open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sitruunpešnirihhááš

**Sitruunpešnirihhááš** (*Motacilla citreola*) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Sitruunpešnirihhááš lii 15,5–17 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 15–24 g já sulâstit fiskispešnirihháá. Keessiv orráás uáivi sehe vyelipeeli láá sitruunfiskâdeh, pic vyelipottâ, mii lii vielgâd. Selgi lii tevkisräänis, pic niske já ovdâčielgi, moh láá čapislágáneh. Niŋálâs uáivičokke já nierah láá ränislágáneh, radde já čalmekulmesäärgis láá kuovgisfiskâdeh. Nuorâ sitruunpešnirihháá selgi lii kuovgisräänis, já vyelipeeleest fiskis ivne váilu ollásávt. Ivne peeleest nuorâ sitruunpešnirihhááš sulâstit nuorâ pešnirihháá, čuddust kuittâg váilu tevkis raddekovos. Lode čapis pottâšist láá kubdâ vielgis roobdah. Suájáin láá kyehti kubdâ vielgis sárgá. Sitruunpešnirihháá ruoidah láá tevkisruškâdeh já njune lii čappâd.

Sitruunpešnirihháá jienâ lii korrâ “tsriit”.
left|thumb|Sitruunpešnirihháá lavdâm
thumb|left|Sitruunpešnirihháá maneh
## Lavdâm já eellimpiirâs
Sitruunpešnirihhááš lii táválâš lodde eromâšávt Aasiast. Tot pessee Tave-Ruošâst já Siberiast sehe Koskâ-Ruošâst Baltia enâmij maadâoosij räi. Šlaajâ lii leevvânmin viestârkulij já pessee onnáá peeivi Euroop nuorttâoosijn, ovdâmerkkân Puolast. Suomâst sitruunpešnirihhááš lii lamaš pessimšlaaijân 1990-lovo loopâ rääjist. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 5–30 paarrâd.

Sitruunpešnirihhááš tálvástâl Maadânuorttii-Aasiast, härvinubbooht Arabia njargâenâmist. Lodde lii peivivärrejeijee. Šlaajâ härvinâšvuođâ tiet ton varriimist Suomâst iä lah ennuv tiäđuh. Sitruunpešnirihhááš lii oinum Suomâst cuáŋuimáánu loopâst roovvâd-skammâmáánu räi.

## Lasanem
Sitruunpešnirihhááš ráhtá piervâlis koške vaddâsijn. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 4–7 manneed. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 14–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–15 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd
Pešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sevveekiärppááh

**Sevveekiärppááh** (*Sepsidae*) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.

Sevveekiärppááh sulâstiteh čuuvtij kuuđhâ já vaarâ tovlááh ulmuuh láá-uv nabdam taid kirdeekutkân. Toh tiättojeh suándileejij aldasijn já meiddei máihloo muorâin. Sevveekiärppááh kavnâdeteh kuomijdiskuin sevimáin ađai hiäilutmáin suájáidis merkkân vyestipele suhâpiälán. Suájákeejijn láá vala čapis tiälhuh, moh pehtiliteh seevvim.

## Suuvah

**[[Adriapontia]]* Ozerov,  1996 
**[[Afromeroplius]]* Ozerov, 1996
**[[Afronemopoda]]* Ozerov, 2004 
**[[Afrosepsis]]* Ozerov, 1996
**[[Archisepsis]]* Silva, 1993 
**[[Australosepsis]]* Malloch, 1925 
**[[Brachythoracosepsis]]* Ozerov, 1996
**[[Decachaetophora]]* Duda, 1926
**[[Diploosmeteriosepsis]]* Ozerov, 1996
**[[Dicranosepsis]]* Duda, 1926
**[[Dudamira]]* Ozerov, 1996
**[[Idiosepsis]]* Ozerov, 1990 
**[[Lasionemopoda]]* Duda, 1926
**[[Lasiosepsis]]* Duda, 1926
**[[Lateosepsis]]* Ozerov, 2004
**[[Leptomerosepsis]]* Duda, 1926
**[[Meropliosepsis]]* Duda, 1926
**[[Meroplius]]* Rondani, 1874
**[[Microsepsis]]* Silva, 1993
**[[Mucha (kiärpáš)|Mucha]]* Ozerov, 1992 
**[[Nemopoda]]* Robineau-Desvoidy, 1830 
**[[Ortalischema]]* Frey, 1925 
**[[Orygma]]* Meigen, 1830
**[[Palaeosepsioides]]* Ozerov, 1992
**[[Palaeosepsis]]* Duda, 1926
**[[Parapalaeosepsis]]* Duda, 1926
**[[Paratoxopoda]]* Duda, 1926
**[[Perochaeta]]* Duda, 1926
*†*[[Protorygma]]* Hennig, 1965
**[[Pseudonemopoda]]* Duda, 1926
**[[Pseudopalaeosepsis]]* Ozerov, 1992
**[[Saltella]]* Robineau-Desvoidy, 1830
**[[Sepsis (kiärpáš)|Sepsis]]* Fallén, 1810
**[[Susanomira]]* Pont, 1987 
**[[Themira]]* Robineau-Desvoidy, 1830
**[[Toxopoda]]* Macquart, 1851 
**[[Xenosepsis]]* Malloch, 1925
**[[Zuskamira]]* Pont, 1987

## Keejâ meid
*Listo Euroopist tiättojeijee sevveekiärpáššlaajâin
## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Euroopist tiättojeijee sevveekiärpáššlaajâin

Taat lii **listo [[Euroop]]ist tiättojeijee [[sevveekiärppááh|sevveekiärpáššlaajâin]]**.

*Vyelihiäimu Orygmatinae Frey, 1921
:*Suuhâ *[[Orygma]]* Meigen, 1830
::**[[Orygma luctuosum|O. luctuosum]]* Meigen, 1830

*Vyelihiäimu Sepsinae Walker, 1833
:*Suuhâ *[[Ortalischema]]* Frey, 1925
::**[[Ortalischema albitarse|O. albitarse]]* Zetterstedt, 1847

:*Suuhâ *[[Zuskamira]]* Pont, 1987
::**[[Zuskamira inexpectata|Z. inexpectata]]* Pont, 1987

:*Suuhâ *[[Themira]]* Robineau-Desvoidy, 1830
::**[[Themira annulipes|T. annulipes]]* Meigen, 1826
::**[[Themira arctica|T. arctica]]* Becker, 1915
::**[[Themira biloba|T. biloba]]* Andersson, 1975
::**[[Themira germanica|T. germanica]]* Duda, 1926
::**[[Themira gracilis|T. gracilis]]* Zetterstedt, 1847
::**[[Themira leachi|T. leachi]]* Meigen, 1826
::**[[Themira lucida|T. lucida]]* Schiødte, 1844
::**[[Themira malformans|T. malformans]]* Melander & Spuler, 1917
::**[[Themira minor|T. minor]]* Haliday, 1833
::**[[Themira nigricornis|T. nigricornis]]* Meigen, 182
::**[[Themira paludosa|T. paludosa]]* Elberg, 1963
::**[[Themira pusilla|T. pusilla]]* Zetterstedt, 1847
::**[[Themira putris|T. putris]]* Linnaeus, 1758
::**[[Themira ringdahli|T. ringdahli]]* Pont, 2002
::**[[Themira sipmlicipes|T. sipmlicipes]]* Duda], 1926
::**[[Themira superba|T. superba]]* Haliday, 1833

:*Suuhâ *[[Susanomira]]* Pont, 1987
::**[[Susanomira caucasica|S. caucasica]]* Pont, 1987

:*Suuhâ *[[Meroplius]]* Rondani, 1874
::**[[Meroplius fukuharai|M. fukuharai]]* Iwasa, 1984
::**[[Meroplius minutus|M. minutus]]* Wiedemann, 1830

:*Suuhâ *[[Saltella]]* Robineau-Desvoidy, 1830  
::**[[Saltella nigripes|S. nigripes]]*  Robineau-Desvoidy, 1830
::**[[Saltella sphondylii|S. sphondylii]]* Schrank, 1803

:*Suuhâ *[[Nemopoda]]* Robineau-Desvoidy, 1830
::**[[Nemopoda nitidula|N. nitidula]]* Fallén, 1820
::**[[Nemopoda pectinulata|N. pectinulata]]* Loew, 1873
::**[[Nemopoda speiseri|N. speiseri]]* Duda, 1926

