open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ryevdikuálááš

**Ryevdikuálááš** (*Pungitus pungitus*) lii kyelišlaajâ, mast láá seelgist 7–12 säggid, mut táválumosávt 9.

## Stuárudâh já olgohäämi
Ryevdikuálááš lii 3–5 seenti kukkosâš, harvii paijeel 6 seenti. Ton eellimahe lii 1–3 ive.

## Tiettum já eellimpiirâs
Ryevdikuálááš kávnoo iänáážin Suomâ sisčaasijn já lii raantub čääsi sálttáásvuotân ko ryevdikuálmihâš. Tot lii merkkân täst, et ryevdikuálááš lii evoluutio tááláá tääsist iänááš saivâčäcikyeli, veikkâ tot tiättoo meiddei Tavemeerâpoođâ já Suomâluovtâ riddoin-uv. 

Ryevdikuálááš lijkkoo iälustiđ keessiv rido aldasijn já loppâkeesi tot sirdoo kieŋâlubboid čassijd. Eres uccâkuálái náálá ryevdikuálmihááh láá uáivádâhkyeleh.

## Purrâmâš já šoddâm
Ryevdikuálááh iä rantustâl purrâmâšâs háárán. Toh poreh tom, mii lii kuás-uv kavnuumist. Purrâmâšliiston kuleh saveh, jieškote-uvlágáneh jäävri ponneest iälusteijee suovsah já mááđuh, čielgitävtittemeh, kyele meeinih já kyele čiivgah.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sámi Grand Prix 2023 (album)

**Sámi Grand Prix 2023** lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij njuhčâmáánu 10. peeivi 2023 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Skiärust láá ive 2023 Sámi Grand Prix&nbsp;-kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei pitáh. Skiäru pitáh 1–6 láá juoigâmuásist, já loopah lávlumuásist.

## Pittálisto

## Käldeeh
Anarâš aavis

**Anarâš aavis** lii anarâškielâlâš digiaavis, mon Anarâškielâ servi vuáđudij ive 2023. Aavis almostit uđđâsijd, moh kyeskih sämikuávlun, Suomân, Skandinavian, Euroopân já ubâ maailmân. Anarâš aavis aldan uđđâsijdis tááhust stuárráábij kielâi aavisijd.

## Historjá
Aavis almostuuškuođij njuhčâmáánu 6. peeivi ive 2023. Tot peividuvvoo aainâs-uv kulmii ohhoost já almostittoo nettilostân. Tast ij rahtuu pävirlostâ ollágin.

## Toimâttâhkodde
Anarâš aavis váldutoimâtteijen parga Anarâškielâ seervi mediapargee Fabrizio Brecciaroli. Toimâttâhkoodán kulá suu lasseen Marja-Liisa Olthuis. Pauli Rämö já Tero Riskilä faallâv teknisii torjuu.

## Keejâ meid
* Anarâš-lostâ
* Kierâš
* Loostâš

## Liŋkkâ
* Anarâš aavis

## Käldeeh
Kuškástâh

**Kuškástâh** (*Numenius arquata*) lii Euroop stuárráámus kalâččeijeešlaajâ.

Puárásumos Suomâst riegistum kuškástâh lii lamaš 29 ihheed, 11 mánuppaijeed já 29 peivid puáris. Euroop puárásumos lii ruátálâš kuškástâh, mii lii lamaš 31 ihheed já 6 mánuppaje.

## Stuárudâh
Kuškástâh lii 50–60 cm kukke, já ton suájákejij koskâ lii 80–100 cm.

## Tiettum Aanaar kuávlust
Kuškástâh lii viehâ härvinâš pessimlodde Anarist: Aanaar kuávlust kuškástâh pessee tuše Avveeljuv njálmáduvvâst 2–4 paaráin ihásávt. Máhđuliih pessiimeh láá tábáhtum Kaamâsjuv njálmáduvvâst já Avveel Mielliäävist. Ucjuv pelni (2000–2016) láá tiäđust tuše kyehti áiccus.

## Lasanem
Maneh almostuveh piervâlân cuáŋui-vyesimáánust. Kuohtuuh vaanhimeh läälliv moonijd

## Raavâd
Kuškástâh porá tiivrijd, muldemááđuid, rapuelleid já muorjijd.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Eritrea vaarijn

thumb|300px|Eritrea topografisâš kárttá
Taat lii **listo [[Eritrea]] vaarijn**. Eritrea alemus vääri lii Dega, mii paijaan 3 047 meetter alodâhân.

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Eswatini vaarijn

thumb|250px|Eswatini kárttá
Taat lii **listo [[Eswatini]] vaarijn**. Eswatini alemus vääri lii Mlembe, mii paijaan 1&nbsp;862 meetter alodâhân.

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Laahuleh

**Laahuleh** (*Charadriidae*) lii riddoluudij (*Charadriiformes*) laahkon kalâččeijei (*Charadrii*) vyelilaahkon kullee loddehiäimu, moos kuleh paijeel 60 šlaaijâd. BirdLife Suomi mield šlaajah láá 67. Taan hiäimun kuleh el. puváduvvâš, piiččus, laahul, tuodârlaahul já vuoptâlaahul. Säämist táválumos tain lii piiččus, mii lii ovttuu lyemečuággee skipárin jeegist.

## Olgohäämi já ravâdâs
Laahuleh láá uccâ teikâ koskâmatsâš lodeh, main lii kossâ niske. Toh poreh tiivrijd, mááđuid já eres čielgitävtittemes elleid.

## Vyelihiäimuh já suuvah
* Vanellinae
** *[[Erythrogonys]]*
** *[[Vanellus]]*
* Charadriinae
** Laahuleh *Pluvialis*
** Puváduvviih *Charadrius*
** *[[Thinornis]]*
** *[[Elseyornis]]*
** *[[Peltohyas]]*
** *[[Anarhynchus]]*
** *[[Phegornis]]*
** *[[Keräkurmitsa|Eudromias]]*
** *[[Oreopholus]]*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ryevdikuálmihâš

[pienoiskuva|Ryevdikuálmihâš [Färsuolluuh|Färsuollui postâmeerhâst]]
**Ryevdikuálmihâš** (*Gasterosteus aculeatus*) lii kyelišlaajâ, mast láá seelgist kulmâ čuhâ säägi.

## Stuárudâh já olgohäämi
Ryevdikuálmihâš lii 4–7 senttid kukke, enâmustáá 11 senttisâš. Ton eellimahe lii 1–4 ive.

## Tiettum já eellimpiirâs
Ryevdikuálmihâš lii algâaalgâst meerâst vuálgulâš, já Aanaarjáávrán tot lii šoddâm lovmat ihheed tassaaš, ko jävri lâi vala ohtâvuođâst meerân. Ryevdikuálmihâš kávnoo meid Tiänust já ton uálgijuuvâin.

Ryevdikuálmihâš lijkkoo iälustiđ keessiv rido aldasijn já loppâkeesi tot sirdoo kieŋâlubboid čassijd. Eres uccâkuálái náálá ryevdikuálmihááh láá uáivádâhkyeleh.

## Purrâmâš já šoddâm
Ryevdikuálmihááh iä rantustâl purrâmâšâs háárán. Toh poreh tom, mii lii kuás-uv kavnuumist. Purrâmâšliiston kuleh saveh, jieškote-uvlágáneh jäävri ponneest iälusteijee suovsah já mááđuh, čielgitävtittemeh, kyele meeinih já kyele čiivgah. Ryevdikuálmihááh sättihpa toppiđ motomin joba mátuvuogân-uv.

## Kuuđđâmahe já lasanem

Ryevdikuálmihâš uulât kuuđđâmahan 1–2 ihásâžžân. Ko tot lii finnim olssis hejâmááccuh pajalân, te talle tot väldid olssis reeviir, kuus huksee taammâdmáin piäju, ađai kuáđi, já hokâttâl niŋálâs kyele kuuđđâđ tohon. Ko tot lii finnim niŋálâs kuuđđâđ, te tast maŋa ores vuájálit niŋálâs meddâl já mana kuátásis heđâlmittiđ meeinijd. Mottoom ääigi keejist ores álgá oppeet hokâttâllâđ uđđâ niŋálâs kuátásis já ko tot-uv lii kuuđđâm já meeinih heđâlmittum, já jis kuáti álgá leđe meeinijn tievâ, te talle ores álgá huolâttiđ maajeeldpuátteinis. Koorâid kočâttâm čiivgâin ores ana vala huolâ muáddi oho já jis čivgâ lii kárgám, te tot tuáppee tom njálmásis já čulgâd maasâd kuátán.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Merâkuávskáh

**Merâkuávskáh** (*Haematopodidae*) lii riddoluudij (*Charadriiformes*) laahkon kalâččeijei (*Charadrii*) vyelilaahkon kullee loddehiäimu.

## Tiettum Suomâst
Suomâst tiättoo tuše ohtâ šlaajâ ađai merâkuávská (*Haematopus ostralegus*). Aanaarjäävri Palgâssuollust oinui porgemáánu 3. peeivi 2013 kyevtlove lode merâkuávskátuákki, mii lâi vuoiŋâstmin varrimmäđhistis. Tiänuriddoost lii oinum 12 lode merâkuávskátuákki kesimáánu 29. peeivi 2010. Lintuatlas mield tot lii tuođânálásávt pessim Aanaarjäävri taavaakeččin já máhđulávt Aanaarjäävri viestâruásist. Jieŋâmeerâ riddoost tot lii uáli táválâš já jienniis lodde, mon kal uáiná, jis eelâš Taažâ peln.

## Suuvah já šlaajah
Merâkuávskái hiäimun kulá tuše ohtâ suuhâ, mon nommâ lii meid merâkuávskáh. Šlaajah láá ohtsis 12:
**[[Haematopus leucopodus]]* (Garnot, 1826)
**[[Haematopus ater]]* (Vieillot, 1825)
**[[Haematopus bachmani]]* (Audubon, 1838)
**[[Haematopus palliatus]]* (Temminck, 1820)
**[[Haematopus meadewaldoi]]* † (Bannerman, 1913)
**[[Haematopus moquini]]* (Bonaparte, 1856)
**[[Haematopus ostralegus]]* (Linnaeus, 1758)
**[[Haematopus finschi]]* (G.H.Martens, 1897)
**[[Haematopus longirostris]]* (Vieillot, 1817)
**[[Haematopus unicolor]]* (J.R.Forster, 1844)
**[[Haematopus chathamensis]]* (Hartert, 1927)
**[[Haematopus fuliginosus]]* (Gould, 1845)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Avoseteh (suuhâ)

**Avoseteh** (*Recurvirostra*) lii loddesuuhâ, mii kulá siämmáánommâsii hiäimun.

## Tiettum Suomâst
Suomâst tiättoo tuše ohtâ šlaajâ ađai avoset (*Recurvirostra avosetta*) já Säämist tot lii oinum Čaarmâuáivái Läävdisčielgist vyesimáánust 1991. Lode njune lii čuuvtij kaavren pajaskulij já tot tiäđust-uv muštâl lode purâdemvuovijn njeešist.

## Šlaajah
Taan suuhân kuleh neljâ šlaajâ:
* *[[Recurvirostra avosetta]]* (Linnaeus, 1758)
* *[[Recurvirostra americana]]* (J.F.Gmelin, 1789)
* *[[Recurvirostra novaehollandiae]]* (Vieillot, 1816)
* *[[Recurvirostra andina]]* (Philippi & Landbeck, 1861)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vilna

**Vilna** () lii Liettua uáivikaavpug eennâm maadânuorttii uásist, kost Vilniajuuhâ já Nerisjuuhâ ovtâstuveh. Kaavpugist ääsih suulân 630&nbsp;000 olmožid.

Vilna tobdoo ton puáriskaavpug tiet, mii lii ohtâ Euroop vijđásumos já pyeremusávt siäilum puáriskaavpugijn. Vilna nomâttui ive&nbsp;2009 Euroop kulttuuruáivikaavpugin. Euroop eennâmtieđâlâš koskâčuogâstâh lii Vilna alda, suulân 26 kilomeetterid tavas.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lavgâlodde

**Lavgâlodde** (*Limosa lapponica*) lii stuorrâ riddolodde. Tot lii varrimlodde, kote juávdá Suomân vyesimáánust já vuálgá čohčâmáánu loopâst.

Puárásumos Euroopist riegistum lavgâlodde lii lamaš eŋlandlâš, mii lâi 31 ihheed já 4 mánuppaje puáris. Suomâst lijjii 87 lavgâlodded riegistum ive 2004 loopâ räi.

## Nommâ
Lavgâlodde lii tuákkilodde aainâs varrimmađhij ääigi já tot lii uážum noomâs tast, ko tot páimá jieijâs noomâ uáli jotelávt: "lavg-lavg-lavg-lavg-lavg-lavg...".

## Stuárudâh já olgohäämi
Lavgâlodde lii 37–39 cm kukke. Ton suájákejij koskâ lii 70–80 cm. Njune kukkodâh lii 8,5–10 cm. Lavgâlode kuhes njune lii ucánjihhii pajaskulij kaavren já aainâs kiđđuv ores lodde čielgâsávt ruápsáá veeški ivneest. Niŋálâs lii tuše ucánjihhii ooraans ivneest, mut tast lii váhá kuhheeb njune ko orásist.

## Varriistâllâm
Syeinimáánu pelimuddoost álgá čohčâvärrim, mii pištá kidâ roovvâdmáánu aalgân já mittomeerrin láá Viestâr-Euroop já Afrik riddokuávluh. Tain lodeh tálvásteleh já ko puátá oppeet kiđđâ, te talle toh tolliitteh tavas. Nuorâ lodeh pääcih kuittâg vala tálvástâllâmsojijdis aainâs oovtâ ihán já puátih iäskán ive keččin kesisojijdis.

## Tiettum Säämist
Lavgâlodde lii härvinâš pessimlodde Ucjuv peln já viehâ härvinâš pessimlodde Aanaar peln. Pessiimeh tábáhtuveh Ucjuuvâst Kaalduáivi já Paištuoddâr meccikuávluin já Aanaar peln Vääččir meccikuávlu taveoosijn, sehe Lemmee aalmuglâšmeeci kuávluin. Pyeremustáá lavgâlodde kuáhtáá vyesimáánu loopâst Kärigâsnjaargâ Ailigâs pygályskäärdi aldasijn, ko toh láá varriistâlmin pessimsojijdis Säämi tuodârkuávloid já Ruošâ tuundran.

## Lasanem já pessim
Kivâdijn lodde jiänáttâl kirdedijn äŋgirávt "lyyde-lyyde-lyyde...". Lavgâlode piervâl lii tuše siemin kope kuolbânist tâi luhteemievtâ alne, mon tot lii skođâstâm ovsijguin, lostâiguin já jáhálijguin. Monnim tábáhtuvá kesimáánu aalgâst já tijpâlávt maneh láá nelji, moh láá ooliivruánáá ivneest čapis tiälhuiguin. Kuohtuuh vaanhimeh läälliv oovtâst kulmâ oho já ubâ peerâ piso čuákist tassaaš ko uđâgááh kirdeleh.

## Raavâd
Lavgâlode ravâdin láá čääsi uccâ iäláneh, mááđuh já tivreh.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 1980 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1980|Ive 1980 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 1 072 valastâlled (840 almajid já 232 nisonid) 37 enâmist, kiäh kištottâllii 38 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Nuorttâ-Saksa (23 mitalid), mut Sovjetlitto vuoitij eenâb kollemitalijd. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 22 mitalid: 10 kollemitalid, 6 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Eric Heiden vuoitij vittâ kollemiitaal Lake Placid tälviolympialijn ive 1980.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Ive 1976 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1976|Ive 1976 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 1 123 valastâlled (892 almajid já 231 nisonid) 37 enâmist, kiäh kištottâllii 37 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 27 mitalid: 13 kollemitalid, 6 silbâmiitaal já 8 pronssimitalid.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Margit Schumann vuoitij oovtâ kollemiitaal Innsbruck tälviolympialijn ive 1976.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Ive 1964 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1964|Ive 1964 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 1 091 valastâlled (892 almajid já 199 nisonid) 36 enâmist, kiäh kištottâllii 34 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 25 mitalid: 11 kollemitalid, 8 silbâmitalid já 6 pronssimiitaal.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Sixten Jernbergl vuoitij kyehti kollemiitaal Innsbruck tälviolympialijn ive 1964.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Ive 1960 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1960|Ive 1960 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 665 valastâlled (521 almajid já 144 nisonid) 30 enâmist, kiäh kištottâllii 27 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 21 mitalid: 7 kollemitalid, 5 silbâmiitaal já 9 pronssimitalid.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Helmut Recknagel vuoitij oovtâ kollemiitaal Squaw Valley tälviolympialijn ive 1960.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Ive 1968 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1968|Ive 1968 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 1 158 valastâlled (947 almajid já 211 nisonid) 37 enâmist, kiäh kištottâllii 35 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 14 mitalid: 6 kollemiitaal, 6 silbâmiitaal já 2 pronssimiitaal.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Toini Gustafsson vuoitij kyehti kollemiitaal já oovtâ silbâmiitaal Grenoble tälviolympialijn ive 1968.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Ive 1972 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1972|Ive 1972 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 1 006 valastâlled (801 almajid já 205 nisonid) 35 enâmist, kiäh kištottâllii 35 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 16 mitalid: 8 kollemitalid, 5 silbâmiitaal já 3 pronssimiitaal.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Ondrej Nepela vuoitij oovtâ kollemiitaal Sapporo tälviolympialijn ive 1972.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Avoseteh

**Avoseteh** (*Recurvirostridae*) lii riddoluudij (*Charadriiformes*) laahkon kalâččeijei (*Charadrii*) vyelilaahkon kullee loddehiäimu.

## Tiettum Suomâst
Suomâst tiättoo tuše ohtâ šlaajâ ađai avoset (*Recurvirostra avosetta*) já Säämist tot lii oinum Čaarmâuáivái Läävdisčielgist vyesimáánust 1991. Lode njune lii čuuvtij kaavren pajaskulij já tot tiäđust-uv muštâl lode purâdemvuovijn njeešist.

## Suuvah
Avosetij hiäimun kuleh kulmâ suuvâ:

* Pievrihlodeh (*Himantopus*)
* Avoseteh (*Recurvirostra*)
* *Cladorhynchus*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Edvard Wilhelm Borg

**Edvard Wilhelm Borg** () lâi syemmilâš kirkkohiärrá já vuossâmuš olmooš maailmist, kote čođâlditij anarâškielâ totkos.

## Eellim
Edvard Wilhelm Borg šoodâi Pyhäjokist uđđâivemáánu 6. peeivi 1830, čaalij pajeuáppen cuáŋuimáánu 21. peeivi 1851 já vihkui pappân Kuopiost juovlâmáánu 14. peeivi 1853. Sun vihkui vuossâmuu keerdi cuáŋuimáánu 20. peeivi 1856 Hilma Johanna Malmbergáin, paasij leskân cuáŋuimáánu 10. peeivi 1877 já naajâi uđđâsist uđđâivemáánu 13. peeivi 1878 kálgu-uámikkâsâs obbijn Wilhelmina Malmbergáin. Párnááh sust lijjii oovce, kiäin kulmâ láá šoddâm Anarist, kulmâ Ucjuuvâst já loopah Raahest já Vaasast. Siämmáá ive ko sun varrij Ucjuuhân ađai 1860, jaamij suu Matti-kaandâš, kote hävdidui Aanaar Hävdieennâmsuollui. Edvard Wilhelm Borg jaamij Oulust uđđâivemáánu 13. peeivi 1910 oho paijeel kähcilovihásâžžân.

## Pargo
Edvard Wilhelm Borg varrij Anarân 2.4.1856 hoittáđ Aanaar kappallâš koskâpaje särnideijee virge, nomâttui Aanaar kappallâžân 3.4.1857 já čođâlditij pastor totkos 17.3.1858. Kappallâš virge lasseen sun hoittái Ucjuv kirkkohiärá sajasâšvuođâ, jeđe sirdâšui Ucjuuvâ kirkkohiärrán 2.2.1860. Ucjuuhân moonnâm maŋa sun tobbeen läddingis hoittái Aanaar kappallâš sajasâšvuođâ ive 1967 aalgâ räi, mon maŋa sun jieijâs ucâmuš maŋa peesâi Raahe Saloisii servikode sajasâškirkkohiärrán, nomâttui tobbeen ive 1868 kirkkohiärá viirgán, jeđe vala ruávást viirgán Pieksämäki servikoddeest 1873. Sun tooimâi meiddei Aanaar-Ucjuuvâ virgálâš puákutteijen 29.4.1856–1.1.1867 koskâsâš ääigi.
     
Edvard Wilhelm Borg lâi ton-uv tááhust merhâšittee olmooš, et sun lâi vuossâmuš olmooš maailmist, kote čođâlditij anarâškielâ totkos já finnij “kijtettettee” tuođâštus 20.2.1858 aanaarkielâ tááiđust professor Elias Lönnrotist. Siämmáálágán tuođâštus sun finnij meiddei orjâlâškielâ tááiđust 4.9.1860. Ereslasseen sun raahtij vistetavlu *Andogas vuođa oppa* (Avdâgâsvuođâ oppâ) mii teddilui Helsigist 1857. Borg lâi Säämist 11 ihheed, mon äigin sun kiergânij rähtiđ *Anar sämi kiela Aapis kirje*, mast láá siijđoh 93 já mii toolâi sistestis meiddei tuáhtár Martti Lutherus *Ucca Katkismus*. Kirje teddilui Oulust 1859 já ton rähtimist sust lâi iššeen já kielâmiäštárin Jormo-Hendrih (Heikki Mattus, 1838–1926). *Aapis kirje* lii nubben puárásumos anarâškielâlâš olgosadaldâh.

Edvard Wilhelm Borg čoskui *Pyhän Olavin Tähdistön Ritarin* (Pase Vuáláppáá Täsnijuávhu Ritarin) 25.1.1868. Sun tooimâi meiddei Oulu lääni máddááosij kansaškovlâi tärhisteijen ivij 1.5.1868–1.4.1883 koskâsâš ääigi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Victor J. Glover

pienoiskuva|Victor J. Glover ive 2014
[pienoiskuva|Kooveest čižetpeln: NASA-astronauteh [Christina Hammock Koch, Victor J. Glover já Reid Wiseman sehe CSA-astronaut Jeremy Hansen]]
**Victor J. Glover** (š. cuáŋuimáánu 30. peeivi 1976 Pomona, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš astronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Christina Hammock Kocháin, Reid Wisemanáin já Jeremy Hansenáin.

## Eellim
Victor J. Glover lii šoddâm já rávásmâm Pomonast, Kaliforniast. Sun lii suuvâs vuosmuš akateemlâš olmooš. Glover luuvâi insnerin California Polytechnic State University -nommâsii ollâopâttuvâst, kost sun valmâštui kandidaatin ive 1999. Tastmaŋa sun lii valmâštum maisterin kulmii iivij 2007, 2009 já 2010.

Victor J. Glover lii naaijâm Dionna Odom Gloveráin. Sunnust láá nelji nieidâ.

## Karrieer
Victor J. Glover väljejui NASA astronautluokan kesimáánust 2013. Sun finnij NASA-škovlim valmâšin ive 2015.

Glover tuáimá tääl pilottin já nubben komendeijen SpaceX Crew Dragon -komovuotâskiijpâst, mon nommâ lii Resilience já mii paččui skammâmáánu 15. peeivi 2020. Sun tooimâi meid almugijkoskâsii komovuotâsajattuv kirdeminsnerin kirdemvuárust 64. Sun lii eromâš hárjánâm kirdee, kote lii kirdám paijeel 3 000 kirdemtijmed paijeel 40 kirdemmašináin, paijeel 400 kirdemtoorjâskiijpâkirdemid já 24 taištâlemkirdemid (cuáŋuimáánu 2023 räi).

## Kirjeh
* Glover, Victor J. (2012). Talking Back: Weapons, Warfare, and Feedback. BiblioScholar Dissertations. ISBN 978-1286863367.

## Fáádást eres soojijn

* Victor Glover Twitterist

## Käldeeh
Serie B 1974–1975

**Serie B 1974–1975** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 43. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 29. peeivi 1974 já nuuvâi kesimáánu 26. peeivi 1975.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 3 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Piemontest, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Macrhest, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Campaniast, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Sisiliast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1975–1976
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1975–1976

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

### Lasespeelah

Verona pajanij Serie A:n.

Reggiana paasij Serie B:n.

## Käldeeh
Serie B 1976–1977

**Serie B 1976–1977** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 45. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 26. peeivi 1976 já nuuvâi syeinimáánu 3. peeivi 1977.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Macrhest, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Sardiniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1977–1978
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1977–1978

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

### Lasespeelah
;Puátuseh


;Tavlustâh

Atalanta já Pescara pajanii Serie A:n. Cagliari paasij Serie B:n.

## Käldeeh
Christina Hammock Koch

pienoiskuva|Christina Hammock Koch ive 2018
[pienoiskuva|Kooveest čižetpeln: NASA-astronauteh Christina Hammock Koch, [Victor J. Glover já Reid Wiseman sehe CSA-astronaut Jeremy Hansen]]
**Christina Hammock Koch** (š. uđđâivemáánu 29. peeivi 1979 Grand Rapids, Michigan, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš insner já nissoonastronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Reid Wisemanáin, Victor J. Gloveráin já Jeremy Hansenáin.

## Eellim
Christina Hammock Koch šoodâi Michiganist já rávásmij Tave-Carolinast. Sun luuvâi šleđgâtekniik já fyysiik Tave-Carolina uásistaatâollâopâttuvâst, mast sun valmâštui kandidaatin ive 2001 já maisterin ive 2002.

Suu astoäigitoimáid kuleh el. miällum, värikuárŋudem, jooga, kaččâm já mađhâšem.

## Karrieer
Christina Hammock Koch lii ohtâ enâmustáá hárjánâm NASA-astronautijn. Sun uásálistij NASA Academy -ohjelmân Goddard Space Flight Centerist (GSFC) ive 2001 já poorgâi GSFC:st šleđgâinsnerin ivij 2002–2004. Sun väljejui kesimáánust 2013 ohtân NASA 21. astronautluoka jesânin. Taah jesâneh láá käävcis. Sun lii lamaš fáárust kulmii Almugijkoskâsii komovuotâsajattuvâst tutkâmušmaađhijn numerijn 59, 60 já 61. Suu tutkâmmaađhijn kuávdáš syergih láá lamaš sevŋis amnâs totkee Alpha-magneetspektrometri pyeredem, proteinčalmai šoddâdem lekittâstutkâmuš várás já biologisij 3D-printterij testam kođosij printtiimân tiäduttes tiileest. Hammock Koch lii toohâm kuttâ komovuotâväzzim, main kulmâ láá lamaš vuossâmuuh nisonij komovuotâväzzimeh. Sun lii viättám komovuođâst 328 peivid (ovdil Artemis II -mánudâšmääđhi).

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
Juovlâmáánust 2020 Christina Hammock Koch šoodâi Tave-Carolina uásistaatâollâopâttuv kunneetuáhtárin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Yungmiqu

**Mihkku Heandarat Laiti** ađai **Yungmiqu** (š. porgemáánu 1. peeivi 2002) lii sämmilâš pyevtitteijee já ráppájeijee, kote ráppáá orjâlâškielân já suomâkielân. Sun ovtâstit jieijâs muusikist korrâ ráp-muusik nuotâid elektronlii muusik elementáid.

## Diskografia
### Skiäruh
* 2023 – *[[Mo Don Oainnát Máilmmi]]*
* 2025 – *[[Chapter (Yungmiqu album)|Chapter]]*

### EP-skiäruh
* 2020 – *[[XIV// (Yungmiqu já Jezebro album)|XIV//]]*  oovtâst Jezebroin

### Nurâldâhskiäruh
Yungmiqust láá pitáh meid čuávuváin skiäruin:
* 2021 – *[[Mánáidmeannu]]*, pitáiguin *Gávpereaisu* já *Dolkan*
* 2023 – *[[Sámi Grand Prix 2023 (album)|Sámi Grand Prix 2023]]*, pittáin *Cokka gávtti!* oovtâst Jezebroin

### Singleh
* 2019 – *Lihkkus It Dovdda Mu*
* 2019 – *Acid Rain*
* 2020 – *Vuordi Áigi Lea Guhki*
* 2020 – *Hoerror 404* oovtâst Jezebroin
* 2020 – *Maid Jos It* oovtâst Ailu Vallein
* 2020 – *Tarinoita Eläintarhasta*
* 2020 – *Mana Neavrai (Vitun Ämmä)* oovtâst Jezebroin
* 2020 – *Agálaččat*
* 2020 – *Gos Lippis* oovtâst Jezebroin já Ailu Vallein
* 2021 – *Ruoktu*
* 2021 – *Keski C*		
* 2021 – *Suohpan* oovtâst Anna Morottajain já Niillas Holmbergáin
* 2022 – *HOLYFUCK*
* 2023 – *Cokka gávtti!* oovtâst Jezebroin
* 2024 – *Šamána* oovtâst Amocáin

## Filmografia
* 2021 – *Talent Suomi*
* 2023 – *[[Guovssahasaid ráppár]]*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Serie B 1982–1983

**Serie B 1982–1983** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 51. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 12. peeivi 1982 já nuuvâi kesimáánu 25. peeivi 1983.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 6 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Apuliast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Toscanast, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Molisest já 1 juávkku Campaniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1983–1984
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C1 1983–1984

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

### Lasespeelah
;Puátuseh


;Tavlustâh

Catania pajanii Serie A:n. Cremonese já Como paccii Serie B:n.

## Käldeeh
Serie B 1959–1960

**Serie B 1959–1960** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 28. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 20. peeivi 1959 já nuuvâi kesimáánu 19. peeivi 1960.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Venetost, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Sardiniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1960–1961
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1960–1961

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

### Lasespeelah
;Puátuseh


;Tavlustâh

Simmenthal-Monza já Venezia paccii Serie B:n.

## Käldeeh
Jeremy Hansen

pienoiskuva|Jeremy Hansen ive 2009
[pienoiskuva|Kooveest čižetpeln: NASA-astronauteh [Christina Hammock Koch, Victor J. Glover já Reid Wiseman sehe CSA-astronaut Jeremy Hansen]]
**Jeremy Roger Hansen** (š. uđđâivemáánu 27. peeivi 1976 London, Ontario, Kanada) lii kanadalâš astronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Christina Hammock Kocháin, Victor J. Gloveráin já Reid Wisemanáin.

## Eellim
Jeremy Hansen lii šoddâm Londonist, Kanadast, mut sun viettij pärnivuođâs eennâmtáálust Ailsa Craig aldasijn. Tastmaŋa sun varrij Ingersollân, kost sun juuđij Ingersoll District Collegiate Institute -nommâsii luvâttuv. 

Jeremy Hansen lii naaijâm, já sust láá kulmâ párnáá.

## Karrieer
Jeremy Hansen lii komovuotâsyergi luándutiettuu kandidaat já fyysiik maister. Sun lii tutkâm satelliitčuávvum vijđeskovesatelliitijgijn. Sun lii meid škovlim NASA astronautluoka. Sust lii taištâlemkirdee škovliittâs. Sun lii uásálistám kuovđâšmohjelmân já viättám eennâm vyelni kuttâ peeivi. Ton lasseen sun lii uásálistám merâtutkâmohjelmân, mii valmâštâl astronautijd komovuotâmáátkán.

## Tubdâstâsah
10521 Jeremyhansen -nommâsâš asteroid lii finnim noomâs Jeremy Hansen mield.

## Fáádást eres soojijn

* Jeremy Hansen Twitterist

## Käldeeh
Jupiter Icy Moons Explorer

thumb|300px|JUICE-konsept
**Jupiter Icy Moons Explorer** ađai **JUICE** () lii rakkeet, mon ulmen lii tutkâđ Jupiter jieŋâmáánuid. Juice lii ESA stivrim haahâ, moos uásálisteh NASA, JAXA (The Japan Aerospace Exploration Agency) já Israel komovuotâornijdume. Tot lii vuosmuš stuorrâ luoka missio ESA Cosmic Vision -ohjelmist.

## Pääččim
Euroop komovuotâornijdume ESA () paajij cuáŋuimáánu 14. peeivi 2023 Jupiter jieŋâmáánuid totkee rakkeet Jupiter Icy Moons Explorer Ranska Guayanast tijme 15:15 Suomâ ääigi. Rakkeet pääččim puovtij čuávvuđ njuolgâvuolgâttâssân ESA jieijâs TV:st. Taat lâi vuosmuš tohe ESAn, ko tot ulâttij tutkâmušâidis jiečânávt olgoláá komovuotân ko Mars-planetân.

## Kirdemmätki
Rakkeet kirdemmätki merisajasis pištá käävci ihheed. Tot kirdá Eennâm já Venus lappâd Jupiterân. Ko rakkeet jorá Jupiter pirrâ, tot kirdá vistig 35 kerdid stuorrâ máánui lappâd ovdilgo tot molso juurrâmrađe Ganymedesân.

## Tutkâmulmeh
ESA mield tutkâmmääđhist Jupiter máánoid láá čuávuvááh tutkâmulmeh:
* Lii vyerdimist, et Jupiter jieŋâmáánuin láá aasees vyelni väldimeerah. Ohtân tutkâmulmen lii tutkâđ, magareh taah väldimeerâi maailmeh láá, mon kieŋâleh jieŋâvuálásiih meerah láá já maggaar rááhtus tain lii. Ohtân ulmen lii meid tiettiđ, lii-uv čääci toi siste sálttáás vâi njaalgâ čääci. Tutkâmuš čielgee meid orroomtiilijd, moh vaigutteh meeráid já jieŋâasan já smavvâ áimukerdijd.
* Ganymedes lii piäiváškode stuárráámus máánu, stuárráb ko Pluto já Merkurius, já tast lii jieijâs magneetkieddi. ESA totká, mondiet taat Jupiter máánu lii nuuvt eromâš. ESA taha viärdádâllee tutkâmuš Jupiter kuulmâ čäcimaailmist, mast váldutiäddu lii Ganymedesist, mon tiäđuh viärdádâllojeh Europa- já Callisto-máánoid. Komovuotâskiijpâst láá love instrumentid, moh pyehtih mittediđ Ganymedes juurrâm, tiädduvyeimi, häämi, siskáldâs ráhtus já magneetkiedi. Tutkain meiddei puáhtá keččâđ jieŋâase siisâ suullân oovce kilomeetter kieŋŋâlvuođâ räi.
* Kuálmád tutkâmkoččâmuš kuáská eellim ucâmân: lii-uv Jupiter systeemist kuássin lamaš eellim, já jis lii, te kost já kuás, já puávtáččij-uv tobbeen ain leđe eellim? Eellim lii jiäráskittee koččâmuš eidu väldimeerâi uáinust.
* Niäljádin totkoo, maht Jupiter mokkáás komovuotâpiirâs hämmee ton aldapirrâs.
* Viđâdin čuolmân lii, maggaar vuáruvaiguttâs lii Jupiter já ton máánui kooskâst – já moin naalijn máánuh láá vuáruvaiguttâsâst koskânis.
* Kuđâdin totkoo, magareh planeteh láá kaasujietânâsplaneteh já magareh proseseh stivrejeh Jupiter šooŋâid, kemia já šoŋŋâduv já moin naalijn toh muttojeh aigij mield taansorttâsii jietânâsplanetist?
* Čiččâd koččâmuš lii almolub já tot koijâd, heiviiččij-uv Jupiter myensterin kaasujietânâssysteemáid jyehi saajeest kosmosist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Reid Wiseman

pienoiskuva|Reid Wiseman ive 2015
[pienoiskuva|Kooveest čižetpeln: NASA-astronauteh [Christina Hammock Koch, Victor J. Glover já Reid Wiseman sehe CSA-astronaut Jeremy Hansen]]
**Gregory Reid Wiseman** (š. skammâmáánu 11. peeivi 1975 Baltimore, Maryland, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš astronaut, kote cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin.

## Eellim
Reid Wiseman lii šoddâm Baltimorest, Ovtâstum staatâin. Sun luuvâi insnerin Johns Hopkins University -nommâsii ollâopâttuvâst, kost sun valmâštui maisterin ive 2006.

Reid Wiseman lâi naaijâm Carroll (Taylor) Wisemanáin, mut Carroll jaamij ive 2020. Sunnui lává šoddâm kyehti nieidâ.

## Karrieer
Reid Wiseman lii uásálistám Almugijkoskâsii komovuotâsajattuv kirdemân 40/41 já lamaš komovuođâst ihepele vyesimáánust 2014 skammâmáánu 2014 räi. Sun lii toimâm meid astronauttoimâttuv () hovdân kyehti ive juovlâmáánust 2020 skammâmáánun 2022. Sun jooskâi taan pargoost, tastko sun halijdij maassâd kirdemáid.

### Artemis II
Cuáŋuimáánu 3. peeivi 2023 Reid Wiseman väljejui Artemis II -mánudâšmääđhi astronautin oovtâst Christina Hammock Kocháin, Victor J. Gloveráin já Jeremy Hansenáin. Wiseman tuáimá meid Artemis II -kirdemvuáru komendeijen.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jeʹvida

**Jeʹvida** lii ive 2023 almostum nuorttâlâškielâg tievâkukkosâš elleekove, mon lává čáállám Katja Gauriloff já Niillas Holmberg. Gauriloff lii meid stivrim tom. Jeʹvida lii čapisvielgis elleekove, mii muštâl elimist nuorttâlij asâttâhškoovlâst. Elleekove vuosâeehid lâi kesimáánust 2023 Tribeca elleekovefestivaalist New Yorkist. Suomân elleekove poođij elleekoveteatteráid čohčâmáánust 2023.

Je’vida lii fiktiivlâš elleekove, mutâ ton tyehin láá maaŋgah muštâlusah já mainâseh. Gauriloff lii kuullâm muštâlusâid suu jieijâs huolhijn, mutâ meiddei ulmuin Čevetjäävrist. Toh láá vaiguttâm Gauriloffân já láá siämmást muttám suu. Muštâlusah eromâšávt asâttâhaaigijn uáinojeh meiddei elleekooveest. Elleekove fáddá lii-uv eidu tot, maht asâttâhargâ vaaigut suhâpuolvâi čoođâ.

## Čaittâleijeeh

## Plaakaat
Je’vida plaakaat, mon raahtij Pauliina Heikkinen, vuoitij plaakaatkišto ive 2024 Espoo Ciné -elleekovefestivaalist. Kišto vyeittee valjij kovetaaidâr Teemu Keisteri ađai ive 2024 Suomâ Euroviisui ovdâsteijee.

## Keejâ meid
* Máánu meeci Kaisa

## Käldeeh
Kri-kri

**Kri-kri** (meiddei **kreetâlâš vildâkaiccâ**) (*Capra aegagrus creticus*) lii uhkevuálásâš já härvinâš vildâkaaicâ (*Capra aegagrus*) vyelišlaajâ, mii tiättoo Kreika Kreeta suollust já muádi ucceeb suollust ton paaldâst. Tot lii meiddei máhđulâš, ete näälih láá puáttám vildáskâm lojekaaicâin. Oskomusâi mield kri-kri puohtui Kreetan minolij fáárust.

## Taksonomia
Kri-kri lii onnum vildâkaaicâ (*C. aegagrus*) vyelišlaaijân. Maŋeláá rahtum molekulaarisij analyysij vuáđuld sáttá leđe, ete nääli lii kuittâg puáttám vildáskâm lojekaaicâin (*C. hircus*). Näälih láá meid siähánâm ton maŋa lojekaicâiguin. Kri-kri lii juohhum motomijn ohtâvuođâin kuulmâ šlaajân: *cretica*, *pictus* já *dorcas*.
pienoiskuva|left|Ores
[pienoiskuva|left|Niŋálâs [Samariá ävži|Samariá äävžist]]
## Stuárudâh já olgohäämi
Oráseh láá stuárráábeh ko niŋálâsah. Oráseh teddih 26–42&nbsp;kg, já toi sevealodâh lii 60&nbsp;cm. Niŋálâsâi sevealodâh vist lii 45&nbsp;cm. Kuohtui roppâ lii suullân 90&nbsp;cm kukke. Niŋálâsâi tuurhâ ivne lii ruškâd. Oráseh láá ruškâdeh keessiv já ránáseh tälviv. Orásijn láá meiddei čapis soksâmeh seelgist, ertpeelijn, ärdest já juolgij ovdâuásist. Orásij muáđuh láá čappâdeh, já tain lii čapis siämu. Niŋálâsâin ij lah siämu, já muáđuin tain lii säärgis, mii jotá čoolmijn njune räi. Roopâ vyelipeeli já juolgij monnjâuási láá vielgâdeh. Niŋálâsâin já orásijn láá čuárvih, moh láá niŋálâsâst ucebeh. Čoorvij kukkodâh lii orásist 90&nbsp;cm já niŋálâsâst 33&nbsp;cm. Kri-kri čuárvih láá tävgilágáneh.

Kri-kri sulâstit eenâb vildâkaaicâ ko lojekaaicâ. Kri-kri lii kuittâg ucceeb ko vildâkaiccâ já mottoom verd ivnáb.

## Tiettum já eellimpiirâs
Kri-kri tiättoo tuš Kreeikan kullee Kreeta suollust sehe muádi asâmettum uccâ suollust ton oovdâst, om. Iraklion oovdâst leijee Díast já Néa Kydonía oovdâst leijee Ágioi Theódoroist. Nannaam-Kreetast kri-kri iälust ruáttáás Lefká Óri váráduvvâst, já tot kuátu tuš iho, mon suujâst kri-kri uáinoo harvii luándust. Ovdâmerkkân Lefká Óri váráduvvâst leijee Samariá äävžist iälustii 2000-lovo aalgâst suullân 300 kri-krid, mutâ tobbeen-uv šlaajâ lii oinum uáli jo harvii.

## Eellimvyevih
Kri-krih táválávt joteh uccâ juávhuin, moid kuleh 2–5 ohtâgâs. Stuárráábáid čurruid pyehtih kuullâđ joba 34 ohtâgâssâd. Rävis oráseh joteh távjá ohtuu. Ravâdin kri-krih kevttih šadoi veerdid já versoid, sinoid sehe muorâi já miestui loostâid. Toh poreh táválávt iđedist já ehidist. Loppâpeeivi toh viettejeh juovâi já kuovđâšmij syejeest.

## Lasanem
Kri-krih lasaneh roovvâdmáánu já skammâmáánu kooskâst. Niŋálâs kuáddá oovtâ čiivgâ häävild, já čuávjum pištá 148–160 peivid. Enni njoomât 6 mánuppaje. Niŋálâsah láá suhâjuátkimavveest 2–2,5&nbsp;ive ahasâžžân já oráseh 1,5–3&nbsp;ive ahasâžžân.

## Uhkeh, suojâlem já olmooš
Minolâš kulttuur taiđust kri-kri lâi pivnohis teema. Nääli ij lah onnum Kreeta endeemlâš šlaaijân. Tot puohtui suollui máhđulávt minolij fáárust. Šlaajâ lâi miäcástum masa suhâjämimân, já tááláá ääigi tot lii Kreeta härvinumos ellee. Vala ive&nbsp;1960 šlaajâ nääli lâi váhá vuálá 200 ohtâgâssâd. Taan ääigi toh láá vissâ vuálá 2&nbsp;000. Nääli uhken lii ruossâlistem lojekaicâiguin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Harriet Nordlund

**Gerd ''Harriet'' Linnéa Nordlund** (čohčâmáánu 20. peeivi 1954 Nautijaur, Juhâmokke, Ruotâ – cuáŋuimáánu 19. peeivi 2023 Ekerö, Tukholma, Ruotâ) lâi juulevsämmilâš čaittâleijee, kietâčällee já kirječällee. Nordlund lâi meid ohtâ Dálvadis-teatter vuáđudeijein, ko teatter vuáđudui ive 1971. Toos lasseen sun tooimâi Beaivváš Sámi Našunálateáhter teatterhovdân iivij 2003–2006.

## Eellim
Gerd Harriet Linnéa Nordlund šoodâi čohčâmáánu 20. peeivi 1954 Nautijaurist, Juhâmohheest, Ruotâ peln. Suu vaanhimeh láin puásuiulmuuh. Sun lâi tuše 7-ihásâš, ko sun vuolgâttui asâttâhškoovlân tave-Ruotâst.

Sun čäliškuođij jo nuorrân. Ovdâmerkkân sun čaalij 15-ihásâžžân pitá *Samtal med dig*, mii vuolgâttui televisiost Ruotâst Sverige TV1-kanavast ive 1969. 17-ihásâžžân Nordlund varrij Tukholman luuhâđ teatteruápuid. Tobbeen sun juuđij Staatâ teatterškoovlâ () iivij 1973–1976.

1980-lovo rääjist Harriet Nordlund pelikyemi lâi ruátálâš čaittâleijee Gustav Levin (š. 1952). Sunnui šoddáin kyehti nieidâ: vuossâmuš ive 1982 já nubbe ive 1985.

## Karrieer
Nordlund poorgâi čaittâleijen ei. Orionteaternist, Turteaternist, Uppsala kaavpugteatterist, Gottsunda Teaternist, Norrbottensteaternist, Tukholma kaavpugteatterist, Dálvadis já Beaivváš Sámi Našunálateáhterist. Maŋeláá Nordlund poorgâi Gävle aalmugteatterist. Kiđđuv 2009 sun algâttij Juhâmohe kulttuur- já astoäigihovdân.

Nordlund heiviittij paijeel 14 čaitâlmid já čaalij jieš čiččâm čaitâlmid. Iivij 1971–1985 sun tooimâi Dálvadis teatter taiđâlâš hovdân já iivij 2003–2006 sun tooimâi Beaivváš Sámi Našunálateáhter teatterhovdân. Nordlund toomâi meid läiđejeijen porgemáánust 1990 Sveriges Radio P1 *Sommar-*radio-ohjelmist.

## Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah
Ive 2009 Nordlund vuoitij Biret Elle -muštopalhâšume pargostis raajij rasta, ko tot lii ovdedâm sämikulttuur. Ive 2016 sun vuoitij siämmáá suujâ tiet sehe Såhkie kunneepalhâšume já Ubmejen Biejvieh -kunneepalhâšume.

Ive 2017 sun já Ann-Helen Laestadius láin iävtukkâssân Norrland kirjálâšvuotâpalhâšume uážžon párnái- já nuorâikirjálâšvuođâ luokkaast oovtâst Madeleine Bäckáin, John Holmvalláin já Mirja Ungein. Palhâšume vuoitij Laestadius kirjestis *Tio över ett*.

## Filmografia (uási)
### TV-rááiđuh teikkâ -elleekoveh
* 1975 – *Långtradarchaufförens berättelser*
* 1982 – *Profeten i Pajala*
* 1997 – *Hästen och tranan*

### Elleekoveh
* 1991 – *Önskas*
* 1997 – *Larmar och gör sig till*

## Bibliografia
* 2016 –  *Årddå: vid trädgränsen*
* 2019 –  *Trumbäraren*
* 2019 –  *Samernas skapelseberättelse*
* 2021 –  *Kvinnan och barnet*
* 2022 –  *Dikter från trädgränsen*

## Käldeeh
Vyeimiluptim

**Vyeimiluptim** lii valastâllâmšlaajâ, mast kalga vaijeeđ luptiđ lusis tiäduid kuulmâ stiälust. Vuossâmuš stiällu lii nottod, kost kalga algâttiđ čuožâd, toollâđ tiäduid ärdei alne já nutâgiđ já čyežžiliđ oppeet. Nube stiälust kištottâllee viälláá peeŋkâ alne já tuálá tiäduid njuolgâ kieđâi, luáštá taid jieijâs rade oolâ já loptee taid oppeet pajas. Kuálmád stiälust tiäduh láá lättest já kištottâllee čuážžu tai paaldâst. Sun kalga luptiđ tiäduid nuuvt ete selgi njuálgá já lyeštiđ taid oppeet lättei. Lussâdumos tiäduh jyehi stiälust rekinistuvvojeh ohtân, já tot kištottâllee, kote lii uážžum alemuu ohtsâšpuáttus, vuáittá.

## Fáádást eres soojijn

* Suomen Voimanostoliitto
* WPC-Finland
* International Powerlifting Federation
* World Powerlifting Congress

## Käldeeh
Helmut Schmidt -puátteevuotâpalhâšume

**Helmut Schmidt -puátteevuotâpalhâšume** lii palhâšume, mon jyehih Littokansler Helmut Schmidt -siäđus, Die Zeit -aavis já The New Institute -nommâsâš instituut. Tot addel tubdâstâs innovatiivlâš áigápuáđoid demokratia, ohtsâškode já teknologia suorgijn. Palhâšume lii juohhum ive 2022 rääjist. Ive 2022 tom finnij ugandalâš pirâsaktivist Vanessa Nakate. Palhâšume árvu lii 20 000 eurod.

## Vyeitteeh

### Sanna Marin
Palhâšume keigejui Sanna Marinân tuorâstuv 4.5.2023 Hamburist. Palhâšume tuámmárjuávhu mield Marin lii vuáittám palhâšume, tastko sun lii oovdâstjottee eurooplâš, kiäst láá čielgâ áárvuh já jieijâs pooliitlâš stijlâ.

## Fáádást eres soojijn
*Helmut Schmidt -puátteevuotâpalhâšume nettisiijđoh 

## Käldeeh
I Wrote a Song

***I Wrote a Song*** () lii eŋlandlâš lávloo já laavlârähtee Mae Muller pittá, mon Muller raahtij oovtâst Karen Poolein já Lewis Thompsonáin. Pittá almostui singlen njuhčâmáánu 9. peeivi 2023. Tain pittáin Muller oovdâst Ovtâstum kunâgâskode ive 2023 Euroviisuin Liverpoolist.

## Pitá vuáđutiäđuh
*I Wrote a Song* lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu eŋlandlâš musikkár Mae Muller. Muller, Karen Poole já Lewis Thompson sännejii pitá ive 2022. Kuulmâs láá meid nuottim pitá. Pyevtitteijen toimáin Alfred Parx já Lewis Thompson. 

Muller muštâl, ete 2 min 45 sek pištee synth- já tanssâpopmuusik pittá lii mävsittempittá, mon sun raahtij ex-irge tiet. Maŋeláá sun lii ettâm, ete tot lii kiävrum- teikkâ terapiapittá já ete sun raahtij tom, talle ko suu elimist lijjii vaigâdis ääigih.

## Almostittem
Pitá almostittii Capitol Records já EMI njuhčâmáánu 9. peeivi 2023 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Pitá muusikvideo-uv almostui siämmáá peeivi Euroviisuh-lávlumkišto virgálâš YouTube-kanavast. Videost lii eres versio pittáást, mii pištá kuhebiššáá ađai 3 min 6 sek.

## Vuástáväldim
Almostittemohhoost *I Wrote a Song* debytistij Global Official Big Top 40 -liiston kuálmád saajeest. Ovtâstum kunâgâskode singleliiston tot debystistij 30. saajeest, mii lii Muller táássáš pyeremus saje.

## Pitá sajeh muusiklistoin

## Fáádást eres soojijn
* ''I Wrote a Song'' -pittá YouTubest

## Käldeeh
John André Eira

**John André Eira** teikkâ **Mihkkala Jovnna Johan Mihkkala John André** (š. skammâmáánu 6. peeivi 1991) lii tavesämmilâš musikkár já jyeigee, kote lii vuálgus Maasist. 

## Karrieer
Eira uásálistij ive 2014 *GolleJietna*-juoigâmkiišton já poođij nubben. Ive 2017 sun uásálistij vuossâmuu tove Sámi Grand Prix&nbsp;-kišto juoigâmuásán, mon sun vuoitij. Čuávuváá ive sun uásálistij siämmáá uásán, mut taan tove sun ij vuáittám.

Eira lii jyeigee Gabba-juávhust, mast sun meid čuojât syntetisaattor já časkemčuojânâsâid. Oovtâst Gabba-juávhoin sun vuoitij ive 2022 Spellemann-palhâšume ärbivuáválii muusik luokkaast albumijnis *[[Gabba (ive 2022 album)|Gabba]]*.

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 2014 – *[[Buolvvas bulvii]]*
* 2022 – *[[Gabba (ive 2022 album)|Gabba]]*

### Nurâldâhskiäruh
* 2017 – *[[Sámi Grand Prix 2017 (album)|Sámi Grand Prix 2017]]*, pittáin *Svein Egil Hætta*
* 2018 – *[[Sámi Grand Prix 2018 (album)|Sámi Grand Prix 2018]]*, pittáin *Joakim*

## Käldeeh
Jår’galæd’dji

**Jår’galæd’dji** teikkâ **Jårgalæđđji Å/S** () lâi sämmilâš kirje- já muusiklájádâs Båtengist Tiänu kieldâst, Finnmarkist. Lájádâs vuáđudii Solbakk-viiljah: Lemet-Jon Aage, Lemet-Jon Ivvár já Lemet-Jon Jovnna. Jår’galæd’dji toimâ nuuvâi koŋkurssân ive 1988.

## Historjá

### Muusikalbumij almostittem
Jår’galæd’dji almostitij vuossâmuu muusikalbum ive 1974. Maaŋgah lájádâs almostittem albumijn láá onnáá peeivi tavesämmilij klassikkoh tegu Nils-Aslak Valkeapää *[[Vuoi Biret-Maaret, vuoi!|Vuoi, Biret-Maaret, Vuoi!]]* já Dædnugádde Nuorat – *[[Dædnugáddis]]*. Tai lasseen Jår’galæd’dji almostitij meid tagarij artistij ko Ivnniiguin, Máze Nieiddat, Mattis Hætta, Biret Elle já Ann Jorid Henriksen albumijd.

### Kiirjij já ráiđukuuvij almostittem
Vuossâmuu kirje lájádâs almostitij muáddi ive maŋeláá. Tot lâi vuossâmuš sämmilâš kirjelájádâs. 1970-lovvoost tot lâi meid stuárráámus sämmilâš kirjelájádâs. Kirjeh almostuvvii aainâs-uv orjâlâškielân, maadâsämikielân já juulevsämikielân.

Čohčâmáánust 1987 Jår’galæd’dji almostitij vuossâmuu Vulle Vuojaš&nbsp;-loostâ, mon Elle Márjá Vars jurgâlij orjâlâškielân. Majemuš nummeer almostui čuávuváá ive, tastko ruttâ ij innig rijttám loostâ almostitmân.

## Käldeeh
Seepra

thumb|Aroseepra
thumb|Väriseepra
thumb|Grevyseepra
 
**Seepra** lii Afrikist iälusteijee njomâtteijee, mii kulá kozzâellei laahkon já hiävušellei hiäimun. Siämmáá hiäimun kuleh meiddei hiäppušeh já aasih. Seeprast láá čapis já vielgis rááiđuh.

## Kulmâ seeprašlaajâ
Seeprah juáhhojeh kuulmâ sierâ šlaajân. Šlaajah lijjii tovláá eenâb, mutâ toh láá suvâttum.
* Aroseepra ađai saavaanseepra (*Equus quagga*, ovdil *E. burchellii*) lii puoh táválumos seeprašlaajâin. Ton eellimpiirâs lii viijđes. Eellimpiirâs lii Maadâ-Sudanist já maadâ-Etiopiast Maadâ-Afrik räi. Sárgáh láá kubduuh.
* Väriseepra (*Equus zebra*) iälá váráduvâst Maadâviestâr-Afrikist, ovdâmerkkân Namibiast já Maadâ-Afrikist. Väriseepra sárgáh láá ucebeh ko aroseeprain. 
* Grevyseepra ađai kunâgâsseepra (*Equus grevyi*) iälá Etiopiast, Somaliast já Keniast. Ton sárgáh láá kezibeh ko eres seeprašlaajâin, já ton čuávji lii vielgâd.

## Stuárudâh já olgohäämi
Seeprah láá suullân 120–140 cm kukkosiih. Oráseh láá stuárráábeh ko niŋálâsah Grevy šlaajâst, mutâ aroseeprain já väriseeprain suhâpeleh láá suullân siämmáá stuárusiih.

Seeprast lii vielgis čuávji, já tondiet ovdil jurdui, ete seepra lii vielgis ellee, mast láá čapis sárgáh. Tastoo lii čielgâm, ete seeprah láá ohemuddoost čappâdeh já vielgis sárgáh iteh maŋeláá. Lii tutkum kuhháá, ete mondiet seeprast láá sárgáh, mutâ visesvuotâ tast ij lah. Motomeh hypoteeseh láá:
* Sárgáh láá syeji-ivne ađai seepra puáhtá suddâluđ pirrâssân. Piätuelleeh iä iärut, ete seepra lii ohtâ ubâvuotâ. 
* Piätuelleeh hiämástuveh, ko toh iä iärut jyehi ellee, ete kost ellee álgá já kost tot nohá. 
* Sárgáh syeijejeh seepraid tiivrij käskimist.
* Sárgáh išedeh toollâđ seepra rummâš liegâsvuođâ vyeligubbon saavaan paakâst, ko toh širotteh piäivááčuovâ ereslágán vuovvijn.

## Lavdâm já eellimpiirâs
Seeprah iälusteh savanist, miestâarost teikkâ váráduvvâst. Puoh kulmâ seeprašlaajâ láá kiäppánâm ulmui toimâi tiet. Grevyseepra lii uhkevuálásâš. Väriseepra lâi ovdil uhkevuálásâš, mutâ toh láá lasanâm nuuvt, ete tääl šlaajâ lii čalmeestoonnum. Aroseeprah láá ennuv, mutâ meiddei toh láá kiäppánâm. Uhken seepráid láá ovdâmerkkân eennâmtuálu, miäcástem, suátitileh já šoŋŋâdâhnubástus.

## Eellimvyehi já lattim
Väriseeprah já aroseeprah eelih uccâ čoogijn. Čaggeest láá ohtâ ores já maŋgâ niŋálâs čivgâiguin. Eres oráseh eelih ohtuu teikkâ juávhuin, main láá kyehti teikkâ kulmâ orráás, motomin joba love oresid.

Grevyseepra orásist lii reeviir, já tot ij ele čoogijn. Niŋálâsah eelih čoogijn, já nuuvt meid oráseh, moh iä lah vala suhâjuátkimavveest.

Seeprast láá motomeh piätuelleeh. Leijoon lii seepra válduášálâš piätu. Meiddei leopardeh, geebaardeh, hyeenah já vildâpennuuh láá piätuelleeh, mutâ toh pivdeh tuše čiivgâid. Seepra piälušt jieijâs käskimáin já čiehčâmáin.

## Raavâd
Seeprah poreh mielâsubbooht suoinijd, mutâ motomin meiddei loostâid já veerdijd.

Seeprah tarbâšeh čääsi, eromâšávt talle ko lii pakkâ koškepaje, já tondiet toh sättih jotteeđ lahtâsub kuávloid talle ko lii koškes iveäigi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Siiri Rantanen

**Siiri Rantanen** (j.s. **Lintunen**; ) lâi syemmilâš čyeigee já olympiavyeittee. Suu jiellâhnommân lâi Äitee, mii čuujoot toos, et sun lâi tego enni puohháid já meid enniolmooš aktiivčuoigâmijdis ääigi, mii ij lam táválâš.

## Eellim
Siiri Rantanen šoodâi viljâleijeeperrui, já sii perrust lijjii kuttâ párnáá. Tastko suu enni jaamij nuorrân, Siirin paasij stuorrâ ovdâsvástádâs perrust, nuorâb párnáin já päikkipargoin. Kuusâid sun poojij jo ovdil škoovlân vuolguu.

Siiri naajâi Kalle-kálláinis, kote lâi rävdee. Sun aasâi perruinis Liperist. Suoi finnijn kyehti kaandâ: Martti (š. 1946) já Aarre (1949–2023).

## Karrieer
Siiri Rantanen čuoigâi škoovlâst kandâi säärjist, tastko nieidâin ohtâgin ij sunjin pittáám. Sust pääihist iä lam saveheh, nuuvt et suu eeči tuálvui Siiri ennui pelnubmeettersii suávi, mast iänui raahtij savehijd Siirin já suu obbijd-uv.

Siiri finnij vuosmuid Järvisii kištosavehijdis ive 1951, adai ive ovdil Oslo tälviolympialij, main Suomâ nisoneh väldidii kulmâ vuossâmuu saje, já Siiri jieš lâi kuálmád. Taah lijjii vuosmuuh olympialiih, moid nisoneh-uv puohtii uásálistiđ.

Siiri lii muštâlâm, et talle iä lam valmiimehkin. Pargoi maŋa ulmuuh hárjuttâllii nuuvt ennuv ko voijii, já motomin lijjii leeirah-uv, mut ij tobbeengin maggaargin stivrim lamaš. Nisoneh čuoigii já hárjuttâllii jiečânis já meiddei hávskuttâllii. Tehij tipšom tábáhtui tánssáámáin.

Siiri lii muštâlâm, et nissoončyeigeeh finnejii oovtâid savehijd täälvist. Motomin saaveehfabrik lâi adelâm nisonáid värisavehijd-uv, mut almaah vuobdii taid já kevttii saaveehruuđâid. Siiri jieš vuoidâi savehijdis čuoigâmkištoin.

Siiri finnij ive 2015 áinoo valastâllen máttááttâs- já kulttuurministeriö vuosmuu tove mieđettem tievâslii valastâlleeiäláttâs.

### Mitaleh
Siiri Rantanen juuvsâi čuoigâmivijdis ääigi maaŋgâid merhâšittee palhâšuumijd:
* Kollemiitaal 3 x 5 km viestâst Cortina olympialijn 1956
* Silbâmiitaal 10 km čuoigâmijn MM-kištoin Falunist 1954
* Silbâmiitaal 3 x 5 km viestâst MM-kištoin Falunist 1954
* Silbâmiitaal 3 x 5 km viestâst MM-kištoin Lahtist 1958
* Pronssimiitaal 10 km čuoigâmijn Oslo olympialijn 1952
* Pronssimiitaal 10 km čuoigâmijn MM-kištoin Lahtist 1958
* Pronssimiitaal 3 x 5 km viestâst Squaw Valley olympialijn 1960
* Pronssimiitaal 3 x 5 km viestâst MM-kištoin Zakopanest 1962
* 26 Suomâ miäštárvuottâd čuoigâmist
* Suomâ miäštárvuođah enâdâhkaččâmist já maađijpyerástâlmist
* Finlandia-čuoigâm nisonij säärji vuáittu ivij 1976 já 1977

## Huámášumepalhâšuumeh
Siiri Rantanen finnij maaŋgâid huámášumepalhâšuumijd:
* Ive nissoonvalastâllee ivij 1954, 1956, 1958 já 1959
* Čyeigeepääcis Lahti čuoigâmstadionân ive 1997
* Suomâ lihâdemkulttuur já valastâllâm stuorrâ ánsuristâ ive 2009 já Lahti-miitaal nr. 35 ive 1995
* Jeessân Suomâ valastâllâm kunneegallerian Hall of Famen ive 2012
* Lahtist uárnejum tave-eennâmlâš tälvišlaajâi MM-kištoi 2017 vuosmuš čoovdâ ive 2014
* Siiri päälgis (5,5 km) Tohmajärvist 2015

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh