open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Isak Saba

thumb|Isak Saba ive 1906
[thumb|''[Säämi suuvâ laavlâ|Same soga laula*&nbsp;-tihtâ *Saǥai Muittalægje*&nbsp;-aavisist cuáŋuimáánust [[1906]]]]
*'Isak Mikal (Mikkel) Saba** ađai **Sápp Issát*' () lâi sämmilâš máttáátteijee já politikkár. Sun lâi pargeipiäláduv ovdâsteijee [[Taažâ Stuorrâtigge]]est Finnmarkist [[1907]] rääjist [[1912]] räi. Isak Saba lii tobdos tast, ete sun lii čáállám säämi aalmuglâšlavluu, *Säämi suuvâ lavluu* teevstâ.

Saba vaanhimeh láin Per Sabbasen já Britha Aikio. Sunnust lijjii čiččâm párnážid, já Issát lâi nubben nuorâmus. Suu eeči lâi kävppijâs, šiiveettuállee já kuálásteijee [[Uunjargâ|Uunjaargâ]] kieldâst. Rippâškoovlâ maŋa Saba lâi mottoom ääigi kävppireŋgân [[Čäcisuálui|Čäcisuollust]]. Sun luvâškuođij máttáátteijen [[Tromssa]]ast ive [[1898]] já poorgâi škoovlâ maŋa máttáátteijen [[Lebesby]] kieldâst, ovdâl ko sun vuolgij Kristianian (maŋeláá [[Oslo]]), kost sun čođâlditij koskâškoovlâ iskos ive [[1900]]. Ive [[1905]] Saba naajâi Marie Gunneva Holmáin. Sunnui šoddii kulmâ párnáá Tormod, Egil já Dagmar.

Saba maacâi Uunjaargân ive [[1905]] já porgâškuođij máttáátteijen. Uunjaargâst sun lâi mieldi kieldâpolitiikist Sosialistlii piäláduv ovdâsteijen. Saba lâi jesânin kieldâstiivrâst, sajasâš saavâjođetteijen [[1907]] rääjist [[1910]] räi já saavâjođetteijen [[1914]] rääjist [[1915]] räi. Sun lâi maŋgâ ive máttáátteijei ovdâsteijee škovlâstiivrâst. Sun meid vuáđudij Uunjaargâ kuálásteijei- já pargeiseervi. Roovvâdmáánust [[1906]] Saba väljejui Stuorrâtiigán Nuorttâ-Finnmark Sosialistlii piäláduv ovdâsteijen. Sun lâi vuossâmuš sämmilâš ovdâsteijee Stuorrâtiggeest. Sun čokkái Stuorrâtiggeest kiiđâ [[1912]] räi.

Saba peerâ varrij [[Várgááh|Várgáháid]] já sun tooimâi tobbeen máttáátteijen ive [[1916]] uđđâivemáánu rääjist. Sun meid čoogij sämmilii aalmugärbivyevi, muštâlusâid já mainâsijd. Sun čaalij äŋgirávt *Saǥai Muittalægje* -sämiloostân. Taan aavisist meid almostui vuossâmuu tove Saba *Sámi soga lávlla'' () cuáŋuimáánust 1906.

Isak Saba jaamij Várgáhijn kesimáánu 1. peeivi 1921 tuše 46-ihásâžžân. Sun hävdidui Uunjaargân. Uunjaargâ Pargeipiäládâh lii cegâttâm muštokeeđgi suu häävdi oolâ. Isak Saba šoddâmpeivi skammâmáánu 15. lii lamaš Säämi liputtempeivi ive 1993 rääjist.

## Käldeeh
Sämitige saavâjođetteijee (Suomâ)

**Suomâ sämitige saavâjođetteijee** ( já ) lii sämitige hovdâ. Sun joođeet sämitige pooliitlâš tooimâ já oovdâst Suomâst ässee sämmilijd sehe Suomâst ete olgoenâmijn. COVID-19-pandemia ääigi sun lii meid jođettâm Sämitige spiekâstâhtiilij kiärgusvuotâjuávhu. 

## Valjimproosees
Sämitiggeest adelum laavâ 11 § mield sämitigge väljee koskâvuođâstis saavâjođetteijee.  Valjim maŋa kalga almottiđ saavâjođetteijee noomâ riehtiministeriön.

## Sämitige saavâjođetteijeeh

## Käldeeh
Vuorâččâs

**Vuorâččâs** (*Corvus corone cornix*) lii lodde, mii iälá távjá olmoošaassâm aldavuođâst.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Vuorâččâs lii čapis- já räniskirjáás, 44–51 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 410–675 g. Ton suájákejij koskâ lii 84–100 cm. Vuorâččâs jienâ lii jienniis ruŋkestem.
thumb|left|240px|Vuorâččâs lavdâm
## Lavdâm já eellimpiirâs
Vuorâččâs iälá Euroop já Aasia kuávluin. Suomâst tot iälá maaŋgâlágán pirrâsijn ubâ enâmist já pessee maŋgii olmoošaassâm alda, mut meid meccikuávlui jeegijn já vuovdijn. Suomâ nääli lii áárvu mield 160 000–230 0000 paarrâd. Uási vuorâččâsâin tálvástâleh Suomâst, mut uási värrejeh čohčuv Maadâ-Ruotân já Tavemeerâ kuávlu enâmáid. Čohčâvarrim lii roovvâd-skammâmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-cuáŋuimáánust.

thumb|left|240px|Vuorâččâs maneh
## Lasanem
Vuorâččâs piervâl lii muorâst 5–25 m aloduvvâst. Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust 2–6 mane já láálá taid 17–21 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 31–32 peeivi ahasâžžân.
## Raavâd
Vuorâččâs lii puohporree.

## Käldeeh
Brindisi Montagna

**Brindisi Montagna** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Brindisi Montagnast ääsih 817 olmožid. Ton vijđodâh lii 59,88 km², já alodâh 800 m. Brindisi Montagna naaburkieldah láá Albano di Lucania, Anzi, Potenza, Tricarico, Trivigno já Vaglio Basilicata.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Brindisi Montagna kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Chiesa Madre di San Nicola vista dal Castello.jpg
Facciata Est Chiesa Madre di San Nicola.jpg
Chiesa di Santa Maria delle Grazie con luminarie.jpg
Chiesa San Vincenzo Ferreri01.jpg
Castello (Brindisi Montagna)01.jpg
Brindisi Montagna09.jpg
Brindisi Montagna10.jpg


## Käldeeh
Šleđgâmagneetlâš suonjârdem

**Šleđgâmagneetlâš suonjârdem** lii šleđgâ- já magneetkiedij sporijdem, mii tábáhtuvá jerdust suonjârdem sundán. Šleđgâmagneetlâš suonjârdem sirdeečalmaaš lii massattemes footoon, já suonjârdem ovdán kuárusvuođâst čuovâliävttoin (s. 300 000 000 m/s). Suonjârdem energia lii njuolgist viärdálâš ton távjudâhân já jorgolávt viärdálâš ton párukukkodâhân. Távjudâh muštâl suonjârdem poojij ('páárui') meeri äigiohtâduvvâst.


Onde electromagnetique.svg|
Wellenlaenge.png|
EM_spectrum_smn.svg|


Šleđgâmagneetlâš suonjârdem párukukkodâh lii siämmáš ko šleđgâ- já magneetkiedij ovdánem oovtâ paje ääigi. Tom puáhtá rekinistiđ čuovâ liävtu (pááru ovdânemliävtu) já suonjârdem távjuduv uásimeerrin:

\lambda\,=\frac{v}{f}\,

mast *v* lii pááru ovdánemliähtu (m/s) já *f* távjudâh (Hz). Kuárusvuođâst ovdánemliähtu lii čuovâliähtu, mut koskâamnâsist liähtu kiäppán, mii toovât meid párukukkoduv kiäppánem.

Kuárusvuođâst suonjârdem energia vuod puáhtá rekinistiđ čuávuváá myenster mield:

E\,=hf\,=\frac{hc}{\lambda}

mast *h* lii Planck staađâ, *c* čuovâliähtu já *λ* párukukkodâh.

Šleđgâmagneetlâš spektri juáhhoo suonjârdem párukukkoduv mieldi čuávuvávt kuhemuu párukukkoduvâst uánihumosân: radiopááruh, mikropááruh, infraruopsissuonjârdem, čuovâ, ultravioletsuonjârdem, röntgensuonjârdem já gammasuonjârdem.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Calvello

**Calvello** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Calvellost ääsih 1 772 olmožid. Ton vijđodâh lii 106,40 km², já alodâh 730 m. Calvello naaburkieldah láá Abriola, Anzi, Laurenzana, Marsico Nuovo, Marsicovetere já Viggiano.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Calvello kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Chiesa di Santa Maria de Plano.jpg
Calvello.jpg
Castello-di-Calvello.jpg
Santa-Maria-Plano-Calvello.jpg
Santuario Maria SS.ma del Monte Saraceno01.jpg
Santuario del Monte Saraceno.jpg
Calvello Innevato.jpg


## Käldeeh
Calvera

**Calvera** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Calverast ääsih 358 olmožid. Ton vijđodâh lii 16,01 km², já alodâh 630 m. Calvera naaburkieldah láá Carbone, Castronuovo di Sant'Andrea, San Chirico Raparo já Teana.

Ive 2021 Calvera lâi ässeelovo mield Potenza eennâmkode nubben ucemus kieldâ San Paolo Albanese maŋa. Ton lasseen tot lii vijđoduv mield Potenza eennâmkode kuálmádin ucemus kieldâ Campomaggiore já Ginestra maŋa. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Calvera kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Vallina.

## Fáádást eres soojijn

* Calvera kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Panorama di Calvera vista dal Monte Zingarello.jpg


## Käldeeh
Kähtee

**Kähtee** ađai **kakkârâs** (*Gavia stellata*) lii tuhtuuluudij laahkon kullee lodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Kähtee lii 55–67 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 1,3–2 kg. Tot lii tuhtuuluudij lahko ucemus lodde. Ton selgipeeli lii tevkisruškâd já čuávji vielgâd. Uáivi lii räänis já čuudâ ruopsisruškâd. Kähtee kirdemjienâ lii jienniis "ka-ka-ka-kaa-ka-ka" -párgum.

## Lavdâm já eellimpiirâs
Kähtee lii Euroop, Aasia já Tave-Amerik taveoosij lodde. Euroopist tot iälá Ruošâ, Tave-enâmij já Brittilâš suollui kuávluin. Suomâst tot pessee ubâ enâmist, eereeb Åland eennâmkoddeest, mut nääli lii kiäppánâm. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 750–1 500 paarrâd. Kähtee pessee táválávt uccâ meccijaavrij riddoin. Tot värree čohčuv tálvástâllâđ Tavemeerâ kuávlun já máccá Suomân tállán ko jieŋah suddeh. Aanaar já Ucjuuhâ kuleh kähtee pyeremui tiettumkuávlui juávkun Suomâst. Kähtee kávnoo-uv 43 päikkinoomâst Aanaar kuávlust.

## Lasanem
Kähtee mannee vyesimáánust 2–3 mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 24–29 peivid. Uđâgááh kirdeleh kuuđâ oho ahasâžžân.

## Raavâd
Kähtee porá uccâ kuolijd, tego siergijd já vuáskunijd, sehe rapu- já šlieddâelleid.

## Käldeeh
Tuhtuu

**Tuhtuu** (*Gavia arctica*) lii tuhtuuluudij laahkon kullee loddešlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Tuhtuu lii mottoom verd stuárráb lodde ko siämmáá suuhân kullee kähtee. Tot lii 63–75 cm kukke já tiäddá 2–3,2 kg. Suájákeejij koskâ lii 100–127 cm. Tuhtuu tevkis seelgist láá vielgis ruuvdukovoseh. Ton niske já uáivi láá tevkisránáseh já čuudâ lii čappâd. Čuávjipeeli lii vielgâd. Čuddust já ertpeelijn láá tevkis já kuovgis sárgáh. Tuhtuu tobdosumos jienâ lii jienniis "kuik-koo" -párgum.

## Lavdâm já eellimpiirâs
Tuhtuu lii Euroop já Aasia taveoosij lodde. Euroopist tot pessee Ruošâst, Tave-enâmijn, Skotlandist, Vielgis-Ruošâst já Baltia kuávlust. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 10 000 paarrâd. Tuhtuu pessee meccijaavrijn ubâ enâmist. Tot värree porgemáánu rääjist tálvástâllâđ Čapismeerâ já Koskâmeerâ kuávluin já máccá Suomân cuáŋuimáánu rääjist.

## Lasanem
Tuhtuu mannee vyesimáánust táválávt kyehti mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 27–32 peivid. Uđâgááh kirdeleh kyevti mánuppaje ahasâžžân.

## Raavâd
Tuhtuu porá kuolijd, tego vuáskunijd, siergijd já keđgisiimpuid, sehe rapu- já šlieddâelleid.

## Käldeeh
Spinoso

**Spinoso** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Spinosost ääsih 1 372 olmožid. Ton vijđodâh lii 38,18 km², já alodâh 649 m. Spinoso naaburkieldah láá Castelsaraceno, Grumento Nova, Montemurro, San Chirico Raparo, San Martino d'Agri já Sarconi.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Spinoso kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Paese spinoso dal calvario.jpg
Tiätuvuárkká:Spinoso - Terrazza panoramica di Piazza Plebiscito.jpg
Tiätuvuárkká:Spinoso ed il suo centro abitato.jpg
Tiätuvuárkká:Spinoso ViaRomano.jpg


## Käldeeh
Suomâ ovdâskoddevaaljah

thumb|Ive 1930 ovdâskoddevaaljâi máinuseh Helsigist
**Suomâ ovdâskoddevaaljâin** väljejuvvojeh Suomâ ovdâskoodán 200 aalmugovdâsteijed. Puoh 18 ihheed tiävdám Suomâ aalmugjesânijn lii jienâstemvuoigâdvuotâ. Ovdâsteijeeh väljejuvvojeh vaaljâpirrâduvâi valjâlittoin koskâvuođâlii valjâvyevi mield. Alemus valjâvirgeomâhâš lii vuoigâdvuotâministeriö. Tááláš valjâlaahâ lii lamaš vyeimist ive 1998 rääjist. Ovdâskoddevaaljah uárnejuvvojeh jyehi niäljád ive cuáŋuimáánu kuálmád pasepeeivi. Jis ovdâskodde pieđgân tolebáá, te tuállojeh uđđâ vaaljah. Vuossâmuuh ovdâskoddevaaljah uárnejuvvojii njuhčâmáánust 1907 já ovdebááh ovdâskoddevaaljah cuáŋuimáánust 2019.

## Valjâtohálâšvuotâ
Suomâ vuáđulaavâ 27&nbsp;§ mield vááijuvváldáliih iä uážu riemmâđ iävtukkâssân ovdâskoddevaaljâin.

## Käldeeh
Trecchina

**Trecchina** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Trecchinast ääsih 1 996 olmožid. Ton vijđodâh lii 38,19 km², já alodâh 500 m. Trecchina naaburkieldah láá Maratea, Lauria, Rivello, Nemoli já Tortora.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Bolago, Camporotondo, Colla, Foresta, Maurino, Parrùtta, Piano dei Peri, Pietra, Pietramorta, Ronzino, Santiquaranta, Scaloni já Starsia.

## Fáádást eres soojijn

* Trecchina kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Trecchina chapelle.JPG
Tiätuvuárkká:Trecchina vieille ville.JPG
Tiätuvuárkká:Fiume Noce (Basilicata).jpg


## Käldeeh
Picerno

**Picerno** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Picernost ääsih 5 648 olmožid. Ton vijđodâh lii 78,51 km², já alodâh 721 m. Picerno naaburkieldah láá Balvano, Baragiano, Potenza, Ruoti, Savoia di Lucania, Tito já Vietri di Potenza.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Picerno kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Chiesa Cristo Salvatore.jpg
Tiätuvuárkká:Torrepicerno1.jpg
Tiätuvuárkká:Torre vista da via Torre.jpg
Tiätuvuárkká:Torrepicerno3.jpg
Tiätuvuárkká:Picerno.jpg


## Käldeeh
Rapolla

**Rapolla** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Rapollast ääsih 4 185 olmožid. Ton vijđodâh lii 29,87 km², já alodâh 450 m. Rapolla naaburkieldah láá Barile, Lavello, Melfi, Rionero in Vulture já Venosa.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Rapolla kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Rapolla cattedrale.JPG
Chiesa di Santa Lucia, facciata (Rapolla) 01.jpg
Arco dell'Annunziata.jpg
Chiesa Rupestre Madonna della Stella.jpg
Torretta con l'orologio.jpg
S.Lucia Rapolla.jpg
Chiesa di San Biagio (Rapolla) 3.jpg


## Käldeeh
San Fele

**San Fele** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Felest ääsih 2 663 olmožid. Ton vijđodâh lii 97,70 km², já alodâh 872 m. San Fele naaburkieldah láá Atella, Bella, Castelgrande, Filiano, Muro Lucano, Rapone já Ruvo del Monte.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Agrifoglio, Armatieri, Cecci, Cerrito, Difesa, Masone, Montagna, Pierno, Priore já Signorella.

## Fáádást eres soojijn

* San Fele kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
Elinor Ostrom

**Elinor Claire "Lin" Ostrom** () lâi ovtâstumstaatâlâš ohtsâškoddetiettee. Sun vuoitij ive 2009 Nobel-ekonomiapalhâšume oovtâst Oliver E. Williamsonáin ekonomia haldâšem analyysist. Ostrom lâi vuossâmuš nissoon, kii vuoitij Nobel-palhâšume ekonomiast. Sun poorgâi staatâtiettuu professorin Indiana ollâopâttuvvâst Bloomingtonist Ovtâstum staatâin. Ostrom ive 1965 náguskirje kieđâvušâi Kalifornia kuávlu ponnečaasij haldâšem. Ostrom lii-uv tutkâm eromâšávt ohtâsâšresursij, tego kuálástemkuávlui já ohtâsâšmeecij, sehe olmooškode oovtâst omâstum resursij, tego väldimeerâi já áimukeerdi, haldâšem čuolmâid. Suu tobdosumos čaalâ lii ive 1990 almostum *Governing the Commons*, mii kieđâvuš nuuvt kočodum ohtâsâšeennâm čuolmâ.

## Käldeeh
Simone de Beauvoir

**Simone de Beauvoir** (š. **Simone Lucie Ernestine Marie Bertrand de Beauvoir**; ) lâi ranskalâš kirječällee, filosof já feminist. Sun lâi ohtâ Ranska eksistentialistfilosofijn oovtâst Albert Camusáin já Jean-Paul Sartrein. Eksistentialistin Beauvoir lâi ton uáivilist, ete ulmuin lii ovdâsvástádâs tast, magarijd merhâšuumijd sij adeleh elimân. 

## Eellim

Simone de Beauvoir eeči lâi juuriist Georges de Beauvoir já enni lâi Françoise Brasseur. Pärnin sun juuđij katolilii nieidâškoovlâ. Beauvoir meridij jo 15-ihásâžžân, ete sun šodâččij kirječällen. Sun luvâškuođij filosofia Pariisi ollâopâttuvvâst já teeivâi tobbeen Jean-Paul Sartre. Suoi láin avepiäiválii koskâvuođâst, mut suoi iävá naaijâm iäváge aassâm oovtâst. Sunnust iä meidgin lamaš párnááh. Beauvoir čođâlditij totkosijd matematiikist já filosofiast já luuvâi tast maŋa matematiik Institut Catholiquest, kirjálâšvuođâ já kielâid Institut Sainte-Mariest já filosofia Sorbonnest.

## Pargo

Simone de Beauvoir tobdosumos kirje lii *Le Deuxième Sexe* (, 1949), mii kieđâvuš almai já nisonij koskâsijd suhâpiälálijd iäruid. Beauvoir vaikuttâs feminismân lâi kuávdášlâš 1970-lovo aalgâst, kuás feministlâš lihâstâs nanosmij merhâšitteht.

## Käldeeh
Trivigno

**Trivigno** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Trivignost ääsih 584 olmožid. Ton vijđodâh lii 26,00 km², já alodâh 725 m. Trivigno naaburkieldah láá Albano di Lucania, Anzi, Brindisi Montagna já Castelmezzano.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Trivigno kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Chiesa di San Rocco (Trivigno, PZ).jpg|


## Käldeeh
John Steinbeck

**John Ernst Steinbeck Jr.** () lâi ovtâstumstaatâlâš kirječällee. Sun finnij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume ive 1962.

## Eellim
Steinbeck šoodâi kuovâmáánu 27. peeivi 1902 Salinasist, Kaliforniast. Suu eeči lâi Monterey pirrâdâhkode ruttâtuállee já enni máttáátteijee. Sun valmâštui luvâttuvvâst ive 1919 já luvâškuođij kirjálâšvuođâ, historjá já klassiklii kreikakielâ Stanford ollâopâttuvvâst. Suu enni tuáivui, ete sun valjiiččij juuriist karrieer, mut Steinbeck meridij jo nuorrân, ete sun šodâččij kirječällen. Ive 1925 sun koskâldutij uápuid já ááigui vuáijuđ čälimân. Stanfordist sun lâi almostittâm oovtâ tiivtâ já kyehti nooveel ollâopâttuv kirjálâšvuotâloostâst. Sun poorgâi váhá ääigi čorgejeijen já šeeštij ruuđâ, vâi sun puovtij varriđ New Yorkân, mii lâi maaŋgâi taidârij já kirječällei päikkikaavpug. New Yorkist Steinbeck poorgâi toimâtteijen. Sun kuittâg maacâi Kalifornian jo ive 1926 já porgâškuođij tálualmajin. Ton ääigi sust lâi eenâb asto čäälliđ, já suu vuossâmuš roomaan *Cup of Gold* valmâštui uđđâivemáánust 1928 já almostui ive 1929 porgemáánust. Roomaan valmâštum maŋa Steinbeck kuođij pargoos já porgâškuođij kyelišoddâdemlágádâsâst. Tobbeen sun teeivâi vuossâmuu káálgus Carol Henning. Steinbeck varrij San Franciscon já naajâi Henningáin ive 1930. Suoi iäránáin ive 1941, já čuávuváá ive Steinbeck naajâi Gwyndolyn Gongeráin. Sunnui šoodáin kyehti párnáá, Thomas Myles Steinbeck (1944–2016) já John Steinbeck IV (1946–1991). Steinbeck iäránij nube kálgustis ive 1948. Sun teeivâi kuálmád káálgus Elaine Scott raavâdviäsust ive 1949 já suoi naajáin čuávuváá ive juovlâmáánust. Steinbeck jaamij váimutaavdân juovlâmáánu 20. peeivi 1968 66-ihásâžžân.

## Čalluuh
Ive 1935 almostum *Tortilla Flat* lâi Steinbeck vuossâmuš miänástus kritikkárij kooskâst. Suu tobdosumoseh čalluuh láá ive 1937 almostum *Of Mice and Men* sehe ive 1939 *The Grapes of Wrath*, mii vuoitij meid Pulitzer-palhâšume siämmáá ive. Kiirjijn rahtum elleekoveh almostuvvii iivij 1939 (*Of Mice and Men*) já 1940 (*The Grapes of Wrath*). John Ford stivrim *The Grapes of Wrath* šoodâi meid klassikkon. Nube maailmsuáđi ääigi Steinbeck tooimâi *New York Herald Tribune* reeivâlonotteijen. Suu kuhemus roomaan *East of Eden* almostui ive 1952 já lâi Steinbeck mielâst meid suu pyeremus čaalâ. Suu majemuš roomaan *The Winter of Our Discontent* almostui ive 1961. Čuávuváá ive Steinbeck vuoitij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume.

### Romaneh
* *Cup of Gold* (1929)
* *To a God Unknown* (1933)
* *Tortilla Flat* (1935)
* *In Dubious Battle* (1936)
* *The Grapes of Wrath* (1939)
* *The Moon Is Down* (1942)
* *Cannery Row* (1945)
* *The Wayward Bus* (1947)
* *East of Eden* (1952)
* *Sweet Thursday* (1954)
* *The Short Reign of Pippin IV: A Fabrication* (1957)
* *The Winter of Our Discontent* (1961)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Selma Lagerlöf

**Selma Ottilia Lovisa Lagerlöf** () lâi ruátálâš kirječällee, kii lii tobdos eromâšávt párnáikirjeest *Pelgi-Nijlâs määđhih* (). Sun lâi vuossâmuš nissoon já vuossâmuš ruátálâš, kii finnij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume.

## Eellim
Selma Lagerlöf šoodâi skammâmáánu 20. peeivi 1858 Mårbacka kärdinist Uárji-Ruotâst. Sun lâi luutnant Erik Gustaf Lagerlöf já Elisabet Lovisa Wallroth nieidâ. Sun lâi viiđâd sunnuu kuuđâ päärnist. Lagerlöf lâi čepis pärni, kii lijkkui luuhâđ ennuv. Sun meridij jo 7-ihásâžžân šoddâđ kirječällen já čaalij nuorrân tiivtâid. Ive 1882 sun luvâškuođij máttáátteijen Tukholmast já valmâštui ive 1885. Uápui maŋa sun tooimâi nieidâškoovlâ máttáátteijen Landskronast iivij 1885–1895. Ive 1894 Lagerlöf teeivâi kirječällee Sophie Elkan, kii šoodâi suu ustevin já kyeimin. Ive 1895 rääjist Lagerlöf elettâđâi kirječällen. Ive 1897 sun varrij Falunân, kost sun aasâi stuárráámus uási eellimstis. Lagerlöf uásálistij kieldâlâšpolitiikân já sáárnui nisonij jienâstemvuoigâdvuođâ peeleest. Sun jaamij päihistis 81-ihásâžžân njuhčâmáánu 16. peeivi 1940. Lagerlöf kove lii lamaš kyevtlov ruuvnâ sedâlist ive 1992 rääjist.

## Čalluuh
Ive 1891 almostui Lagerlöf vuossâmuš roomaan *Gösta Berlings saga*, mii šoodâi ruátálii kirjálâšvuođâ klassikkon. Suu almugijkoskâsávt tobdosumos roomaan lii *Pelgi-Nijlâs määđhih*, mii almostui kyevti uásist iivij 1906–1907. Lagerlöf finnij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume ive 1909. Sun lâi vuossâmuš nissoon maailmist já vuossâmuš ruátálâš, kii finnij kirjálâšvuođâ Nobel-palhâšume. Lagerlöf šoodâi maailmvijđosávt tobdosin elimis ääigi, já suu kirjeh láá almostum maaŋgâ kielân. *Gösta Berlings saga* lii jurgâlum paijeel 50 kielân já *Pelgi-Nijlâs määđhih* suullân 60 kielân. Kirjeest rahtum TV-ráiđu lii almostum DVD-häämist meid anarâškielân já tom lii jurgâlâm Iisakki Mattus.

## Käldeeh
Pignola

**Pignola** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Pignolast ääsih 6 797 olmožid. Ton vijđodâh lii 56,24 km², já alodâh 927 m. Pignola naaburkieldah láá Abriola, Anzi, Potenza já Tito.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Campo di Giorgio, Molino di Capo, Molino di Piede, Pantano, Petrucco, Piancardillo, Ponte Mallardi, Pozzillo, Rifreddo, Sciffra, Serra San Marco, Tora já Tuorno.

## Fáádást eres soojijn

* Pignola kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Chiesa Matrice di Santa Maria Maggiore, Pignola.jpg
Tiätuvuárkká:DSC 4642 Parte superiore di Pignola con chiesa Matrice di Santa Maria Maggiore.jpg
Tiätuvuárkká:DSC 4644 Chiesa Matrice di Santa Maria Maggiore.jpg
Tiätuvuárkká:Chiesa di San Donato Pignola.jpg
Tiätuvuárkká:Chiesa di Santa Maria degli Angeli, Pignola.jpg
Tiätuvuárkká:Palazzo Gaeta.jpg
Tiätuvuárkká:DSC 6335 Interno della chiesa di San Donato.jpg


## Käldeeh
Nuorttâmeerâ

**Nuorttâmeerâ** lii Atlant väldimeerâ sijđomeerâ Tave-Euroopist Suomâ, Ruotâ, Tanska, Saksa, Puola, Eestieennâm, Latvia, Liettua já Ruošâ kooskâst. Tot lii maailm nubben stuárráámus merâsaivâääldis Čapismeerâ maŋa. Kattegat čuálmi Ruotâ já Tanska kooskâst sierree Nuorttâmeerâ Tavemeerâst. Nuorttâmeerâ lii epitáválâš meerâ vyeligáá sälttinalliisvuođâ já olleečääsi hiäjuvuođâ tiet. Nuorttâmeerâ koskâkieŋŋâlvuotâ lii tuše 54 meetterid já ton kieŋâlumos saje lii 459 meetterid. Meerâ vijđodâh lii suullân 392 000 neljihâškilomeetterid. 4 000–6 0000 ihheed tassaaš Tanska čuálmih lijjii kieŋâluboh já kobdebeh ko onnáá peeivi, já talle Nuorttâmeerâ sälttinalliisvuotâ lâi käävci kerdid stuárráb. Tuot äigipaje lii kočodum Litorinameerâ paijeen.

## Käldeeh
Astrid Lindgren

**Astrid Anna Emilia Lindgren** (š. **Ericsson**; ) lâi ruátálâš párnáikirječällee.

## Eellim
Lindgren šoodâi skammâmáánu 14. peeivi 1907 Vimmerby alda Smålandist. Suu eeči lâi eennâmviljâleijee Samuel August Ericsson já enni Hanna Ericsson. Lindgrenist lijjii puárásub viljâ Gunnar (1906–1974), kii šoodâi politikkárin, já kyehti nuorâb uábi Stina (1911–2002) já Ingegerd (1916–1977).

Sun jođeškuođij škoovlâ Vimmerbyst čohčuv 1914. Škoovlâ maŋa Lindgren porgâškuođij 16-ihásâžžân toimâttâshárjuttâllen páihálâšlostâ *Vimmerby tidningist*. 18-ihásâžžân ive 1926 sun varrij Tukholman já šoddâdij tobbeen vuossâmuu päärnis Lars siämmáá ive. Lars aasâi arâpärnivuođâst sajasâšperrust Kööbenhamânist. Lindgren poorgâi čällen Kungliga Automobilklubbenist já teeivâi tobbeen toimâttâhhoovdâ Sture Lindgren. Sun lâi 23-ihásâš, ko suoi naajáin ive 1931. Talle meid Lindgren kandâ Lars varrij sunnuu kuuvl. Kulmâ ive maŋeláá šoodâi nubbe páárnáš Karin. Lindgren poorgâi ive 1945 rääjist 25 ihheed Rabén & Sjögren párnáikirjetoimâtteijen. Suu käälis jaamij ive 1957, já taan rääjist sun aasâi ohtuu Tukholmast. Lindgren puáccái já jaamij uđđâivemáánu 28. peeivi 2002 94-ihásâžžân.

## Čalluuh
Lindgren vuossâmuš kirje *Britt-Marie lättar sitt hjärta* almostui ive 1944. Ive maŋeláá sun vuoitij Rabén & Sjögren -kuástideijee párnáikirjekišto kirjijn *Pippi Långstrump* (), mii lâi algâaalgâst čallum suu nieidâ šoddâmpeiviskeŋkkân. Iivij 1944–1993 Lindgren čaalij ohtsis 53 kirjed. Suu kirjeh láá jurgâlum 101 kielân, já toh láá vuobdum maailmvijđosávt paijeel 80 miljovn pittád. Stuárráámuu uási Lindgren kiirjijn lii kuvvim Ilon Wikland. Lindgren kiirjijn láá rahtum ohtsis 40 elleekovveed já maaŋgah TV-rááiđuh. Lindgren jieš kietâčaalij puoh elleekuuvijd.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Annika Pasanen

**Annika Pasanen** (š. čohčâmáánu 7. peeivi 1976, Kinnula, Suomâ) lii syemmilâš kielâtotkee. Suu tutkâmfáddán láá lamaš uhkevuálásiih uuraalliih kielah, ovdâmerkkân anarâškielâ. Pasanen lii kielâtutkâm lasseen uásálistám maŋgáid uuraallij kielâi kielâiäláskittemprosesáid já kielâpiervâltooimâ oovdedmân sehe Suomâst já Ruošâst. 

Pasanen pro gradu -tuuđhâlm *Kielipesä ja revitalisaatio – karjalaisten ja inarinsaamelaisten kielipesätoiminta* (2003) kieđâvuš anarâš- já kärjilkielâ kielâpiervâltooimâ. Suu ive 2015 almostittum náguskirje *Kuávsui já peeivičuovâ. ’Sarastus ja päivänvalo’. Inarinsaamen kielen revitalisaatio.* kieđâvuš anarâškielâ kielâiäláskittem.

Pasanen áásá tááláá ääigi Aanaar Rivdulist já lii porgâm ive 2021 aalgâ rääjist Säämi ollâopâttuv sosiolingvistiik professorin. Ovdil professor virge sun poorgâi Helsig ollâopâttuv totkeetuáhtárin, fáddán sämikielâi oppâm rävisolmožin.

## Käldeeh
Čuovâliähtu

**Čuovâliähtu** lii luándustaađâ, mon lii merkkejum pustaváin **c** (, ađai liähtu). Ton árvu lii 299 792 458 m/s ađai 1 079 252 848,8 km/h. Eromâš koskâvuođâlâšvuotâteoria mieldi mihheen massalijd káppáluvâid ij pyevti juksâđ čuovâliävtu. Čuovâliähtu lii meid puoh informaatio, meid puoh massattemes čalmai, liävtu pajerääji. Puustav **c** puáhtá kevttiđ meid almolávt párulihâstâs ovdánemliävtu tubdâldâhhân.

*Čuovâ liähtu* (sierâ čallum) lii liähtu, mii čuovâst lii tiätu puudâst miinii koskâamnâsist (ovdâmerkkân laasâst čuovâ liähtu lii c / 1,5). Čuovâ liähtu lii ain ucceeb ko staađâ *čuovâliähtu* (c), eereeb kuárusvuođâst, kost čuovâ liähtu lii ain siämmáš ko čuovâliähtu.

## Käldeeh
Latronico

**Latronico** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Latronicost ääsih 4 190 olmožid. Ton vijđodâh lii 76,66 km², já alodâh 888 m. Latronico naaburkieldah láá Carbone, Castelluccio Inferiore, Castelluccio Superiore, Castelsaraceno, Episcopia, Fardella já Lauria.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Agromonte Magnano, Agromonte Mileo, Calda, Cerri, Fraccia-Laghi, Iannazzo, Ischitelli, Lucarelli, Battista, Mastroluca, Masullo, Pargo, Pantoni, Perosa, Perricchio, Preti, Procoio, Serrone, Varrazzo já Santa Croce.

## Fáádást eres soojijn

* Latronico kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Latronico Basilica.jpg
Tiätuvuárkká:Basilica S. Egidio.jpg
Tiätuvuárkká:Latronico Palazzo arcieri.jpg
Tiätuvuárkká:Contro tutte le mafue.jpg


## Käldeeh
Luándustaađâ

**Luándustaađâ** lii stuárus, mon nummeerlâš árvu lii universaal, ađai tot ij lah kiddâ saajeest ige ääigist. Luándustaađah láá váhá nuuvt ko matemaatlâš staađah, tego pii. Luándustaađah láá ovdâmerkkân Planck staađâ *h*, čuovâliähtu kuárusvuođâst *c* já gravitaatiostaađâ *G*. 

## Dimensioliih já dimensiottemes luándustaađah

Dimensiolij luándustaađâi áárvuh láá kiddâ ohtâduvâin toin naalij, ete staađâ árvu muttoo, jis ton ohtâdâh muttoo. Ovdâmerkkân čuovâliähtu miäruštâlloo táválávt ohtâdâhhân meettereh sekuntist, kuás ton árvu lii 299 792 458. Jis čuovâliävtu miäruštâlâččij ohtâdâhhân kilomeettereh sekuntist, te ton árvu ličij 299 792,458.

Dimensiottemes luándustaađâi áárvuh iä lah kiddâ kevttum ohtâduvâin, pic toh láá táválávt dimensiolij staađâi uásimereh. Tastko dimensiottemes staađah láá tuše lovoh, te lii máhđulâš, ete miinii puátteevuođâ teoriaid ennust toi áárvuid. 

Sommerfeld staađâ α lii ohtâ tobdosumosijn dimensiottemes staađâin. Ton árvu lii mittedum iskoslávt viehâ tárkká (7,297 352 5376 x 10-3), mut tom ij lah vala puáhtám suorgiittiđ mongin teoriast. Nubbe tobdos ovdâmerkkâ lii prootoon já elektron massai koskâvuotâ mp / me, mon lohoárvu lii suulân 1 836,15267247.

Uási luándustaađâi áárvuin láá täärhih, tastko SI-vuáháduvvâst vuáđuohtâduvah láá miäruštâllum toi vievâst.

## Motomeh luándustaađah

### Almolâš luándustaađah

### Šleđgâmagneetlâš staađah



### Aatoom- já vááimusfyysiik staađah



### Kemia já termodynamiik staađah



## Käldeeh
Listo Mikkeli kaavpugoosijn

thumb|400px|Mikkeli kuávdáá kárttá, moos láá merkkejum kaavpuguasih ive 1951 miärádâs mield
Taat lii **listo [[Mikkeli]] [[kaavpuguási|kaavpugoosijn]]**.

## Liŋkkâ
* Mikkeli kárttápalvâlus

## Käldeeh
Njellim táálu

**Njellim táálu** lii puárásumos táálu Njellimist. Ton vuosmuš ässee lâi Piäkká Piättárkandâ Saijets ađai Nyere Piäkká (), kote suuvâi Anarist Njellimân 1800-lovo loopâ peln. Sun vuáđudij toho vuossâmuu táálu, mon nommâ lâi Njellim. Tast šoodâi Njellim siijdâ algâ. Nyere Piäkká poođij Aanaarjäävri paijeel Kolŋuuvuonâpootân já meridij asâdâttâđ eidu ton sajan. Suu mielâst tot lâi pyeri saje, já toos sun paasij. 

Pirrâsis keejâddijnis Nyere Piäkká vuámášij Mustolast ässee Irján Musta Kaarin-nieidâ olssis já meridij väldiđ suu aassâmskipárinis. Suoi vihkuin njuhčâmáánu 3. peeivi 1870. Kaarin lâi talle 33-ihásâš. Suoi eelijn meiddei vyevditipšoo kulen já kuođijn aassâmtonttiucâmuš, Kolŋuuvuonâpootân já aassâmtile nommân soppui Nellim.

Kuáđih sunnust lijjii Njellimist, Njellimjäävrist já Sulgušjäävrist. Iäláttâssân lijjii kuálástem, puásuituálu já meccipivdo. Sunnui šoddii kulmâ alge. Ko párnááh šoddii, te kolgii sij mottoom pyereeb
aassâmsaje rähtiđ. Nyere Piäkká raahtij kyevti viste táálu, mii lâi 4x5&nbsp;m. Tot lâi härvinâš stuorrâ táálu ton ááigán. 

Ive 1935 poođij Kokkolast Carl Fredrik "Fredi" Fredlund -nommâsâš almai, kote algâttij sááhá rähtim. Njellimân iđeškuottii eenâb tááluh, já kuávlu puovtij jo kočodiđ kylán. Ko Njellim-nommâsâš táálu lâi puárásumos, te tiäđust-uv luándulávt koččoodškuottii meid aassâmkuávlu Njellim.

Saijets táálu uážui šleeđgâ sááhást ive&nbsp;1930. Táálust tooimâi puvdâ talle ko táálu omâsteijen lâi Johan Matti Saijets. 

Saijets táálu uuvsah lijjii ávusin ubâ aalmugân. Tot lâi lappâdjottei ijjâsaje sehe päihittemes já kievhis ulmui aassâmpäikki já torvosaje.

## Kirjálâšvuotâ
* Matti Sverloff - Suenjelin saamelaisten perintö (ISBN 9789529162277)

## Käldeeh
Ijjävri

**Ijjävri** (,  já ) lii jävri Aanaar kieldâ taveuásist. Njiävđámjuuhâ álgá Ijjäävrist, mii lii meid Njiävđámjuuvâ čácáduv stuárráámus jävri. Ijjävri lii suulân 21&nbsp;km kukke já 2&nbsp;km kubduv já kulá masa ollásávt Kaalduáivi meccikuávlun.

Ijjäävrist lii algâalgâlâš jävrikuávžurnääli, já toho láá ištâdum rávdu já ränisrávdu. Puškonääli lii ucce, mutâ fáárust láá stuorrâ ohtâgâsah. Meiddei luosah puátih Ijjáávrán räi Njiävđámjuuvâ peht. Jäävrist láá meiddei ennuv riäskáh já revâseh.

Ijjäävrist álgá vaigâdis *Njiävđámjuuvâ miällumkiäinu* (92&nbsp;km), mii juátkoo Taažâ pel Baareencmeerân. Kiäinu lii meccikuávlulágán, já ton kuávlust láá ennuv kuoškah já koržeh.

## Käldeeh
Aanaar vaakun

thumb|150px|Aanaar vaakun
**Aanaar vaakun** lii Aanaar kundá tubdâldâh. Vaakunčielgiittâs lii "Čapis vuáđust silbâ šapšâ vuojâmin uáivist poccuučuárvih, moh láá kolleest". Vaakun lii vuávám Ahti Hammar, já Aanaar váldustivrâ tuhhiittij tom čohčâmáánu 28. peeivi&nbsp;1954. Sisašijministeriö nanodij vaakun kiävtun kuovâmáánu 25. peeivi&nbsp;1955.

## Käldeeh
Vuoptah

thumb|Nissoon, kiäst láá ooraans kuárvivuoptah
*Vuoptah*' láá ulmuu uáivist šaddee soksâmeh. Toh šaddeh vuoptâtuupâin, moh láá uáiviliškeest. Vuoptâtuupâst šaddee ovtâskâs vuoptâ ađai vuoptâčalme puáhtá leđe juurbâs, kuheldâlâšjuurbâs teikkâ tuolbâs. Jurbâ vuoptâtuupâst šoddâm vuoptâčalme lii njuolgâd, já mađe tuolbâsub vuoptâtuppâ lii tađe kuárvib tot vuoptâčalme lii. Ulmuu uáivist láá koskâmiärálávt 100 000 vuoptâd. Toh šaddeh suulân 1–1,5 senttimeetter mánuppaajeest. Vuoptâčalme šadda suulân kulmâ ive ovdil ko ton šoddâm nohá já viijmâg tot kačča já uđđâ vuoptâčalme šodâškuát. Ulmuu uáivist njalaneh suulân 20–150 vuoptâčalmed peeivist. 

Vuoptâi iivneh mulsâšudeh čappâdist ruškâdân, kuovgâdân, ruopsâdân, ránásân já vielgâdân. Vuoptâčalmeest láá kulmâ keerdi. Siskerdi lii medulla. Nubbe kerdi lii cortex, mii lii kasemus kerdi já siskeeld vuoptâi ivne ađai melaniin. Cuticula lii vuoptâčalme olgokerdi.

## Käldeeh
Jyelgipállu

thumb|
**Jyelgipállu** (motomin eteh meid eurooplâš jyelgipállu, ko halijdeh sierriđ ameriklâš jyelgipáálust) lii maailm pivnohumos valastâllâmšlaajâ, mast kyehti 11 persovn juávhu irâtteh čievčâstiđ eenâb moolâid ko vuástájuávkku. Enâmustáá jyelgipáálu spellih juolgijgijn já roopâ eres osijgijn peic kieđâigijn. Tuše moolâvahtâ uážžu spellâđ páálu kieđâigijn talle ko spellâ lii joođoost.

Jyelgipáálu spellih áámmátlávt jyehi nanamist, já motomijd spiekâstuvâid rekinisthánnáá tot lii pivnohumos šlaajâ puoh Euroop, Läättinlâš amerik, Afrik já Aasia enâmijn. Miljovneh ulmuuh pirrâ maailm maneh keččâđ jyelgipálluspeelâid eromâš jyelgipállustadionáid, já val eenâb ulmuuh keččih speelâid televisiost. Jyelgipáálu piergiimettum pivnohvuođâ tet tom kočodeh-uv maŋgii "kunâgâsšlaaijân".

## Käldeeh
Sasso di Castalda

**Sasso di Castalda** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Sasso di Castaldast ääsih 752 olmožid. Ton vijđodâh lii 45,43 km², já alodâh 949 m. Sasso di Castalda naaburkieldah láá Abriola, Brienza, Marsico Nuovo, Satriano di Lucania já Tito.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Sasso di Castalda kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Chiesa di S. Michele, Sasso di C.jpg
Centro storico -.jpg
Chiesa di S. Rocco, Sasso di C.jpg
Palazzo DeLuca.jpg
Sasso3.jpg
Sasso di Castalda, centro storico.jpg
Sasso1.jpg


## Käldeeh
James Bond

**James Bond** lii kirječällee Ian Fleming ive 1953 algâttem jiäráskittee romanij ráiđu, mon uáivihuáđđoo lii eŋlandlâš syelivákšojeijee já -aageent James Bond, koodinommâ 007. Tastmaŋa ko Fleming jaamij ive 1964, roomaanrááiđu láá juátkám eres kirječälleeh.

Romanij lasseen Bond lii lamaš fáárust ive 1962 rääjist paijeel 20 elleekooveest, main nuuvt kočodum virgálii elleekoverááiđust suu láá čaittâlâm Sean Connery, David Niven, George Lazenby, Roger Moore, Timothy Dalton, Pierce Brosnan já Daniel Craig. Bond-elleekoverááiđust lii šoddâm ohtâ maailm enâmustáá miänástum elleekoverááiđuin. James Bondist láá almostittum meiddei ráiđukoveh já videospeelah.

Almostum ohtâvuođâst James Bond -kirjeh uđâsmittii syelivákšojeijeegenre, já siämmást toh puohtii toho puigâvuođâ, seeksi já viehâvääldi. Vuossâmui iheluuvij ääigi mainâseh sajaduvvii kaskoo kolmâ suáđi, mut ive 2006 rääjist elleekuuvij Bond lii onnum sáŋgárin.

## Käldeeh
San Severino Lucano

**San Severino Lucano** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. San Severino Lucanost ääsih 1 433 olmožid. Ton vijđodâh lii 61,16 km², já alodâh 877 m. San Severino Lucano naaburkieldah láá Chiaromonte, Episcopia, Fardella, Francavilla in Sinni, Terranova di Pollino já Viggianello.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Mezzana, Cropani, Mancini já Villaneto.

## Fáádást eres soojijn

* San Severino Lucano kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Foto Chiesa S.Vincenzo Ferrer.tif
Santuario della Madonna del Pollino01.jpg
Santuario Madonna del Pollino e casa del pellegrino.jpg
Chiesa mnadre dedicata a S. Maria degli Angeli.jpg
Chiesa Madre Maria SS. Degli Angeli.jpg
Mulino Iannarelli 1 Hotel Ristorante in loc. Mezzana Salice.jpg
Chiesa della B.V. Maria dell'Abbondanza in Mezzana Salice.jpg


## Käldeeh
Roxy Music (album)

**Roxy Music** lii eŋlandlâš Roxy Music -rockjuáchu vuosmuš album. Albumist ovtâstuveh 1950-lovo rock já komovuotâääigi elektroniik. Album puoh pittáid lii čáállám juávhu lávloo Bryan Ferry. Eteh, ete albumist lâi merhâšittee vaikuttâs 1970-lovo muusikân já tom aneh vala-uv ohtân pyeremuin, innovatiivlumosijn já jiäráskitteemuin vuosâalbumijn.

Album pyeremus sajâttah Britannia albumlistoost lâi 10. saje čohčâmáánust 1972. Single "Virginia Plain", mii ij kuittâggin lamaš fáárust album algâalgâlâš almostitmist, pajanij singlelisto sajan 4. Basist Graham Simpson iäránij juávhust album jienâttem já almostittem kooskâst.

Album lokkekove lii finnim vaikuttâsâid 1950-lovvoost, já tast lii kove mannekiin Kari-Ann Mullerist.

## Pitáh

Puoh pittáid lii čáállám Bryan Ferry.

## Čuojâtteijeeh

*Bryan Ferry – laavlâ, piano
*Brian Eno – syntetisaattor
*Andy Mackay – oboe, saksofon
*Phil Manzanera – kiitaar
*Graham Simpson – basso
*Paul Thompson – ruumbuh

## Käldeeh
Alahärmä

**Alahärmä** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kauhava kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Alahärmäst assii 4&nbsp;661 olmožid, já ton vijđodâh lâi 353,65&nbsp;km², mast 2,33&nbsp;km² lâi čääci. Alahärmä naaburkieldah lijjii Kauhava, Kortesjärvi, Oravainen, Uusikaarlepyy, Vöyri-Maksamaa já Ylihärmä.

## Kieldâlahtem

Alahärmä, Kortesjärvi já Ylihärmä kieldah lahtojii Kauhavan uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2009.

## Siijdah
Alahärmä markkân, Ekola, Hakola, Hanhila, Hanhimäki, Heikkilä, Hilli, Huhtamäki, Härmä, Kivihuhta, Katajamäki, Kojola, Kuoppala, Köykkäri, Lahdenkylä, Lehtimäki, Markkula, Mylläri, Ojala, Poromaa, Pelkkala, Perkiömäki, Pesola, Sorvisto, Vakkuri, Voltti, Vuoskoski já Yliviitala.

## Kooskah
* Kauhava 25&nbsp;km

## Kovegalleria

Alahärmä Church 2017.jpg
RoadHouse Alahärmä 20170529.jpg
Neste petrol station Alahärmä 20170529.jpg
Alahärmä palolaitos 20170529.jpg


## Käldeeh
Kortesjärvi

**Kortesjärvi** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kauhava kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Kortesjärvist assii 2&nbsp;275 olmožid, já ton vijđodâh lâi 333,51&nbsp;km², mast 9,81&nbsp;km² lâi čääci. Kortesjärvi naaburkieldah lijjii Alahärmä, Evijärvi, Kauhava, Lappajärvi, Pedersöre já Uusikaarlepyy.

## Kieldâlahtem

Alahärmä, Kortesjärvi já Ylihärmä kieldah lahtojii Kauhavan uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.

## Siijdah
Isomäki, Kielinen, Kortesjärvi, Purmojärvi, Rantala, Saarijärvi, Ylikylä, Manninen, Nuottimäki, Fräntilä, Kukkola, Pellinen, Pirttinen, Iso-Pellinen, Lappinen, Laukkonen, Salo, Ylikoski, Porkholma já Tyynismaa.

## Tobdos kortesjärviliih
* Aleksi Hakala (1886–1959), aalmugovdâsteijee, kieldâneuvos
* Toivo Loukola (1902–1984), 3&nbsp;000 meetter eestâkaččâm olympiavyeittee
* Heikki Saari (1955–2018), toimâtteijee

## Kovegalleria

Suomen jääkärimuseo 2017.jpg
Kortesjärvi kunnanvirasto.jpg
Kortesjärven nuorisoseura 20170524.jpg
POP Pankki Kortesjärvi 2017.jpg
Tikashuone Kortesjärvi 20180802.jpg


## Käldeeh
Ylihärmä

**Ylihärmä** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kauhava kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Ylihärmäst assii 2&nbsp;916 olmožid, já ton vijđodâh lâi 152,17&nbsp;km², mast 0,47&nbsp;km² lâi čääci. Ylihärmä naaburkieldah lijjii Alahärmä, Isokyrö, Kauhava, Lapua, Vöyri-Maksamaa já Ylistaro.

## Kieldâlahtem

Alahärmä, Kortesjärvi já Ylihärmä kieldah lahtojii Kauhavan uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.

## Siijdah
Haapoja, Keskikunta, Ylihärmä markkân, Kosola, Pakka, Vesiluoma, Yliluoma, Kangas, Ikola, Ilomäki, Rannanjärvi, Salomaa já Taipale.

## Kooskah
*Kauhava 15&nbsp;km
*Lapua 25&nbsp;km
*Seinäjoki 50&nbsp;km
*Uusikaarlepyy 50&nbsp;km
*Vaasa 60&nbsp;km

## Kovegalleria

Ylihärmä municipal office 20190603.jpg
Ylihärmä fire station 20190603.jpg
Kiistolan pesäpallostadion 2017.jpg


## Käldeeh
Uáivijäävvil

**Uáivijäävvil** teikâ **ränisjäävvil** (*Cladonia rangiferina* teikâ *Cladina rangiferina*) kulá čuárvijáhálij hiäimun. Tot šadda 3–15 senttimeetter ollâgin. Ton ivne lii kunnâ- teikâ čuovjisräänis. Kierâsyereh láá ránáseh, vielgâdeh já ruškâdeh, já toh láá távjá kovrâgâm siämmáá suundán. Jäävvil lii eromâš almolâš ubâ Suomâst. Tot lii almolumos eennâmjäävvil kuolbâmeecijn, jeegijn, källein já tuodârkuolbânijn. Ränisjäävvil lii ohtâ poccui tehálumosijn raavvâdjáhálijn.

## Käldeeh
Ylistaro

**Ylistaro** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Seinäjoki kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Ylistarost assii 5&nbsp;576 olmožid, já ton vijđodâh lâi 484,997&nbsp;km², mast 3,16&nbsp;km² lâi čääci. Ylistaro naaburkieldah lijjii Ilmajoki, Isokyrö, Lapua, Nurmo já Ylihärmä.

## Kieldâlahtem

Nurmo já Ylistaro kieldah lahtojii Seinäjokin uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.

## Siijdah
Alapää, Asema, Halkosaari, Hanhikoski, Heikkola, Huhtala, Hööpakka, Isokylä, Järviranta, Kainasto, Kirkonkylä, Kitinoja, Kylänpää, Myllykoski, Teräsmäki já Untamala.

## Kooskah
* Jyväskylä 230&nbsp;km
* Kyyjärvi 110&nbsp;km
* Lapua 30&nbsp;km
* Seinäjoki 25&nbsp;km
* Vaasa 50&nbsp;km

## Kovegalleria

Ylistaro Church 2015.JPG|
Kitinoja church Seinajoki Finland.jpg|
Ylistaro railway station.jpg|


## Käldeeh
Nurmo

**Nurmo** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Seinäjoki kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Nurmost assii 12&nbsp;675 olmožid, já ton vijđodâh lâi 361,88&nbsp;km², mast 14,81&nbsp;km² lâi čääci. Nurmo naaburkieldah lijjii Alavus, Ilmajoki, Kuortane, Lapua, Seinäjoki já Ylistaro.

## Kieldâlahtem

Nurmo já Ylistaro kieldah lahtojii Seinäjokin uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.

## Siijdah
### Nurmo
Nurmo markkân, Hyllykallio, Koura, Ruuhikoski, Koliini, Kiikku, Keski-Nurmo, Viitalankylä, Knuuttila, Soininkylä já Ylijoki.
### Nurmonjokilaakso ađai Nurmo Alapää
Kirkonmäki, Loukko, Latikka, Hippi, Teppo, Jaskari, Koskela, Martikkala, Mannila, Hemminginmäki, Pihlajanmäki, Mäenkylä já Manunkylä.

## Kooskah
* Jyväskylä 200&nbsp;km
* Karstula 110&nbsp;km
* Lapua 17&nbsp;km
* Seinäjoki 7&nbsp;km
* Uusikaarlepyy 90&nbsp;km
* Vaasa 80&nbsp;km

## Kovegalleria

Nurmo-talo 20180604.jpg
Nurmon liikuntahalli 20180604.jpg
Nurmo fire station 20180604.jpg


## Käldeeh
Maadâ-Georgia já Máddááh Sandwichsuolluuh

**Maadâ-Georgia já Máddááh Sandwichsuolluuh** láá Ovtâstum kunâgâskode haldâšem suáluikuávlu já tovnbeln meerâ kuávlu, mutâ Argentiina meid tuálá taid jieijâs uássin. Taat suáluikuávlu lii Maadâ-Atlantist já toos kuleh Maadâ-Georgia suálui sehe ucebeh suolluuh, moi nommâ lii Máddááh Sandwichsuolluuh. Maadâ-Georgia suálui lii suulân 1 300 kilomeetterid maadânuortâs Falklandsuolluin, já Máddááh Sandwichsuolluuh láá 760 kilomeetterid maadânuortâs Maadâ-Georgia suollust.

## Historjá
### Maadâ-Georgia
Maadâ-Georgia suolluu kaavnâi vuosmuu keerdi Antoine de la Roché ive 1675, já uássin Britannia tom vaaldij James Cook ive 1775. Argentiina lii ive 1927 rääjist vaattâm suolluu olssis.

### Máddááh Sandwichsuolluuh
Cook kaavnâi meid Máddáid Sandwichsuolluid ive 1775 já vaaldij taid-uv Britannia uássin. Argentiina lii ive 1948 rääjist vaattâm taid olssis.

## Eennâmtieđâ
### Maadâ-Georgia
Maadâ-Georgia suálui lii suulân 1 300 kilomeetterid maadânuortâs Falklandsuolluin. Suálui lii suulân 170 kilomeetterid kukke já kobdodâh mulsâšuvá 2 já 40 km kooskâst. Vijđodâh suollust šadda ohtsis 3 755 km², mast peeli lii jieŋâ vyelni pirrâ ive. Alemus saje suollust lii Mount Paget, mii paijaan 2 934 meetter alodâhân.

### Máddááh Sandwichsuolluuh
Máddááh Sandwichsuolluuh láá 11 suolluu ráiđu, main stuárráámus uási láá volkaanliih suolluuh. Vijđodâh tain lii ohtsis 337 km².

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Saksakielâ

upright=1.9|thumb|right|Saksakielâ sárnumkuávluh maailmist
upright=1.9|thumb|right|Saksakielâ sárnumkuávluh Euroopist
**Saksakielâ** (*Deutsch* teikâ *die deutsche Sprache*) lii viestârgermaanlâš kielâ, mon sárnuh suulân 100 miljovn olmožid pirrâ maailm. 

## Saksakielâ sajattâh
Saksakielâ lii virgálâš kielâ ubâ Saksaast, Nuorttâriijkâst já Liechtensteinist. Tot lii meid ohtâ virgálâš kielâin Belgiast,  Luxemburgist, Sveeicist já Bolzano provinsist Italiast. Tai lasseen saksakielâ lâi Namibia virgálâš kielâ iivij 1884–1919 já iivij 1984–1990.

## Saksakielâ pustaveh

Puustav ẞ kiävttoo Saksaast já Nuorttâriijkâst, mut tot ij kevttuu Sveeicist. Ton saajeest sveicciliih kevttih "ss" ađai kyehti "s".

## Jienâduvah
thumb|420px|Saksakielâ vokaleh
Uánihis vokaleh

* **a** /a/
* **e** /ɛ/
* **i** /ɪ/
* **o** /ɔ/
* **u** /ʊ/
* **ä** /ɛ/
* **ö** /œ/
* **ü** /ʏ/
* **er** [ɐ]
* **r** [ɐ̯] vookaal maŋa

Diftoŋeh já kuhes vokaleh
* **ei/ai/ay/ey** /aɪ̯/
* **au** /aʊ̯/
* **eu/äu** /ɔʏ̯/
* **a/aa/ah** /aː/
* **e/ee/eh** /eː/
* **i/ih/ie/ieh** /iː/
* **o/oo/oh** /oː/
* **u/uh** /uː/
* **ä/äh** /ɛː/ tai /eː/
* **ö/öh** /øː/
* **ü/üh** /yː/

Konsonanteh
* **b** /b/, [p] sääni loopâst
* **c** /t͡s/, /k/
* **ch** [x] a, o teikâ u maŋa, mudoi [ç]
* **chs** /ks/, /xs/ tai /çs/ morfeemrääjist
* **ck** /k/
* **d** /d/, [t] sääni loopâst
* **dt** /t/
* **dsch** /d͡ʒ/
* **f** /f/
* **g** /ɡ/, [ç] ig-loppâsiijn saanijn, mudoi [k] sääni loopâst
* **h** /h/
* **j** /j/
* **k** /k/
* **l** /l/
* **m** /m/
* **n** /n/
* **ng** /ŋ/, /nɡ/ kuálussaanijn
* **p** /p/
* **pf** /p͡f/
* **ph** /f/
* **qu** /kv/
* **r** /ʀ/, /ʁ/ tai /r/
* **s** [z] sääni aalgâst já vokalij kooskâst, [ʃ] ovdil p teikâ t staavvâl aalgâst, mudoi [s]
* **sch** /ʃ/, [sç] ko s-loppâsijn saanijn lii kiäjus -chen
* **ß (ss)** /s/
* **t** /t/
* **th** /t/
* **ti** /t͡sɪ̯/ kiäččusijn tion, tiär, tial, tiell, mudoi /tɪ/
* **ts** /t͡s/
* **tsch** /t͡ʃ/
* **tz** /t͡s/, uánihis vookaal maŋa
* **tzsch** /t͡ʃ/
* **v** /f/, /v/ lovnâsaanijn (ij sääni loopâst)
* **w** /v/
* **x** /ks/
* **z** /t͡s/
* **zsch** /t͡ʃ/

## Käldeeh
Landsgemeinde (Glarus)

[thumb|Landsgemeinde ive [2006 Glarusist]]
thumb|Jienâstem jienâstemlipuiguin
[thumb|Landsgemeinde ive [2014 Glarusist]]
**Glarus Landsgemeinde** lii aalmugjienâstem, mii lii uárnejum ive&nbsp;1387 rääjist Glarus kantonist, Sveeicist. Tot lii maailmist já Sveeicist-uv áinoošlajâsâš njuolgâ demokratia tábáhtus. 

## Jienâstem
Vyesimáánu vuossâmuu pasepeeivi kanton puoh jieŋâvuoigâdvuođâliih čokkâneh Glarus kaavpug uáivitorin huksejum rieggei. Rieggee siisâ peesih tuše jieŋâvuoigâdvuođâliih. Sist puohâin lii ivnááš jienâstemlippu. Kaskoo rieggee lii sárnumaladâs, já ulmuuh čuážžuh rieggee roobdâin. Láá meid muáddi peeŋkâ, mut toh láá uáivildum tuše puoh puárásumos ulmuid. Landsgemeindest lii muuneeld meridum ohjelm, mut kii peri uážžu puáttiđ sárnuđ mon peri ääšist. Ulmuuh peesih jienâstiđ jyehi ääšist ton áášán kyeskee sahâvuárui maŋa. Ääši peeleest leijee ulmuuh pajedeh jienâstemliipu kieđâstis. Ääši vuástá leijee ulmuuh vuod iä paijeed kieđâs. Ohtâ muuneeld väljejum olmooš – nuuvt kočodum "Landsammann" – árvuštâl tom, láá-uv eenâb ulmuuh ääši peeleest vâi vuástá. Nubij sanijguin jienah iä rekinistuu tárkká, peic loppâpuáđus lii árvu. Sahâvuáruh já jienâstmeh pyehtih pišteđ maŋgâ tiijme.

Peeivi loopâst ulmuuh láá vaibâm, mut siämmást sij láá čiävlááh puáris demokraatlii ärbivyevistis já halijdeh väldid uási tábáhtusân. Ulmuuh savâstâleh mielâstis puáttee jienâstmijn kähvipeevdi piällást já pargosoojijn. Tuáimee demokratian kulá meid ton tuhhiittem, ete jieijâs uáivild ij ain vyeiti.

## Koronapandemia
Ive&nbsp;2020 Landsgemeinde iä ornim koronaepidemia keežild, já ive&nbsp;2021 Landsgemeinde uárnejui esken čohčâmáánust. Čohčâmáánu 2021 äššilistoost lijjii el.: "1&nbsp;622&nbsp;500 fraangi arvetunnel Braunwaldân?" já "Lase toorjâ párnái muusiklii škovliimân?".

## Markkâneh
Landsgemeinde-peeivi Glarus kaavpugist uárnejuvvojeh meid markkâneh. Tobbeen vyebdih puohlágánijd tävirijd já purrâmušâid. Ärbivuáválávt jienâstempeeivi ulmuuh poreh kälbipiärgumaarfijd, pottááknjuvdos já luumuid. Puáhtá meid smakkiđ maailm puárásumos vuástá:&nbsp;Schabziger.

## Fáádást eres soojijn

* Glarus landsgemeinde päikkisiijđoh 

## Käldeeh
Bilten

**Bilten** lii oovdiš kieldâ Glarus kantonist Sveeicist. Ive&nbsp;2010 Biltenist assii 2&nbsp;001 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 15,81&nbsp;km². Bilten lii 446&nbsp;m merâtääsi paajaabeln.

## Historjá
Bilten kieldâ lopâttui ive&nbsp;2010 loopâst, ko Bilten, Filzbach, Mollis, Mühlehorn, Näfels, Niederurnen, Oberurnen já Obstalden kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Glarus Nord kieldâ. Uđđâ kieldâst ääsih 19&nbsp;816 olmožid (31.12.2024), já ton vijđodâh lii 146,98&nbsp;km2.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Glarnerland (eŋgâlâskielân)
* Glarusnord-Walensee (saksakielân)

## Käldeeh