:*Suuhâ *[[Sepsis (kiärpáš)|Sepsis]]* Fallén, 1810
::**[[Sepsis barbata|S. barbata]]* Becker, 1907
::**[[Sepsis biflexuosa|S. biflexuosa]]* Strobl, 1893
::**[[Sepsis cynipsea|S. cynipsea]]* Linnaeus, 1758
::**[[Sepsis duplicata|S. duplicata]]* Curtis, 1837
::**[[Sepsis flavimana|S. flavimana]]* Meigen, 1826
::**[[Sepsis fulgens|S. fulgens]]* Meigen, 1826
::**[[Sepsis luteipes|S. luteipes]]* Melander & Spuler, 1917  
::**[[Sepsis neocynipsea|S. neocynipsea]]* Melander & Spuler, 1917
::**[[Sepsis nigripes|S. nigripes]]* Meigen, 1826
::**[[Sepsis orthocnemis|S. orthocnemis]]* Frey, 1908
::**[[Sepsis punctum|S. punctum]]* Fabricius, 1794
::**[[Sepsis thoracica|S. thoracica]]* Robineau-Desvoidy, 1830
::**[[Sepsis violacea|S. violacea]]* Meigen, 1826
::**[[Sepsis fissa|S. fissa]]* Becker, 1903
::**[[Sepsis lateralis|S. lateralis]]* Wiedemann, 1830
::**[[Sepsis niveipennis|S. niveipennis]]* Becker, 1903
::**[[Sepsis pseudomonostigma|S. pseudomonostigma]]* Ursu, 1969
::**[[Sepsis setulosa|S. setulosa]]* Duda, 1826

## Keejâ meid
*Sevveekiärppááh

## Käldeeh
Luhteekiärppááh

**Luhteekiärppááh** (*Sciomyzidae*) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.

Luhteekiärppááh iälusteh lahtâ luhteesuánjuin sehe jävririddoin já ládduriddoin, nuuvtko jo nommâ-uv tiätá muštâliđ. Toh láá uceh tâi koskâstuárráh já tain láá suájáin tiälhuh tâi viermičalmekovoseh. Maaneest ovdáneijee suovsah iälusteh parasiitin čäciskuápuin, mut meiddei koške-eennâm skuápuin-uv. Loopâst suoksâ koddá iššeedelles, skuáppuluvá já šadda rävis tivren.

## Kirjálâšvuotâ
*Rozkošný, R., 1984 *The Sciomyzidae (Diptera) of Fennoscandia and Denmark*. Fauna Entomologica Scandinavica, 14. ISBN 90-04-07592-5
*Lloyd Vernon Knutson & Jean-Claude Vala, 2011 *Biology of Snail-Killing Sciomyzidae Flies*. Cambridge University Press. ISBN 9780521867856

## Fáádást eres soojijn

* Sciomyzidae EOList 

## Käldeeh
Mijnejeijeekiärppááh

**Mijnejeijeekiärppááh** (*Agromyzidae*) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Rävis kiärppááh láá 1–3 mm kukkosiih, já suovsah láá 2–3 mm kukkosiih.

Mijnejeijeekiärppááh láá finnim noomâs tast, ko toi suovsah iälusteh šado loostâin mijnejeijen ađai kyevzen já toh poreh šado lostáid muhâttellee pocceid, moh kasoh taađeest ko suoksâ-uv stuáru. Suomâst láá kuáhtájum paijeel 200 mijnejeijeekiärpáššlaajâ já jyehi šlaajâ suoksâ kuáđá maŋŋaalsis toos tijpâlii kovvoos ađai miijne. Veikkâ kiärppááh já toi suovsah láá uceh, te suovsâ puurrâm poccee kuittâg kuárid loostâ uásild tâi ollásávt.

## Vyelihiäimuh já suuvah
* Agromyzinae
** *[[Agromyza]]*
** *[[Hexomyza]]*
** *[[Melanagromyza]]*
** *[[Ophiomyia]]*
** *[[Tropicomyia]]*
* Phytomyzinae
** *[[Amauromyza]]*
** *[[Aulagromyza]]*
** *[[Calycomyza]]*
** *[[Cerodontha]]*
** *[[Chromatomyia]]*
** *[[Galiomyza]]*
** *[[Liriomyza]]*
** *[[Metopomyza]]*
** *[[Napomyza]]*
** *[[Nemorimyza]]*
** *[[Phytobia]]*
** *[[Phytoliriomyza]]*
** *[[Phytomyza]]*
** *[[Pseudonapomyza]]*
** *[[Selachops]]*
** *[[Xeniomyza]]*

## Keejâ meid
* Listo Agromyza-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Cerodontha-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Liriomyza-suuhân kullee šlaajâin

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Pohjanmaa eennâmkodde

**Pohjanmaa** () lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 17&nbsp;834&nbsp;km² já ässeeloho 175&nbsp;691. Pohjanmaa raijâšuvá tavveen Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoodán, nuorttân Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoodán sehe mäddin Satakunta eennâmkoodán. Pohjanmaa eennâmkoddekuávdáš lii Vaasa. Pohjanmaa lii Nannaam-Suomâ áinoo eennâmkodde, mast ruotâkielâ sárnooh láá eenâb ko suomâkielâ sárnooh. Eennâmkode áinoo tuše suomâkielâlâš kieldâ lii Laihia. Suomâkielâ lii váldukiellân meid Vaasa sehe Kaskisii kaavpugijn.

## Kieldah
Pohjanmaa eennâmkoddeest láá 14 kieldâd, main kuttâ láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

Ko Maksamaa lohtui Vöyri kieldân, te uđđâ kieldâ nommân šoodâi Vöyri-Maksamaa. Ive 2011 Oravainen lohtui Vöyri-Maksamaa kieldân, mon maŋa kieldâ nommâ muttui oppeet Vöyrin.

### Kieldâmolsomeh
* 25px Isokyrö sirdâšui Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoodán ive 2021.
## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Mäihlikiärppááh

**Mäihlikiärppááh** (*Drosophilidae*) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst mäihlikiärppááh tiättojeh 30 šlaajâ suulâin, já taid kuáhtáá pyeremustáá kevvee tâi kuocâgeijee heđâlmijn já muorjijn.

Mäihlikiärppááh láá maaŋgâi ärbivyehitotkei tehálumoseh iskostiivreh, main puoh tobdosumos lii baanaankiärpáš (*Drosophila melanogaster*).

## Olgohäämi
Mäihlikiärppááh láá uceh, já tain láá táválávt ruopsis čalmeh. Rävis mäihlikiärppááh láá 2–3 mm kukkosiih, já suovsah láá 6–8 mm kukkosiih. Suovsah láá kuovgâdeh, já tain iä lah jyelgih.

## Vyelihiäimuh
* Drosophilinae
* Steganinae

## Keejâ meid
* Listo Cladochaeta-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Leucophenga-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Mycodrosophila-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Scaptomyza-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Stegana-suuhân kullee šlaajâin

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kukkákiärppááh

**Kukkákiärppááh** (*Syrphidae*) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Toh láá valjeest maailmist já Suomâst-uv paijeel 250 šlaaijâd. Nube käldee mield Suomâst kukkákiärpáššlaajah láá paijeel 300.

## Olgohäämi já lasanem

Kukkákiärppááh láá muččâdeh já ivnááh, main maaŋgâin tiättoo še nk. mimikry-almoon: toh jievžâdeh mirhâlij tiivrij iivnijd tegu viäpsá, já miäđušijn iivnijd.

Niŋálâsah oceh šaddoširrâpopulaatio já mannejeh toho. Ko maneh muttojeh suoksân, te toh hurtoškyeteh taid.

## Vyelihiäimuh
* Eristalinae
* Microdontinae
* Syrphinae

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ryhákiärppááh

**Ryhákiärppááh** (*Phoridae*) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 

## Rumâškiärpáš

Hiäimun kullee rumâškiärppáá (*Conicera tibialis*) kuáhtáá noomâs-uv vuáđuld hävdienâmijn. Rumâskiärppáá suovsah ovdáneh hävdidum jaamišijn já siämmáá kistoost pyehtih ovdániđ maŋgâ-uv suhâpuolvâ. Vuossâmuuh niŋálâsah peessih monnid rummâšân jo ovdil häävdi tevdim-uv. Lii meiddei arvâlum, et uási skuápuin ovdánâm rävis kiärppáin nahciiččii kuáivudâttâđ häävdist maasâd eennâm oolâ. 

## Vyelihiäimuh
* Aenigmatiinae
* Metopininae
* Phorinae
* Sciadocerinae

## Kirjálâšvuotâ
*Disney, R. H. L. (2001) Sciadoceridae (Diptera) reconsidered. *Fragmenta Faunistica* 44: 309–317.
*Robinson, W. H. 1971. Old and new biologies of *Megaselia* species (Diptera, Phoridae). *Studia ent.* 14: 321–348.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Faarpâlskuáppukiärppááh

**Faarpâlskuáppukiärppááh** (*Cyclorrhapha*) lii kiärpášjuávkku, mii ij lah vala luokittâllum. Juávkun kuleh suulân 80 hiäimud. 

## Iäruh faarpâlskuáppukiärppái já muumioskuáppukiärppái kooskâst
Faarpâlskuáppukiärppááh iäráneh muumioskuáppukiärppáin suovsâ skuápu ráhtus vuáđuld. Ko muumioskuáppukiärppáá skuápust tiättojeh jo rävis kiärppáá häämih, mast ton nommâ-uv puátá, te faarpâlskuáppukiärppáá skuáppu lii tegu faarpâl.

## Hiäimuh
Faarpâlskuáppukiärppáid kuleh čuávuvááh hiäimuh:

* Agromyzidae
* Anthomyiidae
* Anthomyzidae
* Asteiidae
* Aulacigastridae
* Bengaliidae
* Braulidae
* Calliphoridae
* Camillidae
* Canacidae
* Carnidae
* Chamaemyiidae
* Chloropidae
* Chyromyidae
* Clusiidae
* Coelopidae
* Conopidae
* Cryptochetidae
* Curtonotidae
* Cypselosomatidae
* Diastatidae
* Diopsidae
* Drosophilidae
* Dryomyzidae
* Ephydridae
* Fannidae
* Gasterophilidae
* Glossinidae
* Heleomyzidae
* Heteromyzidae
* Hippoboscidae
* Lauxanidae
* Lonchaeidae
* Lonchopteridae
* Micropezidae
* Milichiidae
* Mormotomyiidae
* Muscidae
* Neriidae
* Nycteribiidae
* Odiniidae
* Oestridae
* Opomysidae
* Otitidae
* Periscelididae
* Phoridae
* Piophilidae
* Pipunculidae
* Platypezidae
* Platystomatidae
* Psilidae
* Pyrgotidae
* Rhinophoridae
* Rhinotoridae
* Richardiidae
* Sarcophagidae
* Scathophagidae
* Sciomyzidae
* Sepsidae
* Sphaeroceridae
* Streblidae
* Syrphidae
* Tachinidae
* Tachiniscidae
* Tanypezidae
* Tephritidae
* Tethinidae

## Kirjálâšvuotâ
* Borror, Donald J.; Triplehorn, Charles A. & Johnson, Norman F. (2009). *An Introduction to the Study of Insects, Sixth Edition*. Saunders College Publishing, Harcourt Brace Jovanovich College Publishers, Philadelphia. s. 501, 548. ISBN 978-0-03-025397-3.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Čikâlâsčuoškah

**Čikâlâsčuoškah** (*Cecidomyiidae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.

Čikâlâsčuoškah láá uáli uceh, suulân polttijáá stuárusiih. Tain láá segis já kuhes jyelgih. Suovsâst lii taggaar eromâš jiešvuotâ, et tot puáhtá njuškiđ. Njuškiđ rahttettee suoksâ vistig koovrâg, jeđe tegu paaccât jieijâs ááimu. Noomâs toh láá finnim tast, ko toh rähtih iššeedšaadon tegu čikâlâsáid. Čikâlâsâi häämist puáhtá miäruštâllâđ tom tovâtteijee šlaajâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suogâčuoškah

**Suogâčuoškah** (*Sciaridae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst kávnojeh paijeel 200 šlaaijâd – suulân 220 šlaaijâd. Toh láá kuittâg nuuvt siämmááhámásiih, et taid lii väädis iäruttiđ nubijnis.

## Olgohäämi
Suogâčuoškah láá eidu toh uáli uccâ tivrááh (2–3 mm kukkosiih), moh kirdâččeh kukkápuurkij aldasijn.  

Suovsah láá kuovgâdeh já jyelgittemeh. Tain lii tevkis uáivi. Rävis suogâčuoškah láá 2–5 mm kukkosiih, já suovsah šaddeh 6–7 mm kukkosâžžân.

## Eellimpiirâs
Suogâčuoškah mákkojeh jyehilágánijn kukkápeeŋkâin já kukkápuurkijn.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Naamiokiärppááh

**Naamiokiärppááh** (*Conopidae*) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Hiäimun kuleh maailmvijđosávt 800 šlaaijâd, moh láá 47 suuvâst já 4 vyelihiäimust.

## Olgohäämi

Naamiokiärppááh láá koskâstuárusiih, ruškâdeh já fiskiskirjááh. Tain láá kezis suájáh, kubdâsiähá uáivi já kuhes tobdočuárvih. Tain lii kuhes njamonjune, mut toin toh njameh tuše šaddoin mieđâ. Maaŋgah šlaajah sulâstiteh ivnijdis já liihâdmis peeleest viäpsáid ađai toh jievžâdeh taid já fillejeh máhđulijd vajalijd.

Naamiokiärppááh láá 8–15 mm kukkosiih, já taid kuáhtáá kesimáánu aalgâst čohčâmáánu aalgân.

## Suovsah
Suovsah ovdáneh miäđušijnij já viäpsái parasiitin ađai toh fillejeh meiddei iššeedtivrijdis-uv.

## Vyelihiäimuh
* Conopinae
* Dalmanninae
* Myopinae
* Stylogasterinae

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Snaartâl

**Snaartâl** (*Mareca penelope*) lii viettuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
pienoiskuva|vasen|Snarttâl niŋálâs
Snaartâl lii 42–50 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 600–850 g. Ton suájákeejij koskâ lii 75–87 cm. Ores lii tevkisräänis, já tast láá ruopsisruškis uáivi já čeve sehe fiskisvielgis kállu. Poođâš lii čappâd. Niŋálâs puuzah láá ránáseh teikkâ ruškâdeh. Snarttâlist lii ränis njune, mon keeči lii čappâd. Lode čeve lii uáli uánihâš já uáivi lii juurbâs. Snarttâlist láá vielgis čuávji já suájátiälkku. 

Snaartâl lii pelipyehčee.

Orráás kiihâmjienâ lii spižá spaihâstem sulâstittee njuurgâs “vii-u(rr)”. Niŋálâs kirdemjienâ lii ruávis ”kar, kar…”.

## Lavdâm já eellimpiirâs
vasen|pienoiskuva|300px|Snarttâl lavdâm
Snaartâl pessee čácáduvâi alda ubâ Suomâst. Tavveen tot pessee valjeeht, mäddin ucceeb. Lodde pessee šaddaas jaavrij já merâluovtâi riddoin sehe suollui nijttoriddoin. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield suullân 40 000 paarrâd. Pessimnääli lii kiäppánâm majemui iivij.

Snaartâl tálvástâl Viestâr-Euroopist. Motomeh lodeh pisoh meid Suomân. Loppâkeesi já čoovčâ ääigi snarttâleh čokkâneh stuorrâ muáttin, main sättih leđe fáárust meid eres loddešlaajah. Snaartâl lii sehe ijjâ- já peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-vyesimáánust.

## Lasanem
Snaartâl ráhtá piervâlis táválávt meecist miestuu vuálá, šadolâšvuođâ čiähusist. Piervâl lii skođâstum puzâiguin já uvjâiguin. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 7–9(–13) manneed já láálá taid 22–23 peivid. Uđâgááh uáppih kirdeđ 6 oho ahasâžžân. Uđâgááh oceh jiejah purrâmuš jo uáli uccen, mut pisoh máánnán oovtâst enijnis. Niŋálâs tipšo uđâgáidis 40–45 peivid.

## Raavâd

Keessiv snaartâl kuátu rääsi siämmáánáál ko čuánjá. Mudoi lodde porá čäcišaddoid, härvinubbooht tiivrijd.

## Käldeeh
Kuobârčuoškah

**Kuobârčuoškah** (*Mycetophilidae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst.

Kuobârčuoškah kávnojeh Suomâst paijeel 200 šlaaijâd. Tain ij lah njamonjune, mut rävis čuoškah njuálluh šadoi kolgosijd, määihli tâi kuobbârij kolgosijd. Suovsah ovdáneh jieškote-uvlágánijn kuobbârijn, mast čuoškâi nommâ-uv puátá.

Ruumâš puáhtá leđe ruškâd teikâ ruškisčappâd.

## Vyelihiäimuh
* Manotinae
* Mycetophilinae
* Sciophilinae

## Keejâ meid
* Listo Exechia-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Leia-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Mycetophila-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Mycomya-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Neoempheria-suuhân kullee šlaajâin

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuolgâčuoškah

**Kuolgâčuoškah** (*Bibionidae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst tiättojeh 15 šlaaijâd.

## Olgohäämi
Kuolgâčuoškah láá finnim noomâs hiäimu orásij mield, ko toh láá távjá kuolgiih. Kuolgâčuoškâin ij lah njamonune, mut toh joteh kukkáin njuálumin mieđâ.

Kuolgâčuoškah sulâstiteh kiärppáid já čuággoid. Koskâruumâš lii koommâr já monnjâruumâš lii seggi. Stuárráámusah kuolgâčuoškah láá 15 mm kukkosiih.

Suovsah láá ruškâdeh, kubbeellágáneh já soksiih. Toh pyehtih leđe joba 20 mm kukkosiih, já toin liškeest láá timmâ säägih.

## Vyelihiäimuh já suuvah
* Bibioninae
** *[[Bibio (suuhâ)|Bibio]]*
** *[[Bibiodes]]*
** *[[Bibionellus]]*
** *[[Enicoscolus]]*
** *[[Dilophus]]*
* Pleciinae
** *[[Penthetria]]*
** *[[Plecia]]*

## Keejâ meid
* Listo Dilophus-suuhân kullee šlaajâin

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suándičuoškah

**Suándičuoškah** (*Scatopsidae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suándičuoškah láá kildeečapis tiivreh, moh iälusteh suándist. Toh láá uáli jo uceh (suulân 0,5–5 mm kukkosiih).

## Vyelihiäimuh
* Apistinae
* Ectaetiinae
* Psectrosciarinae
* Scatopsinae

## Keejâ meid
* Listo Australiast tiättojeijee suándičuoškâšlaajâin

## Kirjálâšvuotâ
* Cook, E.F. (1969). A synopsis of the Scatopsidae of the Palaearctic Part I. Rhegmoclematini. Journal of Natural History 3(3): 393-407 doi:10.1080/00222936900770341 
* Cook, E.F. (1972). A synopsis of the Scatopsidae of the Palaearctic Part II. Swammerdamellini. Journal of Natural History 6(6): 625-634. doi:10.1080/00222937200770561 
* Cook, E.F. (1974). A Synopsis of the Scatopsidae of the palaearctic Part III. The Scatopsini. Journal of Natural History 8(1): 61-100 doi:10.1080/00222937400770061 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lasâčuoškah

**Lasâčuoškah** (*Anisopodidae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 

Lasâčuoškah sulâstiteh mottoom muudon sieivâ čuoškâ já noomâs toh láá finnim tast, et toh távjá ucâluveh siisâ suoivui, ko toh oceh suáijáás saje, mut ko vigâškyeteh olgos, te talle toh šaddeh tupelaasáid. Lasâčuoškâin ij lah njamonjune já suovsah ovdáneh mieskee kuobbârijnjá putestemrakânâsâi nješšiáldáin. Toh láá uáli jo uceh (suulân 0,5–5 mm kukkosiih).

## Vyelihiäimuh já suuvah
*Anisopodinae
***[[Anisopus]]*
***[[Olbiogaster]]*
***[[Sylvicola]]*
*Mycetobinae
***[[Mycetobia]]*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Topsenjunčuoškah

**Topsenjunčuoškah** (*Chironomidae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst tiättojeh ubâ 600 šlaaijâd. Taid kuáhtáá kiiđâst čoohčân.

## Olgohäämi
Topsenjunčuoškah láá suullân táválii čuoškâ stuárusiih, mut tain váilu njamonjune. Topsenjunčuoškâin láá uáli kuhes jyelgih.

## Suovsah
Topsenjunčuoškâ suovsah, moh ovdáneh jaavrij já láádui ponneest sehe njeešist, láá tááláá ääigi pivnohis runneuággoo seeptih, ko toh láá aaibâs ruopsâdeh. Ruopsis ivne šadda tast, ko suovsâin lii hirmâd ennuv hemoglobin.

## Vyelihiäimuh
* Chironominae
* Diamesinae
* Orthocladiinae
* Podonominae
* Prodiamesinae	 
* Tanypodinae 
* Telmatogetoninae

## Keejâ meid
* Listo Chironomus-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Polypedilum-suuhân kullee šlaajâin

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Satakunta eennâmkodde

**Satakunta** lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 11&nbsp;493&nbsp;km² já ässeeloho 213&nbsp;432. Tot raijâšuvá tavveen Pohjanmaa- sehe Maadâ-Pohjanmaa eennâmkuddijd, nuorttân Pirkanmaa eennâmkoodán sehe mäddin Varsinais-Suomâ eennâmkoodán. Satakunta eennâmkoddekuávdáš lii Pori. 

## Kieldah
Satakunta eennâmkoddeest láá 16 kieldâd, main čiččâm láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

### Kieldâmolsomeh

* 25px Hämeenkyrö, 25px Ikaalinen, 25px Kihniö, 25px Mouhijärvi, 25px Parkano já 25px Viljakkala sirdâšuvvii Turku já Pori läänist Häme läänin ive 1993.
* 25px Kiikoinen sirdâšui Pirkanmaa eennâmkoddeest ive 1997.
* 25px Suodenniemi, 25px Vammala já 25px Äetsä sirdâšuvvii Pirkanmaa eennâmkoodán ive 1997.
* 25px Punkalaidun sirdâšui Pirkanmaa eennâmkoodán ive 2005.
* 25px Kiikoinen sirđâšui maasâd Pirkanmaa eennâmkoodán, ko tot lohtui Sastamala kaavpugân ive 2013.

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Piäivááloddááščuoškah

**Piäivááloddááščuoškah** (*Psychodidae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Suomâst tiättojeh suulân 20 šlaaijâd.

## Olgohäämi
Piäivááloddááščuoškah láá rävisin 6 mm kukkosiih ränis tiivreh. 

Piäivááloddááščuoškah láá piäivááloddáid sulâstittee čuoškah, moi suájáh já ruumâš láá soksiih. Suájáh láá viehâ uánihááh já kubduuh. Rävis čuoškah láá suulân 5 mm kukkosiih.

## Suovsah
Suovsah láá kuovgâdeh, já tain lii čapis uáivi. Suovsah poreh mieskee šadolâšvuođâ já siemin iälánijd.

## Keejâ meid
* Listo Pericoma-suuhân kullee šlaajâin
* Listo Psychoda-suuhân kullee šlaajâin

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kumâttâsčuoškah

**Kumâttâsčuoškah** (*Ptychopteridae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 

Kumâttâsčuoškah sulâstiteh čuoškâeeni, mut láá čuuvtij ucebeh já suájákovoseh láá váhá ereslágáneh. Roppâ lii kildeečâppâd. Suovsah láá čäčielleeh já lättejeh siämmáásulâsávt ko čuoškâ-uv suovsah.

## Vyelihiäimuh
Catalogue of Life mield:
* Bittacomorphinae
* Eoptychopterinae	
* Ptychopterinae

ITIS mield:
* Bittacomorphinae
* Ptychopterinae

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Maadâ-Savo eennâmkodde

**Maadâ-Savo** (, ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 17&nbsp;099&nbsp;km² já ässeeloho 130&nbsp;985. Maadâ-Savo raijâšuvá tavveen Tave-Savo eennâmkoodán, tavenuorttân Tave-Kärjil eennâmkoodán, viestârist Koskâ-Suomâ sehe Päijät-Häme eennâmkuddijd já mäddin Kymileevi sehe Maadâ-Kärjil eennâmkuddijd. Maadâ-Savo eennâmkoddekuávdáš lii Mikkeli. 

## Kieldah

Maadâ-Savo eennâmkoddeest láá 12 kieldâd, main kulmâ láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

### Kieldâmolsomeh

* 25px Kangaslmapi sirdâšui Tave-Savo eennâmkoodán ive 2002.
* 25px Suomenniemi sirdâšui Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest, ko lohtui Mikkelin ive 2013.
* 25px Heinävesi sirdâšui Tave-Kärjil eennâmkoodán ive 2021.
* 25px Joroinen sirdâšui Tave-Savo eennâmkoodán ive 2021.

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Čuoškâeenih

**Čuoškâeenih** (*Tipulidae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 

Čuoškâeenih láá puoh stuárráámusah čuoškah, moi kukkodâh lii joba 4 cm, suájákejij koskâ joba 6 cm já jyelgih-uv pyehtih leđe joba 5 cm kukkosiih. Čuoškâeeni jyelgih luovâneh uáli heerkiht, já tot lii-uv toi piäluštâttâmvyehi jis toh šaddeh lode njune kooskân.

Čuoškâeenih iä čuoggii iäge kääski. Rävis čuoškâeenih iä puurâ maiden teikâ toh juheh mieđâ.

## Vyelihiäimuh
* Ctenophorinae
* Dolichopezinae
* Tipulinae

## Euroopist tiättojeijee suuvah
Euroopist tiättojeh čuávuvááh suuvah:

* *[[Angarotipula]]* Savchenko, 1961
* *[[Ctenophora (čuoškâ)|Ctenophora]]* Meigen, 1803
* *[[Dictenidia]]* Brullé, 1833
* *[[Dolichopeza]]* Curtis, 1825
* *[[Nephrotoma]]* Meigen, 1803
* *[[Nigrotipula]]* Hudson & Vane-Wright, 1969
* *[[Phoroctenia]]* Coquillett, 1910
* *[[Prionocera]]* Loew, 1844
* *[[Tanyptera]]* Latreille, 1804
* *[[Tipula]]* Linnaeus, 1758

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tälvičuoškah

**Tälvičuoškah** (*Trichoceridae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 

Tälvičuoškah sulâstiteh čuoškâeeni, mut láá tuše 5–10 mm kukkosiih já noomâs mield taid kuáhtáá joba tälviv pivvâlin, mut iänááš maŋŋeed čohčuv já tooláá kiđđuv. Suovsah ovdáneh mieskee šaddopasâttâsâin já motomij šlaajâi suovsah meiddei njomâtteijei pooškâin.

## Vyelihiäimuh
* †Ewauristinae
* †Kovalevinae
* Paracladurinae
* Trichocerinae

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ränisvuonjâš

**Ränisvuonjâš** (*Mareca strepera*) lii viettuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
thumb|left|Ränisvuonjâš 
Ränisvuonjâš lii 46–56 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 850–1 000 g. Ton suájákeejij koskâ lii 78–90 cm. Ränisvuonjâš sulâstit mottoomverd tuáršu, mut tot lii šođbâsub já ucceeb ko tuáršu já tast váilu meid tuáršu čuovjis suájáspeeijâl. 

Orráás uáivi sehe čeve láá ränisruškâdeh. Mudoi ores lii räänis, pic ton monnjâuási lii čappâd. Niŋálâs puuzah láá kuovgisruškâdeh, já tast lii vielgislágán čuávji. Ton njune roobdah láá ooraansfiskâdeh. Ränisvuonnjâš suájáspejâlist lii vielgis tiälkku. Ton njune lii räänis já ruoidah láá ooraansfiskâdeh.  

Ränisvuonjâš lii pelipyehčee.

Orráás kiđđâjienâ lii ruávis “kroak”. Niŋálâs jienâ lii siämmáálágán ko tuáršu jienâ.

## Lavdâm já eellimpiirâs
vasen|pienoiskuva|300x300px|Ränisvuonnjâš lavdâm
Suomâst ränisvuonjâš lii härvinâš lodde já uđđâ puáđulâš. Šlaajâ iälá iänáážin Maadâ-Suomâ riddokuávlust, mut meiddei Oulu kuávlust šaddaas merâluovtâin, härvinubbooht jaavrijn já suáluikuávlust. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield suullân 1 000 paarrâd. Suomâ ulguubeln ränisvuonjâš pessee Tave-Amerikist, Euroopist, sehe Koskâ- já Nuorttâ-Aasiast. Ton lasseen tot iälá Meksikost, Tave- já Nuorttâ-Afrikist, Aldanuorttân sehe Maadâ-Aasiast.

Ränisvuonjâš tálvástâl Viestâr-Euroop riddokuávlust, Koskâmeerâ enâmijn sehe Tave-Afrikist. Motomeh lodeh sättih pissoođ meid Suomân. Ränisvuonjâš lii ijjâvärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-vyesimáánust.

## Lasanem
Ränisvuonjâš ráhtá piervâlis šadolâšvuođâ čiähusist. Piervâl lii rahtum koške vaddâsijn sehe loostâin já skođâstum uvjâiguin. Niŋálâs mannee vyesimáánust 8–12 manneed já láálá taid 27–28 peivid. Uđâgááh uáppih kirdeđ 7–8 oho ahasâžžân. Uđâgááh oceh jiejah purrâmuš jo uáli uccen, mut pisoh máánnán oovtâst enijnis. Niŋálâs tipšo uđâgáidis 45–50 peivid.

Ränisvuonjâš sáttá parâluđ tuáršoin.

## Raavâd
Ränisvuonjâš porá iänáážin šaddoid. Uđâgááh poreh meid tiivrijd.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Helsig kaavpugkirjerááju

[thumb|250px|Ive 1986 rääjist Helsig váldukirjerááju lii lamaš [Pasila kirjerááju.]]
[thumb|250px|Helsig váldukirjerááju iivij 1882&ndash;1986 lâi [Rikhardinkatu kirjerááju.]]
**Helsig kaavpugkirjerááju** (ive 1910 räi *Helsig aalmugkirjerááju*) lii Helsig kaavpug omâstem almolâš kirjerááju. Tot lii Suomâ stuárráámus almolâš kirjerááju. Ive 2021 kirjeráájun kullii ohtâ váldukirjerááju, 37 uálgikirjerááijud, 6 lágádâskirjerááju já 2 kirjerájuauto. Tai čuágálduvvâst láá suulân 1,56 miljovn kirjed.

## Historjá
Helsig aalmugkirjerááju vuáđudui roovvâdmáánu 7. peeivi 1860.

## Toimâsajeh
Kirjeráájust láá 44 fastâ toimâsaijeed Helsigist. Pasila kirjerááju lii kaavpug váldukirjerááju. 

### Fastâ toimâsajeh
#### Táálááh fastâ toimâsajeh

#### Ovdiih fastâ toimâsajeh

### Kirjerájuautoh
Fastâ toimâsoojij lasseen Helsig kaavpugkirjeráájun kuleh tääl 2 jottee toimâsaje ađai párnáikirjerájuauto: Skidi já Stoori. Täin fállojeh uási kirjerááju palvâlusâin pirrâ kieldâ.

#### Táálááh kirjerájuautoh

#### Ovdiih kirjerájuautoh

## Käldeeh
Piäiváásiävŋánem

[thumb|Piäiváásiävŋánem mudoh [porgemáánu 1. peeivi 2008]]
[thumb|[Tievâslâš piäiváásiävŋánem]]
**Piäiváásiävŋánem** lii luándualmoon, mii uáinoo talle ko Mánudâš puátá Eennâmpáálu já Piäiváá kooskân nuuvt ete Piäiváš láppoo uáinusist Mánudáá tuáhá jo-uv ollásávt tâi uásild. Taggaar almoon šadda tuše peiviv já tuše ko lii mánuvuáđu. 

## Šlaajah
Piäiváásiävŋánem puáhtá leđe tievâslâš, riegislágán teikâ uásálâš. Hybridlâs piäiváásiävŋánem lii taggaar piäiváásiävŋánem, mii muttoo tievâslii piäiváásiävŋánmist riegislágán piäiváásiävŋánmân teikâ nubijkulij.

## Keejâ meid
* Mánusiävŋánem

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Mánusiävŋánem

thumb|Mánusiävŋánem skammâmáánu 9. peeivi 2003
**Mánusiävŋánem** lii luándualmoon, mii uáinoo talle ko Eennâmpáálu puátá Mánudáá já Piäiváá kooskân nuuvt ete Mánudâš lii Eennâmpállu suoivust. Nubenáál ko piäiváásiävŋánmist, Mánudâš ij lappuu ollásávt uáinusist.

## Keejâ meid
* Piäiváásiävŋánem

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Anna Idström

**Anna Idström** (š. 1974) lii syemmilâš kielâtotkee já kirječällee.

## Karrieer
Idström luuvâi suomâ-ugrâlâš kielâtutkâm Helsig ollâopâttuvvâst, mast sun valmâštui filosofia maisterin ive 2005. Suu Pro Gradu -tuuđhâlm fáddán lâi "Aalman já ton almonáid lohtâseijee kielâkuuvij variaatio" jieškote-uvlágánijn kielâin.

Kulmâ ive maŋeláá sun macâttij lisensiaatpargo Helsig ollâopâttâhân. Pargo kieđâvušâi anarâškielâ ääigi já luándu tuávádâhmetaforaid. Suu ive 2010 almostittum náguskirje kieđâvušâi siämmáá fáádá, mut vijđásubbooht. Siämmáá ive sun nágáttâlâi tuáhtárin Helsig ollâopâttuvvâst.

Ive 2022 suu vuossâmuš roomaan *Taivaankalat* almostui Suomâst. Kirje lii autofiktiivlâš. Romanist lává uáivipersovnkyevtis: kielâtotkee Laura já uccârikolâš Mikael. Laura totká anarâškielâ idiomijd tego Anna Idström jieš lii porgâm. Sun feeree pargosajekivsedem ollâopâttuvvâst já páácá pargottemmin náguskirjes valmâštum maŋa. Laura já Mikael teividává mottoom junamääđhi ääigi. Persovneh iä lah jyehi saajeest fiktiivliih. Áámmátsyergi olmooš tobdá sii persovnlávt, veik persovnij noomah láá-uv fiktiivliih. Lohhee tobdá tiilijd-uv, maid čällee kovvee. Tággáár lii ovdâmerkkân nágustilálâšvuođâ kuvvim.

## Pargo
### Tiätukirjálâšvuotâ
* 2005 – ''Taivaaseen liittyvien kielikuvien taustan variaatiosta'' (pro gradu -tuuđhâlm, Helsig ollâopâttâh)
* 2008 – *Inarinsaamen käsitemetaforat - lähemmässä tarkastelussa ajan ja luonnon metaforat* (lisensiaatpargo, Helsig ollâopâttâh)
* 2009 – *Kielissä kulttuurien ääni*. Tietolipas 228 (toim. oovtâst Sachiko Sosain)
* 2010 – *Inarinsaamen idiomisanakirja* (oovtâst Hans Morottajain)
* 2010 – *Inarinsaamen käsitemetaforat* (náguskirje, Helsig ollâopâttâh)
* 2012 – *Endangered Metaphors* (toim. oovtâst Elisabeth Piiraisáin já Tiber Falzettáin)
* 2013 – *[https://gavoordiversiteit.be/wp-content/uploads/Idstrom-A.-et-al.-2013.-Decent-work-promising-practices-in-the-Employment-of-People-with-Disabilities-from-Sweden-Denm.pdf Decent work : promising practices in the employment of people with disabilities from Sweden, Denmark, Estonia, and Finland]* (toim. oovtâst Marko Stenroosáin já Minna Uimosáin)
* 2014 –  *[https://web.archive.org/web/20230205043230/http://www.linguistics.fi/julkaisut/SKY2014/Vanhatalo_Tissari_Idstrom.pdf Revisiting the universality of natural semantic metalanguage: A view through Finnish.]* SKY Journal of Linguistics 27 (oovtâst Ulla Vanhataloin já Heli Tissarijn)
* 2016 – *[https://www.hel.fi/hel2/Tietokeskus/julkaisut/pdf/16_11_11_Tutkimuskatsauksia_11_Idstrom.pdf Helsingin menestyminen kansainvälisissä vertailuissa: mitä näistä vertailuista olisi syytä tietää?]* 
* 2017 – *[https://www.hel.fi/hel2/Tietokeskus/julkaisut/pdf/17_04_10_Tutkimuskatsauksia_2_Idstrom.pdf Helsingin kaupunginvaltuuston 2013-2016 itsearviointikyselyn tulokset]*

### Čaabâkirjálâšvuotâ
* 2022 – *Taivaankalat*, Jyväskylä: Atena

## Käldeeh
Myevvireh

thumb|274px|Niŋálâsmyevvir
**Myevvireh** (*Simuliidae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 

## Olgohäämi
Myevvir lii 2–5 mm kukkosâš tivre, mii sulâstit olgohäämis peeleest kiärppáá. Ton ivne lii uáli tevkkâd teikâ čappâd.

## Eellimpiirâs
Myevvir mákkoo kolgee čääsi aldasijn já aatâšt Maadâ-Suomâ ulmuid já elleid peiviv, mut Säämi ässeid iho-uv. Siisâ myevvireh iä viigâ ollágin já jis toh toho mahtnii šaddeh, te tobbeen toh iä hiäđušt ulmuid ollágin. Toh tuše viggeh olgos ađai láá laasâst. Siämmáá náálá lättee puárui-uv siste.

## Suovsah
Suovsah iälusteh kolgee čääsist, mast toh láá poođâkeččin kiddâ keeđgijn já šaddoin.

## Myevviräigi
Myevvir iälust ubâ Suomâst – aainâs lieggâ keesij. Myevviräigi	pištá kesimáánu rääjist čohčâmáánu räi. Loppâkeesi lii Säämist paalgâdäigi, kuás porruuh, čuoškah, myevvireh já polttijááh kivsedeh poccuid já ulmuid uáli čuuvtij.

## Käskimsaje
Niŋálâsmyevvir voojâst pastelis panijdiskuin häävi liiškán, moos tot luáštá voorâ kálálgem estee amnâs. Taat aamnâs lii njomâtteijeid mirhâlâš já toovvât käskimsajan ruápsájeijee, kujesteijee já saŋedeijee čikâlâs, mii sáttá pišteđ maaŋgâid ohhoid. Käskimsaje ij kolgâččii ruokkâđ, ko tot irdâšuvá älkkeht. Motomin käskimijn sáttá šoddâđ nuuvt kočodum myevvirkumeštâs, mii tiättoo uáivipovčâsin, kumeštâssân já illávajemin.

## Vyelihiäimuh já suuvah
Simuliidae-hiäimun kuleh čuávuvááh vyelihiäimuh já suuvah:
### Vyelihiäimuh
*Parasimuliinae
*Simuliinae
### Suuvah

* *[[Araucnephia]]*
* *[[Araucnephioides]]*
* *[[Archicnephia]]*
* *[[Austrosimulium]]*
* *[[Baisomyia]]*
* *[[Cnephia]]*
* *[[Cnesia]]*
* *[[Cnesiamima]]*
* *[[Crozetia]]*
* *[[Ectemnia]]*
* *[[Gigantodax]]*
* *[[Greniera]]*
* *[[Gydarina]]*
* *[[Gymnopais]]*
* *[[Kovalevimyia]]*
* *[[Levitinia]]*
* *[[Lutzsimulium]]*
* *[[Mayacnephia]]*
* *[[Metacnephia]]*
* *[[Paracnephia]]*
* *[[Parasimulium]]*
* *[[Paraustrosimulium]]*
* *[[Pedrowygomyia]]*
* *[[Prosimulium]]*
* *[[Simuliites]]*
* *[[Simulimima]]*
* *[[Simulium]]*
* *[[Stegopterna]]*
* *[[Sulcicnephia]]*
* *[[Tlalocomyia]]*
* *[[Twinnia]]*

## Keejâ meid
* Listo Prosimulium-suuhân kullee šlaajâin

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Pasila kirjerááju

thumb|right|Pasila kirjerááju ive 2022
thumb|Kirjevuárkká Pasila kirjeráájust
**Pasila kirjerááju** lii Helsig kaavpugkirjerááju toimâsaje Nuorttâ-Pasilast. Tot lii Helsig kaavpugkirjerááju váldukirjerááju já Pasila kuávlu aldakirjerááju. Kirjerááju kulá meid uáivikaavpugkuávlu Helmet-kirjerájuviärmádâhân.

## Historjá
Kirjerááju huksiittâs lii vuávám syemmilâš arkkiteht Kaarlo Leppänen. Huksiittâs julgâsiijđo tevkisčuovjis kaageleh sulâstiteh Aalto-kuávdáá kaavpugtáálu Seinäjokist. Kirjerááju siste-uv láá vaikuttâsah Alvar Aalto kirjeráájuin tegu epinjuolgâ luándučuovâ já visteoosij vielgâdvuotâ.

Ko kirjerááju valmâštui ive&nbsp;1986, tast šoodâi Helsig kaavpugkirjerááju váldukirjerááju Rikhardinkadun kirjerááju sajan.

## Čuágálduvah
### Kirječuágálduvah
;Kirjevuárkká
Ive&nbsp;2007 rääjist kirjerááju lii toimâm Helsig, Espoo, Vantaa já Kauniaisii kaavpugkirjeráájui ohtâsâš kuávlulâš vuárkkákirjerááijun. Tobbeen láá paijeel 200&nbsp;000 kirjed já paijeel 900 loostâ ihenumerid.

### Muusikčuágálduvâh
Ko Kirjerááju 10 lopâttui čohčuv 2018, te puoh ton CD-&nbsp;já LP-skiäruh sirdojii Pasilan. Ive&nbsp;2019 Pasila kirjeráájust lijjii suulân 30&nbsp;000 CD-skiärrud.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Pukinmäki kirjerááju

thumb|right|Pukinmäki kirjerááju lii Pukinmäkitáálust.
thumb|Pukinmäki kirjerááju kirjeh
**Pukinmäki kirjerááju** lii almolâš kirjerááju já Helsig kaavpugkirjerááju toimâsaje Pukinmäkist. Kirjerááju kulá meid uáivikaavpugkuávlu Helmet-kirjerájuviärmádâhân.

## Historjá
Pukinmäki kirjerááju vuáđudui jo ive&nbsp;1956 Helsig uálgikirjerááijun, já tot tooimâi tuše ive&nbsp;1968 räi. Pukinmäki uálgikirjerááju lekkui uđđâsist Kenttäkuja maaŋgâtoimâtáálust, mii valmâštui ive&nbsp;1985. Siämmáá toimâtáálust lijjii meiddei Pukinmäki pajetääsi já Pukinmäki pargovievâopâttâh. Tom vuávái syemmilâš arkkiteht Kaarlo Leppänen. Kirjerááju lii toimâm tobbeen ton rääjist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Polttijááh

**Polttijááh** teikâ **njäävlih** teikâ **suovâlodeh** teikâ **suovâtivreh** (*Ceratopogonidae*) lii čuoškâhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Polttijááh láá uáli táváliih čohčâkeesi já algâčoovčâ Tave- já Koskâ-Suomâst.

## Olgohäämi
Polttijâš lii uccâ (1–2 mm) já šiervis tivre, mast láá távjá kirjáás suájáh.

## Suovsah
Suovsah iälusteh laddui, raavij já jaavrij ponnemoođeest sehe jyehilágánijn kuocâgeijee amnâsijn tegu šiiveet suándist, mieskee muorâamnâsist já kuocâgeijee kuobbârijn. 

## Käskimsaje
Polttijái käskimluodah láá saŋedeijee já ruápsájeijee čikâlâsah. Ko polttijâš lii ucce, te tot šiättá puáttiđ čuoškâviermij čoođâ tupán-uv, já tot piäsá meiddei pihtâsij vuálá. Puáhtá helppiđ polttijái käskimsoojij saŋedem tipšogeelijn, mon finnee käävpist. OFF!:ist já Autanist láá pyevtittâsah monnjâtiipšon. Vaigâdub tábáhtusâin kolgâččij kevttiđ kortison- tâi antihistamintuálusijd vuoidâsijd.

## Eellimvyevih
Veikkâ polttijâš ij stuáruduvâs peeleest lahkin áhtánâs huáđđoo, lii tot kuittâg viehâlágán kikse, ko toos iä táátu späittiđ ubâ čuoškâvuoidâsehkin. Tot aatâšt ulmuu tuše olgon tâi taggaar saajeest, mast tot nabda lemin olgon. Ovdâmerkkân láávust tâi telttaast. Tuuveest tot ij aatâšt ulmuu ollágin.

## Vyelihiäimuh
*Ceratopogonidae*-hiäimun kuleh nelji vyelihiäimu:
*Ceratopogoninae
*Dasyheleinae
*Forcipomyiinae
*Leptoconopinae

Tuše uási polttijâššlaajâin njameh voorâ ulmuin já ellein.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Anders-kirjeráájuh

**Anders-kirjeráájuh** lii Koskâ-Pohjanmaa eennâmkode kirjeráájui ohtâsâš kirjerájučuákki, mii algâttij tooimâs ive&nbsp;2007. Kirjerájučuákán kuleh tääl kyehti kaavpugkirjerááju já nelji kieldâkirjerááju. Roovvâdmáánust 2021 Anders-kirjeráájuin lijjii 15 fastâ teikkâ jottee toimâsaijeed kyevti kaavpugist já neelji kieldâst: Kannusist, Kokkolast, Halsuast, Kaustisiist, Lestijärvist já Toholampist.

## Čuáki kirjeráájuh
Anders-kirjeráájoid kuleh čuávuvááh kaavpug- já kieldâkirjeráájuh:

* Kannus kaavpugkirjerááju
* Kokkola kaavpugkirjerááju
* Halsua kieldâkirjerááju
* Kaustisii kieldâkirjerááju
* Lestijärvi kieldâkirjerááju
* Toholampi kieldâkirjerááju

Ovdeláá Himanka kirjerááju kuulâi Anders-kirjerájučuákán, mut roovvâdmáánust 2014 tot sirdui Tiekkö-kirjerájučuákán (tááláš Joki-kirjeráájuh).

## Käldeeh
Joki-kirjeráájuh

**Joki-kirjeráájuh** lii kirjerájučuákki, mast láá kieldâ- já kaavpugkirjeráájuh Tave-Pohjanmaa eennâmkode maadâ- já maadâviestâroosijn. Vyesimáánu 24. peeivi 2021 Kiri- já Tiekkö-kirjerájučuákih já Reisjärvi kirjerááju ovtâstuvvii já te uđđâ Joki-kirjerájučuákki algâttij tooimâs. Ive&nbsp;2022 Joki-kirjeráájoid kuleh 18 fastâ toimâsaijeed já vittâ jottee toimâsaje ohtsis 14 kaavpugist já kieldâst: Alavieska, Haapajärvi, Haapavesi, Kalajoki, Kärsämäki, Merijärvi, Nivala, Oulainen, Pyhäjärvi, Pyhäntä, Reisjärvi, Sievi, Siikalatva já Ylivieska.

## Čuáki kirjeráájuh
Joki-kirjeráájoid kuleh čuávuvááh kaavpug- já kieldâkirjeráájuh:

* Alavieska kieldâkirjerááju
* Haapajärvi kirjerááju
* Haapavesi kirjerááju
* Himanka kirjerááju
* Kalajoki váldukirjerááju
* Kestilä kirjerááju
* Kärsämäki kirjerááju
* Merijärvi kieldâkirjerááju
* Nivala váldukirjerááju
 
* Oulaisii kaavpugkirjerááju
* Piippola kirjerááju
* Pulkkila kirjerááju
* Pyhäjärvi kirjerááju
* Pyhäntä kieldâkirjerááju
* Rantsila kirjerááju
* Reisjärvi kirjerááju
* Sievi kieldâkirjerááju
* Ylivieska kaavpugkirjerááju

Ovdeláá Himanka kirjerááju kuulâi Anders-kirjerájučuákán, mut roovvâdmáánust 2014 tot sirdui Tiekkö-kirjerájučuákán. Ko Joki-kirjeráájuh algâttij tooimâs ive&nbsp;2021, te Himanka kirjerááju sirdui taan uđđâ kirjeraájučuákán eres Tiekkö-kirjerájučuáki kirjeráájui mield.

## Čuáki kirjerájuautoh
Joki-kirjeráájoid kuleh čuávuvááh kirjerájuautoh:

* Haapajärvi kirjerájuauto
* Kalajoki kirjerájuauto
* Nivala kirjerájuauto
* Sievi kirjerájuauto
* Ylivieska kirjerájuauto

## Käldeeh
Kiri-kirjeráájuh

**Kiri-kirjeráájuh** lâi kirjerájučuákki, mast lijjii kieldâ- já kaavpugkirjeráájuh Tave-Pohjanmaa eennâmkode maadânuorttâoosijn. Vyesimáánu 24. peeivi 2021 Kiri- já Tiekkö-kirjerájučuákih já Reisjärvi kirjerááju ovtâstuvvii já te uđđâ Joki-kirjerájučuákki algâttij tooimâs. Kiri-kirjeráájoid kullii 9 fastâ toimâsaijeed já ohtâ jottee toimâsaje ohtsis 6 kaavpugist já kieldâst: Haapajärvi, Haapavesi, Kärsämäki, Pyhäjärvi, Pyhäntä já Siikalatva.

## Čuáki kirjeráájuh
Kiri-kirjeráájoid kullii čuávuvááh kaavpug- já kieldâkirjeráájuh:

* Haapajärvi kirjerááju
* Haapavesi kirjerááju
* Kestilä kirjerááju
* Kärsämäki kirjerááju
* Piippola kirjerááju
* Pulkkila kirjerááju
* Pyhäjärvi kirjerááju
* Pyhäntä kieldâkirjerááju
* Rantsila kirjerááju

## Čuáki kirjerájuautoh
Kiri-kirjeráájoid kuulâi čuávuvâš kirjerájuauto:

* Haapajärvi kirjerájuauto

## Käldeeh
Joikuja

**Joikuja** lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Otava LP-skiärrun (OT-LP 50) ive 1968. Tain albumáin Valkeapää algâttij tavesämmilâš juoigâm uđđâ pááru, mast juáigus ovtâstittoo čuojâlditmân.

## Pittálisto suomâkielân
Album pištá 24.02.

## Musikkáreh
* Nils-Aslak Valkeapää ‎– juoigâm, laavlâ
* Martti Niskala ‎– kiitaar

## Fáádást eres soojijn
* ''Joikuja'' discogs.com -sijđostuvvâst
* Album Fono.fi-tiätuvuáđust

## Käldeeh
Muosah

**Muosah** ađai **muocâpiäivááloddááh** (*Tineidae*) lii viehâ stuorrâ uccâpiäivááloddái hiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. Toos kuleh suullân 3 000 tobdos šlaaijâd. 

Hiäimu tobdosumoseh šlaajah láá pivtâsmuocâ (*Tineola bisselliella*) já čevđimuocâ (*Tinea pellionella*), moh láá spesiaališum ávhástâllâđ ulmuu rähtim pivtâs- já tekstiilsáiguiguin purâmáin taid.

## Olgohäämi
Muocâpiäivááloddááh láá kezissuájásiih piäivááloddááh, moi suájákeejih láá čuhâleh já raamâsrobdâsiih. Iänááš šlaajah láá stuáruduvâs peeleest viehâ uceh.

## Vyelihiäimuh

*Dryadaulinae
*Erechthiinae
*Euplocaminae
*Hapsiferinae
*Harmacloninae
*Hieroxestinae
*Meessiinae
*Scardiinae 
*Myrmecozelinae
*Perissomasticinae
*Setomorphinae
*Nemapogoninae 
*Siloscinae
*Stathmopolitinae
*Teichobiinae
*Tineinae

## Keejâ meid
* Listo Suomâst tiättojeijee muocâšlaajâin

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Suomâst tiättojeijee muocâšlaajâin

Taat lii **listo [[Suomâ]]st tiättojeijee [[muosah|muocâšlaajâin]]**. Listo lii uárnejum vyelihiäimu mield.

## Meessiinae
* *Infurcitinea ignicomella*
* *Stenoptinea cyaneimarmorella*
* *Agnathosia mendicella*
* *Infurcitinea argentimaculella*

## Myrmecozelinae
* *Myrmecozela ochraceella*
* *Haplotinea ditella*
* *Haplotinea insectella*

## Nemapogoninae
* *Archinemapogon yildizae*
* *Nemapogon granellus*
* *Nemapogon clematellus*
* *Nemaxera betulinella*
* *Nemapogon cloacellus*
* *Triaxomera fulvimitrella*
* *Nemapogon fungivorellus*
* *Nemapogon wolffiellus*
* *Nemapogon picarellus*
* *Nemapogon variatellus*
* *Nemapogon nigralbellus*

## Scardiinae
* *Scardia boletella*
* *Morophaga choragella*
* *Montescardia tessulatella*

## Tineinae
* *Niditinea truncicolella*
* *Tinea steueri*
* *Trichophaga scandinaviella*
* *Monopis obviella*
* *Elatobia fuliginosella*
* *Monopis fenestratella*
* *Niditinea fuscella*
* *Monopis monachella*
* *Monopis weaverella*
* *Tinea trinotella*
* *Elatobia montelliella*
* *Tinea bothniella*
* *Tinea columbariella*
* *Tinea columbariella*
* *Tinea svenssoni*
* *Niditinea striolella*
* *Tinea semifulvella*
* *Monopis imella*
* *Monopis laevigella*
* *Trichophaga tapetzella*
* *[[Tinea pellionella]]*
* *[[Tineola bisselliella]]*
* *Monopis spilotella*
* *Tinea pallescentella*

## Käldeeh
The Ladder

**The Ladder** lii eŋlandlâš Yes-rockjuávhu 18. studioalbum. Tom almostitij Eagle Records čohčâmáánu 20. peeivi 1999. Album muusikšlaajâ lii sehe progressiivlâš já sinfoonlâš rock.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''The Ladder'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
The Fabulous Johnny Cash

**The Fabulous Johnny Cash** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash kuálmád studioalbum. Album päddejui ive 1958 já tom almostitij Columbia Records uđđâivemáánust 1959. Album pyevtittáin Al Quaglieri já Don Law. Ive 2002 almostui album uđđâ versio, mast láá kuttâ pitá lase.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''The Fabulous Johnny Cash'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Pivtâsmuocâ

**Pivtâsmuocâ** (*Tineola bisselliella*) lii fiskájeijee piäivááloddááš. Suomâst tot tiättoo aainâs-uv maadâ- já koskâoosijn. 

## Olgohäämi
Pivtâsmuosâ roppâ lii 6–7 mm kukkosâš, já ton suájákeejij koskâ lii 9–16 mm (táválávt 12–14 mm).

## Eellimkiärdu
Niŋálâs mannee tärkkilávt väljejum sajan, mii lii rahtum ulloost, čeevđist, ráánust tâi mast peri elleekoddeest vuálgulâš materiaalist. Saje kalga leđe sevŋâd, ko suoksâ ij killáá čuovâ ollágin. Saje kalga leđe meiddei suáijáá, sajestis pissoo já rávhálâš. Tot kalga leđe še uáli tolmiš, ko suoksâ taarbâš valjeest raavvâd tállán šoddâmis maŋa, vâi tot vajaččij panneeđ jieijâs pirrâ syeijejeijee poccee. 

Tobbeen suoksâ lii syejeest čuovâst já piäsá jotteeđ kággást raavâdsááiguid ucâmin. Taat suoksâmuddo lii puoh varâlumos kägisamnâsáid. Suovsâ maŋŋaal pääcih nyevih, viermikođos já poškâpááluh. Toi iivne vuáđuld puáhtá miäruštâllâđ mon ivnásijd amnâsijd tot lii puurrâm.

Ko suoksâ lii tuárvi stäjidâm kägismateriaal, te tot sirdâšuvá čuávvoo hämimolsommuudon ađai skuáppuluvá. Ko puátteš suhâpuolvâ	lii šoddâm, te oppeet uáinojeh rävis muosah kiirdâšmin já paarâ ucâmin. Tuákástâllâm já monnim tábáhtuvá siämmáá saajeest nuuvt kuhe ko raavâd keelijd puáttee suhâpuolvân. Tondiet pilletivrij vijđánem uđđâ čuosáttuvváid lii táválávt hiđes.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Greatest!

**Greatest!** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash niäljád album. Tot päddejui iivij 1955–1958 já tom almostitij Sun Records ive 1959. Album pyevtittij Sam Phillips. Vyesimáánu 6. peeivi 2002 almostui album uđđâ versio, mast láá nelji pitá lase.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Greatest!'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Johnny Cash Sings Hank Williams

**Johnny Cash Sings Hank Williams** teikkâ motomin **Sings Hank Williams** lii ovtâstumstaatâlâš countrylávloo Johnny Cash čiččâd muusikalbum. Tot päddejui iivij 1955–1958 já tom almostitij Sun Records čohčâmáánu 15. peeivi 1960. Ive 2003 Varèse Sarabande almostitij album uđđâ versio, mast láá vittâ pitá lase.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Sings Hank Williams'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Open Your Eyes

**Open Your Eyes** lii eŋlandlâš Yes-rockjuávhu 17. studioalbum. Tom almostittii skammâmáánust 1997 Eagle Records Ovtâstum kunâgâskoddeest já Beyond Music Ovtâstum staatâin. Album muusikšlaajâ lii progressiivlâš rock.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Open Your Eyes'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Talk

**Talk** lii eŋlandlâš Yes-rockjuávhu 14. studioalbum já vuossâmuš digitaallávt jienâttum album. Tom almostitij Victory Music njuhčâmáánu 21. peeivi 1994. Album muusikšlaajâ lii progressiivlâš rock. Taan albumist lâi fáárust siämmáš čuojâtteijeejuávkku ko *[[Big Generator]]*&nbsp;-albumist.  Tot finnij *[[Union]]* naalijn negatiivlâš vuástáväldim, já album turnee maŋa Trevor Rabin já Tony Kaye vuolgijn juávhust.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Talk'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh