open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mustasaari

**Mustasaari** () lii kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Mustasaarist ääsih 19&nbsp;475 olmožid, já ton vijđodâh lii 3&nbsp;178,60&nbsp;km², mast 2&nbsp;329,47&nbsp;km² lii čääci. Mustasaari naaburkieldah láá Laihia, Maalahti, Vaasa já Vöyri. Kieldâ lii kyevtikielâlâš.

## Historjá

Mustasaari vuáđudui ive&nbsp;1348.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Anixor, Brändövik, Böle 1, Björköby, Helsingby, Iskmo, Jungsund, Karkkimala, Karperö, Kaukaluoto, Koivulahti, Koskö, Kuni, Martoinen, Miekka, Munsmo, Norra Vallgrund, Panike, Petsmo, Puntainen, Raippaluoto, Riimala, Runsor, Singsby, Sepänkylä, Sulva, Söderudden, Södra Vallgrund, Taurila, Tuovila, Tölby, Vassor, Veikkaala, Vikby, Voitila, Västerhankmo já Österhankmo.

## Käldeeh
Mánudâš

thumb|Lađâsmáánu 2010

**Mánudâš** jorá Eennâmpáálu pirrâ. Eennâmpáálust lii ohtâ máánu. Ton täsnitieđâlâš symbol lii 16px|☾.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Muurame

**Muurame** lii kieldâ Suomâst, Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest. Muuramest ääsih 10&nbsp;199 olmožid, já ton vijđodâh lii 194,05&nbsp;km², mast 50,00&nbsp;km² lii čääci. Muurame naaburkieldah láá Jyväskylä já Toivakka.

## Historjá

Muurame vuáđudui ive&nbsp;1921.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Isolahti, Hautalanmäki, Jaakkola, Kinkomaa, Kotiranta-Paavalinvuori, Niittyaho, Pitkälä-Riihiniemi, Rajala, Rannankylä, Saarenkylä, Valkola-Rajahonka, Velkapohja, Verkkoniemi, Vihtalahti já Vuorenlahti.

## Kooskah

* 23px Jyväskylä: 13&nbsp;km
* 23px Jämsä: 42&nbsp;km
* 23px Toivakka: 49&nbsp;km
* 23px Tampere: 140&nbsp;km
* 23px Lahti: 158&nbsp;km
* 23px Helsig: 260&nbsp;km

## Käldeeh
Mõisaküla

**Mõisaküla** lii epijiečânâs kaavpug Mulgi kieldâst, Viljandimaa eennâmkoddeest, Eestienâmist.

## Historjá

Mõisakülast šoodâi kaavpug vyesimáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;1938.

Roovvâdmáánu 24.&nbsp;peeivi&nbsp;2017 Karksi, Abja já Halliste kieldah sehe Mõisaküla kaavpug lahtojii uđđâ Mulgi kieldân.

## Viehâdâh

## Käldeeh
N

thumb|N
**N** lii läättinlâš puustavoornig 14. já anarâškielâ puustavoornig 19. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
N'Djamena

thumb|N'Djamena
**N'Djamena** lii Tšad stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nairobi

thumb|Nairobi
**Nairobi** lii Kenia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Historjá
Nairobin šoodâi 1899 Uganda ryevdirađe uáivikuávdáš. Ton ryevdirađe tárguttâssân lâi ovtâstittiđ Nuorttâ-Afrik eres maailmân. Ko rotto levânij Nairobi ässeid, te ulmuuh poldii ubâ Nairobi kaavpug 1900-lovvoost. Tot huksejui uđđâsist. Britannia haldâšuumeest Nairobi aalgij šoddâđ, já aalmugstuárrum juátkoo vala-uv.
thumb|left|Nairobi ive 1899

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Myanmar

thumb
**Myanmar** ađai **Burma** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Naypyidaw.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Márjá-Liisá Olthuis

**Márjá-Liisá Olthuis** (j.s. Mujo; š. porgemáánu 9. peeivi 1967, Pärttih, Aanaar, Suomâ) lii anarâš kielâtieđâldeijee já kielâtotkee. Suu sämikiel nommâ lii Kaabi Eljis Márjá-Liisá. Merhâšittee äšši Márjá-Liisást lii tot, et sun lii pastam siäiludiđ já ovdediđ anarâškielâ kukken anarâš pirrâsist, ko lii aassâm Kuhmost, Oulust já Hollandist.

## Eellim
Márjá-Liisá Mujo šoodâi porgemáánu 9. peeivi 1967 Pärttihist, mii lii uccâ siijdâš Aanaar kieldâst. Suu eeči lâi Sammlii-Kaabi Eljis (Eljas Mujo) já enni lii Piätárii-Heendâ Heeihâ Elsa (js. Aikio, tááláš Väisänen).

Vuáđuškoovlâ sun algâttij Pärttihist ive 1974, joođhij Ucjuuvâst já Njuárgámist já loppâuási škoovlâ sun juuđij Kuhmost. Pajeuáppen sun čaalij Kuhmo luvâttuvâst kiđđuv 1986. 

Márjá-Liisá lii vuossâmuš anarâš maister sehe vuossâmuš anarâš, kote totká jieijâs kielâ. Sun valmâštui filosofia maisterin Oulu ollâopâttuvâst njuhčâmáánu 25. peeivi 1992. Filosofia lisensiaatin sun valmâštui ive 2001 já lisensiaatpargo kieđâvušâi kyevtistaavvâl orjâlâškielâ -mi- já anarâškielâ kyevtistaavvâl -mi- já -me- nominijd já toi álgupuáttim. Sun nágáttâlâi tuáhtárin ive 2007. Sun čaalij náguskirje anarâškielâ šlajânomâttâsâin, moh kieđâvušeh kuobbârijd, šaddoid já luudijd. 

Márjá-Liisá áásá tááláá ääigist Hollandist já suu perrui kuleh hollandlâš kállá Henkjan lasseen kyehti nieidâ, Sofia (š. 1996) já Ester Anne (š. 2004), kiäid sun sárnu pääihist anarâškielâ.

## Palhâšumeh
Säämi Instituut mieđettij Márjá-Liisán Israel Ruong stipend, mii mieđettuvvoo nuorâ sämikielâ totkei. Stipend keigij sunjin roovvâdmáánu 26. peeivi 1999 Kuovdâkiäinust suu kuhesáigásâš máttáátteijee já ustev filosofia tuáhtár Tuomas Magga. Ive 2008 sun lâi IBBY-kunneelistoost kirjestis *[[Njobžâvääri pessijâšmarkkâneh]]*.

Kuovâmáánu 21. peeivi 2020 Márjá-Liisá vuoitij Linguapax-palhâšume pargostis anarâškielâ pyerrin. Palhâšume juáhhoo jyehi ive aalmugijkoskâsii eenikielâ peeivi ulmui tâi uásipiälán, mii lii ovdedâm kielâ maaŋgâpiälálâšvuođâ, kielâ iäláskittem, kielâ siärváduv movtáskittem já maaŋgâkielâlâšvuođâ. Palhâšume juáhá Linguapax-ornijdume, mii suoijâl já iäláásk kielâ maaŋgâpiälálâšvuođâ maailmist. Palhâšume lii 6 000 eurod.

## Pargo
Márjá-Liisá lii pargoost Oulu ollâopâttuvâst, kost sun máttát anarâškielâ. Sun tuáimá meiddei Anarâškielâ seervi saavâjođetteijen.

### Kirjáliih pargoh já tutkâmušah
* 1995 – *Evangelium Matteus mield*
* 2000 – *Kielâoppâ*
* 2001 – *Kaksitavuiset pohjoissaamen -mi- ja inarinsaamen -mi/-me -nominit ja niiden alkuperä*
* 2005 – *Sämikielâ sänikirje suomâ-säämi*
* 2005 – *Sämikielâ sänikirje säämi-suoma já suomâ-säämi* 
* 2007 – *Inarinsaamen lajinnimet lintujen ja sienten kansannimitysten historiaa ja oppitekoisten uudisnimien muodostuksen metodiikkaa*

### Kirjeh
* 2006 – *[[Njobžâvääri pessijâšmarkkâneh]]*
* 2006 – *[[Njobžâvääri jonsahpeivkähteeh]]*
* 2007 – *[[Njobžâvääri juovlâtijdâ]]*
* 2009 – *[[Njobžâvääri juovlâtaaiđâr]]*
* 2010 – *[[Speeijâl faŋgâ]]*
* 2021 – *[[Masa jo Mánudáást]]*

### Jurgâlusah
* 2022 – *[[3, 2, 1, GO!]]*
* 2023 – *[[Koodi ruopsâd!]]*

## Käldeeh
Nasaret

thumb|Nasaret
thumb|Nasaret
**Nasaret** ( já ) lii kaavpug Israelist.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nauru

thumb|
**Nauru** lii mikrostaatâ Oseaniast. Naurust ij virgálávt lah uáivikaavpug, mutâ ton stuárráámus aassâmkuávdáš lii Yaren, kost lii meid ton haldâttâs. Naurust ij lah ohtâgin kaavpug.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nebraska

**Nebraska** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Lincoln já stuárráámus kaavpug Omaha. Nebraska uásistaatâst ääsih ohtsis 1&nbsp;952&nbsp;570 olmožid (2020).

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nepal

**Nepal** lii jiečânâs staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Kathmandu.

## Eennâmtieđâ
Nepal vijđodâh lii 147&nbsp;181&nbsp;km², mast 3&nbsp;830&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Nepal lii maailm 95.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Nepal lii siseennâmriijkâ Himalaja váráduvvâst Aasiast. Ton ránnjástaatah láá Kiina (Tiibet autonomisâš kuávlu) tavveen sehe India nuorttân, mäddin já viestârist. Nepalist staatârääjih láá ohtsis 3&nbsp;159&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Indiain, mii lii 1&nbsp;770&nbsp;km kukke. Uánihumos rääji vist lii 1&nbsp;389&nbsp;km rääji Kiinain. Nepalist ij lah merâriddo.

### Jäävrih já juuvah
[thumb|left|[Karnali (juuhâ)|Karnalijuuhâ Nepalist]]
Nepal kuhemus juuhâ lii Karnali (507&nbsp;km Nepalist, ubâ juuhâ 1&nbsp;080&nbsp;km).

Rarajävri lii Nepal stuárráámus jävri vijđoduv mield (10,4&nbsp;km²) já meiddei Nepal kieŋâlumos jävri (167&nbsp;m). Tot lii suullân 2&nbsp;990&nbsp;m merâase paajaabeln. Nepal alemus jävri lii Tiličojävri, mii lii 4&nbsp;919&nbsp;m merâase paajaabeln.

### Morfologia
[thumb|left|[Mount Everest lii Nepal alemus vääri.]]
Nepal alemus saje lii maailm alemus čokke Mount Everest (8&nbsp;848,86&nbsp;m). Ton vyeligumos saje vist lii Kačan Kaval (70&nbsp;m).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Neptunus

thumb|right|Neptunus
**Neptunus** lii plaaneet. Tot lii piäiváškode káávcád já olgomus plaaneet. Tot lii niäljádin stuárráámus planetijn čođâmittoos tááhust. Neptunus lii váhá stuárráábiššááš ko ton jyemehâšplaaneet Uranus. Neptunus jorá Piäiváá pirrâ ohtii 164,8 ivveest. Nommâ lii adelum roomalii merâimmeel mield. Neptunus täsnitieđâlâš symbol lii 16px|♆. 

Neptunus lii áinoo plaaneet piäiváškoddeest, mii kavnui matematiiklâš rekinistmáin ige aiccâmáin. Ranskalâš täsnitiettee Alexist Bouvard ooinij, et Uranus juurâi komálávt. Talle jurdâččui, et ferttee leđe mottoom kavnâhánnáá plaaneet, mii vaaigut Uranus liihâdmân. Kavnâhánnáá plaaneet saje uccui matematiiklávt, já tot huámášui meid teleskoppáin. Maŋeláá meiddei ton stuárráb máánu, Triton, kavnui.

## Neptunus máánuh
Neptunusist láá ucemustáá neljinubáloh máánnud:
#Despina
#Galatea
#Halimede
#Laomedeia
#Larissa
#Naiad
#Nereid
#Neso
#Proteus
#Psamathe
#Sao
#Thalassa
#Triton
#S/2004 N1

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Namibia

thumb|250px|right|Namibia kaavpugeh káártást
[thumb|250px|right|Sossusvlei-[čunoivaaskâ Namibiast]]
**Namibia** teikâ **Namibia täsiväldi** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Windhoek.

## Historjá
Namibia lâi paijeel 30 ihheed Saksa sirdoeennâm, mon maŋa tot kaartâi Maadâ-Afrik apartheidhaaldâšmân.
### Vuossâmuš nissoonpresident
Ive 2024 Netumbo Nandi-Ndaitwah vuoitij Namibia presidentvaaljâid. Sun vuoitij 57 prosentid jienâin, nuuvt et nubbe jienâstemkerdi ij tarbâšum. Sust šoodâi Namibia vuossâmuš nissoonpresident. Väljejum president piäládâh, Swapo, lâi lamaš vääldist ton maŋa ko Namibiast šoodâi jiečânâs staatâ ive 1990. Ive 2024 presidentvaaljâin Swapo tarbâšij 49 saijeed, já tot vuoitij 51.
## Eennâmtieđâ
Namibia vijđodâh lii 824&nbsp;292&nbsp;km², mast 1&nbsp;002&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Namibia lii maailm 25. stuárráámus staatâ.

### Morfologia

Namibia alemus saje lii Königstein, mii paijaan  m alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii Atlant väldimeerâ riddo (0&nbsp;m).

## Haldâttâh já politiik

### Olmoošvuoigâdvuođah
#### Seksuaal- já suhâpeliucceeblovoi vuoigâdvuođah
Kesimáánu 21. peeivi 2024 Namibia alemus riehti komettij laavâ, mii kieldij seksuaallijd koskâvuođâid almai kooskâst. Laavâ madduuh lijjii kolonialismääigist. Laavâst luvâttâllojii "sodomia" já "epiluánduliih seksuaalliih tooimah" rikosin. Ive 1990 Namibia šoodâi jiečânâs staattân, mutâ ton maŋagin laahâ ij muttum. Veikkâ laahâ ij ennuv kevttumgin, te tot tovâttij kuittâg palo seksuaalucceeblovoi olgooštmist. Laahâ ij kuoskâm nisonáid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Napoli

**Napoli** () lii kaavpug Italiast, Campania kuávlust. Napolist ääsih 962&nbsp;606 olmožid. Ton vijđodâh lii 119,02&nbsp;km² já alodâh 17&nbsp;m. Napoli naaburkieldah láá Arzano, Casandrino, Casavatore, Casoria, Cercola, Marano di Napoli, Melito di Napoli, Mugnano di Napoli, Portici, Pozzuoli, Quarto, San Giorgio a Cremano, San Sebastiano al Vesuvio já Volla.

## Käldeeh
Nevada

**Nevada** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Carson City. Stuárráámus kaavpug lii Las Vegas. Nevada uásistaatâst ääsih ohtsis 3&nbsp;139&nbsp;658 olmožid.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
New Orleans

thumb|200px|New Orleans Louisianast
thumb|200px|New Orleans lippu
600px|center

**New Orleans** lii kaavpug Louisiana uásistaatâst Ovtâstum staatâin. New Orleansist ääsih ohtsis suulân 390 000 olmožid já tot lii-uv Louisiana stuárráámus kaavpug. New Orleans kočodeh távjá Ovtâstum staatâi puoh áinoošlajâsumos kaavpugin.

## Eennâmtieđâ

New Orleans lii Mississippijuuvâ riddoost, juuvâ njálmáduvvâst, maadânuorttii Louisianast. Kaavpug lii suulân 169 km tavas Meksikoluovtâst. 

### Hirmosstoormah

Hirmosstormâ Katrina já ton maŋasiih tulveh tuššâdij ennuv New Orleansist ive 2005.


File:Landsat new orleans nfl.jpg|NASA satelliitkove New Orleansist ive 2004
File:Katrina 2nd landfall.jpg|Hurrigaan Katarina
File:Orleans.bourbon.arp.750pix.jpg|Bourbon street ive 2003


## Historjá
right|250px|Louis Armstrong
New Orleans vuáđudui ive 1718 ranskalij tooimâst. Ton nommâ puátá Ranska tallaš staatâváldualmast, Philippe d'Orléansist. Ranskaliih monâttii New Orleans espanjalijd ive 1763, mutâ ožžuu tom maassâd ive 1801.

New Orleans tobdeh jazz-muusik šoddâmsajen. 

## Kulttuur

New Orleans tobdeh eromâšávt jazz-musikkárijn tego Louis Armstrongist.

Tobbeen lii meid karnevaalpaje, mii čokkeluvá pegâlmâs jyehi-ivvááš Mardi Gras-karnevaalin.

## Käldeeh

nola.gov
NEW ORLEANS HISTORY neworleans.com
Nganasankielâ

**Nganasankielâ** lii samojedikielâ.

## Nganasankielâ puvstaveh

## Kirjálâšvuotâ

* Kortt, Ivan R.; Simchenko, Ju. B.: Wörterverzeichnis der nganasanischen Sprache : T. 1: nganasanisch-deutsch-russisches Glossar. (Materialien / Systemata mundi Inst. zur Erforschung fremder Denksysteme u. Organisationsformen 1). Berlin, 1985

* Wagner-Nagy, Beáta: Chrestomathia Nganasanica. (Studia Uralo-Altaica : Supplementum 10) Szeged, 2002, 306 p. ISBN 963-482-588-5

* Katzschmann, Michael:	Chrestomathia Nganasanica : Texte - Übersetzung - Glossar - Grammatik , Bearbeitung der *Нганасанская фольклорная хрестоматия* zusammengestellt von Kazis I. Labanauskas unter Berücksichtigung des *Словарь нганасанско-русский и русско-нганасанский*. Norderstedt, 2008, 604 p. ISBN 978-3-8370-1121-0

## Käldeeh
Niamey

**Niamey** lii Niger stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nicaragua

thumb
**Nicaragua** lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Managua.

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih
Nicaragua lii staatâ Kuovdâ-Amerikist. Nicaragua ránnjástaatah láá taveviestârist Honduras já mäddin Costa Rica. Nicaraguast nuortâs lii Karibiameerâ já maadâviestârân Kuálhismeerâ. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
New York

thumb|New York
thumb|New York City lippu
thumb|New York uásistaatâ kárttá, moos New York City merkkejum
**New York** teikkâ **New York City** (virgálávt *City of New York*, uánádâs *NYC*) lii kaavpug New York uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Tot lii New York uásistaatâ já ubâ Ovtâstum staatâi stuárráámus kaavpug. Ive 2020 tobbeen assii 8 804 190 olmožid.

## Kaavpuguásih
New York lii juohhum viiđâ kaavpuguásán: Manhattan, Brooklyn, Queens, Bronx já Staten Island.

## Historjá
New York kuávlu algâalgâliih ässeeh láá Lenape-indiaaneh. Ko euroopliih pottii New York kuávlun, tobbeen assii suullân 20 000 Lenape-indiaanid, mut sist iänááš uási jammii Euroopist puáttám taavdâi keežild.

Hollandliih uđâsässeeh vuáđudii Manhattan suolluu maadâuásán Nieuw Amsterdam () ive 1626. Eŋlandliih väldidii kaavpug ive 1664 taištâlhánnáá, já York hiärttoo kunnen sij adelii toos noomâ New York. Nube Eŋland já Vuáládâhenâmij koskâsii suáđi maŋa ive 1667 Vuáládâhenâmeh luovâttii New York eŋlandláid, já sij finnejii vaastân Suriname siirdâkode.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Šoŋŋâdâh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
New York (uásistaatâ)

**New York** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Albany já stuárráámus kaavpug New York City.

New York uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 19,4 miljovn olmožid (2020). Tot lii Ovtâstum staatâi niäljádin stuárráámus uásistaatâ ässeelovo mield.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nils-Aslak Valkeapää

thumb|Nils-Aslak Valkeapää
**Nils-Aslak Valkeapää** teikkâ **Áillohaš** () lâi sämmilâš taaidâr, tivtâsteijee já jyeigee. 

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
Valkeapää finnij elimis ääigi maaŋgâlágánijd palhâšuumijd. Ive&nbsp;1985 sun finnij Sämirääđi kunneepalhâšume pargostis sämmilij pyerrin. Ive&nbsp;1991 sun vuoitij Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume kirjestis *[[Beaivi, áhčážan|Piäiváš, iäččám]]*. Muáddi ive maŋeláá Valkeapää 50.&nbsp;šoddâmpeeivi kunnen Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi vuáđudii sämimuusik palhâšume Áillohaš-palhâšume. Ive&nbsp;1994 Oulu ollâopâttâh meridij nomâttiđ suu kunneetuáhtárin. Ive&nbsp;1996 lâi Suomâ-palhâšume vuáru. Ovdâláá Valkeapää jämimis meid Laapi ollâopâttâh meridij nomâttiđ suu kunneetuáhtárin.

## Tyejeh
### Čalluuh já kirjeh
* *Terveisiä Lapista* 1971 : tárukielân *Helsning fra sameland* 1979, eŋgâlâskielân *Greetings from Lapland* 1983 (pamflet)
* *Giđa ijat čuovgadat* 1974 : suomâkielân *Kevään yöt niin valoisat* 1980
* *Lávllo vizár biellocizáš* 1976
* *Ádjaga silbasuonat* 1981
* *Ruoktu váimmus* 1985 : tárukielân *Vidderna inom mig* 1987
* *Vindens veier* 1990
* *Trekways of the wind* 1994
* *Ich bin des windigen Berges Kind* 1985
* *Beaivi áhčážan* 1988 : tárukielân *Solen, min far* 1990, suomâkielân *Aurinko, isäni* 1992, *Fadir min, solin* 1992
* *Nu guhkkin dat mii lahka* : tárukielân *Så fjernt det naere* 1994
* *Jus gaccebiehtár bohkosivččii* 1996
* *Girddán, seivvodan* 1999
* *Eanni, eannážan* 2001

### Albumeh
* *[[Joikuja]]* (1968)
* *[[Juoigamat]]* (1973)
* *[[Vuoi Biret-Maaret, vuoi!]]* (1974)
* *[[De čábba niegut runiidit]]* (1976, oovtâst Åsa Blindáin já Jaakko Gauriloffáin)
* *[[Duvva, Áilen Niga Elle ja Aillohaš]]* (1976)
* *[[Sámi eatnan duoddariid]]* (1978)
* *[[Sápmi, vuoi Sápmi!]]* (1982)
* * [[Davas ja Geassai]]* (1982)
* * Beaivi, áhčážan* (1988)
* * Eanan, eallima eadni* (1990)
* * Sámi luondu, gollerisku* (1992)
* * Goase dušše* (1994)
* * Dálveleaikkat/Wintergames* (1994)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nils Gaup

thumb|Nils Gaup
[thumb|Mikkel Gaup já Nils Gaup ive [1988 Oscar-juhleest]]
**Nils Gaup** (š. cuáŋuimáánu 12. peeivi 1955, Kuovdâkiäinu, Taažâ) lii tavesämmilâš elleekovestivrejeijee já čaittâleijee. Suu tobdeh pyeremustáá stivrejeijen elleekuuvijn Ofelaš (1987), Hodet over vannet (1993) já Kautokeino-opprøret (2008).

Ofelaš lâi maailm vuosmuš kuhes sämmilâš já sämikielâlâš elleekove.

## Filmografia

### Stivrejeijen

## Käldeeh
Nivala

**Nivala** lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Nivalast ääsih 10&nbsp;607 olmožid, já ton vijđodâh lii 536,87&nbsp;km², mast 8,99&nbsp;km² lii čääci. Nivala naaburkieldah láá Haapajärvi, Haapavesi, Sievi já Ylivieska.

## Historjá

Nivala vuáđudui ive&nbsp;1867, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1992.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Haapajärvenkylä, Järvikylä, Karvoskylä, Maliskylä, Nivala markkân, Pahkalankylä (Pahkakylä), Sarjankylä já Välikylä.

## Kooskah
* 23px Ylivieska 29&nbsp;km
* 23px Helsig 482&nbsp;km
* 23px Haapavesi 33&nbsp;km
* 23px Oulainen 50&nbsp;km
* 23px Oulu 151&nbsp;km
* 23px Iisalmi 115&nbsp;km
* 23px Jyväskylä 217&nbsp;km
* 23px Kalajoki 66&nbsp;km
* 23px Kauhava 159&nbsp;km
* 23px Kokkola 98&nbsp;km
* 23px Kuopio 217&nbsp;km
* 23px Tampere 349&nbsp;km
* 23px Turku 492&nbsp;km

## Käldeeh
Njellim

thumb|Njellim
[thumb|[Njellim Pase kulmâvuođâ já pasotteijee Trifon Piäccámlii kirkko|Njellim ortodoksisâš kirkko]]
thumb|Njellim vuojâttemränni
**Njellim** (nuorttâlâškielân *Njeäʹllem* já suomâkielân *Nellim* teikâ *Nellimö*) lii siijdâš Aanaar kieldâst. Ruošâ rääji alda orroo Njellim lii mielâkiddiivâš, tastko tot lii kuulmâ kulttuur kuáhtámsaje. Tobbeen kuáhtájeh syemmilâš, anarâš já nuorttâlâš kulttuureh.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Njiävđám

**Njiävđám** (, ,  já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst. Ive&nbsp;2019 tobbeen assii 187&nbsp;olmožid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Niger

**Niger** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Niamey.

## Historjá
Niger šoodâi jiečânâssân Ranskaast ive 1960, já tastmaŋa ton tile lii lamaš uáli epistääđis. Nigerist lâi oovtpiäládâhsysteem ive 1991 räi, já tot lii távjá killám stuuimijn já vääldikoomeetmijn.

## Eennâmtieđâ
Niger vijđodâh lii 1&nbsp;267&nbsp;000&nbsp;km², mast 300&nbsp;km² (0,02 %) lii čääci. Vijđoduv mield Niger lii maailm 23. stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Niger lii staatâ Viestâr-Afrik nuorttâuásist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Algeria já Libya, nuorttân Tšad, mäddin Nigeria já Benin, maadâviestârist Burkina Faso sehe viestârist Mali. Nigerist staatârääjih láá ohtsis 5&nbsp;834&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Nigeriain, mii lii 1&nbsp;608&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 277&nbsp;km rääji Benináin.

### Morfologia

Niger alemus saje lii Idoûkâl-n-Taghès čokke, mii paijaan 2&nbsp;022&nbsp;meetter alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii Nigerjuuvâ riddo (200&nbsp;m).

## Ekonomia
Niger lii merhâšittee uuraan já oljo pyevtitteijee.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nigeria

thumb|right|Beninluovtâ riddoost Nigeriast
**Nigeria littotäsiväldi** (, hausan *Jamhuriyar Taraiyar Najeriya*, igbon *Ọ̀hàńjíkọ̀ Ọ̀hànézè Naìjíríyà*, joruban *Orílẹ̀-èdè Olómìniira Àpapọ̀ Nàìjíríà*) ađai **Nigeria** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Abuja. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Njuhčâmáánu

**Njuhčâmáánu** lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive kuálmád mánuppaje. Njuhčâmáánust láá 31 peivid. 

## Nommâ
Njuhčâmáánu lii finnim noomâs tast, et eidu taan máánust njuuvčah mäccih Sáámán. Njuhčâ (*cygnus cygnus*) lii kesilodde, mii värree Säämist lieggâsub Viestâr-Euroopân čohčâmáánust teikâ majemustáá skammâmáánu aalgâst. Vuosmuuh njuuvčah mäccih vuod Sáámán njuhčâmáánust. Njuuvčâ puáttim lii lamaš tehálâš kiiđâ merkkâ. Tondiet taat lodde lii finnim jieijâs mánuppaje-uv.

Ton lasseen, et njuhčâ jieš puátá Sáámán, te tot meiddei puáhtá seelgis alne njuuvčuálppáá. Kirjeest *Inarinlappalaista kansantietoutta* njuuvčuálpáš puátá njuuvčâ suájá vyelni.

Njuhčâmáánu lii finnim noomâs eskin Anarâš-kalenderân. Taan máánust lii kevttum meid suomâkiel lovnânomâttâs "maalismáánu".

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Njäähi

**Njäähi** (*Lota lota*) lii kyelišlaajâ, mii kulá torskekuolij laahkon. 

## Olgohäämi
Njäävi ruškissiähá čáppájeijee čuomâ lii čeevđilágán já njivláá. Olgohäämis peeleest njäähi sulâstit tuáŋgis kyevdi. Tom ij älkkeht pyevti siäivuttiđ Suomâ eres kyelišlaajáid. 

## Tiettum já eellimpirâsvátámušah
Njäävi vijđánemkuávlu luávdá taavaapiäláá eennâmpállupele čuásidis já liähmus jävričaasijd. Suomâst tot lii táválâš ubâ enâmist. Njäähi lii levânâm Nuorttâmeerâ riddokuávluin ain Säämi tuodârpajosij javrijd já uccâ juvvijd-uv. Keessiv liijkás luškee uccâ, já cuávis ladduin njäähi váilu já tuolvâm čaasijd tot koorvâš. Ponneest iälusteijee já lasaneijee njäähi váátá-uv valjaashappisâš čääsi. Kolmâ já putes Aanaarjävri lii-uv njááhán miellâsâš piirâs, tobbeen ko ain kávnoo vissásávt čuásidis čääci kesipaahâin-uv, 95 meetter Čyeimimsuolluu kieŋâlâs räi.

## Ravâdâs já šoddâm
Njäähi lii snielâhis. Aldasáid puško viärdádâs piätukyeli. Čivgân njäähi-uv porá elleeplaŋkton cuávis riddočaasijn, sirdâšuvá maŋeláá stuárráábáid ponne-elleid já álgá kevttiđ kyeliravâdâs nyevt 20 senttisâžžân. Aanaarjäävrist riäská já kieŋâlâsâst iälusteijee reevâs, muikku já ryevdikyeleh láá njäävi evvis, iäge tom pyevti karveđ ubâ ráávdu já kuávžurgin čiivgahkin. Kannibalism lii Aanaarjäävri njaavijn viehâ táválâš. Távjá stuárráábij njaavij čoolijn kávnojeh uccâ njávvááh. Meid jáámmám kyeleh tohhejeh hajâ- já tobdoááicus vievâst skammâiijâst ravâdâs occee njááhán. Meeinijd tot meid porá, láába motomin kavnum 4-kiilusii njäävi čuávjist 1,5 kiilu šaapšâ já muuiku meeinih.

Suomâ stuárráámus njäähi lii tiäddám 15,5 kiilud. Aanaarjäävrist láá kuddum tyellitälli njäävih 5 kiilu kuábbáá-uv pelni. Kiilu tiäđu uulâtmân puáhtá Aanaarjäävrist puárisin-uv ellee njäävist moonnâđ 10 ihheed, veikkâ jotelumosšaddosiih njäävih kiergâneh siämmáá ääigist juo muádikilusâžžân.

## Kuuđđâmahe já lasanem
Kuuđđâmave njäähi uulât 2–7-ihásâžžân. Kođo tábáhtuvá koskâtäälvi, mađe taveláá já Aanaarjäävrist táválávt kuovâmáánu loopâst ain njuhčâmáánu aalgân. Kuuđđâmsajan usâdittijn já juo tađe ovdeláá, tot liihâd iäljárávt já njäävi koskâtäälvi kođopivdem lii jieškote-uv kuávlust Suomâ lamaš tergâd. Cuávis 1–3 meettersâš čáácán njäähi táválávt mana kuuđđâđ, ereslasseen káárguh já čievrâponeh láá njäävi kuuđđâmsajeh. Njäävi meini lii uáli uccâčoolmâg (luoddiittâh 1 mm). Stuorrâ njäävist meiničalmeh pyehtih leđe maaŋgah miljovneh. Njäävi čiivgah kočâtteh korâidis jieŋâi suddâm ääigi.

## Pivdem já kevttim
Njäähi lii tälvipivdei kyeli. Enâmustáá kevttum pivduseh láá viermi, sieptâsvagge, lääni, katiska já tälvivuoggâ. Aanaarjäävrist lii ärbivuáválávt njäähi pivdum kođoääigi muorâst rahtum njähipuáđuigijn, moi pasâttâsah jaavrijn kávnojeh maaŋgâi soojij. Njäähi lâi-uv tovláá anarâšân čuuvtij tergâdub tälvikyeli ko tááláá ääigist. Njäähi lii erinomâš vuoššâmkyeli já ton meini lii meid hersku. Tovle vuojâttes njäähi meid kuškâdui.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nokia (kaavpug)

thumb|Nokia ryevdirađesajattâh
thumb|Nokia luvâttuh
thumb|Nokia kirkko
**Nokia** lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Nokiast ääsih 34&nbsp;009 olmožid, já ton vijđodâh lii 347,82&nbsp;km², mast 59,55&nbsp;km² lii čääci. Nokia naaburkieldah láá Hämeenkyrö, Pirkkala, Sastamala, Tampere, Vesilahti já Ylöjärvi.

## Historjá

Nokia vuáđudui ive&nbsp;1922, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1977.

### Kieldâlahtemeh

Suoniemi kieldâ lohtui Nokian ive&nbsp;1973. Tottijärvi kieldâ lohtui Nokian ive&nbsp;1976.

## Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Aaroninkorpi, Alhoniitty, Alisen alue, Haavisto, Harjuniitty, Hasselbacka, Ilkan alue, Kankaantaka, Kaupunginosia, Keho, Keskinen, Ketolanmäki, Koskenmäki, Kulovesi, Lähdekorpi, Lähdeniitty, Lauttala, Lehtimäki, Linnavuori, Maatiala, Myllyhaka, Pinsiö, Pitkäniemi, Sarkola, Sarpatti, Siuro, Sorva, Suoniemi, Taivalkunta, Taka-Lauttala, Tervasuo, Tottijärvi, Tyrkkölä, Välimaa, Vihola, Vihola

## Ekonomia

### Stuárráámuuh pargoadeleijeeh

Nokia kaavpug stuárráámuuh pargoadeleijeeh ive 2008:

## Kooskah

* 23px Tampere 15&nbsp;km
* 23px Helsig 180&nbsp;km
* 23px Hämeenlinna 80&nbsp;km
* 23px Kiemâ 583&nbsp;km
* 23px Kokkola 320&nbsp;km
* 23px Oulu 508&nbsp;km
* 23px Pori 95&nbsp;km
* 23px Rauma 125&nbsp;km
* 23px Sastamala 35&nbsp;km
* 23px Turku 150&nbsp;km
* 23px Vaasa 240&nbsp;km

## Käldeeh
Norilsk

thumbnail|right|250px|Norilsk
thumb|Norilsk teattertáálu

**Norilsk** () lii kaavpug Ruošâst.

## Historjá

Norilsk vuáđudui ive&nbsp;1935.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

Ive&nbsp;2010 Norilskist assii 175&nbsp;365 olmožid.

## Käldeeh
Nooveel

thumb|Giovanni Boccaccio - Decamerone
**Nooveel** ( "uuđâs") lii čaabâkirjálâš proosamaainâs, mii muštâl mottoom tábáhtume uánihávt. Novellist iä laavii leđe ennuv persovneh, já tábáhtume lii räijejum.  Klassisii miäruštâllâm mield nooveel puáhtá luhâliđ ovttáin čokkáámáin. Ij lah kuittâggin ain čielgâs, kuás tekstâ kolgâččij kočoduđ novellin já kuás uánihis romanin.

## Nooveelčälleeh
Tobdos syemmiliih nooveelčälleeh láá el. F. E. Sillanpää, Veikko Huovinen, Martti Joenpolvi, Rosa Liksom já Joni Skiftesvik. Maailmist ohtâ peeggâlmumos nooveelčuágálduvâin lii Giovanni Boccaccio *[[Decamerone]]*. Teháliih nooveelčälleeh lijjii el. ranskalâš Guy de Maupassant já ryeššilâš Anton Tšehov.

## Anarâškielâliih novelleh
Anarâškiel novelleh láá čallum mottoom verd. Novelleh láá šoddâm tondiet ko čaabâkirjáliih teevstah iä lah ennuv, já taid lii jotelub čäälliđ ko romanijd. Anarâškielân láá almostum kyehti nooveelčuágálduv: *Kyelisieidi maccâm já eres novelleh* (Anarâškielâ servi, 2005) já *[[Kielâ, mii ij kuássin jáámmám]]* (Anarâškielâ servi, 2023). Anarâš novelleh láá almostum Anarâš-loostâst, Tejâblogist já Čyeti čälled -blogist. Anarâškielâ Tuhháát sijđod nuorâikirjálâšvuotâ -proojeekt ääigi meiddei nuorah láá jurgâlâm novellijd anarâškielân. Iänááš novelleh láá jurgâlum suomâkielâst, motomeh meid eŋgâlâskielâst.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Numana

**Numana** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Numanast ääsih 3&nbsp;787 olmožid. Ton vijđodâh lii 10,94&nbsp;km² já alodâh 96&nbsp;m. Numana naaburkieldah láá Castelfidardo, Porto Recanati já Sirolo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Marcelli, Svarchi já Taunus.

## Fáádást eres soojijn

* Numana kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Numana-Torre.jpg
La Costarella.JPG
Numana-Marcelli.jpg
Numana.jpg
Porto di Numana.jpg
Numana-vista.jpg
60026 Marcelli AN, Italy - panoramio.jpg


## Käldeeh
Nuorttâ-Afrik

thumb|Nuorttâ-Afrik OA miäruštâllâm mield
thumb|Nuorttâ-Afrik. Tevkisruánáá kuávluh rekinistojeh ain Nuorttâ-Afrik uássin, kuovgisruánáá kuávluh vuod tuše motomin.
**Nuorttâ-Afrik** lii kuávlu Afrikist. Tot uulât Ruopsismeerâ staatâin ain Mosambik já Madagaskar räi. 

## Staatah
OA jyehim mield Nuorttâ-Afrikân kuleh čuávuvááh staatah já kuávluh: Burundi, Djibouti, Eritrea, Etiopia, Kenia, Komoreh, Maadâ-Sudan, Madagaskar, Malawi, Mauritius, Mayotte, Mosambik, Réunion, Ruanda, Sambia, Seychelleh, Somalia, Tansania, Uganda já Zimbabwe.
Nouakchott

thumb|Nouakchott Mauritaniast
**Nouakchott** (, berberkielân ***Nwakcoṭ***, algâaalgâst suorgiittum berberkielâ säänist Nawākšūṭ, mii meerhâš "piegâi saje") lii Mauritania uáivikaavpug.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Novosibirsk

thumb|Novosibirsk ryevdirađesajattâh

**Novosibirsk** () lii kaavpug Ruošâst.

## Historjá

Novosibirsk vuáđudui ive&nbsp;1893, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1903.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

400px|right

## Käldeeh
Nuorttâriijkâ

**Nuorttâriijkâ** (), virgálávt **Nuorttâriijkâ täsiväldi** (), lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Wien.

## Historjá
Nuorttâriijkâ šoodâi vuossâmuu maailmsuáđi maŋa ive&nbsp;1919, ko Nuorttâriijkâ-Uŋgar kiäisárkodde juohhui maŋgáid staatáid, já tast šoodâi riehtiopâlávt täsiväldi skammâmáánu 10.&nbsp;peeivi&nbsp;1920.

Nuorttâriijkâ seervâi Euroop unionân uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;1995.

## Eennâmtieđâ
Nuorttâriijkâ vijđodâh lii 83&nbsp;882,56&nbsp;km², mast 0,84 % lii čääci. Vijđoduv mield Nuorttâriijkâ lii maailm 114.&nbsp;stuárráámus staatâ. Nuorttâriijkâ lii alppâeennâm já siseennâmriijkâ, ko tot ij lah merâriddoost. 

### Sajadâh já rääjih
Nuorttâriijkâ lii staatâ Koskâ-Euroop maadâuásist. Ton ránnjástaatah láá taveviestârist Saksa, tavveen Čekki, tavenuorttân Slovakia, nuorttân Uŋgar, mäddin Slovenia já Italia sehe viestârist Sveicci já Liechtenstein. Nuorttâriijkâst staatârääjih láá ohtsis 2&nbsp;524&nbsp;km. Ton kuhemus rääji lii Saksain; tot lii 801&nbsp;km kukke. Uánihumos lii 34&nbsp;km rääji Liechtensteináin. Nuorttâriijkâ lii siseennâmstaatâ ađai tast ij lah ollágin merâriddo.

### Jäävrih já juuvah
[thumb|right|[Bodenjävri lii Sveeici, Saksa já Nuorttâriijkâ rääjijävri.]] 
Koskâ-Euroop kuhemus juuhâ Tonava (2&nbsp;857 km) kolgá Nuorttâriijkâ čoođâ jođedijnis Čapismeerâ kuávlun.

Bodenjävri lii Nuorttâriijkâ stuárráámus jävri. Ton vijđodâh lii 571 km².

### Morfologia
[thumb|right|[Grossglockner lii Nuorttâriijkâ alemus vääri.]]
Nuorttâriijkâ alemus saje lii Grossglockner čokke (3&nbsp;798 m). Ton vyeligumos saje vist lii Neusiedlerjäävri riddo (115 m).

## Haldâttâh já politiik
[pienoiskuva|Nuorttâriijkâ tááláš president lii lamaš [Alexander Van der Bellen ive 2017 rääjist.]]
Nuorttâriijkâ staatâhäämi lii semipresidentlâš littotäsiväldi. Nuorttâriijkâ staatâhovdâ lii staatâ president. Tááláš president lii . 

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Nuorttâriijkâst ääsih 8 901 064 olmožid. 

### Kielah
Saksakielâ lii virgálâš kielâ Nuorttâriijkâst. Ko Nuorttâriijkâ lii saksakielâlâš kuávlu, te tast láá uáli čovgâ koskâvuođah Saksain já meiddei Sveiccijn.

Virgáliih ucceeblovokielah láá kroatiakielâ, sloveniakielâ já uŋgarkielâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nurmes

thumb|Nurmes rukkoosviste
**Nurmes** lii kaavpug Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Nurmesist ääsih 9&nbsp;522 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;692,86&nbsp;km², mast 291,48&nbsp;km² lii čääci. Nurmes naaburkieldah láá Juuka, Lieksa, Kuhmo, Sotkamo já Rautavaara.

## Historjá

Nurmes vuáđudui ive&nbsp;1810, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1973.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Höljäkkä, Jokikylä, Jänislehto, Kuikka, Kuohatti, Kynsiniemi, Lipinlahti, Mujejärvi, Nurmes, Palojärvi, Petäiskylä, Porosaari, Salmi (Salmenkylä), Saramo, Savikylä, Särkivaara, Ylikylä, Kuokanvaara, Kohtavaara, Egyptinkorpi já Tolkee.

## Käldeeh
Nuuk

**Nuuk** () lii Ruánááeennâm uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Närpiö

**Närpiö** () lii kaavpug Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Närpiöst ääsih 9&nbsp;540 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;334,14&nbsp;km², mast 1&nbsp;356,43&nbsp;km² lii čääci. Närpiö naaburkieldah láá Kaskinen, Korsnäs, Maalahti, Kristiinankaupunki, Kurikka já Teuva. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.

## Historjá

Närpiö vuáđudui ive&nbsp;1867, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1993.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Yttermark, Bäckby, Böle, Finby, Gottböle, Kalax, Kaldnäs, Karila (Karlå), Klaresund, Knåpnäs, Kåtnäs, Norrnäs, Nämpnäs (algâaalgâst Niemenpää), Näsby, Pielahti (Pjelax), Pirttikylä (Pörtom), Rangsby, Ståbacka, Tervalahti (Tjärlax), Träskböle já Ylimarkku (Övermark).

## Kooskah

* 23px Kaskinen 15 km
* 23px Kristiinankaupunki 25 km
* 23px Pori 115 km
* 23px Seinäjoki 105 km
* 23px Vaasa 80 km

## Käldeeh
O

thumb|O
**L** lii läättinlâš puustavoornig 15. já anarâškielâ puustavoornig 21. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Offagna

**Offagna** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Offagnast ääsih 2&nbsp;033 olmožid. Ton vijđodâh lii 10,63&nbsp;km² já alodâh 306&nbsp;m. Offagna naaburkieldah láá Ancona, Osimo já Polverigi.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Offagna kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Rocca medievale - Offagna 14.jpg
Offagna rocca.jpg|
Offagna, Rocca 02.jpg|
Rocca medievale - Offagna 15.jpg
Offagna Monastero S Zita 2020.jpg
Palazzo Comunale - Offagna 3.jpg
Zona est di Offagna.jpg


## Käldeeh
Nuorttâ-Timor

thumb
**Nuorttâ-Timor** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Dili.

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih
Nuorttâ-Timor lii staatâ Aasiast. Nuorttâ-Timorist lii tuše ohtâ räjiránnjá: Indonesia.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nuorttâlâškielâ

[thumb|250px|right|[Säämi máttááttâskuávdáš|Säämi máttááttâskuávdáá kolbâ suomâkielân, orjâlâškielân, anarâškielân já nuorttâlâškielân]]
[thumb|[Äʹvv säämimuseo nommâ nuorttâlâškielân váldu-uuvsâ paajaabeln Neidenist]]
[thumb|Čeʹvetjääuʹr tuâjjpõrtt ađai Čevetjäävri pargopáájá [Čevetjävri|Čevetjäävrist]]
[thumb|[Siida muštâl nuorttâlâškielâlijd museo uđâsmittempargoost já maht museo palvâl ton ääigi]]
**Nuorttâlâškielâ** lii sämikielâ. Ton aldemus suhâkielâ lii anarâškielâ.

## Nuorttâlâškielâ pustaveh

:*â* = [ɘ] (švaa), *c* = [ts], *č* = [tʃ], *ʒ* = [dz], *ǯ* = [dʒ], *ǧ* = [ɟʝ], *ǩ* = [cç], *õ* = [ɐ] (švaa), *š* = [ʃ], *ž* = [ʒ], *å* = [ɔ].

## Kielâoppâ
### Jienâdâhoppâ
#### Vokaleh

#### Diftoŋeh

#### Konsonanteh

### Hämioppâ
#### Pronomineh

## Kirjálâšvuotâ
* Feist, Tim: *[https://web.archive.org/web/20120324235150/https://www.escholar.manchester.ac.uk/api/datastream?publicationPid=uk-ac-man-scw:123128&datastreamId=FULL-TEXT.PDF A grammar of Skolt Saami].* Manchester, 2010.
* Aikio, Marjut og Anna-Riitta Lindgren 1973: Kielirapportti. *Saamelaiskomitean mietintö* 1973:46.
* Hallamaa, Panu 1997: Unangam Tunuu and Sugestun: A Struggle for Continued Life. Hiroshe Shoji and Juha Janhunen (eds.) Northern Minority Languages. Problems of Survival. *Senri Ethnological Studies* 44:187-224. Osaka: National Museum of Ethnology.
* Korhonen, Mikko. Mosnikoff, Jouni. Sammallahti, Pekka. *Koltansaamen opas.* Castreanumin toimitteita, Helsinki 1973.
* Mosnikoff, Jouni og Pekka Sammallahti 1988: *Uʹcc sääm-lääʹdd sääʹnnǩeârjaž = Pieni koltansaame-suomi sanakirja*. Jorgaleaddji.
* Mosnikoff, Jouni og Pekka Sammallahti 1991: *Suomi-koltansaame sanakirja = Lääʹdd-sääʹm sääʹnnǩeʹrjj*. Ohcejohka: Girjegiisá.
* Moshnikoff, Satu: *Muu vuõssmõs sää'mǩe'rjj*.
* Moshnikoff, Satu, Moshnikoff, Jouni and Koponen, Eino. 2009. Koltansaamen koulukielioppi (Sääʹmǩiõl ǩiõllvuäʹppes škoouʹli vääras). Inari, Finland: Saamelaiskäräjät.

## Käldeeh
Ohio

**Ohio** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Columbus.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Omsk

**Omsk** () lii kaavpug Ruošâst.

## Historjá

Omsk vuáđudui ive&nbsp;1716.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Käldeeh
Orimattila

**Orimattila** lii kaavpug Suomâst, Päijät-Häme eennâmkoddeest. Orimattilast ääsih 15&nbsp;992 olmožid, já ton vijđodâh lii 814,01&nbsp;km², mast 28,83&nbsp;km² lii čääci. Orimattila naaburkieldah láá Hollola, Iitti, Kärkölä, Lahti, Lapinjärvi, Myrskylä, Mäntsälä já Pukkila.

## Historjá

Orimattila vuáđudui ive&nbsp;1865, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1992.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
* **Orimattila**: Heinämaa, Henna, Karkkula, Keituri, Kuivanto, Leitsamaa, Luhtikylä, Mallusjoki, Niemi (Niemenkylä), Niinikoski, Pakaa, Pennala, Ruha, Sammalisto, Terriniemi, Tietävälä, Tuorakka, Tönnö, Viljamaa, Viljaniemi já Virenoja.
* **Artjärvi**: Hietana, Kinttula, Ratula, Salmela, Hiitelä já Villikkala.

## Käldeeh
Ordino

**Ordino** lii kieldâ Andorrast. Ton vijđodâh lii 90 km², já alodâh 1 298 m. Ive 2021 Ordinost assii 5 069 olmožid.

## Fáádást eres soojijn

* Ordino virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
Ortezzano

**Ortezzano** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ortezzanost ääsih 749 olmožid. Ton vijđodâh lii 7,08 km², já alodâh 301 m. Ortezzano naaburkieldah láá Carassai, Montalto delle Marche, Monte Rinaldo, Monte Vidon Combatte já Montottone.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Ortezzano Chiesa del Carmine.jpg
Ortezzano San Girolamo outside.jpg
Ortezzano Torre Ghibellina.jpg


## Käldeeh
Oseania staatah

Taat lii listo Oseania staatâin. Listo lii juohhum kyevti uásán: jiečânâs staatah já epijiečânâs kuávluh.

## Jiečânâs staatah

• 25px|border Australia

• 25px|border Fidži

• 25px|border Kiribati

• 25px|border Marshallsuolluuh

• 25px|border Mikronesia

• 25px|border Nauru

• 25px|border Palau

• 25px|border Papua Uđđâ-Guinea

• 25px|border Salomonsuolluuh

• 25px|border Samoa

• 25px|border Tonga

• 25px|border Tuvalu

• 25px|border Uđđâ-Seeland

• 25px|border Vanuatu 

## Epijiečânâs kuávluh

• 25px|border Amerik Samoa

• 25px|border Ashmore- já Cartiersuolluuh

• 25px|border Baker

• 25px|border Cooksuolluuh

• 25px|border Guam

• 25px|border Havaiji

• 25px|border Howland

• 25px|border Jarvis

• 25px|border Johnston aatool

• 25px|border Juovlâsuálui

• 25px|border Kingman kárgu

• 25px|border Kookossuolluuh

• 25px|border Kooraalmeerâ suollui territorio

• 25px|border Midwaysuolluuh

• 25px|border Niue

• 25px|border Norfolksuálui

• 25px|border Palmyra aatool

• 25px|border Pitcairnsuolluuh

• 25px|border Tave-Mariaaneh

• 25px|border Pessijášsuálui

• 25px|border Ranska Polynesia

• 25px|border Rotuma

• 25px|border Tokelau

• 25px|border Uđđâ-Kaledonia

• 25px|border Wake

• 25px|border Wallis já Futuna
Osimo

**Osimo** lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Osimost ääsih 35&nbsp;105 olmožid. Ton vijđodâh lii 106,74&nbsp;km² já alodâh 265&nbsp;m. Osimo naaburkieldah láá Ancona, Camerano, Castelfidardo, Filottrano, Montefano, Offagna, Polverigi, Recanati já Santa Maria Nuova.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Abbadia, Campocavallo, Casenuove, Casette di Rinaldo, Cucchiarello, Fornace Morando, La Villa, Osimo Stazione, Padiglione, Passatempo, San Biagio, Montegallo, San Paterniano, San Sabino, Santo Stefano já San Valentino.

## Fáádást eres soojijn

* Osimo kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Osimo1.JPG
Osimo, Torre Civica.JPG
Osimo, Duomo.JPG
Osimo, S Filippo.jpg
Osimo Comune.jpg
Osimo, Palazzo Gallo.jpg
Osimo, Palazzo Campana.jpg


## Käldeeh
Oslo

thumb|left|Oslo kaavpugtáálu
**Oslo** lii Taažâ stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Oslost ääsih 699&nbsp;827 olmožid, já ton vijđodâh lii 454,12&nbsp;km², mast 27,72&nbsp;km² lii čääci.

## Nommâ
Ivij 1624–1925 kaavpug nommâ lâi Christiania, mii ive&nbsp;1877 rääjist čallui meid Kristiania.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ostra

**Ostra** lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Ostrast ääsih 6&nbsp;535 olmožid. Ton vijđodâh lii 47,25&nbsp;km² já alodâh 188&nbsp;m. Ostra naaburkieldah láá Belvedere Ostrense, Corinaldo, Montecarotto, Ostra Vetere, Senigallia já Trecastelli.

## Historjá
Ostrast šoodâi kaavpug ive 1790.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Casine, Pianello já Vaccarile.

## Fáádást eres soojijn

* Ostra kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Palazzo Comunale - Ostra 3.jpg
Torre Civica - Ostra 1.jpg
Ostra - centro storico 02.JPG
Madonna della Rosa (neve).jpg
MuraDiOstra.JPG
Ostra - centro storico 01.JPG
Ostra - centro storico 07.JPG


## Käldeeh
Orjâlâškielâ

thumb|upright|
5. Orjâlâškielâ
**Orjâlâškielâ**  teikâ **pajekielâ** teikâ **tavesämikielâ** lii sämikielâ.

## Orjâlâškielâ pustaveh

## Kielâoppâ
### Hämioppâ
#### Veerbah
*Kieldimverbâ*

Indikativ, konditional já potential

Imperativ

## Kirjálâšvuotâ

### Sänikirjeh
* Leem, Knud (1756): *[https://saamilinguistics.files.wordpress.com/2016/05/leem1756.pdf En Lappesk Nomenclator efter den Dialect, som bruges af Fjeld-Lapperne i Porsanger-Fjorden]* Kööbenhaammân
* Leem, Knud (1768): *[http://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2016050611484 Lexicon Lapponicum bipartitum : Pars 1 : Lapponico-Danico-Latina]* Kööbenhaammân
* Leem, Knud (1781): *[http://urn.fi/URN:NBN:fi-fe2016050611484 Lexicon Lapponicum bipartitum : Pars 2 : Danico-Latino-Lapponica]* Kööbenhaammân
* Frette, Thor (1975): *Norsk-samisk ordbok (Dárugiel-sámigiel sádnigir'ji)*, Universitetsforlaget.
* Friis, Jens Andreas (1887): *[https://saamilinguistics.files.wordpress.com/2016/05/friis1887.pdf Ordbog over det lappiske Sprog med latinsk og norsk Forklaring samt en Oversigt over Sprogets Grammatik]*
* Nielsen, Konrad (1913): *[http://fennougrica.kansalliskirjasto.fi/handle/10024/89820 Lappisches Wörterbuch nach den Dialekten von Polmak, Karasjok und Kautokeino]*. Heft I. Lexica Societatis Fenno-Ugricae I. 1913.
* Nielsen, Konrad (1932-1938): *Lappisk ordbok Lapp dictionary* (oovtâst Asbjørn Nesheimáin)
* Stockfleth, Nils Vibe (1852): *[https://saamilinguistics.files.wordpress.com/2016/05/stockfleth1852.pdf Norsk-lappisk Ordbog]*

### Kielâoopah já artikkâleh kielâoopâst
* Friis, J. A. (1856) Lappisk Grammatik. Udarbeidet efter den finmarkiske Hoveddialekt eller Sproget, saaledes som det almindeligst tales i norsk Finmarken
* Nickel, Klaus Peter (1990): *Samisk grammatikk* Oslo:  Universitetsforlaget
* Nickel, Klaus Peter (1994): Samisk grammatikk Karasjok: Davvi girji
* Nielsen, Konrad (1926-1929): Lærebok i lappisk
* Leem, Knud (1748): En Lappisk Grammatica Efter den Dialect, som bruges af Field-Lapperne udi Porsanger-Fiorden
* Rask, Rasmus (1832): Ræsonneret lappisk Sproglære efter den Sprogart, som bruges af Fjældlapperne i Porsangerfjorden i Finmarken. En Omarbejdelse af Prof. Knud Leems Lappiske Grammatica.. København.
* Stockfleth, N. V. (1840): Grammatik i det lappiske Sprog saaledes som det tales i norsk-Finmarken. Förste Del. Bogstav- og Formlæren. 
* Ylikoski, Jussi (2009): Non-finites in North Saami Helsinki:  Mémoires de la Société Finno-Ougrienne 257.

### Liiŋkah

* Tiätturjurgâlus pajekielâst
* Pajekielâ kielâoppâ
* Tivvoomohjelm
* http://oahpa.no/davvi
* http://kursa.oahpa.no/
* Digisänikirje

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ostra Vetere

**Ostra Vetere** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ostra Veterest ääsih 3&nbsp;182 olmožid. Ton vijđodâh lii 30,02&nbsp;km² já alodâh 250&nbsp;m. Ostra Vetere naaburkieldah láá Barbara, Castelleone di Suasa, Corinaldo, Montecarotto, Ostra já Serra de' Conti.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Acqualagna, Burello, Boscareto, Dometto, Guinzano, Molino, Pescara, Pezzolo, Pongelli já San Vito.

## Fáádást eres soojijn

* Ostra Vetere kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Ostra Vetere 02.jpg
Ostra Vetere 03.jpg
Ostra Vetere 04.jpg


## Käldeeh
Ouagadougou

thumb|Ouagadougou Burkina Faso kárttáást
**Ouagadougou** lii Burkina Faso uáivikaavpug. Ouagadougou lii ranskakielâ čäällimvuovvijn čallum ton algâalgâlii noomâst "Wogodogo", mii lii morekielâ já meerhâš "kost ulmuuh finnejeh kunnee já kunnijâttem" teikkâ "puáđi kunnijâttiđ mii".

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Oulainen

**Oulainen** lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Oulaisiist ääsih 7&nbsp;283 olmožid, já ton vijđodâh lii 597,54&nbsp;km², mast 9,74&nbsp;km² lii čääci. Oulaisii naaburkieldah láá Alavieska, Haapavesi, Merijärvi, Pyhäjoki, Raahe já Ylivieska.

## Historjá

Oulainen vuáđudui ive&nbsp;1865, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1977.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Kilpua, Lehtopää, Matkaniva, Petäjäskoski, Piipsjärvi já Honkaranta.

## Käldeeh
Oulu

**Oulu** () lii kaavpug Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Oulust ääsih 205&nbsp;750 olmožid, já ton vijđodâh lii 3&nbsp;817,54&nbsp;km², mast 845,58&nbsp;km² lii čääci. Oulu naaburkieldah láá Hailuoto, Ii, Kempele, Liminka, Lumijoki, Muhos, Pudasjärvi, Tyrnävä já Utajärvi.

## Historjá

Oulu vuáđudui ive&nbsp;1605.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Ustevvuotâkaavpugeh
Oulu ustevvuotâkaavpugeh láá:

*  Alta, Taažâ
*  Arkaŋŋel, Ruoššâ
*  Boden, Ruotâ
*  Bursa, Turkki
*  Halle, Saksa
*  Hangzhou, Kiina
*  Leverkusen, Saksa
*  Matera, Italia
*  Odessa, Ukraina
*  Siófok, Uŋgar
*  Nijmegen, Vuáládâhenâmeh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Once Upon a Time... in Hollywood

thumb|Once Upon a Time in Hollywood logo
**Once Upon a Time... in Hollywood** lii ive 2019 puáttám draamakomediaelleekove, mon lii čáállám já stivrim Quentin Tarantino. Tot sajaduvá ive 1969 Los Angelesân.

## Juonâ
Hollywood čaittâleijee Rick Dalton pala, ete suu karrieer lii lappâd. Sun já suu sajasâščaittâleijee Cliff Booth irâttává vala miänástuđ já finniđ pegâlmâsvuođâ ive 1969 Hollywoodist.

## Čaittâleijeeh
[thumb|Brad Pitt, Margot Robbie, já Leonardo DiCaprio [Hollywoodist ive 2019]]
[thumb|[Quentin Tarantino|Tarantino já Robbie Cannesist ive 2019]]

## Vuástáväldim
Rotten Tomatoes -sijđo 529 árvustâlmist 85 % lijjii miättáseh. Metacritic-siijđost tot finnij 83 čuággád čyeđeest.

## Käldeeh
Outokumpu

**Outokumpu** lii kaavpug Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Outokumpust ääsih 6&nbsp;586 olmožid, já ton vijđodâh lii 584,06&nbsp;km², mast 138,24&nbsp;km² lii čääci. Outokumpu naaburkieldah láá Heinävesi, Kaavi, Liperi, Polvijärvi já Tuusniemi.

## Historjá

Outokumpu vuáđudui ive&nbsp;1865, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1977.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Outokumpu kuávdáščuákkipäikki.

## Siijdah

Alavi (Alavi-Suvisranta-Herneaho), Harmaasalo, Kuusjärvi, Paloranta, Rikkaranta-Lähtevä-Kuminvaara, Sysmä-Sätös, Törisevä já Viuruniemi.

## Käldeeh
Ovdâskoddepiäládâh

**Ovdâskoddepiäládâh** lii piäládâh, mii lii merkkejum piäládâhregisterân já mast lii aainâs-uv ohtâ aalmugovdâsteijee ovdâskoddeest.

## Käldeeh
Ovtâstum arabiemiirikodeh

thumb
**Ovtâstum arabiemiirikodeh** láá staatâ Aasiast. Toi uáivikaavpug lii Abu Dhabi já stuárráámus kaavpug Dubai.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ovtâstum kunâgâskodde

**Stuorrâ-Britannia já Tave-Irland ovtâstum kunâgâskodde** () ađai **Ovtâstum kunâgâskodde** lii staatâ Euroopist. Eŋland, Wales, Skotland já Tave-Irland láá Ovtâstum kunâgâskode uásikuávluh. Ovtâstum kunâgâskode uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Lontoo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
P

thumb|P
**P** lii läättinlâš puustavoornig 16. já anarâškielâ puustavoornig 22. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
P. D. James

**P. D. James** () lâi eŋlandlâš kirječällee. Suu ubâ nommâ lâi Phyllis Dorothy James, já näimilito čuolmâdim maŋa ive 1941 Phyllis Dorothy White, mutâ suu kirjeh almostuvvii noomáin P. D. James. Sun čaalij ohtsis kyehtlov kirjed.

## Kirjeh

}
| 
|-
| 
| Rievtis suddo
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| 
| Morheviste
| 
| 
| 
|-
| 
| Čuovâtornâ
| 
| 
| 
|-
| 
| Ovdâskâspyeccee
| 
| 
| 
|-
| 
| Jäämmin puáhtá Pemberleyn
| 
| 
| 
|-
| 
| 
| 
| 
| nooveelčuágáldâh
|-
| 
| 
| 
| 
| nooveelčuágáldâh
|}

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh