open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Parmigiano Reggiano

pienoiskuva|Parmigiano Reggiano logo
**Parmigiano Reggiano,** **parmesaan** teikkâ parmesaanvuástá lii italialâš korrâ vuástá, mii kopšâduvvoo kuhháá. Tot vyestejuvvoo kusâmielhist, mii ij pastöristuu. Parmesaan kopšâdem pištá šlaajâ mield 12–40 mánuppaijeed. Parmesaaneh láá uáli jo stuárráh já lussâdeh: ohtâ vuástáskiärru puáhtá teddiđ 24–40&nbsp;kg.

Parmesaanist lii EU syeijejum algâpuáttimnomâttâs ( ađai *SAN*), mondiet parmesaan puáhtá vuostiđ tuše Parma, Reggio Emilia, Modena, Bologna já Mantova eennâmkuudijn.

Parmesaanvuástá kočoduvvoo "vuástá kunâgâssân".

## Nommâ
Parmigiano Reggiano lii finnim noomâs Parma já Reggio Emilia kaavpugijn, moh kuleh ton ärbivuáválii valmâštemkuávlun. *Parmigiano* já *reggiano* láá italiakielâ adjektiiveh, veikkâ Parmigiano Reggiano  noomâst sääni *parmigiano* lii-uv substantiiv. *Parmigiano* meerhâš  "parmalâš". Tot lii kuittâg puárisáigásâš sääni, mii onnáá peeivi lii aanoost tuše Parmigiano Reggiano  noomâst. Tááláá kielâst "parmalâš" lii* parmense*. Sääni *reggiano* vist meerhâš "reggioemilialâš". Tom ij koolgâ sehhiđ sáánán *reggino*, mii vist meerhâš "reggiocalabrialâš".

## Jiešvuođah já kiävttu
Parmesaan lii tehálâš aamnâs maaŋgâin italialijn purrâmâšâin, eromâšávt pasta alne. Tot lii meiddei njaalgâ pevdivuástá.

## Kovegalleria

Four Parmigiano-Reggiano wheels with classifications.JPG|Kooveest leijee parmesaanskiäruh iä lah kopšâdum siämmáá kuhháá.
Parmigiano_reggiano_piece.jpg|Parmesaanvuástá
Parmigiano_reggiano_factory.jpg|Parmesaanskiäruh kopšâduumin modenalii vuástáfabrik vuárhást.


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Planck staađâ

**Planck staađâ** (tubdâldâh *h*) lii almolâš luándustaađâ, mii ovtâstit távjuduv já energia ohtâduvâid nubijdis. Staađâ lii eromâšávt anolâš kvanttâmekanikist.

## Miäruštâllâm
Ive 2019 anon valdum SI-ohtâdâhvuáháduv mield Planck staađâ *h* lii:

h=6{,}626\,070\,15\cdot10^{-34}\ \mbox{J}\cdot\mbox{s}

## Historjá
Staađâ lii finnim noomâs saksalii fysikkár Max Planck mield. Ive 1900 sun noobdij, ete šleđgâmagneetlâš suonjârdem šadda tiätu stuárusâžžân kvanttân, mon energia lii njuolgist viärdálâš suonjârdem távjudâhân: 

E=hf,

mast *E* lii kvaantâ ađai footoon energia, *h* Planck staađâ já *f* suonjârdem távjudâh.

## Redusistum Planck staađâ
Maŋgii lii anolub kevttiđ staađâ h saajeest nk. redusistum Planck staađâ \hbar, mii šadda tast, ko Planck staađâ juáhhoo 2 \pi:jn:

\hbar = \frac{h}{2\pi} = \frac{6.626\,070\,15}{2\pi}\times10^{-34}\,\mathrm{J {\cdot} s} = 1.054\,571\,817...\times10^{-34}\,\mathrm{J {\cdot} s}

Redusistum Planck staađâ \hbar koččoo motomin *Dirac staađđân* Paul Dirac mield. 

Ko kiävttoo redusistum Planck staađâ, lii máhđulâš kovediđ footoon energia čuávuvávt:

E = \hbar \omega,

mast \omega lii suonjârdem kulmetávjudâh.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lionheart (Kate Bush album)

**Lionheart** lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush nubbe studioalbum. Tot almostui tuše oovce mánuppaijeed Bush vuosâalbum maŋa. Lionheart almostitij EMI Eŋlandist skammâmáánu 13. peeivi 1978. Maŋeláá siämmáá ive EMI almostitij album meiddei Saksaast, Argentiinast, Japanist, Ovtâstum staatâin já Vuáládâhenâmijn, já Harvest almostitij tom Kanadast.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Lionheart'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Vuoptâcissááš

**Vuoptâcissááš** (*Lophophanes cristatus*, syn. *Parus cristatus*) lii loddešlaajâ, mii kulá cissái hiäimun (*Paridae*).

## Stuárudâh já olgohäämi
pienoiskuva|left|Vuoptâcissááš já máátu
Vuoptâcissáá kukkodâh lii 10,5–12&nbsp;cm, já tot tiäddá 10–14&nbsp;g. Vuoptâcissáá kääibi vyelni lii čapis tiälkku, já ton nierah já vuoptâuási láá čappâdeh já vielgâdeh. Vuoptâcissáá selgi lii ruškâd já räänis, já čuávjipeeli lii tevkisvielgâd.  

## Lavdâm já eellimpiirâs
Vuoptâcissááš lii hiäjusmum, mut tot lii rávhuidittum luándusuojâlemlaavâ vuáđuld.

## Lasanem
vasen|pienoiskuva|Vuoptâcissáá maneh
Vuoptâcissááš ráhtá piervâlis muorâ vuágun teikkâ loddevuovdân. Távjá tot jieš kopá vuágu pookán. Vuoptâcissááš ráhtá piervâlis siähtálijn, ulloin, soksâmijn já eevniviermijn. Niŋálâs mannee 4–8 manneed cuáŋui-vyesimáánust. Niŋálâs lällee moonijd ohtuu 13–18 peivid. Uđâgááh láá piervâlist 18–21 peivid.

## Raavâd
Vuoptâcissááš porá tivrijd, siemânijd já čielgitävtittemes elleid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Čuovjiscissááš

**Čuovjiscissááš** (*Cyanistes caeruleus*, syn. *Parus caeruleus*) lii loddešlaajâ, mii kulá cissái hiäimun (*Paridae*). 

## Stuárudâh já olgohäämi
pienoiskuva|left|Čuovjiscissááš
Čuovjiscissááš lii čuuvtij ucceeb ko pyeidicissááš. Ton kukkodâh lii 10,5–12&nbsp;cm, já tot tiäddá 10–13&nbsp;g. Čuovjiscissáást lii čuovjis uáivi, já ton nierah já riegis, mii jotá uáivi pirrâ, láá vielgâdeh. Čuovjiscissááš lii seelgi peln ruánáá, já ton čuávjipeeli lii fiskâd. Poođâš já suájáh vist šiälgájeh čuovjâdin.

## Lavdâm já eellimpiirâs
Čuovjiscissááš piervâld Suomâst lostâ- já siähálâšmeecist. Čuovjiscissááš lii eellimvuáimálâš, mut tot lii rávhuidittum luándusuojâlemlaavâ vuáđuld. Čuovjiscissááš lii levânâm masa ubâ Euroopân sehe Aasia já Tave-Afrik oosijd. Šlaajâ lii Suomâst uuđâs, já tot levânij Suomâ kuávlun eskin 1800-lovvoost. Talle  tot lâi tuođâi härvinâš šlaajâ. Ovdil čuovjiscissááš lâi Maadâ-Suomâ lodde, mut tááláá ääigi tom puáhtá uáiniđ meid Tave-Suomâst. Čuovjiscissááš ij varrii máádás, pic tot lii tälviv eres cissáigijn muáđist.

## Lasanem
pienoiskuva|left|Čuovjiscissáá maneh
Čuovjiscissááš ráhtá piervâlis muorâ vuágun teikkâ loddevuovdân. Tot puáhtá motomin kuuppâđ vuágu meid jieš. Čuovjiscissááš ráhtá piervâlis siähtálijn, ulloin, soksâmijn já puuzâin. Niŋálâs mannee 6–14 manneed cuáŋui-vyesimáánust. Niŋálâs lällee 12–15 peivid. Uđâgááh láá peesist 19–20 peivid.

## Raavâd
Čuovjiscissááš porá siemânijd, tiivrijd já čielgitävtittemes elleid. Tälviv tot lii távjá loddelyevdi alne puurâdmin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
The Kick Inside

**The Kick Inside** lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush vuossâmuš studioalbum. Tom almostittii EMI maaŋgâin staatâin Euroopist já Sonopresse Ranskaast kuovâmáánu 17. peeivi 1978. Njuhčâmáánust Harvest almostitij album Ovtâstum staatâin já Kanadast, já kesimáánust tom almostittii EMI já Jugoton Jugoslaviast. Siämmáá ive Portrait almostitij album Israelist já EMI motomijn eres staatâin.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''The Kick Inside'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Hounds of Love

**Hounds of Love** lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush viiđâd studioalbum. Tom almostitij EMI maailmvijđosávt čohčâmáánu 16. peeivi 1985. Kesimáánu 16. peeivi 1997 almostui album uđđâ versio, mast láá kuttâ pitá lase.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Hounds of Love'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
The Red Shoes (Kate Bush album)

**The Red Shoes** lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush čiččâd studioalbum. Tom almostitij EMI Japanist roovvâdmáánu 20. peeivi 1993. Columbia almostitij album C-kasettin Ovtâstum staatâin roovvâdmáánu 28. peeivi, já EMI CD-skiärrun Euroopist skammâmáánu 1. peeivi.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''The Red Shoes'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Aerial

**Aerial** lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush káávcád studioalbum. Tublealbum almostitij EMI maailmvijđosávt skammâmáánu 7. peeivi 2005. Ovtâstum staatâin tom almostitij Columbia.

## Pittálisto

## Huomioita
Pittáást *<math>\pi</math>* Kate Bush lávlu paijeel čyeti pii desimaalijn. Bush kuldâleijeeh láá kuittâg merkkum, ete pittáást váiluh 22 desimaalid.

## Fáádást eres soojijn
* ''Aerial'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Director’s Cut (Kate Bush album)

**Director’s Cut** lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush oovcád studioalbum. Tom almostitij Fish People vyesimááu 16. peeivi 2011. Album debytistij Suomâ virgálii albumlisto káávcád sajan.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Director's Cut'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Never for Ever

**Never for Ever** lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush kuálmád studioalbum. Tom almostitij EMI Euroopist čohčâmáánu 8. peeivi 1980. Siämmáá máánust Harvest almostitij album Kanadast.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Never for Ever'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Bakke kirkko

**Bakke kirkko** puáhtá merhâšiđ čuávuváid kirhoid Taažâst:

* Bakke kirkko Øvre Eikerist Buskerudist
* Bakke kirkko Sirast Flekkefjordist Agderist
* Bakke kirkko Ruándimist Trøndelagist
Bakke kirkko (Sira)

thumb|right|Bakke kirkko ive 2009
**Bakke kirkko** ( já ) lii ive 1670 huksejum ristâkirkko Sirast Flekkefjord kieldâst Agder läänist Taažâst. 

Kirkko kulá Bakke servikoodán, mii vist kulá Lister já Mandal ruávástkoodán. Lister já Mandal ruávástkodde lii ruávástkodde Agder já Telemark pispekoddeest.

## Huksiittâs
Kirkko lii muorâkirkko.

### Kirkkosali
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi 400 olmožid.

## Fáádást eres soojijn

* 
* 

## Käldeeh
Moldova parlament

pienoiskuva|Moldova parlament-táálu ive 2025
thumb|Moldova täsivääldi parlament tievâsčuákkim ive 2024
**Moldova parlament** () lii Moldova täsivääldi oovtkáámmársâš parlament já alemus aalmugovdâstemlágádâs. Parlamentist láá 101 aalmugovdâsteijed, kiäh väljejuvvojeh toos koskâvuođâlijn vaaljâvuovvijn. Moldova parlamentvaaljah tuállojeh neelji ive kooskâi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Moldova parlamentvaaljah

**Moldova parlamentvaaljah** láá vaaljah, main väljejuvvojeh Moldova parlamentân 101 aalmugovdâsteijed. Parlamentvaaljah uárnejuvvojeh jyehi niäljád ive. 

## Vaaljâpirrâdâh
Moldova parlamentvaaljâin lii tuše ohtâ, stuorrâ vaaljâpirrâdâh, mii kuáská ubâ täsivääldi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Bratsberg kirkko

**Bratsberg kirkko** lii ive 1850 huksejum ristâkirkko Ruándim kieldâst Trøndelag läänist Taažâst. Kirho vuávái tanskalâš-taažâ arkkiteht Hans Ditlev Franciscus von Linstow.

## Huksiittâs
Kirkko lii muorâkirkko.

### Kirkkosali
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi 450 olmožid.

## Kirkkoeennâm
Kirho alda lii kirkkoeennâm.

## Kovegalleria

Bratsberg kirke ca 1910-1941.jpg|Kirkko 1900-lovo aalgâst
Bratsberg kirke (1966) (3886726212).jpg|Kirho álttár, álttártavlu, särnistovli já kaastâcerkki ive 1966
Bratsberg kirke 2012.jpg|Kirkko ive 2012


## Fáádást eres soojijn

* 
* 

## Käldeeh
Ive 2025 Moldova parlamentvaaljah

pienoiskuva|Ive 2025 parlamentvaaljâi puátuseh pirrâduv mield
**Ive 2025 Moldova parlamentvaaljah** lijjii parlamentvaaljah, moh uárnejuvvojii Moldovast čohčâmáánu 28. peeivi 2025. Vaaljâin väljejuvvojii ohtsis 101 jesânid Moldova parlament iivij 2025–2029 vaaljâpajan.

Vaaljâid vuoitij EU-miäldásâš Toimâm já solidaarlâšvuotâ , mii finnij 50,2 prosentid puoh jienâin. Návt tot meid finnij eenâblovo (55/101 saijeed) parlamentist.

Piäláduv stuárráámussân vuástálisten lâi Ruošâ-miäldásâš Eejieennâmlâš litto , mii finnij 24,2 prosentid jienâin.

Vaaljâi ääigi lâi huolâ tast, ete Ruoššâ siäháničij valjáid. Moldova tallaš president Maia Sandu, kote kulá Toimâm já solidaarlâšvuotâ , eeđâi, ete Ruoššâ irâttij vaiguttiđ valjáid uástimáin jienâid já leevâtmáin perettemes tiäđuid. Meid ovdâmerkkân Ranska, Saksa já Puola jođetteijeeh ettii siämmáá.

Eejieennâmlii lito tallaš jođetteijee já Moldova oovdiš president Igor Dodon vist eeđâi, ete paijeel 200&nbsp;000 olmožid Transnistriast iä uážžum jienâstiđ. Ukraina rääijid vuástá leijee Transnistria kuávlu lii kulluuttâm jieijâs jiečânâssân Moldovast. Sandu mield Moldova poorgâi puoh, maid tot poostij, ton oovdân, ete ulmuuh Transnistriast puávtáččii jienâstiđ. Suu mield Moldova ij kuittâg puáhtám vaiguttiđ toos, mii tábáhtuvá kuávlust, mii ij tuubdâst Moldova haldâttâs vääldi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sämitigge

**Sämitigge** puáhtá merhâšiđ čuávuváid aašijd:

* Sämitigge Ruotâ peln
* Sämitigge Suomâ peln
* Sämitigge Taažâ peln
Jane Goodall

**Jane Goodall** () lâi eŋlandlâš kieđâlij totkee. Sun tobdoo eromâšávt pargostis Tansaniast 1960-lovvoost. Tobbeen Goodall huámmášij, ete simpanseh onnii ävkkin riisijd termiitij nurâmist. Taat lâi merhâšittee káávnus, tastko ovdil tom lâi jurdum, ete tuše ulmuuh aneh ävkkin piergâsijd. Kávnus tiet totkeeh smietâškuottii uđđâ naalijn ellei lattim já tom, maid olmoošvuotâ meerhâš.

## Totkee karrieer
Goodall šoodâi ive 1934 Hampsteadist Lontoost. Ive 1957 sun mađhâšij Kenian, já forgâ tastmaŋa sun algâttij totkee karrieeris. Suu stivrejeijen lâi pegâlmâs kenialâš-brittilâš luándutiettee Louis Leakey. Ive 1960 Goodall tuđhâškuođij simpansij viestâdem já sosiaallii lattim Tansaniast. Sun ij lamaš tuše kukken tárkkojeijee, peic sun uásálistij simpansij aargân já adelij toid noomâid.

Goodall muštâlij pargoos merhâšuumeest uđâstoimâttâh AP sahhiittâlmist ive 1997: ”Simpanseh láá máttááttâm munjin, ete toh láá uáli jo siämmáálágáneh ko mij. Toh láá siävuttâm rääji ulmuu já ellee kooskâst.”

Goodall poorgâi viššâlávt ellei peeleest. Ive 1997 sun vuáđudij Jane Goodall Institute  luándusuojâlemlágádâs, mon ulmen lii ovdediđ kieđâlij tutkâm já suojâlem. Sun čaalij meid kiirjijd ellein.

Sun ij kuássin joskâm porgâmist. Ko sun jaamij 91-ihásâžžân, sun lâi lamaš eidu sahârááiđust Ovtâstum staatâin.

## Palhâšumeh
Goodall finnij ennuv tubdâstâs pargostis. Sun palhâšui Jaapaan Kyoto-palhâšuumijn ive 1990, väljejui Ovtâstum aalmugij ráávhutuálvon ive 2002, finnij hoovdâ áárvu Brittilii imperium riitaarkoddeest ive 2004 sehe palhâšui Unesco kollemitalijn já Ranska kunneelegioon kunneemerháin ive 2006. Ive 2024 sun palhâšui Ovtâstum staatâi rijjâvuođâ mitalijn.

## Peerâ
Goodall naajâi vuáládâheennâmlii National Geographic  čuovâkovvejeijein Hugo van Lawickáin njuhčâmáánust 1964. Suoi láin teivâm Tansaniast. Ive 1967 sunnui šoodâi alge, Hugo Eric Louis. Sun eelij vuosmuid ivijdis Tansaniast Gombe Stream .

Goodall já Lawick näimilitto piištij love ihheed. Forgâ näimi-iäránem maŋa Goodall naajâi Tansania aalmuglâšmeecij tallain jođetteijein Derek Brycesonáin, kote jaamij ive 1980.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Mary E. Brunkow

**Mary E. Brunkow** (š. 1961) lii ovtâstumstaatâlâš molekyylbiolog já immunolog. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Fred Ramsdelláin já Shimon Sakaguchijn Nobel- fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume kávnusijnis, main šoodâi uđđâ syergi: perifeerisâš tolerans.

## Eellim já škovlim
Brunkow šoodâi ive 1961. Sun rávásmij Portlandist Oregonist Ovtâstum staatâin, mast sun juuđij St. Mary's Academyst. Siämmáá luvâttuvvâst sun valmâštui ive 1979.

Brunkow luuvâi molekyyl- já sellâbiologia Washington ollâopâttuvvâst, kost sun valmâštui tiettui kandidaatin ive 1983. Tastmaŋa sun luvâškuođij molekyylbiologia Princeton ollâopâttuvvâst, kost sun valmâštui vuoččin tiettui maisterin já te kanadalii professor Shirley M. Tilghman stivriimist nágáttâlâi tuáhtárin. Suu náguskirje *Expression and function of the H19 gene in transgenic mice* kieđâvuš tom, maht H19-geeni tiättoo já tuáimá säpligijn, moi geeniárbádâh lii muttum.

## Käldeeh
Guorga (Guorga album)

**Guorga** lii siämmáánommâsii muusikjuávhu vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij DAT Taažâst roovvâdmáánu 8. peeivi 2021.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Guorga'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Fred Ramsdell

Frederick J. "Fred" Ramsdell (š. juovlâmáánu 4. peeivi 1960 Elmhurst, Illinois, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš immunolog. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Mary E. Brunkowáin já Shimon Sakaguchijn Nobel- fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume kávnusijnis, main šoodâi uđđâ syergi: perifeerisâš tolerans.

## Käldeeh
Shimon Sakaguchi

**Shimon Sakaguchi** (; š. uđđâivemáánu 19. peeivi 1951 Nagahama, Shiga, Jaapaan) lii jaapaanlâš professor já immunolog. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Fred Ramsdelláin já Mary E. Brunkowáin Nobel- fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume kávnusijnis, main šoodâi uđđâ syergi: perifeerisâš tolerans.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
John Clarke (fysikkár)

**John Clarke** (š. 1942 Cambridge, Ovtâstum kunâgâskodde) lii brittilâš fysikkár já professor. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst John M. Martinisáin já Michel H. Devoretáin Nobel-fyysiikpalhâšume.

## Käldeeh
Michel H. Devoret

**Michael H. Devoret** (š. 1953 Pariisi, Ranska) lii ranskalâš fysikkár já professor. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst John M. Martinisáin já John Clarkein Nobel-fyysiikpalhâšume.

## Käldeeh
John M. Martinis

**John M. Martinis** (š. 1958) lii ovtâstumstaatâlâš fysikkár já professor emeritus. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Michel H. Devoretáin já John Clarkein Nobel-fyysiikpalhâšume.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Susumu Kitagawa

**Susumu Kitagawa** (; š. syeinimáánu 4. peeivi 1951 Kioto, Jaapaan) lii jaapaanlâš kemist. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Richard Robsonáin já Omar M. Yaghijn Nobel-kemiapalhâšume meetaalorgaanlij ruŋgoráhtusij oovdedmist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
László Krasznahorkai

**László Krasznahorkai** (š. uđđâivemáánu 5. peeivi 1954 Gyula, Uŋgar) lii uŋgarlâš kirječällee já kietâčällee. Ive 2025 sun vuoitij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
María Corina Machado

pienoiskuva|María Corina Machado ive 2023
**María Corina Machado Parisca** (š. roovvâdmáánu 7. peeivi 1967) lii venezuelalâš politikkár já ráhtulâšinsner.  Ive 2025 sun vuoitij Nobel-ráávhupalhâšume.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Richard Robson

**Richard Robson** (š. kesimáánu 4. peeivi 1937 Glusburn, Ovtâstum kunâgâskodde) lii brittilâš kemist já professor. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Susumu Kitagawain já Omar M. Yaghijn Nobel-kemiapalhâšume meetaalorgaanlij ruŋgoráhtusij oovdedmist.

## Käldeeh
Omar M. Yaghi

**Omar Mwannes Yaghi** ( ; š. kuovâmáánu 9. peeivi 1965 Amman, Jordania) lii palestiinalâš-ovtâstumstaatâlâš-jordanialâš kemist já professor. Ive 2025 sun vuoitij oovtâst Susumu Kitagawain já Richard Robsonáin Nobel-kemiapalhâšume meetaalorgaanlij ruŋgoráhtusij oovdedmist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Heidi Gauriloff

**Heidi Uʹlljan Gauriloff** teikkâ **Kaissi-Uʹlljan-Mäʹrjj-Uʹlljan** (š. 1988) lii nuorttâlâš musikkár, čaittâleijee, taaidâr já tuájár. Gauriloff lii čaittâlâm Jeʹvida nuorâ rävisolmožin uárbimpeelees Katja Gauriloff elleekooveest *[[Jeʹvida]]* (2023) sehe lamaš Nisonieidâ jiennân Muumileehi-rááiđu nuorttâlâškielâlâš versiost. Musikkárin sun lii almostittâm eres lasseen leuʹddijd noomáin Uʹlljan, já muusikjuávhoin U'lljan & Saauj Cool Band sust almostui ive 2020 *[[Oocci]]*-nommâsâš skiärru.  Gauriloff puátá musikkárij suuvâst ko musikkáreh Jaakko Gauriloff já Leo Gauriloff lává kuohtuuh suu ennuuh, já tobdos leuddojeijee Kaisa Gauriloff lâi suu madârákku.

Ärbivuáválijd cimccâhtuojijd já kođđeem Gauriloff lii oppâm suu eenist já risteenist, mutâ toos lasseen sun luuvâi timmâtyeje Säämi máttááttâskuávdáást já valmâštui tobbeen sämityeje artesaanin ive 2016. Ive 2017 sun raahtij uđđâlágán nuorttâlâš nisonijkappeer.

Gauriloff lii meid kovečeppi, já ovdâmerkkân párnáikirjeest *[[Silbbseiʹbb rieʹmjj]]* (2019) láá suu sárgum koveh.

## Diskografia
### Singleh
* 2015 – *Tudbaja da lulbaja*
* 2016 – *Kuäʹcǩǩem leuʹdd*
* 2017 – *Iiskâr*
* 2022 – *[[Steehlaž kååvas]]* oovtâst Ailu Vallein, Amocáin já Hildá Länsmanáin
* 2024 – *Njuuč leuʹdd*

### Albumeh
* 2020 – *[[Oocci]]*

## Filmografia
* 2016 – *Kaissi-Uʹlljan-Mäʹrjj-Uʹlljan*
* 2023 – *[[Jeʹvida]]*

## Käldeeh
Oocci

**Oocci** lii sämmilii muusikjuávhu Uʹlljan & Saauj Cool Band vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij NCR kesimáánu 22. peeivi 2020.  

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Oocci'' Spotifyst

## Käldeeh
Moriheapmi

**Moriheapmi** teikâ **Moriheapmi (Awakening)** lii tavesämmilii lávloo Sunna Utsi vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Sunna Utsi Music Productions skammâmáánu 1. peeivi 2024.  

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Moriheapmi'' Spotifyst

## Käldeeh
Sääʹmjânnam rocks!

**Sääʹmjânnam rocks!** lii nuorttâlii musikkár Tiina Sanila já suu muusikjuávhu vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Tuupa Records ive 2005. Album lii maailm vuossâmuš nuorttâlâškielâg rockskiärru.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Kuäʹcǩǩem suäjai vuelʹnn

**Kuäʹcǩǩem suäjai vuelʹnn** (tááláš čäällimvyevi mield **Kuäʹcǩǩem suäjai vueʹlnn**) lii nuorttâlii musikkár Jaakko Gauriloff da syemmilii muusikjuávhu Pohjantahti studioalbum. Tom almostitij Gauriloff jieš ive 1992.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Kuäʹcǩǩem suäjai vuelʹnn'' -skiärru discogs.com -sijđostuvvâst
*  ''Kuäʹcǩǩem suäjai vuelʹnn'' -kasseet discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Kuárvipelikaan

**Kuárvipelikaan** (*Pelecanus crispus*) lii pelikaanluudij hiäimun kullee vielgis lodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Kuárvipelikaan kukkodâh lii 160–180 cm já tot tiäddá 10–13 kg. Kuárvipelikaan suájái njunekoskâ lii 270–320 cm. Tot lii váhá stuárráb ko pelikaan.

Kuárvipelikaan lii vielgis lodde. Nuorâ lodeh láá paajaabeln ränisruškâdeh já vuoluubeln vielgâdeh.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Kuárvipelikaan pessee Nuorttâ-Euroopist sehe Koskâ-Aasiast Montenegrost Mongolian. Euroopist pessee lodeh tálvástâleh Koskâmeerâ nuorttâriddoost, Ruošâ já Koskâ-Aasia Iranist, Irakist já Intia njargâenâmist sehe Mongolia Kiina nuorttâriddoost.

Suomâst kuárvipelikaan lii oinum ohtii, kesimáánust 2025 Ålandist.

Kuárvipelikaan iälust juhânjálmáduvâin, juuvâin já cuávis jaavrijn. Tot pessee suolluin tâi vijđes jävriruáhušaddoduvâin. 

## Lasanem

## Raavâd
Kuárvipelikaan porá kuolijd, maid tot pivdá táválávt ohtuu teikkâ kyevti tâi kuulmâ lode juávhuin. Kreikkaast lii oinum, ete tot lii pivdám kuolijd oovtâst skarfâiguin.

## Käldeeh
Leo Gauriloff

**Leo Gauriloff** (5. roovvâdmáánu 1956 Aanaar – 23. porgemáánu 2019 Tukholma) lâi nuorttâlâš musikkár. Sun raahtij jieijâs muusik nuorttâlâškielân, mutâ toos lasseen sun juuđij Áillohaš mieldi pirrâ maailm čuojâtmin kiitaar já raahtij meid šuoŋâid teatterin. Lasseen Gauriloff lâi máttáátteijen Čevetjäävri škoovlâst já poorgâi nuorttâlâškielâ oovdân.

Leo Gauriloff stuorrâ viljâ lii Jaakko Gauriloff, já Gauriloff lii meid elleekovestivrejeijee Katja Gauriloff já maaŋgâtaaidâr Heidi Gauriloff iänui.

## Käldeeh
Ensimmäinen

**Ensimmäinen** puáhtá merhâšiđ čuávuváid aašijd:

* *[[Ensimmäinen (Antti Tuisku album)|Ensimmäinen]]*, Antti Tuisku ive 2004 almostum album
* *[[Ensimmäinen (Matti já Teppo album)|Ensimmäinen]]*, Matti já Teppo ive 2001 almostum album
* *[[Ensimmäinen (Sasu Moilasii album)|Ensimmäinen]]*, Sasu Moilasii ive 1999 almostum album
Juliaanlâš kalender

**Juliaanlâš kalender** lii kalender, mii lii lamaš kiävtust Euroopâst antiik ääigi rääjist. Tot finnij noomâs Julius Caesar mield. 1500-lovvoost rahtui täärhib gregoriaanlâš kalender, mon katolilâš enâmeh valdii kiävtun jo 1500-lovvoost, eres enâmeh iänááš 1750-lovvoost já Ruoššâ vääldikomettem ohtâvuođâst ive 1918.

Juliaanlâš kalender ivveest láá koskâmiärálávt 365 já 1/4 pirrâmpeivid nuuvt, ete kalenderivveest láá 365 pirrâmpeivid eereeb jyehi niäljád ive ko pirrâmpeeivih láá 366. Juliaanlâš kalender lii tääl (ive 1900 rääjist) 13 peivid gregoriaanlâš kalender maajaabeln. Ive 2100 iäru lii 14 peivid.

## Kalender tärkkivuotâ
Juliaanlâš kalender vuáđudui rekinistmân, mon mield trooppisâš ivveest láá 365,25 pirrâmpeivid. Tondiet ko tuotâvuođâst trooppisâš ihe lii suulâi 11 minuttid uánihub, juliaanlâš kalenderijn itá ain 128 ivveest ohtâ pirrâmpeivi liijkás ennuv. Koskâääigi huámmášii, ete juliaanlâš kalender ájánij luándulijn iveaaigijn. Tanen ovdâmerkkân kiđđâpeeivijorgáldâh lâi 1500-loho älgidijn sirdâšum njuhčâmáánu 25. peeivist 11. piäiván.

Taan feeilâ tivvoom várás katolilâš enâmeh sirdâšui jo ive 1582 gregoriaanlâš kalenderân. Tast mánuppoojij noomah já kukkoduvah láá eidu siämmááh ko juliaanlâš kalenderist, mutâ toh algii talle 10, tááláá ääigi 13 peivid tolebáá. Ađai talle njuškejii äigilovvoost 10 peeivi paijeel, roovvâdmáánu 4. peeivist njuolgist 15. piäiván. Kuittâg kárgámihenjuolgâdusâin lii iäru: gregoriaanlâš kalenderist tievâ čyetilovvoin tuše 400:n juávuliih láá kárgámiveh. Ton tááhust 10 peeivi iäru lii jo vijđánâm táálááš 13 piäiván.

## Kalender Suomâst
Ruotâst (meid Suomâst) kevttii juliaanlâš kalender kuovâmáánu 28. peeivi 1700 räi já uđđâsist 1. njuhčâmáánu 1712 – 17. kuovâmáánu 1753. Tast kooskâst njuhčâmáánust 1700 kuovâmáánu 30. peeivi 1712 räi kiävtust lâi aaibâs sierâ ruátálâš kalender.

Ruoššâ luovâi juliaanlâš kalenderist ive 1918. Ruošâ vääldi ääigi Suomâst já Ruošâst lijjii kiävtust eres kalendereh, já äššikiirjijd merkkejii ain kyehti peivimere.

Váldu-uási ortodoksilâš kirhoin kiävttá taan-uv peeivi val juliaanlâš kalender. Ruošâst puárisoskosiih sättih kevttiđ oovdeb kalender, mast iivijd rekinistii maailm rähtim rääjist.

## Luuvâ lase

*  (Arkistoitu – Internet Archive)

## Käldeeh

## Fáádást eres soojijn
Ensimmäinen (Antti Tuisku album)

**Ensimmäinen** lii syemmilii lávloo Antti Tuisku vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij BMG Finland juovlâmáánu 17. peeivi 2004. Albumist almostui meid ''Deluxe''-sierânâsriäntus, kost láá ohtâ uđđâ pittá já DVD-skiärru.

## Album listosajaduvah
*Ensimmäinen* lâi Suomâ virgálii albumlistoost ohtsis 19 okkod, main vuossâmuuh kulmâ oho album lâi listo njunošsaajeest. Tállán ko táválâš skiärru tuápsái listoost, *Deluxe*-skiärru debytistij listo kuálmádin.

## Album singleh
Albumist almostuvvii kyehti single: "En halua tietää" já "Yritä ymmärtää". Vuossâmuš single debytistij Suomâ virgálii singlelisto njunošsaajeest, kost tot lâi kyehti oho. Listoost tot lâi ohtsis 9 okkod. Nubbe single lâi listoost ohtsis 8 okkod, main tot lâi kuálmád saajeest tuše oovtâ oho.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ensimmäinen'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Emmauksen tiellä

**Emmauksen tiellä** lii syemmilâš elleekove, mon Markku Pölönen lii čáállám já stivrim. Elleekooveest lâi vuosâeehid ive 2001. Sanna-Kaisa Palo finnij elleekooveest pyeremuu nissoonuálgiroolâ Jussi-palhâšume ive 2002.

## Juonâ
Rane (Puntti Valtonen) máccá 20 ive maŋa päikkikuávlusis vâi puávtáččij vyebdiđ suu pärnivuođâ táálu. Sun väzzil maađij mield šalde kulij, kost taksivyeijee vuárdá suu oovtâ tiijme já kyehtlov miinuut keččin. Määđhi ääigi sun tiäivá maaŋgâid uápis ulmuid, tego eeči- já ákku-rokkes. Maainâs ovdán ääigi tááhust tego tot tábáhtuččij tääl  nuuvt, ete ulmuuh elleekooveest sárnuh tyellittälli njuolgist kameran já loheh kuáhtámijd njuolgist kietâčallust já lávluh puáris lavluid.

## Käldeeh
Diwali

pienoiskuva|Laampui cokkiittem lii kuávdáš ärbivyehi diwalist.
pienoiskuva|Rangoli-taaiđâ
**Diwali** adai čuovâ juhle (nommâ puátá sanskritkielâ säänist *dipavali* 'lamppuráiđu') lii ohtâ hindui puoh tehálumosijn juuhlijn. Tom juhloh meid sikhih, jainaliih já iäráseh-uv. Juhle pištá vittâ peeivi já taas kuleh tiätu ärbivyevih, mutâ sierâ siärvusijn já kuávluin láá meiddei jieškote-uvlágáneh täävih. Juhleäigi meriduvvoo hindui kalender mield. Táválávt diwali juhloo roovvâdmáánu já skammâmáánu kooskâst.

## Ärbivyevih
Juhloi ääigi ulmuuh eereeb iärrás cokkiitteh oljolaampuid já hiärvástâllâmrakettijd, ruhâdâleh, hervejeh paihijdis, poreh ärbivuáválijd heerskuid já eres purrâmušâid sehe uástih skeeŋkâid já uđđâ pihtâsijd. Sij rähtih meid rangolijd, fiijnâ kovosijd ivnáás čunnust já riisist.

Juuhlij kuávdáš immeel lii Lakshmi, mii juhloo eromâšávt kuálmád peeivi.

## Pirâsvädisvuođah
Čuovâ juhleest lii meid nubbe peeli: maaŋgah tuhátteh hiärvástâllâmraketteh hiäjusmiteh ááimu kvaliteet, mii lii jo mudoi-uv hyeni Indiast, kost diwali eromâšávt juhloo. Ton keežild rakettijd cokkiittem lii motomij kuávlui kieldum.

## Fáádást eres soojijn

* www.anarasaavis.fi – Uđđâseh diwalist

## Käldeeh
Cicero

**Marcus Tullius Cicero** () lâi antiikroomalâš almai, kote poorgâi eereeb iärrás politikkárin, sárnon, čällen já juristin. Sun čaalij ennuv filosooflijd teevstâid politiik uáinust. Cicero eelij taggaar ääigi, kuás Rooma täsivääldi sajattâh lâi hiäjusmin. Sun irâttij piäluštiđ täsivääldi sajattuv. Antiikroomalâš politikkár Marcus Antonius morheditij Cicero.
pienoiskuva|Cicero marmorpääcis Madridist Museo del Pradost

## Eellim já pooliitlâš karrieer
Cicero ääigi pooliitlijd viirgijd haldâšii váldáliih suuvah. Cicero suuvâst ij lamaš ennuv väldi ige omâdâh. Sun ij lijkkum suátángin, mii ličij lamaš ohtâ kiäinu finniđ saje politiikist. Nuuvt sun valjij lahâulmuu karrieer.

Cicero piergij pyereest. Sun väljejui Rooma almoláid virgijd (kvestor, ediil, preettor já konsul) ain vuosmuin keččâlmijn já nuuvt nuorrân ko lâi laavâ mield máhđulâš. Cicero tooimâi konsulin ive 63&nbsp;oKr. Talle sun orostitij Catilina syelilito. Cicero pákkum mield vittâ syelilittolii koddojii riehtijotteemttáá.

Ive 60&nbsp;oKr. Julius Caesar, Pompeius já Crassus lavkkii vááldán. Sij irâttii finniđ Cicero-uv fáárun, mutâ Cicero halijdij pissoođ oskolâžžân Rooma senatân já täsivááldán. Taan miärádâs tiet Cicerost šoodâi Caesar já iärásij vuástálistee. Ive&nbsp;58 oKr. Caesar čuávvoo Clodius iävtuttij laavâ, mon mield olmooš, kote lii koddám Rooma aalmugjeessân riehtijotteemttáá, moonât jieččân aalmugjeessânvuođâ já ferttee vyelgiđ meddâl. Laahâ lâi maŋasčyeccee já kuoskâi nuuvt meid Ciceron.

Laahâ poođij vuáimán, já nuuvt Cicero monâttij omâduvâs já ferttij vyelgiđ meddâl Roomast. Pelnub ive keččin suu omâdâh já sajattâh kuittâg macâttuvvojii, já Cicero maacâi Rooman. Čuávuvái iivij Cicero poorgâi lahâolmožin já joođhij filosofisijd hundârušmijdis, maid sun lâi algâttâm talle ko ij aassâm Roomast.

Crassus jäämmim maŋa Caesar já Pompeius algâttáin ive 49&nbsp;oKr. siskáldâssuáđi. Cicero tuárjui illámielâi Pompeius. Caesar kuittâg vuoitij suáđi, já sust šoodâi Rooma vuossâmuš kiäisár ive 48&nbsp;oKr. Caesar syelimorhe maŋa 44&nbsp;oKr. Roomast aalgij uđđâ tuáru vääldist. Toos uásálistii Marcus Antonius, Octavianus já Marcus Lepidus. Cicero tuárjui Octavianus já toolâi pegâlmâs sahâvuáruidis Antonius vuástá.

Vääldist tuárroo kuulmâs kuittâg soppii vääldi jyehimist. Juáhháást lijjii vuástálisteeh, kiäin sij halijdii peessâđ iärun. Antonius listoost lijjii Cicero sehe suu alge Marcus já viljâ Quintius. Cicero peerâ viigâi patârâsân, mutâ Cicero já Quintius kudduin. Ihe lâi 43&nbsp;oKr. Marcus vist ij kuddum, já maŋeláá sust šoodâi konsul.

## Jurduuh
Cicero filosofisiih jurduuh lahtoseh eromâšávt politiikân. Sun viigâi filosofiain vuáđustiđ tom, maht ulmuuh já staatâ ferttejeh toimâđ. Cicero oonij sárnum stuorrâ áárvust, já sun lâi jieš-uv čepis sárnoo. Sun lâi ton uáivilist, ete ideaallâš sárnoo haaldâš sehe laavâ já filosofia já ete puoh pyeremus sárnoo lii meid puoh pyeremus olmooš. Taat olmooš ibbeerd rievtis vyevi eelliđ, rävvee iärásijd sahâvuáruidiskuin já joođeet sii politiikist.

## Fáádást eres soojijn

## Keejâ meid
* Rooma väldikodde

## Käldeeh
Halla Tómasdóttir

**Halla Tómasdóttir** (š. roovvâdmáánu 11. peeivi 1968 Reykjavík Island) lii islandlâš finnodâholmooš já politikkár. Ive 2024 Island presidentvaaljâin Halla finnij 34,3&nbsp;% jienâin, já te sun väljejui Island presidentin. Sun algâttij virgeest porgemáánu 1. peeivi 2024.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uđđâ muusik kišto

[thumb|[Nokia Arena, kost UMK lii uárnejum jo ive 2024 rääjist]]
**Uđđâ muusik kišto** (uánádâs UMK;  já ) lii ive 2012 vuáđudum lávlumkišto, maid Yle uárnee jyehi ive já mon vyeittee piäsá Suomâ ovdâsteijen Euroviisuid. Kišto lii puohháid ávus.

## Jođetteijeeh

## Sämikielâg čielgejeijeeh
UMK 2022 lâi vuossâmuš kerdi, ko lâi máhđulâš čuávvuđ kišto sehe anarâš- já orjâlâškielân. Ij lah valagin máhđulâš čuávvuđ kišto nuorttâlâškielân.

## Vyeitteeh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
VÆB TÉKK

**VÆB TÉKK** lii islandlâš muusikjuávhu VÆB vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij MH-studio čohčâmáánu 8. peeivi 2022.

## Pittálisto

## Käldeeh
Reykjavík

**Reykjavík** lii Island stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Reykjavíkist ääsih 140&nbsp;000 olmožid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
ÁNTE

**ÁNTE** lii tavesämmilii muusikjuávhu Ivnniiguin nubbe album. Tom almostitij DAT skammâmáánu 17. peeivi 2017 Taažâst.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ánte'' discogs.com -sijđostuvvâst
* Ánte-skiärru DAT virgálijn päikkisiijđoin

## Käldeeh
Jávrraš

**Jávrraš** lii tavesämmilii muusikjuávhu Ivnniiguin vuossâmuš album. Tom almostitij Jår'galæd'dji ive 1979 Taažâst.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Jávrraš'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
CASLE-tievâsmittemškovliittâs

**CASLE-tievâsmittemškovlim** lâi kielâoppâmproojeekt, mii piištij oovtâ luuhâmive (2009-2010). Proojeekt ruttâdij 17 uáppei máhđulâšvuođâ luuhâđ anarâškielâ oovtâ ive ääigi.

Proojeekt jođetteijee lâi Marja-Liisa Olthuis já ton lâi ruttâdâm ee:v Suomâ kulttuurrääđi.

## Käldeeh
Söngvakeppnin 2024

[pienoiskuva|Ive 2024 Söngvakeppnin vyeittee [Hera Björk]]
**Söngvakeppnin 2024** lâi 32. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Söngvakeppninist väljejui Island ovdâsteijee ive 2024 Euroviisuid, moh uárnejuvvojii Malmöst Ruotâst tondiet ko Ruotâ ovdâsteijee Loreen vuoitij ive 2023 kišto, ko sun finnij finalist 583 čyegisid pitástis *[[Tattoo]]*.

Kištoost lijjii kyehti semifiinaal já fiinaal. Semifinaleh uárnejuvvojii kuovâmáánu 17. peeivi já 24. peeivi 2025 Truenorth Studiost já fiinaal njuhčâmáánu 2. peeivi 2024 Laugardalshöllist. 

Islandlâš lávloo Hera Björk láávlui finalist já superfinalist eŋgâlâskielâg pitástis *[[Scared of Heights]]*. Sun finnij superfinalist 32 067 jiennâd rääđist já 68 768 jiennâd telejienâstmist ađai ohtsis 100 835 jiennâd já vuoitij lávlumkišto.

## Sajadâh

[{
	"type":"Feature",
	"geometry":{"type":"Point","coordinates":[-21.87666705976841, 64.14055823184742]},
	"properties":{"title":"Laugardalshöll","marker-symbol":"stadium","marker-color":"#f00","marker-size":"large"}
},{
	"type":"ExternalData",
	"service":"geoshape","ids":"Q1448590",
	"properties":{"title":"Laugardalshöll","fill":"#f00","stroke":"#f00"}
},{
	"type":"Feature",
	"geometry":{"type":"Point","coordinates":[-21.76805090209734, 64.14327292183809]},
	"properties":{"title":"Truenorth Studios","marker-symbol":"-number","marker-color":"#00f","marker-size":"large"}
}]


## Formaat
### Jođetteijeeh já čielgejeijeeh
Ive 2025 kišto jođetteijen lijjii Ragnhildur Steinunn Jónsdóttir, Sigurður Þorri Gunnarsson já Unnsteinn Manuel Stefánsson.

## Ovdil fiinaal
Occeeh vuolgâttii pitáidis kesimáánu 15.–čohčâmáánu 10. peeivi 2023. 118 pittáást 10 väljejuvvojii semifinalân. Semifinalistij noomâid uđđâivemáánu 27. peeivi 2024:

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Antti Tuisku (Antti Tuisku album)

**Antti Tuisku** syemmilii lávloo Antti Tuisku nubbe studioalbum. Tom almostitij BMG Finland vyesimáánu 11. peeivi 2005.  

## Album listosajaduvah
*Antti Tuisku* lâi Suomâ virgálii albumlistoost ohtsis 20 okkod, main vuossâmuuh kyehti oho album lâi listo njunošsaajeest já te uđđâsist oho 23. 

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Minun jouluni (Antti Tuisku album)

**Minun jouluni** lii syemmilii lávloo Antti Tuisku kuálmád studioalbum já vuossâmuš juovlâalbum. Tom almostitij BMG Finland skammâmáánu 14. peeivi 2005.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Hengitän

**Hengitän** lii syemmilii lávloo Antti Tuisku kuuđâd studioalbum. Tom almostitij HMC čohčâmáánu 21. peeivi 2009.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Čaittâleijee

thumb|Čaittâleijee
**Čaittâleijee** lii olmooš, kote čaittâl ovdâmerkkân televisiost, radiost, elleekuuvijn, teatterist tâi eres čaitâlmijn. Ko čaittâleijee čaittâl roolâid, sun sáttá meid tánssáđ já lávluđ tâi oovdânpyehtiđ tuše jienâinis radiost, dubbajum ohjelmijn tâi animaatioin.

## Käldeeh
Geävrrie

**Geävrrie** lii umesämikielâlâš videospellâ, mii almostui roovvâdmáánust 2025. Spellâ lii sarnum ollásávt umesämikielân, já tot lii maailm vuossâmuš umesämikielâg videospellâ.

Spellâ maainâst sämiruumbust, mii lii kavnum Ranskaast. Kuhháá Säämist meddâl lamaš rumbu lii monâttâm vuoimijdis, já spellee pargon lii macâttiđ taid. Siämmást spellee uáppá kielâst já kulttuurist. Speelâ rumbu vuáđuduvá olmâ ruumbun, mii tolvui museon Raanskan 1700-lovvoost. Ive 2024 rumbu luoihâttui Ájtte-museon Ruotâ Juhâmohheest. Speelâ mainâs lává čáállám Anna Nutti Wiandt já Sara Ajnnak.

Geävrrie ovdedui N-LITE-projektist, mii lii ruttâdum Euroop union *[[Northern Periphery and Arctic]]*  peht. Spellâ lii uási stuárráb speelâst, mon nommâ lii Tale Smiths. Taat spellâ fáálá mainâsijd já fiäránijd, moh vuáđuduveh Suomâ, Ruotâ, Taažâ, Irland já Färsuollui ärbivuovvijd. Tale Smiths almostui nuuvtá tiäturân Steam-palvâlusâst 30.10.2025.

## Käldeeh
Sámi Grand Prix 2026

[pienoiskuva|[Amoc já Áilu Valle vuoittijn ive 2026 Áillohaš-muusikpalhâšume]]
**Sámi Grand Prix 2026** lâi Sámi Grand Prix  lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal  ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln njuhčâmáánu 28. peeivi 2026. Koččâmušâst lâi 36.&nbsp;tohe, ko kišto uárnejui. Ánte Niillas Bongo finnij finalist 71 čyegisid juáigusistis *Nášša álddut* já vuoitij juoigâmuási. Lávlumuási vuoitij ELLINOR, tastko suoi finnijn 58 čyegisid pitástis *Du Dušši*.

Kišto uásálisteeh já pitáh almottuvvojii njuhčâmáánu 5. peeivi 2026. Čuávuváá peeivi DAT almostitij ive 2026 nurâldâhskiäru njuolgist muusikpalvâlussáid neetist.

## Tábáhtussaje
Sámi Grand Prix 2026 uárnejui Báktehárjist, kost kišto lii uárnejum ovdil-uv.

## Formaat
### Jođetteijeeh
Ive 2026 kišto jođetteijen láin sämmiliih komikkáreh Isalill Kolpus já Ánte Siri.

## Ovdil fiinaal
Algâaalgâst occeeh puohtii vuolgâttiđ pitáidis ive 2025 loopâst roovvâdmáánu 2. peeivist skammâmáánu 3. piäiván. Sij finnejii kuittâg laseääigi pitái vuolgâtmân, tastko uuccâmäigi kuhedui skammâmáánu 26. peeivi räi. Kiišton pottii ohtsis 45 pittád.

### Juoigâmuási uásálisteeh

### Lávlumuási uásálisteeh

## Fiinaal
Fiinaal uárnejui njuhčâmáánu 28. peeivi Báktehárji-maaŋgâtooimâhaalist Kuovdâkiäinust Taažâ peln.

### Lávdástemoornig
Finalist artisteh lávdástii čuávuváá oornigist:

### Jienâstem
Áámmáträäđi adelem jienah já aalmugjienah reknistuvvojii oohtân nuuvt ete aalmugjienâi tiädduárvu lâi 60 % já áámmáträäđi jienâi tiädduárvu 40 %.

## Kišto loppâpuáđus

## Áillohaš-muusikpalhâšume
Mikkâl Morottaja já Áilu Valle vuoittijn ive 2026 Áillohaš-muusikpalhâšume.

## Fáádást eres soojijn
* Red Carpet – Sámi Grand Prix Yle Areenast
* Sámi Grand Prix 2026 Yle Areenast
* Sámi Grand Prix 2026 SVT Playst
* Sámi Grand Prix 2026 NRK TV:st

## Käldeeh
Inga Anna Olive Karlsen

**Inga Anna Olive Karlsen** (j.s. **Urheim**; njuhčâmáánu 28. peeivi 1934 – skammâmáánu 29. peeivi 2025 Hamarøy) lâi juulevsämmilâš kirječällee já salmârähtee Taažâ peln.

## Pargo
### Kirjeh
* 2008 – *[[Jåvvå-viellja Svállátjoajve sinna Austeráliáj]]*
* 2009 – *[[Jåvvå-viellja: Gávraski ja Rávgaski. Lájbbområptik, bágo ja guollára.]]*

## Käldeeh
Báruos

**Báruos** lii umesämmilii lávloo Katarina Barruk vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Vuelie čohčâmáánu 2. peeivi 2015.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Ruhttuo

**Ruhttuo** lii umesämmilii lávloo Katarina Barruk nubbe studioalbum. Tom almostitij Gajhtohke Records roovvâdmáánu 28. peeivi 2022.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Ija hearva

**Ija hearva** lii tavesämmilii lávloo Ann-Mari Andersen vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Guldal Rec roovvâdmáánu 31. peeivi 2003.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Hosianna!

**Hosianna!** lii tavesämmilii lávloo Ann-Mari Andersen nubbe studioalbum. Tom almostitij Guldal Rec roovvâdmáánu 2. peeivi 2011.

## Pittálisto

## Käldeeh
Kyelijävri

**Kyelijävri** (, ), teikâ nuuvt kočodum "Puáris Salla", lii Ruošâbel pááccám kuávlu.

## Käldeeh
Sara Ajnnak

**Sara Erika Elisabeth Andersson Ajnnak** (š. roovvâdmáánu 30. peeivi 1979) lii umesämmilâš lávloo já kirječällee.

## Karrieer
### Muusik
Ive 2017 Ajnnak uásálistij Sámi Grand Prix -kišto lávlumuásán pittáin *Mjärra*. Sun uásálistij uđđâsist Sámi Grand Prix -kiišton ive 2025, taan keerdi umesämikielâg já eŋgâlâskielâg pittáin *Biäggålmaj*. Finalist sun finnij 7 čyegisid áámmáträäđist já 16 čyegisid telejienâstmist.

## Diskografia
### Albumeh
* 2014 – *[[Suojggat]]*
* 2016 – *[[Ráhtjat]]* 
* 2018 – *[[Gulldalit]]* 
* 2021 – *[[Homo Sapiens and My People]]*

### Nurâldâhskiäruh
Ajnnakist lii meid pittá čuávuváin nurâldâhskiäruin:

* 2015 – *[[Russuoh vuölieb]]*, pitáiguin *Vuöllie om finare folk*, *Tågets jojk*, *Mierre* já *Umeälven*
* 2017 – *[[Sámi Grand Prix 2017 (album)|Sámi Grand Prix 2017]]*, pittáin *Mjärra*
* 2025 – *[[Sámi Grand Prix 2025 (album)|Sámi Grand Prix 2025]]*, pittáin *Biäggålmaj*

## Fáádást eres soojijn
* Sara Ajnnak *discogs.com -sijđostuvvâst*
* Ajnnak láávdástmin ''Biäggålmaj''-pittáás ive 2025 Sámi Grand Prix -kištoost

## Käldeeh
Viidon sieiddit

**Viidon sieiddit** lii pajesämmilii lávloo Ailu Valle kuálmád studioalbum. Tom almostittii Uksi Productions já Petrichord Records syeinimáánu 27. peeivi 2019.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Livđe

**Livđe** lii ärbivuáválâš anarâš vookaalmuusikšlaajâ, moos táválávt iä kuulâ livđojeijee jienâ lasseen eres čuojânâsah teikkâ miäđuštem.  

Livđe sulâstit orjâlâš juoigâm, mut jienâkevttim lii liivđest aldeláá sárnumregister. Livđeh tijpâlávt kieđâvušeh ovtâskâs ulmuid teikkâ elleid.

Livđekulttuur, mii lâi lamaš kievrâ vala 1900-lovo aalgâ peln, hiäjusmij čuuvtij 1970-lovo maŋa. Tot lii kuittâg oppeet iäláskâm 2000-lovvoost kielâ já kulttuur iäláskittemtooimâi čuávumuššân.

## Käldeeh
50 Words for Snow

**50 Words for Snow** lii eŋlandlii musikkár já lávloo Kate Bush lovváád studioalbum. Tom almostitij Kate Bush jieijâs skiärrumerkkâ Fish People skammâmáánu 21. peeivi 2011.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Dušši dušše duššat

**Dušši dušše duššat** lii pajesämmilii lávloo Ailu Valle vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Tuupa Records skammâmáánu 16. peeivi 2012.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
7 (Ailu Valle album)

**7** lii pajesämmilii lávloo Ailu Valle nubbe studioalbum. Tom almostitij Tuupa Records kuovâmáánu 13. peeivi 2015.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Anna Joma Granefjell

**Anna Nilsine Joma Granefjell** (vyesimáánu 24. peeivi 1936–juovlâmáánu 25. peeivi 2025) lâi maadâsämmilâš pyecceitipšoo, radiotoimâtteijee já jurgâleijee.

## Eellim
Anna Nilsine Joma šoodâi vyesimáánu 24. peeivi 1936. Suu eeči lâi Nils Pedersen Jåma (meid *Joma*, 1905–1948), já suu enni Anna Sofie Johnsen Steinfjell (1904–1974). Suoi láin maadâsämmilâš pajeulmuuh. Sunnui šoddii vittâ párnáá. Suu viälžáin ohtâ lâi máttáátteijee já kirječällee Ella Holm Bull (1929–2006) já tuáijár Per Joma (1934–1995).

Ko Joma lâi 12-ihásâš, te suu eeči jaamij syeinimáánu 5. peeivi 1948 tábáhtum nk. Dunderlandsdal-päärtist. Siämmáá päärtist jammii meid suu čeeci, siäsá, iänui, ime já ohtâ hyelkki lase.

Kesimáánu 10. peeivi 1961 Anna naajâi Ole Granefjelláin.

## Käldeeh
Kill Bill

thumb
**Kill Bill** lii kyevtiuáság toimâelleekove, mon Quentin Tarantino lii kietâčáállám já stivrim. Ton uásih láá:
# *[[Kill Bill: Volume 1]]* (2003)
# *[[Kill Bill: Volume 2]]* (2004)
Ive 2026 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2026 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2026.

## Nuorttâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Taarna Valtonen – *[[Bukva]]*

## Käldeeh
Tevkisselgkaijuu

**Tevkisselgkaijuu** (*Larus fuscus*) lii stuorrâ čapissiälgáš lodde, mii kulá kaijui hiäimun. 

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Tevkisselgkaijuu lii 48–56&nbsp;cm kukke já tiäddá 640–930&nbsp;g. Ton suájákejij koskâ lii 117–134&nbsp;cm.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Fredrik Prost

**Fredrik Prost** (š. vyesimáánu 24. peeivi 1980) lii tavesämmilâš tuáijár já kirječällee Ruotâ peln.

## Palhâšumeh
Ive 2016 Prost vuoitij Asa Kitok -stiipeend.
Prost ive 2022 almostum orjâlâškielâg persovnlâš muštâlus *[[Leŋges hearggi Sáhčal fatnasa]]* lâi iävtukkâssân ive 2024 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâvuotâpalhâšumán. Ive 2025 sun oovtâst kuoimijnis Inga-Wiktoria Påvein finnij Barents kulttuurstiipeend.

## Käldeeh
Skammâkoveh 2026

**Skammâkoveh 2026** teikkâ **Skammâkoveh-elleekovefestivaal 2026** lâi 27. kerdi, ko Skammâkoveh-elleekovefestivaal uárnejui. Festivaal uárnejui uđđâivemáánu 22.–25. peeivi Anarist. Taan ive festivaal teeman lâi kirjáás rähisvuotâ.

## Tábáhtussajeh

## Käldeeh
Толэзе

**Толэзе** (**Toleźe** ađai ) lii udmurtlâš muusikjuávhu Silent Woo Goore vuossâmuš album. Tot almostui ive 2012. Muusikalbum päddejui ive 2011 Tuupa Records studiost Raahest.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Birrasis

**Birrasis** lii tavesämmilii musikkár Lars-Ánte Kuhmus vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Iđut skammâmáánu 29. peeivi 2005 Taažâst.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Birrasis'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Vuáđu (tiätutekniik)

**Vuáđu** lii termâ, mii lii kiävtust tiätutekniikist já tiäđuikieđâvušmist, já moos láá maaŋgah miäruštâlmeh.

Tiätturohjelmijn já tiätturrustigijn tot táválávt kovvee toimâpirrâs, kost heiviittâsohjelmeh pyehtih vuoijuđ já mii fáálá tagarijd jiešvuođâid, maid puáhtá kevttiđ uđđâsist tego tiätuvuárkkávuáháduvah já kevtteevuoigâdvuođah.

Vijđásubbooht organisaatiotääsist ”digitaallâš vuáđu” siskeeld siämmáálávánijd jiešvuovijd: toimâpirrâs, kost juávhuh pyehtih toimâđ. Digitaallâš vuáđu lii räjioosij, tyejiniävui, palvâlusâi, tiäđu já torjuu vuáđudâs.

## Käldeeh
Duolingo

**Duolingo** lii kielâi máttááttâlmân uáivildum nettisijđo. Duolingo puáhtá kevttiđ laađđâmist sehe heiviittâssân Android-, iOS- ja Windows Phone -vuáđuin. Duolingost oppâm vuáđuduvá luuhâm-, čäällim-, kuldâlem- já sárnumhárjuttâssáid, moh láá juohhum oppâtiijmijd. Tiijmeh vuájuh eres tááiđuid ("skills"). Duolingo viggá hokâttâllâđ kevtteid rähtimáin hárjuttâsâin spellâhámásijd. Kevttee puáhtá viärdádâllâđ suu ovdánem já kištottâllâđ iärásijgijn. Duolingoin sáttá olleeđ ovdánâm algâttellee tâi vyeleeb koskâtääsi kielâtááiđu.

Juovlâmáánust 2020 Duolingo faalâi 98 kielâkurssâd 39 eres kieláin. Enâmustáá kevtteeh lijjii eŋgâlâskielâ kuursâst espanjakielâlijd já nubben enâmustáá espanja kuursâst eŋgâlâskielâlijd. Kuálmádin pivnohumos lâi ranskakiel kurssâ eŋgâlâškielâlijd. Beetaversio suomâkiel kuursâst eŋgâlâskielâlijd almostui kesimáánust 2020. Ive 2020 Duolingo almostitij statistiikijd, moi mield Suomâst máttááttâleh enâmustáá espanjakielâ já ruotâkielâ. Algâaalmugij kielâin Duolingost lii máhđulâš luuhâđ navajokielâ.

## Historjá
Duolingo vuáđudii ive 2011 Pittsburghist Carnegie Mellon -ollâopâttuv professor Luis von Ahn já Severin Hacker, Hector Villafuerte, Brendan Meeder, Vicki Cheung já Antonio Navas.

Duolingo piejui almosin kesimáánust 2012. iPhone-heiviittâs poođij faallâmnáál siämmáá ive skammâmáánust já Android-heiviittâs vyesimáánust 2013.

Syeinimáánust 2014 Duolingo leehâi *Duolingo Test Center*. Nettipalvâlusâst puáhtá čođâldittiđ kielâiskos mikrofon já kamera peht já uážžuđ árvuštâllâm jieijâs kielâtááiđust.

Ive 2015 aalgâst Duolingo falâškuođij máttáátteijei uáivildum stivrimuáinus, mon nommâ lii *Duolingo for Schools*.

Ive 2017 Duolingo algâttij *Duolingo Stories* -palvâlus. Tot sistuálá uánihis mainâsijd, moin sáttá hárjuttâllâđ kuullâm- já luuhâmiberdem.

Ive 2021 Duolingo muštâlij almolávt, ete áigu mutteđ finnoduv pörssi finnodâhhân, já ton mield pyehtiđ árvu-uásusijdis Nasdaq-pörssin.

## Fáádást eres soojijn

* Duolingo nettisiijđoh

## Käldeeh
Muorâ

[thumb|Maailm ollâgumos muorâ – [Ruopsismuorâ]]

Šaddotiettuu mield **muorâ** lii maaŋgâihásâš šaddo, mast lii kuhes verdi, mii táválávt kuáddá oovsijd já loostâid. Muorah iä kulluu siämmáá kladin, adai muorâin ij lah ohtsâš madâreeči. Muorâi juávhust láá maaŋgâlágáneh šlaajah eres taavgijn, moh láá jiečânávt ovdánâm nuuvt, et toin lii kuhes muorâverdi, vâi toh pesâččii nubij šadoi paijeel já finniiččii eenâb čuovâ. Muorâ ij lah šadoi šlaajâ, peic šadoi olgohäämi.

Muorâi juávkku kočoduvvoo vyevdin, vyevdih peittih kuálmáduási eennâmpáálu koškes eennâmvijđoduvvâst. Eennâmpáálust láá suullân  73 300 šlaajâd. Stuorrâ uási tain láá lostâmuorah.
Somás muittut

**Somás muittut** lii tavesämmilii musikkár Lars-Ánte Kuhmus nubbe studioalbum. Tom almostitij Stierdna syeinimáánu 12. peeivi 2012.

## Pittálisto

## Käldeeh
Riihmagállis

**Riihmagállis** lii tavesämmilii musikkár Lars-Ánte Kuhmus kuálmád studioalbum. Tom almostitij Stierdna roovvâdmáánu 29. peeivi 2016.

## Pittálisto

## Käldeeh
Ive 2026 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh

**Ive 2026 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh** láá vittâ palhâšume, maid Tave-enâmij rääđi mieđeet ive 2026: Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume, Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume já Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume. Palhâšumeseremonia uárnejuvvoo roovvâdmáánu 20. peeivi 2026 Tukholmast Ruotâst.

## Iävtukkâsah
### Kirjálâšvuotâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2026 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume iävtukkâsah:

### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2026 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume iävtukkâsah:

## Käldeeh