open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
The New York Times -aavis listo ive 1931 enâmustáá vuobdum kiirjijn

Taat lii **The New York Times -aavis listo ive 1931 enâmustáá vuobdum kiirjijn**. The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuu listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City -kaavpugist. Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.

## Fiktiivliih kirjeh
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum fiktiivlijd kiirjijd.

## Ij-fiktiivliih kirjeh
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum ij-fiktiivlijd kiirjijd.

## Keejâ meid
* Publishers Weekly -loostâ listo 1930-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

## Käldeeh
The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn

**The New York Times  listo enâmustáá vuobdum kiirjijn** lii listo enâmustáá vuobdum kiirjijn Ovtâstum staatâin. Tot almostuvá jyehi oho The New York Times . Listo juáhhoo kyevti uásán: fiktiivliih kirjeh já ij-fiktiivliih kirjeh, moh onnáá peeivi juáhhojeh vala jieškote-uvlágánáid vyeliluokkaid (korrâ loheh, timmâ loheh já nuuvt ain).

## Rähtimprinsiipeh
Listo rähtimprinsiipeh láá finnodâhsyeligâsvuotâ, mut finnimnáál leijee tiäđui mield vyebdimmereh vuáđudužeh tukkuvyebdimáid. Listo vuolgâttuvvoo kirjesyergi tuáimeid love peivid ovdil ko tot almostuvá aavisist.

## Historjá
Listo almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuš listo siskeldij vittâ fiktiivlii kirje já nelji ij-fiktiivlii kirje, já listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City . Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.

## Käldeeh
Strinda ruávástkodde

**Strinda ruávástkodde** () lâi Taažâ kirho palvâlemkuávlu Nidaros pispekoddeest Ruándim nuorttâuásist. Ruávástkoodán kullii vittâ servikode. Ruávástkode uáivikirkko lâi Strinda kirkko.

## Käldeeh
Uvjâ

**Uvjâ** (, ) lii sämmilij psykososiaallâš torjuu ohtâdâh, mii fáálá sämikulttuur miäldásijd mielâtiervâsvuođâpalvâlusâid sämikielân. Uvjâ vuáđudui kiđđuv 2022 tuárjuđ Suomâ staatâ tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissiopargo. Palvâlus kulá Laapi pyereestvaijeemkuávlun mielâtiervâsvuođâ já uáivádâspalvâlusâi vuálá.

## Palvâlusah
Uvjâ fáálá ravvim-, toorjâ- já kriisâpargopalvâlusâid, moh láá älkkeht finnimnáál jieijâs eenikielân. Uuvjân puáhtá väldiđ ohtâvuođâ tave-, anarâš-, nuorttâlâš- teikâ suomâkielân. Uvjâ fáálá toorjâsavâstâlmijd anonyymin. Tot fáálá meiddei vuáđutääsi mielâtiervâsvuođâtipšo. Áámmátulmui várás fálloo konsultaatioiše sämikulttuurist já pargoparâporgâm. Palvâlus lii aalmuglâš palvâlus já nuuvtá äššigâsân.

Pargeeh iberdeh sämikulttuur já siärváduv jiešvuođâid, ijge äššigâs taarbâš kevttiđ navcâidis áámmátulmui máttátmân sämmilij já Säämi elimist. Fáádáh pyehtih leđe ovdâmerkkân huolâ jieijâs vaajoost, huolâ skipárist teikkâ aldaulmust, lusis jurduuh, tobdo ete halijdičij savâstâllâđ áámmátulmuin já nuuvt ain. Uvjâ fáálá meid áámmátulmuid konsultaatio já torjuu porgâđ sämiulmuigijn- teikkâ perruigijn.

## Ohtâvuođâväldim
Uuvjâst lii aalmuglâš puhelinpalvâlus, 040 - 6638882, moos Uvjâ västid argâpeeivij 8.00–16.00. Ton lasseen jyehi pargest lii persovnlâš nummeer, moos puáhtá suáittiđ. Pargeeh pargeh miätá Suomâ, já sii puáhtá teivâdiđ ovdâmerkkân jieškote-uvlágán tábáhtusâin. Pargeid puáhtá povdiđ jieškote-uvlágán tábáhtussáid já teivâdmáid. Teivâdmijd puáhtá orniđ njunáluvâi, puhelin peht teikâ káidusin. Lii meiddei máhđulâš orniđ juávkkuteivâdmijd.

Veikkâ Uvjâ lii vuáđudum, vâi tot puávtáččij tuárjuđ Sämmilij tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio pargo, ton palvâlusah láá uáivildum puoh sämmiláid, kiäh tarbâšeh psykososiaallii torjuu já tipšom. Nubij sanijguin ohtâvuođâväldimeh iä taarbâš lohtuđ tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio paargon, já ohtâvuođâ pyehtih väldiđ meiddei tagareh ulmuuh, kiäh iä uásálist komissio kulâmáid.

## Fáádást eres soojijn
* Uvjâ virgáliih nettisiijđoh anarâškielân

## Käldeeh
Breikkam

thumb|Breikkam (2013)
**Breikkam** adai **breikkitánssám** lii tanssâšlaajâ, mii šoodâi pivnohin Ovtâstum staatâin 1990-lovvoost. Tot lii taiđuu, taansâ já muusik siävuttâs. Šlaajâ lii finnim vaiguttâsâid hiphopist. Tánssájeijee paaldâst tiskâjukká suáittá muusik, mon breikkajeijee kalga kevttiđ ävkkin jieijâs lihâstuvâin.

## Breikkam kesiolympialijn
Aalmugijkoskâsâš olympiakomitea (KOK) almottij juovlâmáánust 2020, et breikkam lii tuhhiittum uđđâ olympiašlaaijân, vuossâmuu tove kesiolympialijn 2024 Pariisist. Pariisi kesiolympialiih tuállojeh syeinimáánu 26. peeivist porgemáánu 11. piäiván 2024. Breikkamkištoh uárnejuvvojeh olympialijn Place de la Concordest porgemáánu 9.–10. peeivi.

Kištottâlleeh iä tieđe muuneeld, maggaar muusik sij finnejeh kiišton, adai sij kalgeh pasteđ improvisistiđ. Tuámáreh kiddejeh enâmustáá huámášume kreativiteetân, musikaallâšvuotân, originaliteetân já oovdânpyehtimân.

Uđđâ šlaajâ stuárráámus hástun lâi aalgâst čuággái jyehim: šlaajâ taarbâš taggaar árvuštâllâmciäkkáduv, et tot ij vääldi meddâl artist taiđâlii rijjâvuođâ, mon keežild oovdânpyehtim šadda nuuvt eromâšin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kesiolympialiih 2024

**Ive 2024 kesiolympialiih** ( ađai virgálávt *Jeux de la XXXIIIe Olympiade*) lâi 33. kerdi ko kesiolympialiih uárnejuvvojii já kuálmád kerdi ko toh uárnejuvvojii Pariisist, Ranskaast. Kesiolympialiih algii syeinimáánu 26. peeivi já nuhhii porgemáánu 11. peeivi. Fáárust lijjii nelji uđđâ olympiašlaajâ, maid Aalmugijkoskâsâš olympiakomitea (AOK) almottij juovlâmáánust 2020: kuárŋudem, surffam, skeittam já breikkam.

## Historjá
Ive 2024 lâi kuálmád kerdi ko kesiolympialiih uárnejuvvojii Pariisist. Toh uárnejuvvojii tobbeen meid iivij 1900 já 1924. Kesiolympialij lasseen Ranskaast láá uárnejum meid tälviolympialiih kulmii: iivij 1924 Chamonixist, 1968 Grenoblest já 1992 Albertvillest.

## Šlaajah

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Suomâ kesiolympialijn 2024
Syemmiliih valastâlleeh iä finnim oovtâgin miitaal. Pyeremustáá syemmilijn piergejii kuulmâs: Nisonij movgárist Silja Kosonen šoodâi viđâdin já Krista Tervo kuđâdin. Sunnuu lasseen stávránjuškejeijee Wilma Murto šoodâi finalist kuđâdin.

## Äigitavlu

## Mitaleh
thumb|Kesiolympialij mitaleh
Ruttâpáájá Monnaie de Paris valmâštij Pariisi olympialij já paralympialij várás 5&nbsp;084 mitalid. Jyehi olympiamiitaal 2024 siskeeld Eiffel-toornâst nurrum skuottâmeetaal. Kollemitalijn lii ucemustáá kuttâ graamâ 24 kaaraat kollepiddedâs, loppâ lii silbâ. Silbâmitaleh láá rahtum siilbâst.

Ive 2025 aalgâ räi jo paijeel čyeti valastâlled, kiäh ožžuu ive 2024 Pariisi olympialijn tâi paralympialijn pronssimiitaal, lijjii macâttâm mitalis. Suijân toos lii tot, ete veeškist, siiŋkist já taaneest rahtum pronssimitaleh lijjii ruástuškuáttám. Vuossâmuuh valastâlleeh vaidâlii miitaalstis jo olympiakištoi ääigi.

Monnaie de Paris molsoi puoh vahadum mitalijd uđđâ mitaláid valastâllee táttumist.

## Keejâ meid
* Kesiparalympialiih 2024

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Hoeggen kirkko

**Hoeggen kirkko** () lii ive 1997 tiijlâin huksejum kuheskirkko Lerkendalist, Ruándimist, Trøndelag läänist, Taažâst. Tot kulá Strinda ruávástkoodán. Kirho vuávái taažâ arkkitehttoimâttâh Madsø - Lund - Sveen (tääl Madsø Sveen). Kirho pirrâ ij lah kirkkoeennâm. 

## Historjá
Ovdil Hoeggen kuávlust ij lamaš kirkko, já servikoddáliih ellii Strinda kirhoost. Ive 1979 Strinda servikoddeest iäránij uđđâ Hoeggen servikodde, mast ij vala lamaš jieijâs kirkko. Tot laiguuttij viäsu vistig Utleira škoovlâst já maŋeláá Hoeggen nuorâiškoovlâst. Ive 1987 servikodde vaaldij kiävtun paaraak čujottâsâst Nordre Risvolltun 2 ađai siämmáá saajeest, kost tááláš kirkkohuksiittâs tääl lii.

## Huksiittâs
### Kirkkosali
Kiirkon čäähih suulân 430 olmožid.

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
697

**697** (**DCXCVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 690-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Venetsia täsiväldi vuáđudui, já Paoluccio Anafesto šoodâi ton 1. dogen.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fang Guan, Tang-dynastia kansler (j. 763)
* Guo Ziyi, Tang-dynastia kenraal (j. 781)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Eochaid mac Domangairt, Dál Riata kunâgâs (Skotland)
* Ferchar Fota, Dál Riata kunâgâs (Skotland)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Pariisi olympialiih

**Pariisi olympialiih** puáhtá merhâšiđ čuávuváid olympialijd:

* Kesiolympialiih 1900 ađai 1. kerdi ko kesiolympialiih uárnejuvvojii Pariisist
* Kesiolympialiih 1924 ađai 2. kerdi ko kesiolympialiih uárnejuvvojii Pariisist
* Kesiolympialiih 2024 ađai 3. kerdi ko kesiolympialiih uárnejuvvojii Pariisist
Rakettij pääččim

[thumb|300px|Rakettij pääččim [Australiast ive 2006]]
**Rakettij pääččim** lii tábáhtus, mon ääigi kiävttojeh pyroteknisiih pyevtittâsah ađai **hiärvástâllâmpavkkânâsah** teikâ **raketteh**. Rakettij päčimeh uárnejuvvojeh eromâšávt ivemolsom ääigi. Syemmiliih pääčih ivemolsom ääigi čuođijd tuháttijd kiiluid uđđiverakettijd áimoid. Keevâtlávt taat meerhâš miljovnijd ovtâskâs pávkkánâsâid.

## Tiervâsvuotâčuolmah
Rakettijn luovâneijee amnâseh hyenedeh ááimu mottoom ááigán eromâšávt ivemolsom ääigi kaavpugkuávluin, main páččojeh ennuv raketteh. Taah amnâseh láá ulmuu tiervâsvuotân háituliih.

Astma, eres kroonisijd taavdâid teikâ váimuvave pyecceid já smavvâ párnáid ličij vuovâs keččâđ päčimijd kukkeláá. Painâšumeh uđđivepávkkánâsâi tuolváid sättih hyenediđ kroonisijd kepis- já váimupuácuvuođâid.

Pávkkánâsâin láá maaŋgâlágán kemikaaleh já metalleh, moigijn finnee iivnijd pávkkánâssáid, mut moh iä lah ulmuid tiervâsliih. Ruopsâd finnee strontiumist teikâ litiumist, ruánáá finnee bariumist, violet finnee strontiumist já veeški siävutmist, ooraans finnee kalsiumist, fiskâd puátá natriumist, čuovjâd finnee veeškist, siilbâ finnee alumiinist já titanist teikâ magnesiumist.

Meid uccâ párnáid sättih šoddâđ vuoiŋâmvädisvuođah pávkkánâsâi keežild: sijjân sáttá šoddâđ kuorsâttâh, čuudâ sáttá raššoođ teikâ sij sättih fattiidâttâđ nuorvui herkibeht ko vuorâsulmuuh.

Pávkkánâsâi hááituid puáhtá ucediđ nuávditmáin kevttimááigán já -sajan kyeskee raijiittâsâid já meid velttimáin suovâsoojijd.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
772

**772** (**DCCLXXII**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 770-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah
### Porgemáánu
* porgemáánu 1. peeivi – Stefanus III väljejui katolilii kirho 94. paavin.
* porgemáánu 7. peeivi – Stefanus III šoodâi virgálávt katolilii kirho 94. paavin.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Bai Juyi, kiinalâš tivtâsteijee (j. 846)
* Cui Qun, Tang-dynastia kansler (j. 832)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 24. peeivi – Stefanus III, katolilii kirho paavi iivij 768–772 (š. 720)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Dúngal mac Cellaig, Osraige kunâgâskode kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Yuan Jie, kiinalâš tivtâsteijee (š. 719 tâi 723)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
720

**720** (**DCCXX**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 720-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Kuálmád suáti Tikal já Calakmul kooskâst aalgij.

## Šoddâmeh
* Stefanus III, katolilii kirho paavi iivij 768–772 (j. 772)

## Jämimeh
* čohčâmáánu 9. tâi 13. peeivi – Fujiwara no Fuhito, jaapaanlâš politikkár (š. 659)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Xue Ne, Tang-dynastia kenraal (š. 649)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Čuovâuáivi peivikirje – Hyenes luho keesi

***Čuovâuáivi peivikirje – Hyenes luho keesi*** ( já ) lii nuorâiroomaan, mon Jeff Kinney lii čáállám já kuvvim. Kirje lii algâalgâlávt čallum eŋgâlâskielân. Eŋgâlâskielâlâš kirje almostui roovvâdmáánu 12. peeivi 2009. Tot lii niäljád kirje siämmáánommâsii kirjerááiđust. Fabrizio Brecciaroli lii jurgâlâm kirje anarâškielân, já Anarâškielâ servi lii kuástidâm tom. Anarâškielâš kirje almostui juovlâmáánust 2023.

## Juonâ
Greg Heffley lii kesiluámust. Piäiváš páštá já luándu hokâttâl. Mut kost lii Greg? Sun čokkáá pääihist keččâmin televisio já spellâmin videospeelâid. Greg lii-uv taggaar "sisolmooš", kiän mielâst pyeremus vyehi viettiđ keesi lii láškuttâllâđ jieijâs pääihist, ráávhust njuolgâdusâittáá já kenigâsvuođâittáá. Eeni mielâst vist tievâslâš kesiluámu lii kuittâg čuuvtij ereslágán: virkkuus olgonlihâdem, ovdedeijee kirjálâšvuotâ, perruu ohtâsiih reeisuh já nuuvt ain. Mut kuábbáá uáinu vuáittá? Vâi muttá-uv uđđâ perruujeessân puoh?

## Käldeeh
Čuovâuáivi peivikirje – Jo rijttáá

***Čuovâuáivi peivikirje – Jo rijttáá*** ( já ) lii nuorâiroomaan, mon Jeff Kinney lii čáállám já kuvvim. Kirje lii algâalgâlávt čallum eŋgâlâskielân. Eŋgâlâskielâlâš kirje almostui uđđâivemáánu 13. peeivi 2009. Tot lii kuálmád kirje siämmáánommâsii kirjerááiđust. Fabrizio Brecciaroli lii jurgâlâm kirje anarâškielân, já Anarâškielâ servi lii kuástidâm tom. Anarâškielâlâš kirje almostui ive 2022.

## Juonâ
Greg Heffley ij paste keksiđ, maht sun puávtáččij ovdediđ jieijâs. Jieijâs mielâst sun lii jo tääl ohtâ pyeremuin kaandâin maailmist. Taan keežild jieijâs ovdedem ij kuulâ suu tehálumosáid ulmijd. Mut vaidâlittee kale tot kulá-uv Greg eeji ulmijd. Eeči haalijd, et suu nörttialge ličij virkkuu já valastâlâččij eenâb. Keevâtlávt tot meerhâš, et Greg ferttee tuástuđ ráŋgáštâsčiehčâmijd, čokkáđ kolmâ muulsâpeeŋkâ alne já vyerdiđ jieijâs spellâvuáru. Ko kaandâ áigápuáđuh spellâkiedist iä riävtui lah tuárvi pyereh iäčán, te Greg kalga keksiđ maidnii muide maht almaaštâllâđ. Mut tot kalga tiäđust-uv leđe tuárvi älkkee.

## Käldeeh
Čuovâuáivi peivikirje – Stuorrâviljâ almaaštâl

***Čuovâuáivi peivikirje – Stuorrâviljâ almaaštâl*** ( já ) lii nuorâiroomaan, mon Jeff Kinney lii čáállám já kuvvim. Kirje lii algâalgâlávt čallum eŋgâlâskielân. Eŋgâlâskielâlâš kirje almostui kuovâmáánu 1. peeivi 2008. Tot lii nubbe kirje siämmáánommâsii kirjerááiđust. Fabrizio Brecciaroli lii jurgâlâm kirje anarâškielân, já Anarâškielâ servi lii kuástidâm tom. Anarâškielâlâš kirje almostui ive 2022.

## Juonâ
Ele koijâd, maht Greg Heffley kesiluámu moonâi! Sun ij haalijd ollágin muštâliđ. Greg lii masa moovtâ škoovlâ älgimist: kavhâdis kesiluámu lii viijmâg-uv nuuhâm. Eromâšávt oovtâ ääši uážuččij Greg mielâst vájáldittiđ aaibâs ollásávt. Vaidâlittee kale stuorrâviljâ Rodrick tiätá, mii lii tábáhtum – já sun lii Greg mielâst mudoi-uv uáli kierdâmettum. Peivikirje čälimist láá jieijâs vaarah.

## Käldeeh
Tetris

thumb|Tetris
thumb|Kuboleh
**Tetris** lii videospellâ, mon vuávái ryeššilâš Aleksei Pažitnov ive 1984. Tetris šoodâi tállán hirmâd pivnohin, já tast láá rahtum versioh masa puoh tiäturáid já spellâmkonsoláid. Spellâ lii ain-uv uáli jo piivnoh, já maailmmiäštárvuotâkištoh uárnejuvvojeh jyehi ive. 

## Spellâm
Speelâ pajeroobdâst kaččeh tagareh kuboleh, moh láá rahtum neelji uccâ neljiháást. Kubolijd ferttee sirdeđ já jurâttiđ toin naalijn, ete ruuvdu vyeliroobdân šaddeh oles raddalâsah, main ij lah ohtâgin kuárus koskâ. Ko šadda tievâslâš raddalâs, te tot meddâlistoo ruuvdust, já speelâst šadda kuuloold jotelub ubâ ääigi. 

## NES-versio
Ohtâ pivnohumos versioin lii Nintendo Entertainment System (NES) versio, mii rahtui ive 1989. Aalgâst lâi taggaar juurdâ, et NES-versio puovtij spellâđ tuše tääsi 29 räi, tastko kubolijd ij pyevti sirdeđ tuárvi jotelávt ruuvdu robdáid. Ive 2011 Thor Aackerlund já ive 2020 Chris Martinez keksijn kuittâg uđđâ vuovijd kevttiđ stivrimpiergâs, moh taheh máhđulâžžân vyeittiđ tääsi 29. NES-versiost láá maaŋgah eres-uv čuolmah já bugeh. Ovdâmerkkân tääsist 148 kubolij ivneh láá nuuvt tevkkâdeh, et taid ij uáini pyereest. Tääsist 157 spellâ jaska toimâmist, tastko NES-spellâmkonsol ij innig paste peividiđ spellâmkiedi já numerijd tuárvi jotelávt.

## Willis Gibson
Juovlâmáánu 2023 loopâst 13-ihásâš Willis Gibson (jiellâhnommâ *Blue Scuti*) šoodâi vuossâmuš spellen maailmist, kote lii vuáittám Tetris. Sun luhostui juksâđ ton táásán, mast spellâ jaska toimâmist. Nuuvt puáhtá ettâđ, et sun vuotij speelâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
The New York Times -aavis listo ive 2018 enâmustáá vuobdum kiirjijn

Taat lii **The New York Times -aavis listo ive 2018 enâmustáá vuobdum kiirjijn**. The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuu listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City -kaavpugist. Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.

## Fiktiivliih kirjeh
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum fiktiivlijd kiirjijd.

## Ij-fiktiivliih kirjeh
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum ij-fiktiivlijd kiirjijd.

## Keejâ meid
* Publishers Weekly -loostâ listo 2010-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

## Käldeeh
Skammâkoveh 2024

thumb|Ive 2024 Muotâteatter olgoseini
thumb|Kooveest čižetpeln: Jason Ryle, Ashley Qilavaq-Savard, Mélanie Bray, Gail Maurice, Kyhynngy Oyuur já Oyuur tulkkâ
**Skammâkoveh 2024** teikkâ **Skammâkoveh-elleekovefestivaal 2024** lâi 25. kerdi, ko Skammâkoveh-elleekovefestivaal uárnejui. Festivaal uárnejui uđđâivemáánu 25.–28. peeivi Anarist já uđđâivemáánu 29. peeivi – kuovâmáánu 6. peeivi neetist. 

## Tábáhtussajeh

## Ohjelm
### Elleekoveh

;Dokumentelleekoveh
* *[[Wanna Icipus Kupi]]*, 2023, 88 min 

;Tievâkukkosâš elleekoveh
* *[[Inky Pinky Pony]]*, 2023, 60 min ,  já 
* *[[Jeʹvida]]*, 2023, 100 min  já 

;Musikaalelleekoveh
* *[[Rieban]]*, 2023, 8 min 

### Muusikvideoh
* *[[Rääuhtem]]*, 2023, 4 min 
* *[[Techno Áhčči]]*, 2023, 6 min 

## Fáádást eres soojijn
* Rääuhtem video YouTubest
* Techno Áhčči video YouTubest

## Käldeeh
Ive 2008 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2008 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2008.

## Juulevsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Inga Karlsen – *[[Jåvvå-viellja Svállátjoajve sinna Austeráliáj]]*

## Maadâsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Lajla Mattsson Magga – *[[Meerke]]*
 
## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Marry Ailonieida Somby – *[[Bajándávgi]]*

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Iréne Johansson – *[[Mun gulahalan 3]]: álkes grammatihkka: govvagirji*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars
* Iréne Johansson – *[[Mun gulahalan 3]]: álkes grammatihkka: teakstagirji*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Satu Arjanne, Sanna Jortikka, Teuvo Nyberg, Matti Palosaari já Jyrki Uusi-Viitala – *[[Skuvlla birasdiehtu 4]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Jovnna-Ánde Vest
* Satu Arjanne, Sanna Jortikka, Teuvo Nyberg, Matti Palosaari já Jyrki Uusi-Viitala – *Skuvlla birasdiehtu 4: bargogirji*, orjâlâškielân jurgâlâm Jovnna-Ánde Vest

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* *[[Bearralat Cimcâheh Ciimʹciǩ]]* (taaiđâantologia) – toimâttâm Anni Näkkäläjärvi ,  já 

## Käldeeh
Ive 2002 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2002 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2002.

## Anarâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Škovlâkirjeh
* Ulla-Maija Kankaanpää, Riitta Nisonen já Markku Töllinen – *[[Pyeri paaimân 2]]: hárjuttâsah*, anarâškielân jurgâlâm Ilmari Mattus
* Ulla-Maija Kankaanpää, Riitta Nisonen já Markku Töllinen – *[[Pyeri paaimân 2]]: oppâkirje*, anarâškielân jurgâlâm Ilmari Mattus

## Juulevsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Stig Riemmbe Gælok – *[[Biehtár ja Duommá háhkabivdon]]*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Harald Gaski – *[[Čiežain čáziin]]*
* Jovnna-Ánde Vest – *[[Árbbolaččat 2]]* 

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* John Einar Eira – *[[Jori jeaggejogas]]*
* Elle Márjá Vars – *[[Čábbámus iđitguovssu]]*

#### Tihtâkirjeh
* Maarit Hivand – *[[Geavlemanahat]]*

## Käldeeh
Ive 2003 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2003 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2003.

## Anarâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Škovlâkirjeh
* Seppo Alaja, Aino Palho já Riitta Sarsa – *[[Pyeri paaimân 3]]: vuáđuškoovlâ 3. luoka oskolduv oppâkirje*, anarâškielân jurgâlâm Matti Morottaja
* Seppo Alaja, Aino Palho já Riitta Sarsa – *[[Pyeri paaimân 3]]: pargokirje*, anarâškielân jurgâlâm Matti Morottaja
* Anna Maaria Nuutinen, Pirjo Tolvanen já Erkki Alanen – *[[Luándukirje 1]]: oppâkirje*, anarâškielân jurgâlâm Marja-Liisa Olthuis
* Anna Maaria Nuutinen já Pirjo Tolvanen – *[[Luándukirje 2]]: oppâkirje*, anarâškielân jurgâlâm Marja-Liisa Olthuis
* Anna Maaria Nuutinen, Pirjo Tolvanen já Erkki Alanen – *[[Luándukirje 2]]: pargokirje*, anarâškielân jurgâlâm Marja-Liisa Olthuis

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Bjørn Nitteberg – *[[Golbma fearána Buoiddes-Begáin]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Iréne Johansson – *[[Mun gulahalan 5]]: lohkan- ja čállinproseassa: govvagirji*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars
* Iréne Johansson – *Mun gulahalan 5: lohkan- ja čállinproseassa: teakstagirji*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars
* David Wilkerson – *[[Ruossa ja máhcastanniibi]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Hannu Kangasniemi

## Käldeeh
Ive 1986 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1986 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1986.

## Anarâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ

#### Škovlâkirjeh
* Veikko Aikio – *[[Ánná já Jovnâ kyelipiivdost]]: luuhâmkirjááš*
* Kari Østmo – *[[Sämikielâ vieres kiellân vuáđuškoovlâst 4]]*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Matti Morottaja

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Eric Hill – *[[Dielku lohká]]*
* Elle Márjá Vars – *[[Kátjá]]*
* Elle Márjá Vars – *[[Oabbá]]*

### Tiätukirjálâšvuotâ

#### Škovlâkirjeh
* Máret Sárá – *[[Mihkku (bargogirji)|Mihkku]]: bargobihtat*

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Tihtâkirjeh
* Stig Gælok – *[[Vounak - Fra fjordene]]*, noomáin Stig Gælok Urheim  já 

## Käldeeh
Ive 1990 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1990 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1990.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Rauna Paadar-Leivo – *[[Halstemjeegi noaidi]]*, anarâškielân jurgâlâm Matti Morottaja 

### Tiätukirjálâšvuotâ

#### Škovlâkirjeh
* Helena Valkeapää já Seija Guttorm – *[[Aabis 2]]: kiđđâ-aabis*, anarâškielân jurgâlâm já anarâš kulttuurân heiviittâm Iisak Mattus

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Mihkkal Marastat – *[[Máhkanvári gumppet]]*

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Rauna Paadar-Leivo – *[[Hálssatanjeakki noaidi]]* 
* Kirsti Paltto – *[[Divga]]* (koveh: Mika Launis)
* Elle Márjá Vars – *[[Árvedávggi mánát]]*

## Käldeeh
Praha pääččim 2023

thumb|Filosofisii tieđâkode táálu
**Praha pääččim** tábáhtui juovlâmáánu 21.&nbsp;peeivi&nbsp;2023 Kaarle ollâopâttuv filosofisii tieđâkode táálust Prahast, Čeekist. Tábáhtusâst 15 olmožid ruáppánii já 25 olmožid karttii pyecceiviäsun haavij keežild. Maaŋgâin ulmuin, kiäh lijjii pääihi alne tábáhtus ääigi, láá lamaš post-traumaatlii stressihemâdâs symptomeh.

## Ovdil pääččim já ton ääigi
Poolis uážui koskâpeeivi maŋa tiäđu, et 24-ihásâš historjá uáppee David Kozák áigu surmiđ jieijâs. Poolis usâškuođij suu. Suu aassâmsaajeest poolis kaavnâi uáppee eeji, mut sun lâi jáámmám. Talle poolis ij vala tiättám, et eidu Kozák lâi surmim jieijâs eeji. Poolis luhostui sajostittiđ uáppee puhelin Celetná kááđu alda, kost uáppest lâi meiddei forgâ älgimin oppâtijme. Poolis evakuistij filosofisii tieđâkode táálu Celetná kááđust já uusâi uáppee. Sun ij kuittâggin lamaš tobbeen, tastko sun lâi moonnâm ollâopâttuv nube táálun Jan Palach torin. Tot lii suullân kilomeetter keččin táálust, mon poolis lâi evakuistmin. Pääččim aalgij tme 14:59. Poolis poođij sajan viiđâ miinut siste. Päččee surmij jieijâs talle ko poolis aldanij suu, já pääččim nuuvâi tijme 15:20.

Tábáhtusâst ruáppánáin kyehti ollâopâttuv pargee: musikologia lágádâs hovdâ Lenka Hlávková já syemmilii kirjálâšvuođâ máttáátteijee já totkee Jan Dlask. Päčimist jammii meiddei 12 uápped. Vittnubálovváád uhre lâi päččee jieš.
thumb|Kinttâleh Kaarle ollâopâttuv paaldâst 22.12.2023
## Pääččim maŋa
Čekki uážui maaŋgâid viestâid olgoenâmij jođetteijein, et sij väldih uási murrâšân já fäälih iše. Filosofisâš tieđâkodde meridij juátkiđ máttááttâs luuhâmpaje loopâ räi já kulluuttij, et iskospaje iskoseh láá iävtutátuliih. Ollâopâttâh meiddei nurâškuođij ruuđâid uhrij perrui, uáppei já ollâopâttuv pargei várás. Uđđâivemáánu 24.&nbsp;peeivi&nbsp;2024 tile lâi taggaar, et ruttânurâmân lijjii jo uásálistám paijeel 41&nbsp;300 olmožid, kiäh lijjii skeŋkkim ohtsis paijeel 52 miljovn ruvnâd (paijeel 2 miljovn eurod).

Kyehti oho tábáhtus maŋa uđđâivemáánu 4.&nbsp;peeivi&nbsp;2024 ollâopâttuv uáppeeh uárnejii uhrij muštotilálâšvuođâ. Sij rahtii olmoošvitjá táálu pirrâ, já toin naalijn sij solâstii tom. Solâstem maŋa ulmuuh cokkiittii muštotuulâ, mii puálá oovtâ mánupaje. Loopâst láávlui uáppei lávlumjuávkku.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nusantara

**Nusantara** lii Indonesia puáttee uáivikaavpug. Kaavpug lii paijaanmin Borneon, mii lii ohtâ maailm riggásumos suolluin biodiversiteetis uáinust. Vuáváámist lii puátteevuođâ kaavpug, mii lii innovatiivlâš, ruánáá já pištevâš kaavpug.

## Sirdem suujah
Tááláš uáivikaavpug Jakarta lii kuuloold päcimin meddâl kiävtust, tastko tot vuáju. Totkei mield niäljádâs Jakartast lii pááccám čääsi vuálá ive&nbsp;2050 räi. Suijân vuájumân láá pajaneijee merâase, hyenes čääsimeddâlistemsysteem já vájuvâš luoddâviärmádâh. Tágárij sujâi keežild suullân 10 miljovn ulmuu tááláš uáivikaavpug šadda kuuloold mut vissásávt aassâmkiälbutteemmin.

## Historjá
Indonesia president Joko Widodo meridij ive&nbsp;2019 huksiiškyettiđ eennâmsis uđđâ uáivikaavpug. Uđđâivemáánust 2022 Indonesia ovdâskodde tuhhiittij uáivikaavpug sirdem, já siämmást uđđâ uáivikaavpug nommâm väljejui Nusantara. Huksimpargoh algii ive&nbsp;2022.

## Huolah huksiimist
Vistig huollân lii ekonomia. Ij ubâ 20 prosentidgin kaavpug huksiimist maksuu staatâ ruđâigijn. Válduruttâdem kalga kavnuđ ulguupiälásii ruttâdmist. Lii palo tast, et tast, kiäst lii ruttâ, lii meid meridemväldi toos, magarin kaavpug šadda, adai intresseh šaddeh nubelágánin ko kaavpug pištevâšvuođâ já ruánáávuođâ huksim.

Tastoo láá huolah energiast. Eenâb ko peeli indonesialii keđgičiiđâst kuáivoo enâmist Nuorttâ-Kalimantanist. Taat lii suullân 60 prosentid aalmuglii energiapuovtâdmist, veik ulmen ličij peessâđ 80–90-prosentlávt fossiilpuáldámuššáid. Lii kuittâg iäpádâs tast, et uđđâ kaavpug taha keđgičiiđâ kiävtu intensiivlubbon ige suigen keeppid tom.

Páihálij ulmui uáinust eennâmvuoigâdvuođah láá stuorrâ vädisvuotâ Indonesiast. NRC-lostâ muštâl, et ulmuuh iä haalijd varriđ, mut nube tááhust muulsâiävtuh iä jur lah, tastko ulmuuh iä pyevti tuođâštiđ omâstemvuoigâdvuođâs enâmáid. Páiháliih ulmuuh paleh meid jieijâs kulttuur já eellimvuovijdis moonâtmist. Uđđâ uáivikaavpugân sij iä liijkágin haalijd varriđ. Ulmuuh láá kievhih, ige sist lah ennuv omâdâh ige meridemväldi. Sij halijdeh eennâmvuoigâdvuođâi tubdâstem, mut liijká lii vyerdimist, et sii jienâ ij kulluu tuárvi kuhás.

Biologeh vist muštotteh, et kuávlu ekosysteem lii áinookiärdásâš já et eidu uđđâ kaavpug kuávlust iälusteh aštum elleesoortah, moh iä kavnuu kosten eres saajeest maailmist. Tágáreh elleeh láá ovdâmerkkân dugong-merâkussâ, mietâkuobžâ já motomeh eromâš kolbâcuábuisoortah. Ko elleesoortâi raavvâd láppoo huksiimij keežild, tot tiätá val kääržib eellimpirrâs elleesorttáid, jis ij jo tootaallii lappum. Moottorkiäinu huksejuvvoo orang-utang-apinij, kudij já leopardij eellimkuávlun.

Uđđâ kaavpug huksejuvvoo eukalyptusplantaasij oolâ, mon saajeest ovdil lijjii arvemeecih. Arvemeecih láá kuittâg karssum jo 1980-lovvoost. Lii kale lopedum, et uđđâ kaavpugân ištâduvvojeh ennuv muorah já et tast šadda ruánáá kaavpug. Mut taat-uv ruánáá lii kukken tovláin arvemeecijn, moh mudoi-uv láá eennâmpáálu kiäppáh, moigijn jieškote-uv mist kolgâččij vuoiŋâđ. Já šadda-uv tot ruánáá, lopádâsâin huolâhánnáá, lii loopâloopâst stuárráábij ruttâmieđetteijei kieđâst.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Šiljoboŋŋam

[thumb|[Pyeidicissááš lii puoh táválumos loddešlaajâ šiljoboŋŋamist.]]
**Šiljoboŋŋam** () lii jyehi-ihásâš tábáhtume, mon loddeservi BirdLife Suomi ry uárnee Suomâst ive 2006 rääjist. Šiljoboŋŋam lii Suomâ stuárráámus loddetábáhtume. Ive 2023 toos uásálistii paijeel 24 000 olmožid masa 16 300 saajeest pirrâ Suomâ.

## Ulme já ävkki
Šiljoboŋŋam-tábáhtume ulmen lii movtáskittiđ ulmuid čuávvuđ tom, mii puoh tábáhtuvá pääihi alda leijee luándust já magareh lodeh kávnojeh tälviv loddelyevdist já táálu šiljoost. Taan tábáhtumán kii peri puáhtá uásálistiđ keččâmáin luudijd oovtâ tijme ääigi jieijâs šiljoost teikkâ mottoom eres saajeest. Koččâmušâst ij lah kišto, pic tehálumos äšši lii uásálistiđ já almottiđ, magarijd já mon ennuv luudijd lii uáinám. Tábáhtume puátusijn šaddeh teháliih tiäđuh Suomâ tälviáigásijn loddenaalijn já tai nubástusâin. Tondiet lii-uv tergâd almottiđ luudijd, moh láá oinum oovtâ saajeest eidu oovtâ tijme ääigi. Nuuvt almottâsâin šoddâm jieškuuđij-uv iivij amnâstuvâid puáhtá viärdádâllâđ koskânis. Meiddei tot lii mávsulâš tiätu, et ij lah uáinám oovtâgin lode tijme ääigi, teikkâ tuše muáddi táválii lode láá oinum, já tom-uv kannat almottiđ. Kuássin ij pyevti tiettiđ, mon loddešlaajâ nääli ucco teikkâ stuáru puátteevuođâst já moos taat tiätu motomin máhđulávt tarbâšuvvoo.

## Ravvuuh
Jis haalijd uásálistiđ Šiljoboŋŋam-tábáhtumán, te taa láá ravvuuh:
* Čuávu oovtâ tijme ääigi luudijd jieijâd šiljoost teikkâ eres mudágâš saajeest uđđâivemáánu majemuu oholoopâ jo-uv lávurduv tâi pasepeeivi.
* Tuubdâ loddešlaajâid, maid tun lah uáinám. 
* Luuvâ, kalle lodded uáináh enâmustáá tiätušlaajâst siämmáá ääigi (návt jieh luuvâ vahâgist siämmáá lode maŋgii). 
* Almoot luudijd luámáttuvváin, mii kávnoo BirdLife-siijđost, majemustáá vástuppeeivi 2.2.2024. Lii meid máhđulâš almottiđ luudijd BirdLife-siärván postâkorttáin. 
* Almoot luudijd oovtâ saajeest tuše ohtii (ađai ij sehe lávurduv já pasepeeivi). 
* Almootmáin luudijd tun puávtáh uásálistiđ meid vuárbumân. 

## Käldeeh
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1992 (Saksa)

Taat lii listo pitáin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 1992.

## Listo

## Käldeeh
Muotâteatter

thumb|Ive 2012 Skammâkoveh-festivaalist teatter nommâ lâi "Kuovskâsteatter".
[thumb|[Skammâkoveh 2024|Ive 2024 Skammâkoveh-elleekovefestivaal muotâteatter]]
thumb|Muotâteatter ive 2025
**Muotâteatter** (ovdil **Kuovskâsteatter**) lii olgoáimuteatter, mii ráhtoo Skammâkoveh-elleekovefestivaal várás. Tot lii festivaal tobdosumos já rákkásumos täävvirmerkkâ.

## Historjá
Aalgâst Kuovskâsteatterân čahhii siämmáá ääigi suulân 100 olmožid. Taađeest muotâteatter lii styeredum. Ive 2004 toos čahhii jo 120 olmožid. Ive 2024 muotâteatterân čahhii siämmáá ääigi suulân 200 olmožid. 

Onnáá peeivi muotâteatter ráhtoo Siida olgomuseo šiiljon. Elleekuuvij keččeeh peesih teatterân kiintâlpálgá mield. Ive 2024 skammâkuuvijn uđđâ äššin lâi ovdâjuhle-klubi, mii uárnejui muotâteatterist.

## Rakânâs
Teatter lii rahtum ollásávt muottust. Teatter kejâttuv, muuvrâi já vielgislovduu rähtimân kiävttojeh vuormah. Teatterist láá muotâpeeŋkah, moi alne láá puásuityeljisierrejeijeeh.

## Estâttesvuotâ
Muotâteatter päälgis ij lah ollásávt iästuttes.

## Šoŋŋâ
Čáittusij ääigi sáttá uáiniđ máánu, taasnijd já máhđulijd kuovskâsijd, jis lii jalahâs. Korrâsumos puolâš čáittusijn lii lamaš -30 ˚C (-86 ˚F). Skammâkuuvijd eteh maailm čuáskásumos elleekovefestivaalin.

## Keejâ meid
* Sajos
* Siida

## Fáádást eres soojijn

* Muotâteatter Skammâkuuvij siijđoin
* Siida YouTube-video teatter rähtimist
* Muotâteatter ive 2018
* YouTube-video teatter rähtimist

## Käldeeh
Metroidvania

**Metroidvania** lii toimâfiäráánspeelâi vyelišlaajâ. Šlaajâ ovtâstit jurduid *[[Metroid]]* já *[[Castlevania]]* -videospeelâin, moi mield tot lii finnim noomâs. Taan šlaajâ speelah ovtâstiteh távjá meiddei elementijd eres spellâšlaajâin tegu roguelike-speelâin já roolâspeelâin. Puoh tehálumos jiešvuotâ taan šlaajâ speelâin lii spellâmaailm. Ton puoh kuávluh láá ovtâstittum, já lii máhđulâš maccâđ puáris kuávloid. Jiešalnees spellee kalga maccâđ puáris kuávloid – teikâ tot lii aainâs-uv avžuuttettee – tastko spellee ij peesâ jyehi sajan aaibâs aalgâst. Taan šlaajâ speelâin láá estuuh, moi čoođâ spellee ij peesâ speelâ aalgâst já maid spellee puáhtá lekkâđ maŋeláá tastmaŋa ko sun lii finnim mottoom uđđâ naavcâ teikâ tiiŋgâ.

Pivnohis Metroidvania-speelah láá ovdâmerkkân *[[Hollow Knight]]*, *[[Blasphemous]]*, *[[Bloodstained]]* já *[[Ori and the Will of the Wisps]]*.

## Käldeeh
Moa-palhâšume

**Moa-palhâšume** () teikkâ **Moa Martinson -stiipeend** () lii ruátálâš kirjálâšvuotâpalhâšume, mon Moa ustevij servi já Pargei škovlimlitto mieđetteh jyehi ive ulmui, kote čáálá ruátálâš kirječällee Moa Martinson (1890–1964) perspektiiv mield. Vuossâmuu palhâšume vuoitij ruátálâš kirječällee Mary Andersson (1929–2020) ive 1989. Palhâšume stuárudâh lii 20&nbsp;000 Ruotâ ruvnâd.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
Sämmilâš aalmuglâšteatter Piäiváš

thumb|Sämmilâš aalmuglâšteatter Piäiváš ive 2014
**Sämmilâš aalmuglâšteatter Piäiváš** ( já ) lii sämmilâš aalmuglâšteatter, mii vuáđudui ive&nbsp;1981 Kuovdâkiäinust.  Teatter kiävttá toimâstis orjâlâškielâ. Teatter puoh puovtâdâs lii lamaš sämikielân, já čaitâlmist lii tulkkum eŋgâlâskielân teikâ tárukielân. 

## Sämikulttuur
Piäiváš lii tehálâš kulttuurkyeddee sämmilij historjá já identiteet uáinust. Teatter lii toohâm sämikulttuur tobdosin meid Sämieennâm ulguubeln. Ovdâmerkkân čohčâmáánust 2023 Piäiváš-teatter čaittâlij Ruánááeennâm uáivikaavpugist Nuukist. Piäiváš lii tehálâš arena luohti-/muusikteatterân Säämist, já tot kuáddá eromâš ovdâsvástádâs sämmilii muusikärbivyevist, juáigusist.

## Turnee
Piäiváš-teatter jotá čuuvtij eenâb ko eres teattereh. Ihásávt Piäiváš jotá turneest Taažâst, Ruotâst já Suomâst, moddii Ruošâst meid. Jyehi ive Piäiváš-teatter jotá čáitáldâhmaađhijn eenâb ko 28&nbsp;000 kilomeetterid.

Uđđâivemáánu 15.&nbsp;peeivi&nbsp;2024 Sämmilâš aalmuglâšteatter Piäiváš ornij "Váimmus váibmui" -juhlekonsert Sajosist Anarist. Konsert kuulâi stuárráb turneen, mii juuđij pirrâ Taažâ, Suomâ já Ruotâ. Stivrejeijen tooimâi Rolf Degerlund.

## Historjá
Piäiváš-teatter vuáđudâm rijjâjuávkun kullii nuorâ kulttuuraktiveh Kuovdâkiäinu pirrâsist. Vuosmuš čaaitâlm lâi "Mii tuoddâreh" ( já ), mon čaalijn Ailo Gaup já Knut Walle. Walle meid stivrij čaaitâlm. Vuosâčaaitâlm lâi kesimáánust 1981. Ive&nbsp;1987 Piäiváš vuáđudij uásusirâttâsseervi, jâ ive&nbsp;1991 Piäiváš-teatter finnij ruttâdem staatâbudjetist oovtâ ihán. Ive&nbsp;1993 Piäiváš-teatter miäruštâllui Piäiváš Taažâ Aalmuglâš teatterlájádâssân siämmáánáál tego ovdâmerkkân Taažâ Nationalteatret. Piäiváš-teatter ihetoorjâ lâi 1,86 miljovn eurod (21,1 miljovn NOK) ive&nbsp;2018. Teatterist láá 16 fastâ parged já jyehi ive meid motomin freelance kulttuurpargeeh, tego čaittâleijeeh, stivrejeijeeh já musikkáreh. Piäiváš-teatter toimâ lii lamaš Kuovdâkiäinu Kulttuurtáálust. Piäiváš-teatter uđđâ teattertáálu valmâštui Kuovdâkiäinun ive&nbsp;2023, já Piäiváš toimâškuát tobbeen ive&nbsp;2024 loopâst.

## Čáitáldâh já palhâšumeh
Čaitâlmeh láá ennuv. Piäiváš-teatter lii toohâm masa 300 puovtâdâssâd já paijeel 5&nbsp;000 čaitâlmid Tave-enâmist, Ruošâst já val maaŋgâ eres-uv staatâst. Čaitâlmij fáádáh láá maaŋgâmuđusiih. Piäiváš-teatter lii čaittâlâm párnáid já klassikkoid tego William Shakespeare Hamlet, Goethe Faust já tiäđust-uv sämmilijd čaitâlmijd, moi čälleeh láin ovdâmerkkân Nils-Aslak Valkeapää já Johan Turi.

Piäiváš-teatter lii lamaš maŋgii Taažâ tehálâš Hedda-teatterpalhâšume iävtukkâssân. Piäiváš-teatter lii uážžum Hedda-palhâšume kuohtii. Ive&nbsp;2000 Piäiváš-teatter uážui "pyeremus lävdi- já pivtâshammim" -palhâšume "Vølund Saga" -čaaitâlm oovdâst, já ive&nbsp;2016 Piäiváš-teatter uážui palhâšume "eromâš taiđâlâš pargoin" čaitâlmist "Vidas Extremas". Čaaitâlm uážui meid teatterárvuštellei palhâšume 2015/2016.

## Hoovdah
* 1991–1996 Haukur J. Gunnarsson
* 1997–2002 Alex Scherpf
* 2002–2006 Harriet Nordlund
* 2007–2015 Haukur J. Gunnarsson
* 2016–2023 Rolf Degerlund
* 2023– Per Ananiassen

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Fondue

thumb|Fondue
**Fondue** lii sveiccilâš purrâmâšsorttâ. Fondue válduaamnâs lii sudes já lieggâ vuástá. Foundue lii meddâl ranskakielâlâš Sveeicist já Savojist. Táválávt purâdeijeeh puánnjuh leibipittáid sudes vuástán. 

## Amnâseh
Vuástáfondue siskeeld jieškote-uvlágán vuástáid (táválávt Emmentaler já Gruyère), vielgisviini, Maizena (maissâjáávuid), vielgissiipuul, pippâr já motomin váhá Kirsch-vijne. 

## Falâdem
Fondue-caquelon lii poslinpánnu, mon vyelni puálá uces tuulâš. Puoh purâdeijeeh puánjuh leibipittáid kuhes kahvâlijguin sudes vuástán, mii lii poslinpáánust. Leeibi saajeest purâdeijeeh pyehtih puánnjuđ vuoššum potákkijd, sälttikuurkâid teikâ eres ruonâsijd. 

## Fondueversioh
Fonduest láá jieškote-uvlágáneh versioh:
* **Fondue Chinoise** lii piärgufondue. Vuástá saajeest caquelonist lii kume piärguliemâ. Leeibi saajeest purâdeijeeh puánjuh njuoskâ piärgupittáid piärguliemân. Sveeicist Fondue Chinoise lii uáli piivnoh juovlâi já uđđâive ääigi. 
* **Fondue Bourguignonne** lii siämmáálágán ko Fondue Chinoise, mut piärguliemâ saajeest caquelonist lii kume oljo. 
* **Suklaafondue** lii hitruus pajalâš, mast purâdeijeeh puánjuh heđâlmijd sudes suklai.

## Historjá
Vuosmuš fonduereeseept lii ivveest 1699. Ive 1905 Maizena toovâi fonduest täsivub. Schweizerische Käseunion () mááinui fondue já tast šoodâi piivnoh Sveeicist já maailmist eromâšávt Ovtâstum staatâin 1960- já 1970-lovoin.

## Fonduekulttuur
Fondue puurrâm lii hitruus tääpi skipárijguin teikâ perruin. Mälisteijei fondue lii meid älkkees pargo, tastko fondue lii älkkee mälistiđ, meid jis lii stuorrâ meeri. Leeibi kočâttem vuástán puáhtá hyenes luho. "Grossmutter" () lii puállám vuástá caquelon ponneest. Tot lii stuorrâ hersku.

## Käldeeh
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2014 (Saksa)

Taat lii listo pitáin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 2014.

## Listo

### Enâmustáá vuobdum single
Taat lii enâmustáá vuobdum single Saksaast ive 2014.

## Käldeeh
Arvid Lydecken -palhâšume

**Arvid Lydecken -palhâšume** () lii ive 1969 vuáđudum syemmilâš párnáikirjálâšvuotâpalhâšume, mon Suomâ párnái- já nuorâikirječälleeh ry juáhá jyehi ive ollâtásásâš suomâ- teikkâ ruotâkielâg párnáikirjijd. Palhâšume stuárudâh miäruštâlloo ive mield. Ovdâmerkkân palhâšume stuárudâh ive 2024 lâi 2 024 eurod. Palhâšume lii finnim noomâs syemmilii kirječällee Arvid Lydecken mield.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2011 (Saksa)

Taat lii listo pitáin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 2011.

## Listo
### Singleh

### Albumeh

## Käldeeh
Listo lavluin já albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2016 (Saksa)

Taat lii listo pitáin já albumijn, moh pessii listo njunošân Saksaast ive 2016.

## Listo

## Käldeeh
Hans Christian Andersen -palhâšume

**Hans Christian Andersen -palhâšume** lii aalmugijkoskâsâš párnáikirjálâšvuotâpalhâšume, mon IBBY (*International Board on Books for Young People*) juáhá jyehi nube ive. Vuosmuu tove tot juohhui ive 1956. Palhâšume mieđettuvvoo kirječällei, kiän puovtâdâs lii merhâšitteht vaiguttâm párnáikirjálâšvuotân. Ton lasseen Hans Christian Andersen -palhâšume keigejuvvoo oovtâ kovvejeijei.

Hans Christian Andersen -palhâšume lii enâmustáá áárvustonnum párnáikirjálâšvuotâpalhâšume maailmist. Taat tubdâstem nomâttuvvoo meid "párnáikirjálâšvuođâ Nobelin". Hans Christian Andersen -palhâšume finnim iähtun lii tot, et kirječällee puovtâdmeh láá jurgâlum vijđáht maailm sierâ kieláid, vâi almugijkoskâsâš tuámárij juávkku pasta árvuštâllâđ iävtukkâs kirjálijd áánsuid. Tuámárij juávkku váldá palhâšume mieđeetdijnis huámášumán kirječällee ubâ puovtâdem.

## Vyeitteeh
### Kirječälleeh
Hans Christian Andersen -palhâšume lii juohhum kirječälleid ive 1956 rääjist.

thumb|Eleanor Farjeon

### Kovvejeijeeh
Hans Christian Andersen -palhâšume lii juohhum kovvejeijeid ive 1966 rääjist.

## Käldeeh
Listo lavluin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1959 (Italia)

Taat lii listo pitáin, moh pessii Hit Parade Italia -listo njunošân ive 1958 majemuu ohhoost já ive 1959. Listo almostuuškuođij juovlâmáánu 27. peeivi 1958.

## Listo

## Käldeeh
Logomo

pienoiskuva|Logomo huksiittâs ive 2017
pienoiskuva|Jarmo Puskala lyevi alne ive 2011 Logomost
**Logomo** lii maaŋgâpiälálâš tábáhtuskuávdáš Tuurkust. Tot lekkâsij aalmugân ive 2011 Tuurku kulttuurive ohtâvuođâst. 

Logomo vuáđudui VR ovdii maašinpááján.
Logomost láá maaŋgâlágán visteh, já tobbeen uárnejui Uđđâ muusik kišto kulmii: 2019, 2022 já 2023.

## Fáádást eres soojijn

* Logomo nettisiijđoh suomâkielân

## Käldeeh
Merâčuudâ

thumb|Merâčuudâ káártást
**Merâčuudâ** ( já  teikâ tuše *Kvarken*) lii Taveluovtâ kezimus saje. Tot lii Äpimeerâ já Merâpoođâ kooskâst, Vaasa já Uumaja puotâ. Merâčudduu kobdodâh lii suulân 70–80&nbsp;km.

## Eennâmpajanem
Merâčudduu kuávlust eennâm paijaan meerâst senttimeetter ivveest, mii lii eenâb ko mongin eres saajeest Nuorttâmeerâ kuávlust. Ovdâmerkkân Helsigist eennâm paijaan tuše 3–4 millimeetter ivveest. Lii rekinistum, et suulân 2&nbsp;000&nbsp;ive keččin lii máhđulâš jotteeđ Vaasast Uumajan eennâm mield já et Merâpottâ muttoo Jävripottân, mut tot ij lah aaibâs vises. Merâtääsi alodâhân vaaigut meiddei šoŋŋâdâhnubástume.

## Unesco luánduärbičuosâttâh
Merâčudduu suáluikuávlu lii Suomâ áinoo UNESCO luánduärbičuosâttâh. Uđđâ suolluuh šaddeh Merâčudduu suáluikuávlun eennâm pajanem keežild. Kuávlust iä lah njeidum muorah, já tondiet meecih láá áinoošlajâsiih. Merâčudduu kuávlu šadda suulân 100 hehtaarid ivveest já čäcirääji nubástuvá čoođâg. Nubástume vaaigut sehe kuávlu elleid já raasijd.

## Fáádásr eres soojijn

## Käldeeh
Harald V

**Harald V** (š. kuovâmáánu 21. peeivi 1937, Skaugum, Asker, Taažâ) lii Taažâ tááláš kunâgâs. Sun lii Taažâ kunâgâs Olav V (1903–1991) já ruuvnâprinses Märtha (1898–1994) nuorâmus pärni já áinoo alge. Sust šoodâi jiečânâs Taažâ kunâgâs uđđâivemáánu 17. peeivi 1991, ko kunâgâs Olav V jaamij.

## Eellim
[thumb|left|Prinssâ Harald já suu enni [Märtha (Taažâ prinses)|ruuvnâprinses Märtha ive 1937]]
### Pärni- já nuorâvuotâ
Taažâ prinssâ Harald šoodâi kuovâmáánu 21. peeivi 1937 Skaugumist, Askerist, Taažâst. Suu eeči lâi Taažâ kunâgâs Olav V já suu enni ruuvnâprinses Märtha. Sun lâi sunnuu kuálmád páárnáš. Harald stuorrâuábih lává ive 1930 šoddâm prinses Ragnhild (1930–2012) já ive 1932 šoddâm prinses Astrid (1932–).

### Kihlájááh já heejah
thumb|left|Ruuvnâprinssâ Harald já Sonja ive 1968
[thumb|right|Ruuvnâprinssâ Harald já [Sonja (Taažâ roonnig)|Sonja heejah porgemáánu 29. peeivi 1968 Oslo tuámukirhoost]]
[alt=|thumb|Kunâgâs Harald V leehâstmin [Sämitigge (Taažâ)|sämitige tievâsčuákkim roovvâdmáánust 2021]]
Kesimáánust 1958 ruuvnâprinssâ Harald já Sonja Haraldsen teiváin vuossâmuu keerdi juuhlijn. Ive 1959 Harald povdij Sonja kaadeetškoovlâ tanssáid. Tobbeen sunnust váldojii koveh oovtâst vuossâmuu keerdi. 

Harald já Sonja tooláin koskâvuođâs syeligâsâst oovce ihheed, tastko Sonja ij lamaš aatellâš ige kunâgâslâš. Ruuvnâprinssâ Harald toovâi čielgâsin, ete sun ij kuássin naajâ, jis sun ij uážu naaijâđ Sonjain. Tastko Harald lâi áinoo ruuvnâárbálâš, suu najâhánnáávuotâ ličij tovâttâm ennuv čuolmâid.

Kunâgâs Olav V koijâdij ravvuid uáiviministerist já haldâttâsâst tast, mii ličij pyeremus vyehi toimâđ. Taažâ tallaa vuáđulaavâst ij lamaš mihheen aagâid, mondiet ruuvnâprinssâ ij uážuččii naaijâđ nisonáin, kote ij lamaš kunâgâslâš ige aatellâš. Njuhčâmáánust 1968 kunâgâs Olav V adelij ruuvnâpriinsân love naaijâđ Sonjain, já te suoi kihloin njuhčâmáánu 19. peeivi 1968. 

Kihlom piejâi joton savâstâllâm monarkia puátteevuođâst Taažâst. Savâstâllâm kuittâg nuuvâi heejâi maŋa. 

Porgemáánu 29. peeivi 1968 Oslo pispe Fridtjov Birkeli viihkâi Sonja já Taažâ prinssâ Harald Oslo tuámukirhoost. Siämmást Sonjan mieđettui Pase Olav riitaarkode stuorrâristâ.

### Tiervâsvuotâ
Vyesimáánust 2023 Harald kaartâi pyecceiviäsun infektio tiet. Ive 2024 sun lâi muáddi peeivi puoccâmluámust vuoiŋâmuáli-infektio tiet uđđâivemáánu loopâst. Siämmáá ive kuovâmáánust sun puáccái luámus ääigi Malesiast já kaartâi pyecceiviäsun infektio tiet. Malesiast kunâgâs finnij tipšo sehe malesialii já taažâ tipšopargovievâst. Sun tipšui Sultanah Maliha pyecceiviäsust Langkawi-suollust.

## Peerâ
Haraldist já Sonjast láá kyehti päärni: Märtha Louise já Haakon. Prinses Märtha Louise šoodâi čohčâmáánu 22. peeivi 1971 já ruuvnâprinssâ Haakon syeinimáánu 20. peeivi 1973.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Mandoliin

pienoiskuva|Mandoliin
**Mandoliin** lii sraŋgâčuojânâs, mast láá käävci sraŋgâd nuuvt ete tast láá nelji sraŋgâpaarâ. 
## Historjá
Mandoliin šoodâi 1700-lovo aalgâst Italiast já Saksaast. Tot ovdedui stuárráb mandora-nommâsii čuojânâsâst, mii lâi kiävtust 1500-lovvoost.

## Čuojâttem
Táválávt mandoliináin čuojâttuvvojeh melodiah. Toin puáhtá čuojâttiđ meiddei vuáđumelodia nube jienâ. Mandoliin čuojâttuvvoo távjá plektrain. Mandoliin sraŋgâtávjuduvah láá siämmáálágáneh ko viivlust (G–D–A–E).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Plektra

pienoiskuva|Plektra tuálloo táválávt čuijooh já peelgi kooskâst.
pienoiskuva|Jieškote-uvlágáneh plektrah
**Plektra** ađai **čuojâttemlostâ** lii niävvu, mii kiävttoo jieškote-uvlágánij sraŋgâčuojânâsâi tegu kiitaar, bassokiitaar, banjo já mandoliin čuojâtmân. Plektra tuálloo táválávt čuijooh já peelgi kooskâst.

## Pleektrai pyevtittâsmeerhah
*D'Andrea
*Fender
*Gibson
*Yamaha
*Ibanez
*Harley Benton
*Jim Dunlop

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Andreas Brehme

thumb|Andreas Brehme ive 2003
**Andreas Brehme** () lâi saksalâš jyelgipálluspellee já jyelgipálluvälmejeijee.

## Karrieer
### Jyelgipálluspellee
#### Eennâmjuávkku
Brehme speelâi vistig Viestâr-Saksa já Saksai ovdâstume maŋa Saksa eennâmjuávhust 68 spellâd iivij 1984−1994. Ive 1990 Viestâr-Saksa vuoitij jyelgipáálu maailmmiäštárkištoid, ko Brehme teividij moolân ráŋgáštâsčiehčâmáin finalist Argentina vuástá eidu ovdil loppânjurgim. Viestâr-Saksa vuoitij Argentina talle mooláin 1−0. Brehme speelâi meid Viestâr-Saksa eennâmjuávhust, ko tot poođij nubben maailmmiäštárkištoin ive 1986, sehe Saksa eennâmjuávhust, ko tot poođij nubben ive 1992 eurokištoin.

#### Juávhuh
Peic Viestâr-Saksa já Saksa eennâmjuávhuin Brehme speelâi jyelgipáálu meid Kaiserslautern já Bayern München -juávhuin Saksaast sehe Interist Italiast já Real Zaragozast Espanjast.

### Jyelgipálluvälmejeijee
Andreas Brehme tooimâi meid välmejeijen.

## Jäämmim
Andreas Brehme jaamij kuovâmáánu 20. peeivi 2024 63-ihásâžžân. Sun jaamij fakkist já vyerdimettumávt váimuinfarktân. Brehme jäämmim lâi jo nubbe stuorrâ monâttâs saksalii jyelgipáálun uánihis ääigi siste tastmaŋa ko oovdiš jyelgipálluspellee já -välmejeijee Franz Beckenbauer jaamij siämmáá ive uđđâivemáánust 78-ihásâžžân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh