open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1969

**1969** (**MCMLXIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1960-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 1. peeivi – Lohjast já Loimaast šoddii kaavpugeh.

### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 1. peeivi – Suomâst poođij vuáimán uđđâ piäládâhlaahâ. Riehtiministeriön vuáđudui piäládâhregister, kuus miärkkojeh puoh tallaah ovdâskoddepiäláduvah.

### Vyesimáánu
* vyesimáánu 18. peeivi – Apollo-ohjelm: Apollo 10 paččui máátkán.

### Syeinimáánu
* syeinimáánu 20. peeivi – Vuossâmuš mánudâškirdemmätki luhostui, ko Apollo 11 -mánudâšmooduul siäivui Mánudáá asan. 
* syeinimáánu 24. peeivi – Apollo 11 siäivui torvolávt Kuálhis väldimeerân.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
* Fyysiik – Murray Gell-Mann
* Kemia – Derek Barton já Odd Hassel
* Kirjálâšvuotâ – Samuel Beckett
* Ráávhu – Aalmugijkoskâsâš pargo-ornijdume (ILO)
* Talhâstieđâ – Max Delbrück, Alfred Hershey já Salvador Luria

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 17. peeivi – Lukas Moodysson, ruátálâš elleekovestivrejeijee (*[[Fucking Åmål]]*)
* kuovâmáánu 9. peeivi – Lee D. Rodgers, eŋlandlâš kirječällee ("Saammâl-kirjeráiđu")
* njuhčâmáánu 27. peeivi – Mariah Carey, ovtâstumstaatâlâš musikkár, šuoŋârähtee já čaittâleijee
* vyesimáánu 14. peeivi – Cate Blanchett, australialâš čaittâleijee
* syeinimáánu 24. peeivi – Jennifer Lopez, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, tánssájeijee já lávloo
* porgemáánu 18. peeivi – Edward Norton, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já elleekovestivrejeijee
*   porgemáánu 18. peeivi – Christian Slater, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* porgemáánu 19. peeivi – Matthew Perry, kanadalâš-ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* čohčâmáánu 4. peeivi – Giorgi Margvelašvili, georgialâš akateemikkár, politikkár já Georgia 4. president iivij 2013&ndash;2018
* roovvâdmáánu 9. peeivi – Steve McQueen, eŋlandlâš stivrejeijee já čällee
* skammâmáánu 3. peeivi – Petteri Orpo, syemmilâš politikkár
* skammâmáánu 22. peeivi – Marjane Satrapi, iranlâš ráiđukovesárgoo já elleekovestivrejeijee (*[[Persepolis]]*)
* juovlâmáánu 1. peeivi – Ann-Mari Andersen, taažâsämmilâš lávloo já musikkár
* juovlâmáánu 12. peeivi – Michael Möllenbeck, saksalâš skiärruleggisteijee
* juovlâmáánu 16. peeivi – Adam Riess, ive 2011 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš astrofysikkár já täsnitiettee

## Jämimeh
* kesimáánu 8. peeivi – Aino Sibelius, Jean Sibelius pelikyeimi (š. 1871)
* porgemáánu 9. peeivi – Cecil Powell, ive 1950 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim brittilâš váimusfysikkár (š. 1903)
* porgemáánu 9. peeivi – Sharon Tate, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já mannekiin (š. 1943)
* čohčâmáánu 22. peeivi – Adolfo López Mateos, meksikolâš politikkár já Meksiko 48. president iivij 1958&ndash;1964 (š. 1909)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Mercatello sul Metauro

**Mercatello sul Metauro** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Mercatello sul Metaurost ääsih 1 321 olmožid. Ton vijđodâh lii 68,36 km², já alodâh 429 m. Mercatello sul Metauro naaburkieldah láá Apecchio, Borgo Pace, Carpegna, Città di Castello, San Giustino, Sant'Angelo in Vado já Sestino.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Mercatello sul Metauro kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Castello della Pieve.

## Käldeeh
Mercatino Conca

**Mercatino Conca** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Mercatino Concast ääsih 1 021 olmožid. Ton vijđodâh lii 13,95 km², já alodâh 275 m. Mercatino Conca naaburkieldah láá Gemmano, Monte Cerignone, Monte Grimano Terme, Sassocorvaro Auditore, Sassofeltrio já Tavoleto.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Monte Altavellio, Piandicastello já Ripalta.

## Käldeeh
Macerata Feltria

**Macerata Feltria** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Macerata Feltriast ääsih 1 981 olmožid. Ton vijđodâh lii 40,07 km², já alodâh 321 m. Macerata Feltria naaburkieldah láá Lunano, Monte Cerignone, Montecopiolo, Monte Grimano Terme, Piandimeleto, Pietrarubbia já Sassocorvaro Auditore.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Apsa, Ca' Antonio, Castellina, Certalto, Grassano, Mondagano, Santa Lucia, Santa Maria Valcava, San Teodoro já San Vicino.

## Käldeeh
Mombaroccio

**Mombaroccio** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Mombarocciost ääsih 2 075 olmožid. Ton vijđodâh lii 28,21 km², já alodâh 321 m. Mombaroccio naaburkieldah láá Cartoceto, Colli al Metauro, Fano já Pesaro.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Cairo, Montegiano, Passo del Beato Sante já Villagrande.

## Käldeeh
Mondavio

**Mondavio** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Mondaviost ääsih 3 737 olmožid. Ton vijđodâh lii 29,64 km², já alodâh 280 m. Mondavio naaburkieldah láá Colli al Metauro, Corinaldo, Fratte Rosa, Monte Porzio, San Lorenzo in Campo já Terre Roveresche.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Cavallara, Pianaccio, San Filippo sul Cesano, San Michele al Fiume já Sant'Andrea di Suasa.

## Uáinámušah
Mondaviost lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Tobbeen lii meiddei muvrâ, mii lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.


Image:Rocca Roveresca1 - Mondavio, Italia.jpg
Image:Rocca Roveresca2 - Mondavio, Italia.JPG
Image:Rocca Roveresca3 - Mondavio, Italia.jpg
Image:Rocca Roveresca4 - Mondavio, Italia.jpg
Rocca Roveresca - Mondavio 10.JPG
Rocca Roveresca - Mondavio 5.JPG


## Käldeeh
Edirne

**Edirne** ( já ) lii kaavpug Tuurkist.

## Historjá
Edirne vuáđudui ive 125 oKr., já tast šoodâi kaavpug ive 1923.

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Ive 2019 loopâst Edirnest assii 172 802 olmožid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Montefelcino

**Montefelcino** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montefelcinost ääsih 2 568 olmožid. Ton vijđodâh lii 39,01 km², já alodâh 260 m. Montefelcino naaburkieldah láá Colli al Metauro, Fossombrone, Isola del Piano, Pesaro, Petriano, Sant'Ippolito já Urbino.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Casa Rotonda, Fontecorniale, Monteguiduccio, Montemontanaro, Ponte degli Alberi, Sterpeti, Valzangona, Villa Palombara já Ville.

## Käldeeh
Montelabbate

**Montelabbate** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Montelabbatest ääsih 6 936 olmožid. Ton vijđodâh lii 19,57 km², já alodâh 65 m. Montelabbate naaburkieldah láá Pesaro, Tavullia, Urbino já Vallefoglia.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Apsella, Farneto, Montelabbate, Osteria Nuova já Ripe.

## Käldeeh
Anarâškielâlâš Wikipedia

thumb|250px|right|Wikipedia logo anarâškielân
thumb|Kahhuuh já kinttâleh Anarâškielâg Wikipedia 5. šoddâmpeeivi kunnen
thumb|250px|right|Anarâškielâlâš Wikipedia ovdâsijđo juovlâmáánu 4. peeivi 2025

**Anarâškielâlâš Wikipedia** teikka **Anarâškielâg Wikipedia** lii Wikipedia anarâškielâlâš versio, mii vuáđudui roovvâdmáánu 19. peeivi 2020. Orjâlâškielâlii Wikipedia lasseen taat lii maailm nubbe sämikielâlâš Wikipedia. Jo vuossâmuu peeivi tast lijjii paijeel 1&nbsp;000 artikkâlid. Ko váldoo huámmášumán anarâškielâ sárnoomeeri, te taan Wikipedia artikkâlmeeri lii viehâ styeres.

Juovlâmáánu 31. peeivi 2020 anarâškielâlii Wikipediast lijjii paijeel 2&nbsp;000 artikkâlid. Kuovâmáánu 25. peeivi 2021 anarâškielâlii Wikipediast lijjii jo 2&nbsp;500 artikkâlid. Ive maŋa anarâškielâlii Wikipediast lijjii 3 643 artikkâlid.

## Fáádáh
Kuovâmáánu 28. peeivi 2023 anarâškielâlii Wikipediast lijjii . Talle stuárráámus luokka, mii ij lah čiehhum, lâi *Iveh*, mast lijjii 1 280 jesânid (artikkâlid já/teikkâ vyeliluokkad). Nubben lâi luokka *Ulmuuh staatâ mield‏‎*, mast lijjii tuše 195 jesânid. Koskâmiärálávt jyehi luokkaast lijjii 4 jeessân.

## Statistiikeh

## Käldeeh
2020

[thumb|right|[Chadwick Boseman ive 2017]]
[thumb|right|[Maailm purrâmušohjelm logo]]
**2020** (**MMXX**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 2020-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah

### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 5. peeivi – Ralf Andtbacka vuoitij Runeberg-palhâšume tihtâčuágálduvâstis *Potsdamer Platz*.

### Kesimáánu
* kesimáánu 30. peeivi – Mississippi uásistaatâ puáris lippu valdui meddâl kiävtust.

### Roovvâdmáánu
* roovvâdmáánu 9. peeivi – Maailm purrâmušohjelm vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume.
* roovvâdmáánu 19. peeivi – Anarâškielâlâš Wikipedia vuáđudui.

### Skammâmáánu
* skammâmáánu 7. peeivi – Joe Biden vuoitij Ovtâstum staatâi presidentvaaljâid.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
*Fyysiik – Roger Penrose, Reinhard Genzel já Andrea M. Ghez
*Kemia – Emmanuelle Charpentier já Jennifer Doudna
*Kirjálâšvuotâ – Louise Glück
*Ráávhu – Maailm purrâmušohjelm
*Talhâstieđâ – Harvey J. Alter, Michael Houghton já Charles M. Rice

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn
* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 2020

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 17. peeivi – Derek Fowlds, eŋlandlâš čaittâleijee (š. 1937)
* uđđâivemáánu 21. peeivi – Terry Jones, waleslâš čaittâleijee, kirječällee, komikkár já elleekovestivrejeijee (š. 1942)
* uđđâivemáánu 26. peeivi – Kobe Bryant, ovtâstumstaatâlâš kooripálluspellee (š. 1978)
* njuhčâmáánu 4. peeivi – Javier Pérez de Cuéllar, perulâš diplomaat já Ovtâstum aalmugij 5. uáivičällee (š. 1920)
* njuhčâmáánu 29. peeivi – Philip W. Anderson, ive 1977 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš teoreetlâš fysikkár (š. 1923)
* porgemáánu 3. peeivi – John Hume, ive 1998 Nobel-ráávhupalhâšume finnim taveirlandlâš politikkár (š. 1937)
* porgemáánu 28. peeivi – Chadwick Boseman, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee (š. 1976)
* čohčâmáánu 10. peeivi – Diana Rigg, eŋlandlâš čaittâleijee (š. 1938)
* čohčâmáánu 18. peeivi – Ruth Bader Ginsburg, ovtâstumstaatâlâš juuriist já Ovtâstum staatâi alemuu rievti tuámmár (š. 1933)
* čohčâmáánu 21. peeivi – Arthur Ashkin, ive 2018 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš fysikkár (š. 1922)
* roovvâdmáánu 7. peeivi – Mario Molina, ive 1995 Nobel-kemiapalhâšume finnim meksikolâš fysikaallâš kemist (š. 1943)
* skammâmáánu 12. peeivi – Masatoshi Koshiba, ive 2002 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim jaapaanlâš fysikkár (š. 1926)
* juovlâmáánu 12. peeivi – Jack Steinberger, ive 1988 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš fysikkár (š. 1921)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Cartoceto

**Cartoceto** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Cartocetost ääsih 7 977 olmožid. Ton vijđodâh lii 23,20 km², já alodâh 235 m. Cartoceto naaburkieldah láá Colli al Metauro, Fano, Mombaroccio já Terre Roveresche.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Lucrezia, Molinaccio, Pontemurello, Ripalta, Salomone já Sant'Anna.

## Käldeeh
Mondolfo

**Mondolfo** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Mondolfost ääsih 14 355 olmožid. Ton vijđodâh lii 22,82 km², já alodâh 144 m. Mondolfo naaburkieldah láá Fano, San Costanzo, Senigallia já Trecastelli.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Marotta, Molino Vecchio, Ponterio, Sterpettine, Centocroci já Valle del Pozzo.

## Käldeeh
Roovvâdmáánu 19.

**Roovvâdmáánu 19.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 292. peivi (kárgámive 293. peivi). Ive loopân láá 73 peivid.

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Äigeesärree
*syemmilâš kalender: Uljas

## Tábáhtusah
* 2020 – Anarâškielâlâš Wikipedia vuáđudui.
* 2024 – Čižetlito uđđâ saavâjođetteijen väljejui syemmilâš politikkár Minja Koskela.

## Šoddâmeh
* 1852 – Elia Heikel, syemmilâš arkkiteht (j. 1917)
* 1899 – Miguel Ángel Asturias, ive 1967 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim guatemalalâš diplomaat já kirječällee (j. 1974)
* 1906 – Dag Englund, syemmilâš arkkiteht (j. 1979)
* 1926 – Marjorie Tallchief, osagelâš-ovtâstumstaatâlâš baaleet-tánssájeijee (j. 2021)
* 1944 – Winston Hubert McIntosh (*Peter Tosh*), jamaikalâš musikkár (j. 1987)
* 1944 – Paavo Hohti, syemmilâš kulttuurolmooš já klassiklii filologia totkee (j. 2025)
* 1991 – Samantha Robinson, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee

## Jämimeh
* 2018 – Osamu Shimomura, ive 2008 Nobel-kemiapalhâšume finnim jaapaanlâš kemist (š. 1928)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Porgemáánu 23.

[thumb|right|Ovtâstumstaatâlâš [kooripállu|kooripálluspellee Kobe Bryant ive 2014]]
**Porgemáánu 23.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 235. peivi (kárgámive 236. peivi). Ive loopân láá 130 peivid. 

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Siŋne
*syemmilâš kalender: Varma, Signe

## Tábáhtusah
* 1311 – Marino Zorzi šoodâi Venetsia 50. dogen.

## Šoddâmeh
* 1931 – Hamilton O. Smith, ive 1978 Nobel-fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš mikrobiolog (j. 2025)
* 1933 – Robert Curl, ive 1996 Nobel-kemiapalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš kemist (j. 2022)
* 1974 – Konstantin Novoselov, ive 2010 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ryeššilâš-brittilâš fysikkár
* 1978 – Kobe Bryant, ovtâstumstaatâlâš kooripálluspellee (j. 2020)

## Jämimeh
* 1542 – Girolamo Benivieni, italialâš tivtâsteijee (š. 1453)
* 1982 – Stanford Moore, ive 1972 Nobel-kemiapalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš biokemist (š. 1913)
* 2014 – Inga Juuso, tavesämmilâš jyeigee, čaittâleijee já toimâtteijee (š. 1945)
* 2019 – Leo Gauriloff, nuorttâlâš lávloo, kitarist já šuoŋârähtee (š. 1956)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Čohčâmáánu 15.

**Čohčâmáánu 15.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 258. peivi (kárgámive 259. peivi). Ive loopân láá 107 peivid.

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Naainâš
*syemmilâš kalender: Sirpa

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* 1461 – Jacopo Salviati, italialâš politikkár (j. 1533)
* 1755 – Camillo Genovese, italialâš tivtâsteijee já historjistee (j. 1797)
* 1890 – Agatha Christie, eŋlandlâš kirječällee (j. 1976)
* 1904 – Umberto II, Italia niäljád já majemuš kunâgâs (j. 1983)
* 1929 – Murray Gell-Mann, ive 1969 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš teoreetlâš fysikkár (j. 2019)
* 1942 – Emmerson Mnangagwa, Zimbabwe 3. president
* 1944 – Yoweri Museveni, Uganda 9. president
* 1982 – Sofia Jannok, sämmilâš lávloo, musikkár, čaittâleijee já mediapargee

## Jämimeh
* 763 – Fang Guan, Tang-dynastia kansler (š. 697)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uđđâivemáánu 12.

**Uđđâivemáánu 12.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 12. peivi. Ive loopân láá 353 peivid (kárgámive 354 peivid).

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Tuáini
*syemmilâš kalender: Toini

## Tábáhtusah
* 1403 – Eennâm tuárgistij Bellunost, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 4,7 Richter ciäkkáduv mield já VI Mercalli ciäkkáduv mield.
* 2025 – Kroatia presidentvaaljâi nubbe jienâstemkerdi uárnejui, tastko kihheen ij finnim juovlâmáánust 2024 uárnejum vuossâmuu jienâstmist paijeel 50 % jienâin. Taan jienâstmist tallaš Zoran Milanović finnij 74,68 % jienâin, já te sun väljejui presidentin čuávuvái viiđâ ihán.

## Šoddâmeh
* 1744 – Giuseppe Pistocchi, italialâš arkkiteht (j. 1814)

## Jämimeh
* 1049 – Abū-Sa'īd Abul-Khayr, persialâš tivtâsteijee (š. 967)
* 1829 – Friedrich Schlegel, saksalâš filosof (š. 1772)
* 1976 – Agatha Christie, eŋlandlâš kirječällee (š. 1890)
* 1997 – Charles Brenton Huggins, ive 1966 Nobel-talhâstieđâpalhâšume finnim kanadalâš-ovtâstumstaatâlâš fysiolog (š. 1901)
* 2003 – Maurice Gibb, brittilâš musikkár ("Bee Gees"), Robin Gibb jyemehâš (š. 1949)
* 2023 – Lisa Marie Presley, ovtâstumstaatâlâš lávloo já laavlârähtee (š. 1968)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1976

**1976** (**MCMLXXVI**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1970-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 3. peeivi &ndash; ESČ-sopâmuš poođij vuáimán.

### Cuáŋuimáánu
* cuáŋuimáánu 1. peeivi – Apple vuáđudui.

### Syeinimáánu
* syeinimáánu 20. peeivi – Viking 1 siäivui Mars asan.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
* Fyysiik – Burton Richter já Samuel Chao Chung Ting
* Kemia – William N. Lipscomb
* Kirjálâšvuotâ – Saul Bellow
* Ráávhu – Betty Williams já Mairead Corrigan
* Talhâstieđâ – Baruch S. Blumberg já D. Carleton Gajdusek

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn
* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 1976

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 2. peeivi – Paz Vega, espanjalâš čaittâleijee
* uđđâivemáánu 4. peeivi – Sigbjørn Skåden, sämmilâš kirječällee
* uđđâivemáánu 21. peeivi – Lars Eidinger, saksalâš čaittâleijee
* uđđâivemáánu 27. peeivi – Jeremy Hansen, kanadalâš astronaut
* njuhčâmáánu 14. peeivi – Talant Mamytov, kirgisialâš politikkár, kiäst šoodâi Kirgisia v.t. president ive 2020
* njuhčâmáánu 20. peeivi – Chester Bennington, ovtâstumstaatâlâš musikkár ("Linkin Park") (j. 2017)
* njuhčâmáánu 29. peeivi – Fabrizio Brecciaroli, italialaš diplom-insner, kote lii luuhâm anarâškielâ Oulu ollâopâttuvvâst já parga Anarâškielâ seervi mediapargen
* cuáŋuimáánu 30. peeivi – Victor J. Glover, ovtâstumstaatâlâš astronaut
* kesimáánu 4. peeivi – Aleksei Navalnyi, ryeššilâš oppositiojođetteijee, aktivist já blogicällee (j. 2024)
* syeinimáánu 14. peeivi – Shabana Rehman, taažâ stand up&nbsp;-komikkár já čaaitâlmčällee (j. 2022)
* syeinimáánu 19. peeivi – Benedict Cumberbatch, eŋlandlâš čaittâleijee
* porgemáánu 9. peeivi – Audrey Tautou, ranskalâš čaittâleijee
* porgemáánu 15. peeivi – Abiy Ahmed, ive 2019 Nobel-ráávhupalhâšume finnim etiopialâš politikkár
* čohčâmáánu 7. peeivi – Annika Pasanen, syemmilâš kielâtotkee
* čohčâmáánu 21. peeivi – Lela Keburia, georgialâš politikkár
* skammâmáánu 22. peeivi – Ville Valo, syemmilâš lávloo (*[[HIM]]*)
* skammâmáánu 29. peeivi – Chadwick Boseman, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee (j. 2020)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 12. peeivi – Agatha Christie, eŋlandlâš kirječällee (š. 1890)
* kuovâmáánu 1. peeivi – Werner Heisenberg, ive 1932 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim saksalâš teoreetlâš fysikkár (š. 1901)
* vyesimáánu 11. peeivi – Alvar Aalto, syemmilâš arkkiteht, hämmejeijee já akateemikkár (š. 1898)
* vyesimáánu 31. peeivi – Jacques Monod, ive 1965 Nobel-fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume finnim ranskalâš totkee (š. 1910)
* porgemáánu 2. peeivi – Fritz Lang, nuorttâriijkâlâš elleekovestivrejeijee (š. 1890)
* porgemáánu 25. peeivi – Eyvind Johnson, ive 1974 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim ruátálâš kirječällee (š. 1900)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1890

**1890** (**MDCCCXC**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1890-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 3. peeivi &ndash; Idahost šoodâi Ovtâstum staatâi 43. uásistaatâ.
* syeinimáánu 10. peeivi &ndash; Wyomingist šoodâi Ovtâstum staatâi 44. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 9. peeivi – Karel Čapek, čekkilâš kirječällee (j. 1938)
* njuhčâmáánu 13. peeivi – Willa Muir, skotlandlâš esseečällee, kirječällee já jurgâleijee (j. 1970)
* njuhčâmáánu 31. peeivi – William Lawrence Bragg, ive 1915 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim australialâš-brittilâš fysikkár (j. 1971)
* syeinimáánu 11. peeivi – Bertel Strömmer, syemmilâš arkkiteht (j. 1962)
* čohčâmáánu 15. peeivi – Agatha Christie, eŋlandlâš kirječällee (j. 1976)
* juovlâmáánu 5. peeivi – Fritz Lang, nuorttâriijkâlâš elleekovestivrejeijee (j. 1976)
* juovlâmáánu 20. peeivi – Jaroslav Heyrovský, ive 1959 Nobel-kemiapalhâšume finnim čekkilâš kemist (j. 1967)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Loimaa

**Loimaa** () lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Loimaast ääsih 15&nbsp;770 olmožid, já ton vijđodâh lii 851,93&nbsp;km², mast 3,80&nbsp;km² lii čääci. Loimaa naaburkieldah láá Huittinen, Humppila, Koski Tl, Marttila, Oripää, Punkalaidun, Pöytyä, Somero, Säkylä já Ypäjä.

## Historjá

Loimaa vuáđudui ive&nbsp;1921, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1969.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

* **Loimaa**: Juva, Kemppilä, Mäenpää, Peltoinen já Vesikoski.
* **Loimaa kieldâ**: Alastaron Mäenpää, Eura, Haara, Haaroinen, Haitula, Hartoinen, Hattula, Hirvikoski, Hurskala, Ilmarinen, Inkilä, Joenperä, Karhula, Karsattila, Kauhanoja, Kesärlä, Klokkarla, Kojonperä, Krekilä, Kuninkainen, Kurittula, Kuttila, Köyliö, Lappijoki, Levälä, Lähde, Niemi, Onkijoki, Pahikainen, Pappila, Pappinen, Piltola, Puujalkala, Raikkola, Seppälä, Sieppala, Torkkala, Vesikoski já Vilvainen.
* **Alastaro**: Anninen, Auvainen, Hennijoki, Hintsala, Ilola, Kankare, Kojo, Koski, Lauroinen, Mälläinen, Männistö, Mökköinen, Niinijoensuu, Oripää, Pispala, Reitola, Sikilä, Suutarla, Tammiainen, Vahvala, Vammala, Virttaa, Vuolle, Vännilä já Ämmäinen.
* **Mellilä**: Isoperä, Mellilä, Pesänsuo já Vähäperä.
* **Metsämaa**: Kallio, Korpi, Majanoja já Metsämaa.

## Kooskah
* 23px Helsig 150&nbsp;km
* 23px Turku 65&nbsp;km
* 23px Tampere 100&nbsp;km
* 23px Hämeenlinna 106&nbsp;km
* 23px Pori 112&nbsp;km
* 23px Forssa 37&nbsp; km

### Aldakieldah
* 23px Aura 35&nbsp;km
* 23px Oripää 22&nbsp;km
* 23px Säkylä 46&nbsp;km
* 23px Urjala 40&nbsp;km
* 23px Ypäjä 20&nbsp;km

## Kovegalleria

Loimijokea Kauhanojalla.JPG
Loimaan Vanhankirkon hirsiaitaa.JPG
Loimaa railway station.jpg


## Käldeeh
Porgemáánu 3.

**Porgemáánu 3.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 215. peivi (kárgámive 216. peivi). Ive loopân láá 150 peivid. 

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Linne
*syemmilâš kalender: Nea, Linnea, Neea, Vanamo

## Tábáhtusah
* 1414 – Eennâm tuárgistij korrâsávt Toscana kuávlu taveoosijn Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,2 Richter ciäkkáduv mield já VI Mercalli ciäkkáduv mield.
* 1597 – Eennâm tuárgistij korrâsávt Firenze eennâmkode taveoosijn Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,2 Richter ciäkkáduv mield já VII–VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* 1872 – Haakon VII, Taažâ kunâgâs iivij 1905–1957 (j. 1957)
* 1920 – P. D. James, eŋlandlâš kirječällee (j. 2014)

## Jämimeh
* 1942 – Richard Willstätter, ive 1915 Nobel-kemiapalhâšume finnim saksalâš kemist (š. 1872)
* 2020 – John Hume, ive 1998 Nobel-ráávhupalhâšume finnim taveirlandlâš politikkár (š. 1937)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1920

**1920** (**MCMXX**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1920-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 10. peeivi &ndash; Aanaar já Ucjuuvâ tuáhtár Yrjö Jukola diagnosistij vuossâmuid espanjataavdân puáccám ulmuid Kaamâsist.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
* Fyysiik – Charles Edouard Guillaume
* Kemia – Walther Nernst
* Kirjálâšvuotâ – Knut Hamsun
* Ráávhu – Léon Bourgeois
* Talhâstieđâ – August Krogh

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 2. peeivi – Isaac Asimov, ovtâstumstaatâlâš biokemist já kirječällee (j. 1992)
* uđđâivemáánu 19. peeivi – Javier Pérez de Cuéllar, perulâš diplomaat já Ovtâstum aalmugij 5. uáivičällee (j. 2020)
* njuhčâmáánu 3. peeivi – James Doohan, kanadalâš čaittâleijee (*[[Star Trek]]*) (j. 2005)
* porgemáánu 3. peeivi – P. D. James, eŋlandlâš kirječällee (j. 2014)
* juovlâmáánu 20. peeivi – Väinö Linna, syemmilâš kirječällee (j. 1992)

## Jämimeh
* kuovâmáánu 20. peeivi – Robert Peary, ovtâstumstaatâlâš tutkâmmađhâšeijee (š. 1856)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
2014

**2014** (**MMXIV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 2010-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 5. peeivi – Hannu Raittila vuoitij Runeberg-palhâšume kirjestis *Terminaali*.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
*Fyysiik – Isamu Akasaki, Hiroshi Amano já Shūji Nakamura
*Kemia – Eric Betzig, Stefan Hell já William Moerner
*Kirjálâšvuotâ – Patrick Modiano
*Ráávhu – Malala Yousafzai já Kailash Satyarthi
*Talhâstieđâ – John O’Keefe, May-Britt Moser já Edvard Moser

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn
* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 2014
* Videospeelah ive 2014

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 22. peeivi – Terttu Arajärvi, syemmilâš párnáitaavdâi spesiaaltuáhtár, professor já párnáipsykiatrâ (š. 1922)
* uđđâivemáánu 26. peeivi – José Emilio Pacheco, meksikolâš tihtâčällee já kirječällee (š. 1939)
* kuovâmáánu 19. peeivi – Valeri Kubasov, sovjetlittolâš já ryeššilâš kosmonaut (š. 1935)
* cuáŋuimáánu 17. peeivi – Gabriel García Márquez, ive 1982 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim kolumbialâš kirječällee, toimâtteijee já aktivist (š. 1927)
* vyesimáánu 12. peeivi – H. R. Giger, sveiccilâš taaidâr (š. 1940)
* vyesimáánu 16. peeivi – Viktor Sukhodrev, sovjetlittolâš já ryeššilâš jurgâleijee já tulkkâ (š. 1932)
* vyesimáánu 28. peeivi – Maya Angelou, ovtâstumstaatâlâš kirječällee (š. 1928)
* syeinimáánu 7. peeivi – Eduard Ševardnadze, georgialâš politikkár já Georgia 2. president iivij 1995&ndash;2003 (š. 1928)
* porgemáánu 11. peeivi – Robin Williams, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee (š. 1951)
* porgemáánu 16. peeivi – Eija Saijonmaa, syemmilâš arkkiteht (š. 1923)
* porgemáánu 23. peeivi – Inga Juuso, sämmilâš jyeigee, čaittâleijee já toimâtteijee (š. 1945)
* skammâmáánu 27. peeivi – P. D. James, eŋlandlâš kirječällee (š. 1920)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Skammâmáánu 27.

[thumb|[Nils-Aslak Valkeapää 1960-lovvoost]]
**Skammâmáánu 27.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 331. peivi (kárgámive 332. peivi). Ive loopân láá 34 peivid.

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Hilkká
*syemmilâš kalender: Hilkka

## Tábáhtusah
* 1461 – Eennâm tuárgistij korrâsávt L'Aquila eennâmkoddeest Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,4 Richter ciäkkáduv mield já X Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* 1870 – J. K. Paasikivi, syemmilâš paŋkkihovdâ, politikkár, diplomaat já Suomâ täsivääldi 7. president (j. 1956)

## Jämimeh
* 1026 – Adalbold II, Utrecht pispe iivij 1010–1026 (šoddâmihe ij tiäđust)
* 2001 – Nils-Aslak Valkeapää, tavesämmilâš taaidâr, tivtâsteijee já jyeigee (š. 1943)
* 2014 – P. D. James, eŋlandlâš kirječällee (š. 1920)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vyesimáánu 14.

**Vyesimáánu 14.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 134. peivi (kárgámive 135. peivi). Ive loopân láá 231 peivid.

## Nommâpeeivih
* anarâš kalender: Tuulá
* syemmilâš kalender: Tuula

## Tábáhtusah
* 2022 – Euroviisuh-lávlumkišto fiinaal uárnejui Torinost Italiast.
* 2023 – Ruotâ vuoitij ive 2023 Euroviisuh-lávlumkišto pittáin *Tattoo*.

## Šoddâmeh
* 1925 – Reidar Särestöniemi, syemmilâš kovetaaidâr (š. 1981)
* 1944 – George Lucas, ovtâstumstaatâlâš stivrejeijee, pyevtitteijee já kietâčällee
* 1969 – Cate Blanchett, australialâš čaittâleijee
* 1984 – Mark Zuckerberg, Facebook vuáđudeijee

## Jämimeh
* 964 – Johannes XII, katolilii kirho paavi iivij 955–964 (šoddâmihe ij tiäđust)
* 1912 – August Strindberg, ruátálâš kirječällee (š. 1849)
* 1936 – Frans Äimä, syemmilâš kielâtotkee (š. 1875)
* 1995 – Christian B. Anfinsen, ive 1972 Nobel-kemiapalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš kemist (š. 1916)
* 1998 – Frank Sinatra, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já lávloo (š. 1915)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vyesimáánu 13.

**Vyesimáánu 13.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 133. peivi (kárgámive 134. peivi). Ive loopân láá 232 peivid.

## Nommâpeeivih
* anarâš kalender: Kukká, Rääsi
* syemmilâš kalender: Kukka, Floora

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* 1179 – Thibaut III, Champagne kreivâ (j. 1201)
* 1907 – Daphne du Maurier, eŋlandlâš kirječällee (j. 1989)
* 1939 – Harvey Keitel, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* 1986 – Lena Dunham, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, kietâčällee, stivrejeijee já pyevtitteijee
* 1999 – Red Sebastian, belgialâš lávloo-laavlârähtee
* 2023 – Ive 2023 Euroviisuh-lávlumkišto fiinaal uárnejui.

## Jämimeh
* 2022 – Ben Roy Mottelson, ive 1975 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš-tanskalâš váimusfysikkár (š. 1926)
* 2024 – Alice Munro, ive 2013 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim kanadalâš kirječällee (š. 1931)
* 2025 – José Mujica, uruguaylâš eennâmviljâleijee, politikkár já Uruguay 40. president (š. 1935)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1907

**1907** (**MCMVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1900-ihelove káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Skammâmáánu
* skammâmáánu 16. peeivi &ndash; Oklahomast šoodâi Ovtâstum staatâi 46. uásistaatâ.
### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
* Fyysiik – Albert Abraham Michelson
* Kemia – Eduard Buchner
* Kirjálâšvuotâ – Rudyard Kipling
* Ráávhu – Ernesto Teodoro Moneta já Louis Renault
* Talhâstieđâ – Charles Louis Alphonse Laveran

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 23. peeivi – Hideki Yukawa, ive 1949 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim jaapaanlâš teoreetlâš fysikkár (j. 1981)
* cuáŋuimáánu 15. peeivi – Nikolaas Tinbergen, ive 1973 Nobel-talhâstieđâpalhâšume finnim vuáládâheennâmlâš biolog já ornitolog (j. 1988)
* vyesimáánu 12. peeivi – Katharine Hepburn, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee (j. 2003)
* vyesimáánu 13. peeivi – Daphne du Maurier, eŋlandlâš kirječällee (j. 1989)
* kesimáánu 25. peeivi – J. Hans D. Jensen, ive 1963 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim saksalâš fysikkár (j. 1973)
* syeinimáánu 6. peeivi – Frida Kahlo, meksikolâš taaiđâmáálájeijee (j. 1954)
* syeinimáánu 7. peeivi – Robert A. Heinlein, ovtâstumstaatâlâš *science fiction* -kirječällee (j. 1988)
* čohčâmáánu 18. peeivi – Edwin McMillan, ive 1951 Nobel-kemiapalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš fysikkár (j. 1991)
* roovvâdmáánu 2. peeivi – Alexander Todd, ive 1957 Nobel-kemiapalhâšume finnim skotlandlâš biokemist (j. 1997)
* skammâmáánu 14. peeivi – Astrid Lindgren, ruátálâš párnáikirječällee (j. 2002)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Basshunter

**Basshunter**, olmâ nommâ **Jonas Erik Altberg** (š. juovlâmáánu 22. peeivi 1984, Halmstad, Ruotâ), lii ruátálâš lávloo, pyevtitteijee já DJ.

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 2004 – *[[The Bassmachine]]*
* 2006 – *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]*
* 2008 – *[[Now You’re Gone – The Album]]*
* 2009 – *[[Bass Generation]]*
* 2013 – *[[Calling Time]]*

### Singleh
* 2004 – *The Big Show*
* 2006 – *[[Welcome to Rainbow]]*
* 2006 – *[[Boten Anna]]*
* 2006 – *[[Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA]]*
* 2006 – *[[Jingle Bells]]*
* 2006 – *[[Vifta med händerna]]*
* 2007 – *[[Now You're Gone]]*
* 2008 – *[[Please Don't Go]]*
* 2008 – *[[All I Ever Wanted]]*
* 2008 – *[[Angel in the Night]]*
* 2008 – *Russia Privjet (Hardlanger Remix)*
* 2008 – *[[I Miss You]]*
* 2009 – *[[Walk on Water]]*
* 2009 – *Al final*
* 2009 – *[[Every Morning]]*
* 2009 – *[[I Promised Myself]]*
* 2010 – *[[Saturday]]*
* 2011 – *[[Fest i hela huset]]*
* 2012 – *[[Northern Light]]*
* 2012 – *[[Dream on the Dancefloor]]*
* 2013 – *[[Crash & Burn]]*
* 2013 – *Calling Time*
* 2013 – *Elinor*
* 2018 – *Masterpiece*
* 2019 – *Home*
* 2020 – *Angels Ain't Listening*
* 2021 – *Life Speaks to Me*
* 2022 – *End the Lies* 
* 2023 – *[[Boten Anna|Ingen kan slå (Boten Anna)]]* 

## Käldeeh
1989

**1989** (**MCMLXXXIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1980-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 5. peeivi – Timo Pusa vuoitij Runeberg-palhâšume kirjestis *Tatuoitu sydän*.

### Cuáŋuimáánu
* cuáŋuimáánu 2. peeivi – Asus Computer Inc. vuáđudui.

### Roovvâdmáánu
* roovvâdmáánu 9. peeivi – Taažâ Sämitigge vuáđudui.

### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 17. peeivi – Simpsonij vuosmuu uási *Simpsons Roasting on an Open Fire* čaittii Ovtâstum staatâin.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
* Fyysiik – Norman F. Ramsey, Hans G. Dehmelt já Wolfgang Paul
* Kemia – Sidney Altman já Thomas R. Cech
* Kirjálâšvuotâ – Camilo José Cela
* Ráávhu – 14. Dalai Lama (Tenzin Gyatso)
* Talhâstieđâ – J. Michael Bishop já Harold E. Varmus

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn
* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 1989
* Videospeelah ive 1989

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 21. peeivi – Corbin Bleu, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* vyesimáánu 15. peeivi – Johan Ivvár Gaup, tavesämmilâš pajeolmooš, moottorkiälkkávyeijee já jyeigee
* syeinimáánu 23. peeivi – Daniel Radcliffe, eŋlandlâš čaittâleijee ("Harry Potter")
* čohčâmáánu 19. peeivi – Lorenza Izzo, chilelâš čaittâleijee já malli

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 23. peeivi – Salvador Dalí, espanjalâš máálájeijee, koveverree já elleekovekietâčällee (š. 1904)
* njuhčâmáánu 19. peeivi – Daphne du Maurier, eŋlandlâš kirječällee (š. 1907)
* cuáŋuimáánu 30. peeivi – Sergio Leone, italialâš elleekovestivrejeijee (š. 1929)
* syeinimáánu 9. peeivi – Erich von Ungern-Sternberg, syemmilâš arkkiteht (š. 1910)
* roovvâdmáánu 6. peeivi – Bette Davis, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee (š. 1908)
* juovlâmáánu 22. peeivi – Samuel Beckett, ive 1969 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim irlandlâš kirječällee (š. 1906)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Njuhčâmáánu 19.

**Njuhčâmáánu 19.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 78. peivi (kárgámive 79. peivi). Ive loopân láá 287 peivid.

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Joovsep
*syemmilâš kalender: Juuso, Josefiina, Joose, Jooseppi

## Tábáhtusah
25px|Suomâ lippu Suomâ vuáhádum liputtempeivi: täsiáárvu peivi ađai *[[Minna Canth -peivi]]*
* 1624 – Eennâm tuárgistij korrâsávt Argentast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,5 Richter ciäkkáduv mield já VII–VIII Mercalli ciäkkáduv mield.
* 1822 – Boston finnij kaavpugvuoigâdvuođâid.
* 2021 – Samia Suluhu Hassan algâttij Tansania president virgeest.

## Šoddâmeh
* 1844 – Minna Canth, syemmilâš kirječällee já toimâtteijee (j. 1897)
* 1943 – Mario Molina, ive 1995 Nobel-kemiapalhâšume finnim meksikolâš fysikaallâš kemist (j. 2020)
* 1946 – Steve Halliwell, eŋlandlâš čaittâleijee (j. 2023)
* 1975 – Giorgi Gakharia, georgialâš politikkár já Georgia 14. uáiviminister

## Jämimeh
* 1882 – Hampus Dalström, syemmilâš arkkiteht (š. 1829)
* 1884 – Elias Lönnrot, syemmilâš kielâtotkee, kirječällee, professor já tuáhtár (š. 1802)
* 1989 – Daphne du Maurier, eŋlandlâš kirječällee (š. 1907)
* 2008 – Arthur C. Clarke, eŋlandlâš *science fiction* -kirječällee já utkee (š. 1917)
* 2026 – Chuck Norris, ovtâstumstaatâlâš taištâlemšlaajâčeppi já čaittâleijee (š. 1940)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Roovvâdmáánu 9.

**Roovvâdmáánu 9.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 282. peivi (kárgámive 283. peivi). Ive loopân láá 83 peivid.

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Maarin
*syemmilâš kalender: Ilona

## Tábáhtusah
40px|Sämilippu Säämi liputtempeivi: *[[Sämitigge (Taažâ)|Taažâ Sämitige]] vuáđudempeivi*

* 1989 – Taažâ Sämitigge vuáđudui.
* 2020 – Maailm purrâmušohjelm vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume.
* 2024 – David Baker, Demis Hassabis já John M. Jumper vuoittii Nobel-kemiapalhâšume.

## Šoddâmeh
* 1049 – Seonjong, Goryeo kunâgâs iivij 1083–1094 (Korea) (j. 1094)
* 1940 – John Lennon, brittilâš musikkár (*[[The Beatles]]*) (j. 1980)
* 1969 – Steve McQueen, eŋlandlâš stivrejeijee já čällee

## Jämimeh
* 2024 – Leif Segerstam, syemmilâš kappelmiäštár já šuoŋârähtee (š. 1944)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1984

**1984** (**MCMLXXXIV**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1980-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

### Roovvâdmáánu
* roovvâdmáánu 4. peeivi – Egypt tááláš lippu valdui kiävtun.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
* Fyysiik – Carlo Rubbia já Simon van der Meer
* Kemia – Robert Bruce Merrifield
* Kirjálâšvuotâ – Jaroslav Seifert
* Ráávhu – Desmond Mpilo Tutu
* Talhâstieđâ – Niels K. Jerne, Georges J.F. Köhler já César Milstein

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn
* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 1984
* Videospeelah ive 1984

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 1. peivi – Mahamat Déby, Tšad president
* uđđâivemáánu 8. peeivi – Kim Jong-un, Tave-Korea alemus hovdâ
* kuovâmáánu 27. peeivi – Antti Tuisku, syemmilâš poplávloo
* vyesimáánu 14. peeivi – Mark Zuckerberg, Facebook vuáđudeijee
* roovvâdmáánu 10. peeivi – Chiaki Kuriyama, jaapaanlâš čaittâleijee, lávloo já malli
* skammâmáánu 22. peeivi – Scarlett Johansson, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee 
* juovlâmáánu 22. peeivi – Jonas Altberg (Basshunter), ruátálâš lávloo, pyevtitteijee já DJ
* juovlâmáánu 24. peeivi – Amoc, anarâš ráppájeijee

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 26. peeivi – Ahmed Sékou Touré, Guinea 1. president (iivij 1958–1984) (š. 1922)
* vyesimáánu 7. peeivi – Esko Suhonen, syemmilâš arkkiteht (š. 1908)
* porgemáánu 7. peeivi – Eva Kuhlefelt-Ekelund, syemmilâš arkkiteht (š. 1892)
* roovvâdmáánu 14. peeivi – Martin Ryle, ive 1974 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim brittilâš radioastronom (š. 1918)
* roovvâdmáánu 20. peeivi – Carl Ferdinand Cori, ive 1947 Nobel-talhâstieđâpalhâšume finnim nuorttâriijkâ-uŋgarlâš-ovtâstumstaatâlâš biokemist (š. 1896)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1961

**1961** (**MCMLXI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1960-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
* Fyysiik – Robert Hofstadter já Rudolf Mössbauer
* Kemia – Melvin Calvin
* Kirjálâšvuotâ – Ivo Andrić
* Ráávhu – Dag Hammarskjöld
* Talhâstieđâ – Georg von Békésy

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 24. peeivi – Nikolai Abramov, vepsálâš tihtâčällee (j. 2016)
* uđđâivemáánu 26. peeivi – Wayne Gretzky, kanadalâš jieŋâskiärruspellee
* kuovâmáánu 2. peeivi – Abraham Iyambo, namibialâš politikkár já minister (j. 2013)
* kuovâmáánu 20. peeivi – Jan Skoglund Paltto, tavesämmilâš áámmátgolfspellee, toimâtteijee, pedagog já finnodâholmooš (ABC-Company E-skuvla AS)
* kuovâmáánu 26. peeivi – Monika Fagerholm, suomâruátálâš kirječällee
* syeinimáánu 1. peeivi – Diana Spencer, Wales prinses (j. 1997)
* syeinimáánu 23. peeivi – Martin Gore, eŋlandlâš musikkár (Depeche Mode)
*   syeinimáánu 23.   peeivi – Woody Harrelson, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* porgemáánu 4. peeivi – Barack Obama, ovtâstumstaatâlâš politikkár, Ovtâstum staatâi 44. president já ive 2009 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittee
* roovvâdmáánu 28. peeivi – Aino Lepik von Wirén, eestilâš juuriist, staatâolmooš já diplomaat
* roovvâdmáánu 31. peeivi – Peter Jackson, uđđâseelandlâš stivrejeijee, pyevtitteijee já čällee
* juovlâmáánu 19. peeivi – Eric Allin Cornell, ive 2001 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš fysikkár
* juovlâmáánu 24. peeivi – İlham Əliyev, azerbaidžanlâš politikkár já Azerbaidžan täsivääldi 4. president

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 4. peeivi – Erwin Schrödinger, ive 1933 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim nuorttâriijkâlâš fysikkár (š. 1887)
* uđđâivemáánu 9. peeivi – Emily Greene Balch, ive 1946 Nobel-ráávhupalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš kirječällee já pasifist (š. 1867)
* syeinimáánu 2. peeivi – Ernest Hemingway, ive 1954 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš kirječällee (š. 1899)
* čohčâmáánu 1. peeivi – Eero Saarinen, syemmilâš arkkiteht (š. 1910)
* čohčâmáánu 18. peeivi – Dag Hammarskjöld, ruátálâš diplomaat, Ovtâstum aalmugij 2. uáivičällee já ive 1961 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittee (š. 1905)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuovâmáánu 25.

**Kuovâmáánu 25.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 56. peivi. Ive loopân láá 309 peivid (kárgámive 310 peivid).

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Tuijá
*syemmilâš kalender: Tuija, Tuire, Vanessa

## Tábáhtusah
* 1509 – Eennâm tuárgistij korrâsávt Calabria kuávlu maadâoosijn, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,6 Richter ciäkkáduv mield já VIII Mercalli ciäkkáduv mield.
* 1991 – Aalmugregisterkuávdáá mield Suomâ olmoošloho šoodâi paijeel 5 miljovnân.
* 2023 – Käärijä finnij UMK-finalist 539 čyegisid suomâkielâg pitástis *[[Cha cha cha (Käärijä pittá)|Cha cha cha]]* já vuoitij Uđđâ muusik kišto 2023.

## Šoddâmeh
* 1952 – Jouko Öystilä, syemmilâš jieŋâskiärruspellee (j. 2024)
* 1982 – Flavia Pennetta, italialâš oovdiš tennisspellee
* 1997 – Ana Mena, espanjalâš lávloo já čaittâleijee

## Jämimeh
* 805 – De Zong, Tang-dynastia kiäisár (š. 742)
* 824 – Muzong, Tang-dynastia kiäisár (š. 795)
* 832 – Xue Ping, Tang-dynastia kenraal (šoddâmihe ij tiäđust)
* 944 – Lin Ding, kiinalâš kansler (š. 891)
* 1800 – Vito Caravelli, italialâš fysikkár (š. 1735)
* 1999 – Glenn T. Seaborg, ive 1951 Nobel-kemiapalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš kemist (š. 1912)
* 2013 – Heikki Siren, syemmilâš arkkiteht (š. 1918)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kesimáánu 17.

**Kesimáánu 17.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 168. peivi (kárgámive 169. peivi). Ive loopân láá 197 peivid.

## Nommâpeeivih
* anarâš kalender: Piergee
* syemmilâš kalender: Urho

## Tábáhtusah
* 1991 – Maadâ-Afrik jaska apartheid.
* 2025 – Florida Panthers vuoitij jieŋâskiäru Stanley Cup.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* 811 – Sakanoue no Tamuramaro, jaapaanlâš shōgun (š. 758)
* 920 – Yang Longyan, Yang Wu kunâgâs (š. 897)
* 989 – Choe Seungno, korealâš politikkár já tivtâsteijee (š. 927)
* 1031 – Hyeonjong, Goryeo kunâgâs iivij 1009–1031 (Korea) (š. 992)
* 1094 – Seonjong, Goryeo kunâgâs iivij 1083–1094 (Korea) (š. 1049)
* 1870 – Ernst Lohrmann, syemmilâš arkkiteht (š. 1803)
* 1883 – August Boman, syemmilâš arkkiteht (š. 1826)
* 1954 – Bertel Liljeqvist, syemmilâš arkkiteht (š. 1885)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Syeinimáánu 1.

**Syeinimáánu 1.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 182. peivi (kárgámive 183. peivi). Ive loopân láá 183 peivid.

## Nommâpeeivih
* anarâš kalender: Áárun
* syemmilâš kalender: Aaro, Aaron

## Tábáhtusah
* 1796 &ndash; Tennesseest šoodâi Ovtâstum staatâi 16. uásistaatâ.
* 1853 – Tissot vuáđudui.
* 1991 – Varsova litto lopâttui virgálávt Prahast.
* 2006 – Euroop union saavâjođetteijeevuotâ sirdui Nuorttâriijkâst Suomân ive loopâ räi.
* 2013 – Kroatia seervâi Euroop unionân.
* 2019 – Euroop union saavâjođetteijeevuotâ sirdui Romaniast Suomân ive loopâ räi.

## Šoddâmeh
* 1848 – Arvid Genetz, syemmilâš tivtâsteijee já kielâtotkee sehe senaattor iivij 1901–1905 (j. 1915)
* 1879 – Léon Jouhaux, ive 1951 Nobel-ráávhupalhâšume finnim ranskalâš áámmátservihovdâ (j. 1954)
* 1885 – Bertel Liljeqvist, syemmilâš arkkiteht (j. 1954)
* 1961 – Diana Spencer, Wales prinses (j. 1997)

## Jämimeh
* 1950 – Eliel Saarinen, syemmilâš arkkiteht (š. 1873)
* 1971 – William Lawrence Bragg, ive 1915 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim australialâš-brittilâš fysikkár (š. 1890)
* 2024 – Ismail Kadare, albanialâš kirječällee (š. 1936)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Porgemáánu 4.

**Porgemáánu 4.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 216. peivi (kárgámive 217. peivi). Ive loopân láá 149 peivid. 

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Veerá
*syemmilâš kalender: Veera

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* 1859 – Knut Hamsun, ive 1920 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim taažâ kirječällee (j. 1952)
* 1869 – Lydia Lyytikäinen, syemmilâš tivtâsteijee já kirječällee (j. 1947)
* 1901 – Louis Armstrong (”Satchmo”), ovtâstumstaatâlâš jazz-musikkár (j. 1971)
* 1948 – Giorgio Parisi, ive 2021 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim italialâš teoreetlâš fysikkár
* 1961 – Barack Obama, ovtâstumstaatâlâš politikkár, Ovtâstum staatâi 44. president já ive 2009 Nobel-ráávhupalhâšume vyeittee

## Jämimeh
* 1072 – Romanos IV, Bysant väldikode kiäisár iivij 1068–1071 (š. 1030)
* 1875 – Hans Christian Andersen, tanskalâš kirječällee (š. 1805)
* 2024 – Tsung-Dao Lee, ive 1957 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim kiinalâš-ovtâstumstaatâlâš fysikkár (š. 1926)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Porgemáánu 21.

**Porgemáánu 21.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 233. peivi (kárgámive 234. peivi). Ive loopân láá 132 peivid. 

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Speinâ
*syemmilâš kalender: Soini, Veini

## Tábáhtusah
thumb|Amazon meccipuáluh satelliitkooveest
* 1807 – Kisko kirkko puolij.
* 1959 – Havaijist šoodâi Ovtâstum staatâi 50. uásistaatâ.
* 1991 – Latvia šoodâi jiečânâssân.
* 2019 – Amazon meccipuáluh 2019: Brasilia aalmuglâš komovuotâtutkâminstituut almottij, ete Amazon arvevyevdist lijjii eenâb mecipuáluh ko kuássin, ive 2019 ääigi ohtsis paijeel 36 000. Puálui suovâ ulâttij meid São Paulo stuorrâkaavpugân.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* 836 – Wang Zhixing, Tang-dynastia kenraal (š. 758)
* 913 – Tang Daoxi, kiinalâš kenraal (šoddâmihe ij tiäđust)
* 1943 – Henrik Pontoppidan, ive 1917 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim tanskalâš kirječällee (š. 1857)
* 1982 – Sobhuza II, Eswatini ngwenyama iivij 1899–1982 (š. 1899)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Njuhčâmáánu 23.

[thumb|[Nils-Aslak Valkeapää 1960-lovvoost]]
**Njuhčâmáánu 23.** peivi lii gregoriaanlâš kalender mield ive 82. peivi (kárgámive 83. peivi). Ive loopân láá 283 peivid.

## Nommâpeeivih
*anarâš kalender: Aksel
*syemmilâš kalender: Akseli, Selina

## Tábáhtusah
* 1938 – Yrjö Väisälä kaavnâi asteroid 1492 Oppolzer.
* 2024 – Slovakia presidentvaaljâi vuossâmuš jienâstemkerdi uárnejui. Ivan Korčok finnij 42,5&nbsp;% jienâin já Peter Pellegrini 37&nbsp;%. Suoi peesáin jootkân.

## Šoddâmeh
* 1813 – Stephen Douglas, ovtâstumstaatâlâš politikkár (j. 1861)
* 1910 – Akira Kurosawa, jaapaanlâš elleekovestivrejeijee (j. 1998)
* 1943 – Nils-Aslak Valkeapää, sämmilâš taaidâr, tivtâsteijee já jyeigee (j. 2001)
* 1956 – Karen Marie Eira Buljo, tavesämmilâš kirječällee já politikkár
* 1957 – Amanda Plummer, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* 1995 – Victoria Pedretti, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee

## Jämimeh
* 851 – Zhou Chi, Tang-dynastia kansler (š. 793)
* 1022 – Zhenzong, Song-dynastia kiäisár (š. 968)
* 1352 – Chungjeong, Goryeo kunâgâs iivij 1348–1351 (Korea) (š. 1338)
* 1801 – Paavvâl I, Ruošâ kiäisár iivij 1796–1801 (š. 1754)
* 2022 – Madeleine Albright, ovtâstumstaatâlâš diplomaat já Ovtâstum staatâi 64. olgominister iivij 1997–2000 (š. 1937)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1943

**1943** (**MCMXLIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1940-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 3. peeivi – Yrjö Väisälä kaavnâi asteroidijd 2204 Lyyli, 2333 Porthan, 2502 Nummela já 5073 Junttura.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
* Fyysiik – Otto Stern
* Kemia – George de Hevesy
* Kirjálâšvuotâ – ij kihheen
* Ráávhu – ij kihheen
* Talhâstieđâ – Henrik Dam já Edward Doisy

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 14. peeivi – Holland Taylor, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* uđđâivemáánu 24. peeivi – Sharon Tate, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já mannekiin (j. 1969)
* njuhčâmáánu 15. peeivi – Sylvester Stewart, ovtâstumstaatâlâš musikkár, pyevtitteijee já laavlârähtee (j. 2025)
* njuhčâmáánu 19. peeivi – Mario Molina, ive 1995 Nobel-kemiapalhâšume finnim meksikolâš fysikaallâš kemist (j. 2020)
* njuhčâmáánu 23. peeivi – Nils-Aslak Valkeapää, sämmilâš taaidâr, tivtâsteijee já jyeigee (j. 2001)
* njuhčâmáánu 29. peeivi – Diana Hill, uđđâseelandlâš biokemist já professor (j. 2024)
* cuáŋuimáánu 22. peeivi – Louise Glück, ive 2020 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš tihtâčällee já esseečällee (j. 2023)
* kesimáánu 6. peeivi – Richard Smalley, ive 1996 Nobel-kemiapalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš kemist (j. 2005)
* kesimáánu 22. peeivi – J. Michael Kosterlitz, ive 2016 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim brittilâš-ovtâstumstaatâlâš fysikkár 
* syeinimáánu 7. peeivi – Toto Cutugno, italialâš lávloo já laavlârähtee (j. 2023)
* syeinimáánu 22. peeivi – Nils Utsi, taažâsämmilâš čaittâleijee (j. 2019)
* syeinimáánu 26. peeivi – Mick Jagger, brittilâš musikkár (*[[The Rolling Stones]]*)
* porgemáánu 11. peeivi – Pervez Musharraf, pakistanlâš kenraal já Pakistan 10. president (j. 2023)
* porgemáánu 17. peeivi – Robert De Niro, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* porgemáánu 29. peeivi – Arthur B. McDonald, ive 2015 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim kanadalâš astrofysikkár
* čohčâmáánu 30. peeivi – Rauni Magga Lukkari, sämmilâš tivtâsteijee já jurgâleijee
* juovlâmáánu 23. peeivi – Elizabeth Hartman, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee (j. 1987)
* juovlâmáánu 23. peeivi – Harry Shearer, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* juovlâmáánu 23. peeivi – Silvia Renate Sommerlath, Ruotâ roonnig
* juovlâmáánu 24. peeivi – Tarja Halonen, syemmilâš äššivyeijee, politikkár já Suomâ täsivääldi 11. president

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 13. peeivi – Sophie Taeuber-Arp, sveiccilâš multitaaidâr (š. 1889)
* porgemáánu 21. peeivi – Henrik Pontoppidan, ive 1917 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim tanskalâš kirječällee (š. 1857)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh