost peri maailmist.

### Jođetteijeeh
Ive 2024 kišto jođetteijen láin sämmiliih Natalie Carrion já Ole Máhtte Hætta Gaup.

## Juoigâm- já lávlumuásih
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási. 
### Juoigâmuási uásálisteeh

### Lávlumuási uásálisteeh

## Áillohaš-muusikpalhâšume
Ive 2024 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Ella Marie Hætta Isaksen.

## Käldeeh
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2005–2009

pienoiskuva|Sämitige čuákkim iivij 2005–2009
Taat lii **listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2005–2009**. Iivij 2005–2009 paje lâi Sämitige 5. paje.

## Sämitiggeairâseh
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 2005 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 44 sämitiggeairâsid 13 vaaljâpirrâduvvâst.

## Käldeeh
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2009–2013

pienoiskuva|Sämitige čuákkim iivij 2009–2013
Taat lii **listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2009–2013**. Iivij 2009–2013 paje lâi Sämitige 6. paje.

## Sämitiggeairâseh
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 2009 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 7 vaaljâpirrâduvvâst.

Čuávuvááh ulmuuh toimii sämitiggeairâsin iivij 2010–2013:
* Mariann Wollmann Magga (Marianne Balto saajeest 1.3.2020 rääjist)
* Ronny Wilhelmsen (Egil Olli saajeest 1.3.2020 rääjist)
* Alf Isaksen (Láilá Susanne Vars saajeest 1.3.2020 rääjist)
* Inga Lill Sundset (Vibeke Larsen saajeest 1.3.2020 rääjist)
* Ida Marie Bransfjell (Ellinor Marita Jåma saajeest 1.3.2020 rääjist)

## Käldeeh
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2017–2021

thumb|Sämitige čuákkim iivij 2017–2021 <br/><small>Kuvvim: Kenneth Hætta/Sametinget</small>
Taat lii **listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2017–2021**. Iivij 2017–2021 paje lâi Sämitige 8. paje.

## Sämitiggeairâseh
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 2017 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 7 vaaljâpirrâduvvâst. 

## Käldeeh
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2013–2017

thumb|Sämitige čuákkim iivij 2013–2017
[thumb|Taažâ sämitige presidentin väljejum [Aili Keskitalo]]
Taat lii **listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2013–2017**. Iivij 2013–2017 paje lâi Sämitige 7. paje, já tot lehâstui virgálávt roovvâdmáánu 15. peeivi 2013.

## Sämitiggeairâseh
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 2013 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 7 vaaljâpirrâduvvâst.

Čuávuvááh ulmuuh toimii sämitiggeairâsin iivij 2013–2016:
* Laila Nystad (Aili Keskitalo saajeest)
* Inger Elin Utsi (Silje Karine Muotka saajeest)
* Piera Heaika Muotka (Henrik Olsen saajeest)
* Nanna Thomassen (Ann-Mari Thomassen saajeest)
* Nora Marie Bransfjell (Thomas Åhrén saajeest)

## Käldeeh
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 1989–1993

pienoiskuva|Sämitige čuákkim iivij 1989–1993
[pienoiskuva|Taažâ kunâgâs [Olav V lehâstij vuosmuu sämitige ive 1989.]]
[pienoiskuva|Taažâ sämitige vuossâmuš saavâjođettee [Ole Henrik Magga tolâmin sahâvuáru ive 1989]]
Taat lii **listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 1989–1993**. Iivij 1989–1993 paje lâi Sämitige 1. paje. Taažâ kunâgâs Olav V lehâstij vuosmuu sämitige virgálávt roovvâdmáánu 9. peeivi 1989. Sämitige vuossâmuš saavâjođetteijen tooimâi Ole Henrik Magga já vuossâmuš värisaavâjođetteijen Mary Mikalsen Trollvik.

## Sämitiggeairâseh
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 1989 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 13 vaaljâpirrâduvvâst.

## Käldeeh
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 1993–1997

pienoiskuva|Sämitige čuákkim iivij 1993–1997
[thumb|Taažâ kunâgâs [Olav V já Sämitige saavâjođetteijee Ole Henrik Magga Taažâ Sämitige lekkâmtilálâšvuođâst ive 1993]]
Taat lii **listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 1993–1997**. Iivij 1993–1997 paje lâi Sämitige 2. paje. Taažâ kunâgâs Olav V lehâstij nube sämitige virgálávt roovvâdmáánu 6. peeivi 1993. Ole Henrik Magga joođhij Sämitige saavâjođetteijen. Värisaavâjođetteijen väljejui Ing-Lill Pavall.

## Sämitiggeairâseh
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 1993 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 13 vaaljâpirrâduvvâst.

## Käldeeh
Dendriitsellâ

thumb|Dendriitsellâ
**Dendriitsellâ** () lii sellâ, mii kieđâvuš antigeenijd. Dendriitseelah láá merhâšitteeh immuunsysteem kocemân já puáhuttâsâi adelem immuunvastui aktivistmân.

## Historjá
Dendriitseelâid kaavnâi vuossâmužžân saksalâš patolog Paul Langerhans 1800-lovo loopâst. Tááláš nommâ ađai "dendriitsellâ" vuáhádui kuittâg esken ive 1973, ko Ralph M. Steinman já Zanvil A. Cohn tuođâštáin tom, et dendriitseelah tuáimih immuunsysteem oosijn viestâtuálvon.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2021–2025

thumb|Sämitige čuákkim iivij 2021–2025
Taat lii **listo sämitiggeairâsijn Taažâ Sämitiggeest iivij 2021–2025**. Iivij 2021–2025 paje lâi Sämitige 9. paje, já tot lehâstui virgálávt roovvâdmáánu 20. peeivi 2021.

## Sämitiggeairâseh
Čuávuváá listoost láá puoh ulmuuh, kiäh väljejuvvojii Taažâ Sämitiigán ive 2021 sämitiggevaaljâin. Sämitiigán väljejuvvojii ohtsis 39 sämitiggeairâsid 7 vaaljâpirrâduvvâst. 

## Käldeeh
Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâdâh

thumb|
**Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâdâh** (, , , , ) ađâi vaaljâpirrâdâh 1 lii lamaš vaaljâpirrâdâh sämitiggevaaljâin Taažâst ive 2009 rääjist. Ive 2021 sämitiggevaaljâin väljejum 39 sämitiggeairâsist vittâ sämitiggeairâs väljejuvvojii Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst.

Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâdâhân kuleh Maadâ-Vaarjâg, Uunjargâ, Čäcisuálui, Várgááh, Båtsfjord, Tiänu, Berlevåg, Lebesby já Gamvik kieldah Finnmarkist. 

## Historjá
Ivveest 1989 ihán 2005 Taažâ sämitiggevaaljâin lijjii 13 vaaljâpirrâdâhhâd, mut taat vuáhádâh nubásmittui ovdil ko ive 2009 sämitiggevaaljah uárnejuvvojii. Ive 2009 rääjist láá lamaš tuše 7 vaaljâpirrâdâhhâd. Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâdâhân kuleh ovdiih Vaarjâg já Tiänu vaaljâpirrâduvah sehe Lebesby Porsaŋg vaaljâpirrâduvvâst.

## Jienâvuoigâdvuotâ
Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst jienâvuoigâdvuotâ lii tagarijn ulmuin, kiäh tobbeen ääsih já kiäh láá merkkejum Taažâ sämitige vaaljâluvâttâlmân. Ive 2021 Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduv vaaljâluvâttâlmân lijjii merkkejum 2 554 olmožid.

## Sämitiggevaaljah
### Ive 2009 vaaljah
Ive 2009 sämitiggevaaljâin Taažâ peln lijjii iävtukkâsah Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:

* Árja
* Kuávdášpiäládâh
* Ofelaš
* Ohtsâšlisto
* Ovdánempiäládâh
* Pargeipiäládâh
* Sämmilij aalmuglitto
* Taažâ sämmilij riijkâservi já Sämiaalmug piäládâh (ohtsâšlisto)
* Uálgispiäládâh

#### Sämitiigán väljejum iävtukkâsah
Čuávuvááh 6 iävtukkâs väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin: 

### Ive 2013 vaaljah
Ive 2013 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
* Árja
* Kuávdášpiäládâh
* Ovdánempiäládâh
* Pargeipiäládâh
* Taažâ sämmilij riijkâservi já Sämiaalmug piäládâh (ohtsâšlisto)
* Uálgispiäládâh

#### Sämitiigán väljejum iävtukkâsah
Čuávuvááh 6 iävtukkâs väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin:

### Ive 2017 vaaljah
Ive 2017 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:
* Árja
* Kuávdášpiäládâh
* Ovdánempiäládâh
* Pargeipiäládâh
* Sämidemokraateh já Šielâ (ohtsâšlisto)
* Sämmilij aalmuglitto
* Taažâ sämmilij riijkâservi já Sämiaalmug piäládâh (ohtsâšlisto)
* Uálgispiäládâh

#### Sämitiigán väljejum iävtukkâsah
Čuávuvááh 5 iävtukkâs väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin:

### Ive 2021 vaaljah
Ive 2021 sämitiggevaaljâin lijjii iävtukkâsah Nuorttâkuávlu vaaljâpirrâduvvâst čuávuváin piäláduvâin:

* Árja
* Kuávdášpiäládâh
* Ovdánempiäládâh
* Pargeipiäládâh
* Sämiaalmug piäládâh
* Sämmilij aalmuglitto
* Taažâ sämmilij riijkâservi
* Tavekaaloot aalmug
* Uálgispiäládâh

#### Sämitiigán väljejum iävtukkâsah
Čuávuvááh 5 iävtukkâs väljejuvvojii Taažâ sämitiigán täin vaaljâin:

## Käldeeh
Staatâliih hävdidmeh

[pienoiskuva|[Urho Kekkonen|Urho Kekkosii hävdidemráiđu čohčâmáánust 1986]]
**Staatâliih hävdidmeh** láá hävdidmeh, moh uárnejuvvojeh teháláid ulmuid staatâ kuástádâssáin. Stuárráámuu uásist enâmijn staatâliih hävdidmeh uárnejuvvojeh aainâs-uv staatâ hovdáid, mut toh pyehtih uárnejuđ meiddei eres teháláid ulmuid.

## Staatâliih hävdidmeh Suomâst
Suomâst staatâliih hävdidmeh uárnejuvvojeh uđđâ njuolgâdusâi mield tuše presidentáid. Spiekâstuvah láá kuittâg lamaš motomeh. Staatârääđi puáhtá meridiđ staatâlijd hävdidmijd meiddei kuhesáigásâš njunošministeráid, ovdâskode sahâalmaid já ulmuid, kiäin lii lamaš eromâš aalmuglâš merhâšume, tego Nobel-palhâšume uážžoid. Tááláš vyehi lii lamaš vyeimist ive 1989 loopâ rääjist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Attoseekunt

**Attoseekunt** (symbool **as**) lii ääigi ohtâdâh Aalmugijkoskâsâš ohtâdâhsysteemist. Tot lii siämmáš ko 1×10−18 seekunt. Oovtâ sekuntist láá 1 000 000 000 000 000 000 attosekuntid. Viärdádâllâm tiet puáhtá ettâđ, et siämmáá ennuv láá kuullâm sekunteh tast ko maailmubâlâšvuotâ šoodâi.

## Siämmáástuáruduvah
1 attoseekunt lii siämmáá styeres ko:
*1 000 zeptoseekuntid
*0,001 femtoseekunt
*0,000 001 pikoseekunt
*0,000 000 001 nanoseekunt

Já nubijkulij:
* 1 zeptoseekunt = 0,001 attoseekunt
* 1 femtoseekunt = 1 000 attosekuntid
* 1 pikoseekunt = 1 000 000 attosekuntid
* 1 nanoseekunt = 1 000 000 000 attosekuntid

## Ive 2023 Nobel-fyysiikpalhâšume
Pierre Agostin, Ferenc Krausz já Anne L'Huillier finnejii ive 2023 Nobel-fyysiikpalhâšume. Vuáđuštâlmin lijjii totkei iskâdemvyevih, moh puohtii eromâš uánihis attoseekunt kukkosijd čuovâpuulsâid amnâs elektrondynamiik tutkâmân. Totkei pargoniävuiguin puáhtá iberdiđ atomij já molekyylij siste leijee elektronij maailm. Sii pargo áánsust lii máhđulâš mittediđ jotelis prosesijd, main elektroneh lihâdeh teikâ mutteh energia. Attoseekunt kukkosii liihâdmist jurdâččui ovdil, et tom lii máhđuttem aiccâđ. Tondiet ij lamaš tiätu tastkin, maht já mon oornigist molekyyl šadda.

Agostin, Krausz já L'Huillier pargoost láá heiviitmeh maaŋgâin suorgijn. Ovdâmerkkân elektroniikist lii tehelâš iberdiđ já haldâšiđ tom, maht elektroneh raseh materiaalist. Attoseekuntpuulsâid puáhtá kevttiđ meid molekyylij tubdâmân ovdâmerkkân talhâstieđâlii diagnostiikist.

## Käldeeh
Hackney Diamonds

**Hackney Diamonds** lii eŋlandlâš rockjuávkku The Rolling Stones studioalbum, mon Polydor almostitij roovvâdmáánu 20. peeivi 2023. Taat lii The Rolling Stones 24. studioalbum, mii lii almostum Ovtâstum kunâgâskoddeest, já 26., mii lii almostum Ovtâstum staatâin. Album pyevtittii The Glimmer Twins, Don Was já Andrew Watt. Albumist láá kyessilávlon Elton John, Lady Gaga, Paul McCartney, Stevie Wonder já juávhu oovdiš jeessân Bill Wyman. 

Taat lii vuossâmuš album tast maŋa, ko juávhu rumbal Charlie Watts jaamij ive 2021. Taat lii meid vuossâmuš album, mast láá juávhu jieijâs pitáh, ive 2005 almostum studioalbum maŋa.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Hackney Diamonds'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Ive 2023 Argentiina presidentvaaljah

thumb|Jienâstemliipuh ive 2023 Argentiina presidentvaaljâin
**Ive 2023 Argentiina presidentvaaljah** lijjii presidentvaaljah, moh uárnejuvvojii Argentiinast uássin ive 2023 Argentiina almolijd vaaljâid roovvâd- já skammâmáánust 2023. Tááláš president Alberto Fernández almottij cuáŋuimáánust 2023, ete sun ij lamaš iävtukkâssân täin vaaljâin, veikkâ sun lâi vistig valjâtohálâš.

## Vaaljâi jienâstemkeerdih
### Vuossâmuš jienâstemkerdi
Vaaljâi vuossâmuš jienâstemkerdi uárnejui roovvâdmáánu 22. peeivi 2023. Sergio Massa finnij vuossâmuu jienâstmist 9 645 983 jiennâd ađai 36,68 % puoh adelum jienâin. Sun vuoitij jienâstemkeerdi, mii lâi puohháid olâttâs. Javier Milei finnij 7 884 336 jiennâd ađai 29,98 % puoh adelum jienâin já poođij nubben. Uáiviltutkâmušâi já ovdâvaaljâi puátusij vuáđuld Milei lâi kievrâmus vyeitteeiävtukkâs taan jienâstemkeerdist. Kuálmádin poođij Patricia Bullrich (23,83 %), niäljádin Juan Schiaretti (6,78 %) já viđâdin Myriam Bregman (2,70 %).

thumb|center|600px|Ive 2023 Argentiina presidentvaaljâi vuossâmuu jienâstemkeerdi puátuseh

### Nubbe jienâstemkerdi
Ko iävtukkâsâin ohtâgin ij finnim paijeel 45 % adelum jienâin, ige paijeel 40 % adelum jienâin nuuvt ete nubben puáttám iävtukkâs finnij 10 prooseentohtâdâhhâd ucceeb ko vyeittee iävtukkâs, te vaaljâin uárnejui meid nubbe jienâstemkerdi skammâmáánu 19. peeivi 2023. Taan jienâstmist iävtukkâssân láin Sergio Massa já Javier Milei. 

Milei finnij nube jienâstmist 55,69 % jienâin, já te sun väljejui Argentiina presidentin. Sun algâttij Argentiina president virgeest juovlâmáánu 10. peeivi 2023.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 2023 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh

**Ive 2023 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh** láá vittâ palhâšume, maid Tave-enâmij rääđi mieđettij ive 2023: Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume, Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume já Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume. Palhâšumeseremonia uárnejui roovvâdmáánu 31. peeivi 2023 Oslost, Taažâst.

Ive 2023 vittâ sämmilii lijjii iävtukkâssân kyevti Tave-enâmij rääđi palhâšumán. Kirjálâšvuotâpalhâšumán láin iävtukkâssân Anne-Grethe Leine Bientie já Bierna Leine Bientie ive 2021 almostum maadâsämikielâg nooveelčuágálduvástis *Jaememe mijjen luvnie jeala* já Kathrine Nedrejord tárukielâg roomaanstis *Forbryter og straff*. Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán láin iävtukkâssân kirječällee Mary Ailonieida Sombán Mari já sárgoo Sissel Horndal orjâlâškielâg párnáikirjestis *Arvedávgeriikii*.

## Vyeitteeh já iävtukkâsah
### Kirjálâšvuotâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2023 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2023 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Elleekovepalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2023 Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Muusikpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2023 Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin): 

### Pirâspalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2023 Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

## Käldeeh
Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume

**Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume** (, , , , , ,  já ) lii ohtâ viiđâ palhâšuumeest, maid Tave-enâmij rääđi mieđeet jyehi ive. Taat palhâšume vuáđudui ive 1995. Ovdil taan palhâšume nommâ lâi Tave-enâmij rääđi luándu- já pirâspalhâšume.

## Vyeitteeh

## Koveh

Borgmastare_Finn_Aaberg_och_miljokonsulent_Anita_Monnerup_Pedersen_fran_Albertslunds_kommun_mottar_Nordiska_Radets_miljopris_i_Oslo_av_Dagfinn_Hoybraten._2007-10-31._Foto-_Magnus_Froderberg-norden.org.jpg|Albertslund pormiäštár Finn Aaberg já pirâskonsulent Anita Monnerup Pedersen viežžâmin kieldâ palhâšume ive 2007
Bogi Hansen, vinnare av Nordisk radets miljopris 2006.jpg|Ive 2006 vyeittee Bogi Hansen
Minttu Massinen och Jake Lahti-Olsen (Luonto-Liitto) vinnare av Nordiska radets miljopris (Bilden ar tagen vid Nordiska radets session i Oslo, 2003).jpg|Ive 2003 vyeittee Luándulitto
Olli Manninen. Prisutdelning vid Nordiska raoedets session i Helsingfors 2012.jpg|Ive 2012 vyeittee Olli Manninen
Jon Agust fran Marorka- vinnare av Nordiska radets miljopris ar 2008 Vid prisutdelningen i Helsingfors 2008-10-72.jpg|Marorka Jon Agust viežžâmin palhâšume ive 2008
Nordiska radets natur-och miljopris 2009 gar till I ur och skur. Priset mottas har av samordnare Kerstin Andersson. priset delades ut vid Nordiska radets session i Stockholm 2009 (1).jpg|I ur och skur koordinaattor Kerstin Andersson viežžâmin ive 2009 palhâšume


## Käldeeh
Saharov-palhâšume

[thumb|250px|Ive 2014 palhâšume jyehimtilálâšvuotâ: [Denis Mukwege finnij ton ive palhâšume.]]
**Saharov-palhâšume** lii juovlâmáánust 1988 vuáđudum palhâšume, mon Euroop parlament mieđeet jyehi ive oovtâ teikkâ maaŋgâ ulmui, juávkun teikkâ ornijdumán pargostis olmoošvuoigâdvuođâi já uáivilrijjâvuođâ oovdân.

## Vyeitteeh

## Fáádást eres soojijn

* Virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1988 (Italia)

Taat lii listo pitáin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1988.

## Listo

### Artisteh, kiäh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1988

## Käldeeh
Säämi kielâtaho -palhâšume

**Säämi kielâtaho -palhâšume** lii Säämi kielârääđi mieđettem palhâšume, mon uáivilin lii adeliđ tubdâstâs sämikielâlij palvâlusâi já sämikielâ sajattuv oovdedmist tohhum mávsulii pargoost Suomâst. Sämikieláin uáivilduvvoo tave-, anarâš- já nuorttâlâškielâ. Palhâšume ulmen lii movtijdittiđ palhâšume uážžoo pyerediđ ovdiist sämikielâ pyerrin tohhum pargo já movtijdittiđ puoh virgeomâháid pyerediđ sämikielâ sajattuv. Palhâšume uážžoo pyehtih iävtuttiđ Säämi kielârääđi jesâneh já värijesâneh kielârääđi čuákkimist. Palhâšume mieđettuvvoo ohtii valjâpaajeest Säämi kielârääđi meridem ääigi.

Palhâšume mieđettuvvoo vuosâsajasávt virgeomâháid já siärváduvváid já tuše sierânâs vuáđustâsâiguin priivaatulmui. Säämi kielâtaho -palhâšume lii taaiđâpalhâšume, mii kalga spejâlistiđ sämikielâ já -kulttuur riggoduv já maaŋgânálásâšvuođâ. Palhâšume muttoo jyehi niäljád ive (valjâpoojij mield) já ton vaalmâštmist västid Sámi Duodji ry valjim sämitaaidâr tâi tuáijár.

## Vyeitteeh
Čuávuváá tavlustuvâst láá Säämi kielâtaho -palhâšume vyeitteeh:

## Käldeeh
Arvid Genetz

thumb|Arvid Genetz
**Arvid Oskar Gustaf Genetz** (kirječälleenommâ **Arvi Jännes**; ) lâi syemmilâš tivtâsteijee já kielâtotkee sehe senaattor iivij 1901–1905.

## Eellim
Genetz vaanhimeh láin Carl Johan Garbriel Genetz já Laura Charlotta Ferrin. Šuoŋârähtee Emil Genetz (1852–1930) lâi suu viljâ. Genetz naajâi ive 1877 Julia Eva Maria Arppein. Sunnui šoddii kuttâ párnáá: kaandah Juho, Arvi, Niilo já Paavo sehe nieidâkyevtis Laura já Helvi. Arvid Genetz áijuveh lijjii el. tivtâsteijeeh Saima Harmaja já Arvi Emil Jännes, professor Lauri Jännes, arkkiteht Jussi Jännes, máinusstivrejeijee Martti Jännes já taaiđâgrafikkár Lea Ignatius.

## Karrieer
Arvid Genetz tooimâi suomâ-ugrâlâš kielâi professorin, já sun meid tuuđhâi sämikielâ. Ko sun asâttui professor viirgán, sun toolâi luvâldâllâm sämikielâ lovnâsaanijn kielâhistorjá uáinust. Sun almostitij meid *Kuollan lapin murteiden sanakirja ynnä kielennäytteitä* (1891). Sun tuuđhâi sämikielâi lasseen kärjilkielâ sehe mari-, permjak- já taataarkielâid. Genetz máttááttij sämikielâ ollâopâttuvvâst.

## Kirjeh
### Tiivtah
* *Muistoja ja toiveita ystäville jouluksi* (Weilin & Göös 1889)
* *Muutamia Arvi Jänneksen runoja* (Kansanvalistusseura 1892)
* *Toukokuun-lauluja* (KS 1897)

### Tiätukirjálâšvuotâ
* *Ensi tavuun vokaalit suomen, lapin ja mordvan kaksi- ja useampitavuisissa sanoissa* (SKS 1896)
* *Kertomus Suojärven pitäjäästä ja matkustuksistani siellä v. 1867* (Suomi-kirjassa; SKS 1870)
* *Kielellisiä muistoonpanoja Kaakkois-Karjalasta* (noomáin Arvi Jännes; SKS 1889)
* *Kuollan Lapin murteiden sanakirja ynnä kielennäytteitä* (Finska Vetenskaps-Societeten 1891)
* *Lyhyt Kasan’in tatarin kielen kielioppi* (1884)
* *Lärobok i finska språkets grammatik* (K. E. Holm 1882)
* *Muistutuksia uuden raamatunsuomennoksen kielestä* (noomáin Arvi Jännes; WSOY 1887)
* *Neuvoja Suomen kielen opettajille* (noomáin Arvi Jännes; Werner Söderström 1886)
* *Ost-permische Sprachstudien* (Finsk-ugriska sällsk. 1897)
* *Ost-Tscheremissische Sprachstudien* 1 (1889)
* *Ruotsalais-suomalainen sanakirja* (noomáin Arvi Jännes; WSOY 1887)
* *Suomalais-ugrilainen đ ensimmäisen ja toisen tavuun vokaalien välissä* (SKS 1896)
* *Suomen kieli-oppi* (Holm , 1881)
* *Suomen kielioppi* (noomáin Arvi Jännes; Werner Söderström 1886)
* *Suomen partikkelimuodot (náguskirje; Arvid Genetz 1890)
* *Suru- ja muistojuhlassa maaliskuun 14 p:nä 1895* (Fr. já P. 1895)
* *Tutkimus Aunuksen kielestä* (SKS 1884)
* *Tutkimus Venäjän Karjalan kielestä* (SKS 1881)
* *Unkarin ensi tavuun vokaalien suhteet suomalais-lappalais-mordvalaisiin* (SKS 1898)
* *Versuch einer karelischen Lautlehre* (J. C. Frenckell & Sohn , 1877)

=== Jurgâlusah ===
* Auerbach, Berthold: *Sysmäläinen* (syelinoomáin Kusta Karjalainen; K. E. Holm 1877)
* Runeberg, Johan Ludvig: *Hirvenhiihtäjät* (Söderström 1884)
* *Ruotsin valtakunnan laki'' (oovtâst Oskar Favénáin já J. G. Sonckáin; SKS 1896)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 2023 Säämi kielâtaho -palhâšume

**Ive 2023 Säämi kielâtaho -palhâšume** lii Säämi kielâtaho -palhâšume, mon Sämitige Säämi kielârääđi mieđettij čuákkimstis roovvâdmáánu 3. peeivi 2023 Laapi pyereestvaijeemkuávlun.

## Säämi kielârääđi vuáđustâlmeh
Säämi kielârääđi vuáđustâl miärádâsâs toin naalijn, ete Laapi pyereestvaijeemkuávlu lii aaibâs tooimâs vuáđudem rääjist váldám sämikielâid huámmášumán ornijdumestis já toimâstis sehe tot ain äŋgirávt huksee sämikielâlijd já kulttuurmiäldásijd palvâlusâid jieijâs tooimâ já ornijdume fastâ uássin.

Laapi pyereestvaijeemkuávlu lii ovdil mainâšum uulmij olášuttem várás vuáđudâm sämikielâlij já kulttuurmiäldásij palvâlusâi ovdedemhoovdâ já palvâlemhoovdâ viirgijd. Laapi pyereestvaijeemkuávlu lii meid pieijâm naavcâid sämikieláid pálkkáátmáin nuorttâlâš-, anarâš- já tavesämikielâ kielâpargeid. Ton lasseen Laapi pyereestvaijeemkuávlu sämikielâ lävdikode toimâ tuárju sämikielâi sajattuv já kielâlij vuoigâdvuođâi olášume.

Laapi pyereestvaijeemkuávlu tuáimá pyerrin ovdâmerkkân tast, maht puáhtá já kalga väldiđ sämikielâlijd palvâlusâid ornijdume uássin jo tai vuáđudemmuddoost, kuás sämikielâliih palvâlusah šaddeh ornijdume tooimâ luándulâš já fastâ uássin. Säämi kielâtaho -palhâšume mieđeetmáin Säämi kielârääđi haalijd ain movtijdittiđ Laapi pyereestvaijeemkuávlu ton sämikielâlij já kulttuurmiäldásijd palvâlusâi oovdedmist já naanoodmist.

## Käldeeh
Tirana

[thumb|Tirana lii [Albania uáivikaavpug.]]
**Tirana** ( teikkâ *Tirana*) lii Albania stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Ive 2021 Tiranast lijjii 863 694 ässed.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Olaf Eliassen

**Olaf Eliassen** teikkâ **Dánil Elias Olaf** (čohčâmáánu 3. peeivi 1949 Goarahat, Porsaŋg, Taažâ – skammâmáánu 5. peeivi 2023) lâi merâsämmilâš politikkár já eennâmviljâleijee. Sun tooimâi Taažâ sämitiggeairâsin kulmii: toimâpoojij 2001–2005, 2005–2009 já 2009–2013.  Sämitige lasseen sun uásálistij aktiivlávt kieldâ- já läänipolitiikân.

## Eellim
Dánil Elias Olaf šoodâi čohčâmáánu 3. peeivi 1949 merâsämmilij kuávlust Goarahatist, Porsaŋgist. Suu eeči lâi Ole Elias Eliassen ađai Dánil-Elias (1921–2014). 

## Käldeeh
Ij lah ko vyelgiđ

**Ij lah ko vyelgiđ** lii Ann-Helén Laestadius roomaan, mii almostui anarâškielân skammâmáánu 28. peeivi 2023. Neeta Jääskö lii jurgâlâm kirje anarâškielân. Algâalgâlâš kirje lii čallum ruotâkielân. Kirje lii luuhâmnáál meiddei tavesämikielân noomáin "Dušše bijadit". Taat roomaan lii čallum älkkees já čielgâ kielân. Celkkuuh láá uánihááh, já toi rááhtus lii oovtkiärdán.

## Juonâ
Kirje muštâl teiniahasii kaandâst, kote haalijd meddâl sämmilijn ärbivuovijn já puásuialmaa elimist já kenigâsvuođâin. Mut siämmást sun imâštâl, kuás kiinii lii tuođâi rijjâ. Johannes lii ovcenubálovihásâš, já sun áásá perruinis Övre Sopperost Ruotâ peln. Sun lii kuáđđám paješkoovlâ, tastko suu vaanhimeh tarbâšává iše poccuiguin. Mut Johannes haalijd maidnii muide. Sun halijdičij uuccâđ mottoom eres pargo teikâ luuhâđ maidnii. Jyehi tááhust sun haalijd varriđ meddâl pääihist. Mut jis sun tom parga, te tot ličij stuorrâ pettâšume ubâ perrui. Talle sun uápásmuvá Minnan. Sun lii taggaar nieidâ, kote parga ain, maid sun haalijd, ige sun tipte kiämmán meridiđ jieijâs peeleest.

Kirječällee suogârd äigikyevdilis teema já paijeed savâstâlmân rašes aašijd nuorâ ulmuu puásuituálu puátteevuođâst.

## Käldeeh
Ive kirje (Bonnier)

[thumb|right|Ive 2019 vyeittee [Stina Jackson]]
**Ive kirje** () lii ruátálâš kirjálâšvuotâpalhâšume, mon Bonnier kirjekerho () mieđeet jyehi ive čohčuv Göteborg kirjemeesui ääigi. Palhâšume lii juohhum ive 2016 rääjist. Vuossâmuu palhâšume vuoitij ruátálâš čaittâleijee já kirječällee Martina Haag kirjestis *Det är något som inte stämmer*.

## Vyeitteeh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
August-palhâšume

**August-palhâšume** () lii ruátálâš kirjálâšvuotâpalhâšume, mon Ruotâ kuástideijei servi mieđeet Ruotâst almostum kirjijd jyehi ive Tukholmast Augustgalan ääigi skammâmáánu loopâst. Palhâšume lii juohhum ive 1989 rääjist. Palhâšume lii finnim noomâs ruátálâš kirječällee August Strindberg mield. Vyeittee finnee pronssipáccá já 100 000 Ruotâ ruvnâd.

## Historjá
Ko palhâšume vuáđudui ive 1989, lâi tuše ohtâ luokka. Ive 1992 rääjist láá lamaš kulmâ luoka: čaabâkirjálâšvuotâ, tiätukirjálâšvuotâ já párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ.

## Vyeitteeh
### Iivij 1989–1991

### Ive 1992 rääjist
#### Čaabâkirjálâšvuođâ August-palhâšume

#### Tiätukirjálâšvuođâ August-palhâšume

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuođâ August-palhâšume

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Rubus arcticus (stiipeend)

**Rubus Arcticus** lii ive&nbsp;1995 vuáđudum kulttuurstiipeend, mon Ruotâ Norrbotten lääni juáhá jyehi ive. Stiipeend nommân lii tieđâlâš nommâ mietâmuárján, mii lii Norrbotten läänikukká. Stiipeend puáhtá finniđ taggaar taaidâr, kiäst lii čoonâs Norrbottenân.

## Historjá
Ivveest&nbsp;1995 ihán&nbsp;1998 stiipeend juohhui jyehi ive sehe kiđđuv já čohčuv neelji áámmáttaidârân. Ive&nbsp;1999 rääjist stiipeend lii juohhum ohtii ivveest. Iivij 1999–2000 stiipeend juohhui käävci taidârân, mut ive&nbsp;2001 rääjist tot lii oppeet juohhum neelji taidârân.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
Kielâ, mii ij kuássin jáámmám

**Kielâ, mii ij kuássin jáámmám** lii Fabrizio Brecciaroli toimâttem anarâškielâg nooveelantologia, mii almostui juovlâmáánu 7. peeivi 2023. Ton novellijd anarâškielâ sárnooh láá čáállám maaŋgâi iivij ääigi. Taat antologia lii jotkâ Matti Morottaja já Ilmari Mattus toimâttem vuosmuu nooveelantologian *[[Kyelisieidi maccâm já eres novelleh]]* (2005). Čälleeh láá uásild siämmááh ko vuosmuu antologiast-uv, mut taan tove fáárust láá meid maaŋgâi uđđâ čällei teevstah. Kielâ, mii ij kuássin jáámmám lii omâstum anarâškielân já puoh eres-uv ucceeblovokieláid, moh sárnojeh pirrâ maailm. Antologia kuástidmân Anarâškielâ servi lii finnim išeruuđâ Sämitiggeest.

## Nommâ
Antologia paječaalân lii väljejum Annika Pasasii čäällim nooveel paječaalâ ađai *Kielâ, mii ij kuássin jáámmám*. Pasasii nooveel muštâl fiktiivlii čaračkielâst, mii lii iäláskittum 25 ive ääigi kriittisii tiileest ellee já ovdáneijee kiellân. Aaibâs tegu čaračkielâ-uv anarâškielâ lii taggaar kielâ, mii ij kuássin jäämi. 1980-lovo loopâst tot lâi uáli jo kriittisii tiileest. Anarâškielâ mätteeh lijjii iänááš puáráseh teikâ koskâahasiih. Maaŋgâ suuvâst kielâsirdem lâi potkânâm, já eenikielâliih párnááh lijjii innig tuše kyevti perrust. Onnáá peeivi tile lii nubenáál. Kielâ lii finnim torvodum saje siärváduvâst, já ton kevttim já sárnoi meeri láá lassaanmin. Veikkâ anarâškielâ iäláskittem lii moonnâm já mana ain-uv eromâš pyereest, te kielâ lii liijká vala uhkevuálááš. Lii kuittâg suijâ oskođ, et juátkojeijee iäláskittempargo áánsust anarâškielâ iälá ige tot kuássin jäämi.

## Siskáldâs
Antologia siskeeld ohtsis 18 novellid. Vyerdimist láá rähisvuotâmainâseh, science fiction, eeppisiih novelleh já vuosmuu tove meid dekkareh. Novellij kukkodâh mulsâšud muádi siijđost masa 50 siijđon. Fáárust láá sehe fiktiivliih novelleh já novelleh, moh vuáđuduveh tuotâtábáhtussáid. Veikkâ motomijn novellijn láá vuáđđun tuotâtábáhtusah, toh láá kuittâg čallum fiktiivlijn uáinoin. Antologiast novelleh láá uárnejum čällei mield, tastko jieškođe-uv čällest lii jieijâs stijlâ. Čällei juávhust láá sehe eenikielâliih sárnooh já ulmuuh, kiäh sárnuh anarâškielâ viereskiellân. Iänááš čälleid novellij čäällim lii lamaš äigiájánâs, mut motomeh antologian väljejum novelleh láá šoddâm anarâškielâ kuursâi já čäällimpáájái ääigi.

## Käldeeh
Tempe kirkko

thumb|Áimukove Tempe kirhoost
**Tempe kirkko** () lii ive 1960 tiijlâin huksejum kuheskirkko Ruándimist, Trøndelag läänist, Taažâst. Tot kulá Strinda ruávástkoodán. Kirho vuávái taažâ arkkiteht Roar Tønseth. Kirho pirrâ ij lah kirkkoeennâm. 

## Historjá
Pispe Arne Fjellbu viihkâi kirho kiävtun cuáŋuimáánu 24. peeivi 1960.

## Huksiittâs
### Kirkkosali
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi suulân 240 olmožid. Salist láá čuovjis já ruopsis peeŋkah, särnistovli já kaastâcerkki.

### Kuori
Kuori lii muáddi läävhi vyeligub ko kirkkosali. 

#### Álttártavlu
Kirhoost ij lah álttártavlu, pic ton sajan lii taažâ koveverree Kristoffer Leirdal rähtim krusifiks. Astrid Botholfsen Walås lâi kuittâg jo kiđđuv 1941 skeŋkkim kiirkon álttártaavlu, mon sun lâi máálám Axel Ender pegâlmâs álttártaavlu "Nisoneh häävdi kuvlân" mield.

## Fáádást eres soojijn

* 
* 

## Käldeeh
Máánu meeci Kaisa

**Máánu meeci Kaisa** (,  já ) lii Katja Gauriloff stivrim dokumentelleekove, mon vuosâeehid lâi Hot Docs -filmâfestivaalist Torontost, Kanadast vyesimáánu 3. peeivi 2016. Elleekove pyevtittáin Satu Majava já Joonas Berghäll Oktober-nommâsii pyevtittemirâttâsâst.

## Juonâ já tuávááš
Dokumentelleekove muštâl Gauriloff madârááhust Kaisa Gauriloffist sehe Kaisa já sveiccilii kirječällee Robert Crottet ustevvuođâst. Robert Crottet juuđij ovdil maailmsoođij Piäccám Suonikylán. Kaisa vaaldij suu páikkásis aassâđ, já suoi šoddáin ustevin. Nuorâ Robert Crottet lijkkui Kaisa Gauriloff mainâsáid čuuvtij já čaalij maŋeláá Kaisa mainâsij vuáđuld kirje. Máánu mecci -kirje šoodâi uáli jo piivnohin pirrâ Euroop.

## Palhâšumeh
* 2016 – DOK Leipzig: Animated Documentary -säärji váldupalhâšume
* 2017 – First Peoples Festival: Creation-säärji váldupalhâšume, pyeremuu dokumentelleekove palhâšume
* 2017 – Tampere Film Festival: keččei palhâšume
* 2017 – Jussi-palhâšumeh: pyeremuu dokumentelleekove
* 2017 – International Festival of Documentary Films and Television Programmes "The Northern Character": váldupalhâšume

## Keejâ meid
* Jeʹvida

## Käldeeh