open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Clodoaldo Soto Ruiz

**Clodoaldo Soto Ruiz** lii perulâš kielâtotkee já professor, kii lii čáállám ennuv oppâ- já sänikiirjijd   keččuakielâst. Soto Ruiz lâi keččuakielâ professorin Illinois ollâopâttuvvâst (*University of Illinois at Champaign-Urbana*) paijeel 25 ihheed. 

## Pargo
* 1976: *Diccionario quechua, Ayacucho-Chanca*. Ministerio de Educación, Instituto de Estudios Peruanos, Lima, 1976. 183 sijđod.
* 1976: *Gramática quechua, Ayacucho-Chanca*. Ministerio de Educación, Instituto de Estudios Peruanos, Lima, 1976. 182 sijđod.
* 1979: *Quechua: manual de enseñanza*. Lima, Instituto de Estudios Peruanos (IEP). 444 sijđod.
* 1988: *Quechua: Tres o cinco vocales*. Editorial Universidad Nacional de San Cristóbal de Huamanga (UNSCH), Ayacucho.
* 1990: *Los contenidos de un alfabeto Quechua*. In: Rodolfo Cerrón Palomino, Gustavo Solís Fonseca (eds.): *Temas de lingüística amerindia*. CONYTEC/GTZ, Lima, s. 197–211.
* 1995: *Cuzco Quechua Grammar. Material to Complement the Teaching of Quechua as a Second Language, April 18, 1995*. Center for Latin American and Caribbean Studies, University of Illinois. 133 sijđod.
* 1995: *Cuzco Quechua Teaching Materials*. Center for Latin American and Caribbean Studies, University of Illinois.
* 1993: *Quechua: manual de enseñanza*. Lima, Instituto de Estudios Peruanos (IEP). 442 sijđod, ISBN 9788489303249, 848930324X.
* 2006: *Quechua: manual de enseñanza*. Lima, Instituto de Estudios Peruanos (IEP). 442 sijđod, ISBN 9789972511615, 9972511618.
* 2013: *Cuaderno de ejercicios y evaluaciones – Quechua: manual de enseñanza*. Lima, Instituto de Estudios Peruanos (IEP). 243 sijđod, ISBN 9789972514371, 9972514374.
* 2016: *¿Chaymantaqá? ¿Y después? Quechua avanzado. Quechua: manual de enseñanza*. Lima, Instituto de Estudios Peruanos (IEP), ISBN 9789972511615, 9972511618

## Fáádást eres soojijn
* Runasimi-kastillanu-inlis llamkaymanaq qullqa. University of Illinois, 2010 (keččuakielâ-espanjakielâ-eŋgâlâskielâ sänikirje)

## Käldeeh
Kikujukielâ

**Kikujukielâ** (kikujukielân *gĩkũyũ*) lii bantukielâ, mon kikujuh sárnuh Keniast. Kikujukielâst láá suullân 7 miljovn sárnod, mii lii 22 % Kenia viehâduvâst. Tot lii nubben enâmustáá sarnum kielâ Keniast swahilikielâ maŋa.

## Kikujukielâ pustaveh
Kikujukielâ čálloo läättinlâš pustavijguin. Kielâst láá 20 pustavid.

## Fáádást eres soojijn
*Gikuyu - English dictionary
*Robert Englebretson (ed.): A Basic Sketch Grammar of Gĩkũyũ

## Käldeeh
Siipyy

**Siipyy** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kristiinankaupunki kaavpugân ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Siipyyst assii 1&nbsp;615 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 204,6&nbsp;km² (tuše eennâm). Siipyy naaburkieldah lijjii Isojoki, Lapväärtti já Merikarvia.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;1973 Lapväärtti, Siipyy já Tiukka lahtojii Kristiinankaupunki kaavpugân.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Åland eennâmkodde

**Åland** () lii Suomâ eennâmkodde já áinoo jiešhaaldâtlâš eennâmkodde. Ton ässeeloho lii 30&nbsp;402 já vijđodâh 13&nbsp;325&nbsp;km². Åland eennâmkodde lii sehe eennâmvijđoduv ete ässeelovo mieldi Suomâ ucemus eennâmkodde. Åland áinoo räjinaabur lii meerâ peht Varsinais-Suomâ eennâmkodde. Åland eennâmkoddekuávdáš já áinoo kaavpug lii Maarianhamina.

Åland váldukielâ lii ruotâkielâ, mut jiešhaldâšemlaavâ mieldi meid suomâkielâlijn lii vuoigâdvuotâ kevttiđ jieijâs kielâ talle ko sij ášášeh virgeomâháigijn. Åland ässein 88 % láá ruotâkielâliih, 5 % suomâkielâliih já 7 % eres kielâi sárnooh.

## Kieldah

Åland eennâmkoddeest láá 16 kieldâd, main ohtâ lii kaavpug.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tiukka

**Tiukka** (, ive&nbsp;1919 räi **Kristiinankaupunki táálunkieldâ**) lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Kristiinankaupunki kaavpugân ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Tiukkast assii 808 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 92,0 km² (tuše eennâm). Tiukka naaburkieldah lijjii Karijoki, Kristiinankaupunki, Lapväärtti, Närpiö já&nbsp;Teuva.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;1973 Lapväärtti, Siipyy já Tiukka lahtojii Kristiinankaupunki kaavpugân.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive&nbsp;1960 tiäđui mield Tiukkast lâi ohtâ čuákkipäikki: Puskamarkki (207 ässed). Ive&nbsp;1970 tiäđui mield vist Tiukkast ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki ađai Puskamarkki lâi monâttâm čuákkipääihi sajattuv.

## Käldeeh
Pirttikylä

**Pirttikylä** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Närpiön ive&nbsp;1973 aalgâst (Pirttikylä taveuásih lahtojii Maalahtin ive&nbsp;1975). Ive&nbsp;1972 loopâst Pirttikyläst assii 1&nbsp;783 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 220,3&nbsp;km² (tuše eennâm). Pirttikylä naaburkieldah lijjii Jurva, Korsnäs, Maalahti, Petolahti, Teuva já Ylimarkku.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;1973 Pirttikylä já Ylimarkku lahtojii Närpiön. Ive&nbsp;1975 Pirttikylä taveuásih lahtojii Maalahtin.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

Ive&nbsp;1960 92,7 % Pirttikylä ässein sarnuu ruotâkielâ eenikiellân.

### Čuákkipääihih
Ive&nbsp;1970 tiäđui mield Pirttikyläst lijjii kyehti čuákkipääihi: Pirttikylä markkân (440 ässed) já Närvijoki (ohtsis 548 ässed, kiäin 28 Pirttikylä peln). Stuárráámus uási Närvijoki čuákkipääihist lâi Jurva&nbsp;peln.

### Siijdah
Ahlholm, Berga (Bruksbacken), Brännskogen, Dalbacken, Elgmossa, Hag, Högbacka, Korpbäcken, Laplom, Mattlars, Nordbäck, Norrback, Nuolijärvi (Nojärv), Pilkbacken, Piparsidan, Pirttikylä markkân (Pörtom kyrkoby), Pörtbäcken, Sarne, Sidbäck, Sommarback, Stubbhagen, Svarvarbacken, Södrabyn, Taali (Johannesdal), Velkmossen, Västerskogen já Östrabyn.

## Käldeeh
Ylimarkku

**Ylimarkku** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Närpiön ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Ylimarkkust assii 1&nbsp;575 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 190,5&nbsp;km² (tuše eennâm). Ylimarkku naaburkieldah lijjii Korsnäs, Närpiö, Petolahti, Pirttikylä já Teuva.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973 Pirttikylä já Ylimarkku lahtojii Närpiön.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive&nbsp;1960 já ive&nbsp;1970 tiäđui mield Ylimarkkust lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Ylimarkku markkân (563 ässed ive&nbsp;1960 já 667 ässed ive&nbsp;1970).

### Siijdah
Ylimarkku markkân (Övermark kyrkoby) já Överträsk.

## Käldeeh
Tor Øyvind Syvertsen

**Tor Øyvind Syvertsen** (porgemáánu 15. peeivi 1962, Stavanger, Taažâ – skammâmáánu 7. peeivi 2022, Ålgård, Taažâ) lâi taažâ kitarist. Sun čuojâttij el. taažâin muusikjuávhuin *[[Mods]]* já *[[The September When]]*. 

## Karrieer
Syvertsen seervâi stavangerlii *Mods*-muusikjuávkun ive 1981 juávhu vuosâalbum *[[Revansj]]* almostittem maŋa. Sun čuojâttij kiitaar juávhust ton räi ko Mods pieđgânij ive 1983. 

Ive 1987 Syvertsen já kyehti Mods-juávhu jesânijn (Morten Abel já Helge Hummervoll) vuáđudii uđđâ muusikjuávhu  *The September When*. Sun čuojâttij kiitaar juávhu siämmáánommâsii ''vuosâalbumist''. Kiđđuv 1990 suu sajan poođij nubbe taažâ kitarist, Morten Mølster. 

Veikkâ *Mods*-juávkku pieđgânij jo ive 1983, juovlâmáánust 2011 juávhu jesâneh meridii orniđ čuávuváá kesimáánust *comeback*-konsert. Stavanger Viking-stadion konsertliipuh vuábdojii loopân, já 25 000 olmožid pottii kuldâliđ juávhu. Konsert päddejui já siämmáá ive almostui konsertist livealbum.

## Diskografia
### Mods
#### Studioalbumeh
* 1982 – *[[Amerika (ive 1982 album)|Amerika]]*
* 1992 – *[[Originaler]]*
* 2006 – *[[Gje meg litt merr – de beste]]*
* 2012 – *[[Live Viking Stadion 9. juni 2012]]*

### The September When
#### Studioalbumeh
* 1989 – *[[The September When]]*
* 1996 – *[[Absolute The September When – Prestige de la Norvegè 1989–96]]*
* 2002 – *[[The Best of TSW]]*

#### Singleh
* 1989 – *[[Mortal/Feeling of Flying]]*
* 1990 – *[[Everything Goes for Believers/When I Drive]]*

### Eres skiäruh
Ton lasseen sun lâi meid fáárust čuávuváin skiäruin:

* 1996 – Susanne V.: *[[Who Are You?]]*
* 1998 – Odd Vegard Sunnanå: *[[Vegard]]*
* 2001 – Susi Varming: *[[Barefoot in the Snow]]*

## Käldeeh
Amerika (ive 1982 album)

**Amerika** lii stavangerlâš muusikjuávhu Mods nubbe studioalbum. Tom almostitij Desperado Records LP-skiärrun (DLP 33002) já kasseetin (DMC 33002) ive 1982. Album pyevtittij Ola Selvær.

## Pittálisto

## Musikkáreh
* Morten Abel Knutsen ‎– laavlâ
* Helge Hummervoll ‎– laavlâ, kuoskâttâsčuojânâsah
* Tor Øyvind Syvertsen ‎– laavlâ, kiitaar
* Torkild Viig ‎– laavlâ, bassokiitaar
* Leif Nilsen ‎– laavlâ, ruumbuh

## Fáádást eres soojijn
* ''Amerika'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Bergö

thumb|Bergö kirho sáŋgárhäävdih
**Bergö** lii suálui já oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Maalahtin ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Bergöst assii 640 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 33,8&nbsp;km² (tuše eennâm). Bergö naaburkieldah lijjii Korsnäs, Maalahti já Petolahti.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;1973 Bergö já Petolahti lahtojii Maalahti kieldân.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive&nbsp;1960 já ive&nbsp;1970 tiäđui mield Bergöst ij lamaš ohtâgin čuákkipäikki. Onnáá peeivi Bergö sijdâ lii kuittâg miäruštâllum čuákkipäikkin.

### Siijdah
Bergö kieldâst lâi tuše ohtâ sijdâ:&nbsp;Bergö.

## Fáádást eres soojijn

* Bergö.fi (Bergö virgáliih nettisiijđoh)

## Käldeeh
Petolahti

**Petolahti** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Maalahtin ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Petolahtist assii 1&nbsp;317 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 117,5&nbsp;km² (tuše eennâm). Petolahti naaburkieldah lijjii Bergö, Korsnäs, Maalahti, Pirttikylä já Ylimarkku.

Petolahti kieldâ lâi oovtâkielâlávt ruotâkielâlâš: ive&nbsp;1960 tiäđui mield ton ässein 99,7 % sarnuu ruotâkielâ eenikiellân.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;1973 Bergö já Petolahti lahtojii Maalahti kieldân.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive&nbsp;1960 já ive&nbsp;1970 tiäđui mield Petolahtist lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Petolahti markkân (212 ässed ive&nbsp;1960 já 411 ässed ive&nbsp;1970).

### Siijdah
Petolahti kieldâst lijjii tuše kyehti siijdâ: Gammelby (Vanhakylä), Nyby (Uusikylä).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tejârääsi

**Tejârääsi** (*Filipendula ulmaria*) lii ruusušaddoid kullee šaddo. Tot lii Pohjanmaa eennâmkode šaddo.

Tejâráásán láá meid eres anarâškielâliih noomah, soorvârääsi já hajârääsi. Toh láá 1990-lovo aalgâ jurgâlusah pajekielâst.

## Stuárudâh já olgohäämi
Tejârääsi lii 50–120 cm olluv.

Tejârääsi kukkee Suomâst kesi-porgemáánust. Ton kukáh láá fiskisvielgâdeh, já tain lii viehâvis haajâ.

## Eellimpiirâs
Tejârääsi lii táválâš šaddo ubâ Suomâst. Tot šadda riddoniijtoin, lahtâ rođoin, jeegij roobdâin já juuvâi sehe aijui riddoin. 

## Kiävttu
Tejârääsi nommâ jo muštâl, et loostah já kukáh kiävttojeh teejân. Šado kukkáid láá meid kiävttám viini já vuolâ njaddon. Tovle tejârääsi kukkáid levâttii lättei oolâ ovdil juuhlij, vâi máhđulâš pahas haajah iä šodâččii.

Tejârääsi lii kevttum talhâsin maaŋgâlágánáid vaivijd. Šaddoost lii salisyylsuvrâ, mii lii vaikutteijee aamnâs meid aspiriinist. Salisyylsuvrâ kiävttoo povčâstalhâsin. Tejârääsi vaikutteijee amnâsij tiet šado kukkáin vuoššum teejâ kolgâččij kevttiđ várugávt. Meid loostah iä kolgâččii leđe liijkás ennuv orttâtejâsiävuttâsâin. Tejârääsi kiävtu iä avžut ollágin äpittesvuođâ já njomâttem äigin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kalmar union

thumb|Kalmar union suullân ive 1400
**Kalmar union** lâi persovnunion ađai staatâlitto Tave-enâmijn iivij 1397–1523. Unionân kullojii Tanska, Taažâ já Ruotâ väldikodeh. Tai väldikuudij kuávloid kullojii meid stuorrâ uási Suomâst, Island já Färsuolluuh, uccâ uási Tave-Saksaast já 1470-lovo räi tastoo Skotlandân kullum suolluuh tego Shetland já Orkney. Meid Grönland lâi union kuávlust. Persovnunion jeessânstaatah siäiluttii sierânâs laavâid já väldiraađijd, mut tain lâi ohtâsâš kunâgâs.

## Šoddâm
thumb|left|Kalmar union lippu
thumb|Vaakun
Kalmar union šoodâi, ko Tanska já Taažâ roonnig Margareeta I väljejui ive 1389 Ruotâ haldâšeijen. Persovnunion aalgij kuittâg virgálávt Eerik XIII Pommerlii ruvnájáin 1397. Veikkâ Eerik Pommerlâš šoodâi kunâgâssân, tuotâvuođâst Margareeta keevtij vääldi elimis loopâ räi. Kalmar union miärádâsah ráhtojii enâmustáá Tanskaast. Persovnunion tovâttij ruossâriijdoid, tastko Ruotâ lâi pooliitlávt kiäsuttum nuortâst, tááláá Ruošâ kuávlust (Novgorod, Moskova Ruoššâ, mii šoodâi 1500-lovvoost), ko Tanska vuod vuájui eenâb máádás Hansalito suundán.

## Pieđgânem
Kalmar union pisoi čuákist ive 1412 räi, kuás roonnig Margareeta I jaamij. Talle uási ruátálijn stuimedij uđđâ unionkunâgâs vuástá, já tast maŋa-uv 1400-lovvoost Ruotâ irâttij ohtânmaanoost čuáldásiđ persovnunionist pisovávt. Viehâváldálâšvuođah šoddii sehe Ruotâ siste ete Tanska já Ruotâ kooskâst.

Ive 1520 Tanska kunâgâs Kristian II volliittij Ruotâ já väldidij siämmást Tukholma. Forgâ tast maŋa Kalmar union pieđgânij mietimái já Ruotâ kunâgâssân pajanij Kustaa Vaasa. Taažâ kuittâg pisoi Tanska ooleest vala ive 1814 räi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Raippaluoto

thumb|292px|Raippaluoto šalde
**Raippaluoto** () lii suálui já oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Mustasaarin ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Raippaluotost assii 1&nbsp;457 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 141,7&nbsp;km² (tuše eennâm). Raippaluoto naaburkieldah lijjii Björköby, Koivulahti, Maalahti, Mustasaari já Sulva.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1.peeivi&nbsp;1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân. Sulva lohtui uásild meiddei Vaasa kaavpugân.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

Björköby ässeeh láá fáárust Raippaluoto lovoin ive&nbsp;1940 räi, veik kieldâ iäruttui Raippaluotost jo ive&nbsp;1932.

### Čuákkipääihih
Ive&nbsp;1970 tiäđui mield Raippaluotost lijjii kyehti čuákkipääihi: Raippaluoto markkân (509 ässed) já Södra Vallgrund (487 ässed). Ive&nbsp;1960 Raippaluoto markkânist assii 517 olmožid já Södra Vallgrundist 560&nbsp;olmožid.

### Siijdah
Brändövik, Djupskäret, Haggisgrund, Kalvholmarna, Karlsö, Klobbskat, Långörarna, Malskäret, Norra Vallgrund, Panike, Raippaluoto markkân (Replot kyrkby), Skaliverk, Sommarö sund, Söderudden, Söderändan, Södra Vallgrund já Vistan.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Koivulahti

**Koivulahti** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Mustasaarin ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Koivulahtist assii 2&nbsp;541 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 229,1&nbsp;km² (tuše eennâm). Koivulahti naaburkieldah lijjii Maksamaa, Vöyri, Mustasaari, Raippaluoto, Vaasa já Vähäkyrö.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân. Sulva lohtui uásild meiddei Vaasa kaavpugân.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive&nbsp;1970 tiäđui mield Raippaluotost lijjii kyehti čuákkipääihi: Koivulahti markkân (308 ässed) já Kalvholm (213 ässed, kiäin 136 Koivulahti peln). Kalvholm čuáikkipäikki kuulâi uásild Mustasaarin.

### Siijdah
Koivulahti markkân, Koskö, Petsmo, Vassor, Västerhankmo já Österhankmo.

## Kooskah
* Lapua 80&nbsp;km
* Seinäjoki 75&nbsp;km
* Uusikaarlepyy 65&nbsp;km
* Vaasa 15&nbsp;km

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sulva

**Sulva** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui uásild Mustasaarin já uásild Vaasan ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Sulvast assii 2&nbsp;498 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 156,9&nbsp;km² (tuše eennâm). Sulva naaburkieldah lijjii Laihia, Maalahti, Mustasaari, Raippaluoto já Vaasa.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân. Sulva lohtui uásild meiddei Vaasa kaavpugân.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

Ive&nbsp;1973 Sulva kieldâ juohhui kyevti uásán, main nubbe lohtui Vaasan já nubbe Mustasaarin. Vaasan lohtum kuávlust assii 1&nbsp;235 olmožid já Mustasaarin lohtum kuávlust 1&nbsp;263&nbsp;olmožid.

### Čuákkipääihih

Ive&nbsp;1970 tiäđui mield Raippaluotost lijjii kyehti čuákkipääihi: Sulva markkân (430 ässed) já Sundom (726 ässed). Ive&nbsp;1960 Sulva markkânist assii 376 olmožid já Sundomist 850&nbsp;olmožid.

### Siijdah
Munsmo, Riimala (Rimal), Sulva markkân (Solf) já Sundom.

## Käldeeh
Astrid Johnskareng

**Astrid Johnskareng** (š. 1939 Kárášjuuhâ, Taažâ) lii tavesämmilâš kirječällee, jurgâleijee já toimâtteijee. 

## Palhâšumeh
Ive 1999 Johnskareng finnij Kárášjuuvâ kulttuurpalhâšume.

## Pargo
### Kirjeh
* 1990 – *Mu uhca gáffegievnnás̆: muittut ovddeš Kárášjogas*
* 2004 – *Civkkas: muitalusat ja lávlagat*
* 2008 – *Muohtanásttážat: muitalus- ja lávlagirji*
* 2012 – *Suoivanat: muitalusat, luodit ja lávlagat*
* 2016 – *Nugo beaivvit leat*

### Antologiah
* 2016 – *Behtolaccat ja ipmašat noveallat*

### Jurgâlusah
* 2003 – *Soahti Billávuonas* 
* 2006 – *Soaiggus davviguovlluin: gobmemuitalusat*
* 2021 – *Eallinmokta: ruhkosat*

### Muusik
* 2004 – *Civkkas: muitalusat ja lávlagat* (säänih já lávluuh)
* 2008 – *Muohtanásttážat : muitalus- ja lávlagirji* (CD-skiärru)

### TV-rááiđuh
* *Curbmecuippit*

## Käldeeh
Björköby

**Björköby** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Mustasaarin ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Björköbyst assii 459 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 63,7&nbsp;km² (tuše eennâm). Raippaluoto lâi Björköby áinoo naaburkieldâ.

## Historjá
Björköby kieldâa vuáđudui ive&nbsp;1932, ko tot iäruttui Raippaluotost.
### Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;1973 Björköby, Koivulahti, Raippaluoto já Sulva lahtojii Mustasaari kieldân.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

Björköby ässeeh láá fáárust Raippaluoto lovoin ive&nbsp;1940 räi, veik kieldâ iäruttui Raippaluotost jo ive&nbsp;1932.

### Čuákkipääihih

Ive&nbsp;1960 já ive&nbsp;1970 tiäđui mield Björköbyst lâi ohtâ čuákkipäikki: Björköby markkân (503 ässed ive&nbsp;1960 já 401 ässed ive&nbsp;1970).

### Siijdah
Björköby kieldâst lâi tuše ohtâ sijdâ: Björköby markkân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ciälhástâh

**Ciälhástuvvâst** láá säänih, moh láá čonnâšâm nubijdis čovgâsubbooht ko celkkuu eres säänih. Ciälhástuv saanijd ij pyevti sirdâččiđ celkkuu siste peic jis ciälhástuv eres säänih-uv sirdojeh fáárust.

:*[Čepis kandâ] raahtij [mučis kuuvse].* (olmânáál)
:*[Mučis kuuvse] raahtij [čepis kandâ].* (olmânáál)
:*Čepis raahtij kandâ mučis kuuvse.* (puástud)

## Ovdâsääni já miäruseh

Ciälhástuvvâst ohtâ sääni lii ovdâsääni já ovdâsäänist pyehtih leđe miäruseh. Ovdâsääni lii ciälhástuv kuávdáš sääni: ovdâsääni puáhtá ovdâstiđ celkkuu ohtuu-uv, mut miäruseh iä.

:*Kandâ raahtij kuuvse.* (olmânáál)
:*Čepis raahtij mučis.* (puástud)

Ciälhástuv miäruseh pyehtih leđe nubijdiskuin paldâlâs koskâvuođâst – tienuuvt kuábáš-uv lii čonnâšum ovdâsáánán mut iä nubijdis.

:*Nuorâ, čepis kandâ raahtij kuuvse. [nuorâ kandâ] [čepis kandâ]*
:*Nuorâ kandâ raahtij kuuvse.*
:*Čepis kandâ raahtij kuuvse.*

Miäruseh pyehtih leđe meid vuáládistum koskâvuođâst; tánávt ciälhástuv siste láá ohtâ teikkâ eenâb vuáládistum ciälhástuvah.

:*Taan táálu kandâ raahtij kuuvse. [[taan táálu] kandâ]* (olmânáál)
:*Taan kandâ raahtij kuuvse.* (puástud)

Tondiet ko celkkust táálu lii jieš ovdâsääni ciälhástuvvâst [taan táálu], tom ij pyevti kyeđđiđ meddâl, peic jis siämmást ubâ ciälhástâh [taan táálu] kuáđđoo meddâl.

## Ovdâmeerhah ciälhástuvâin
Ciälhástuvah nomâttuvvojeh ovdâsäänis säniluoka mield.

### Substantivciälhástâh
- adjektiv + substantiv [puáris ákku], [táválâš peivi]
- pronomin + substantiv [taat laasâ], [motomeh kirjeh]
- genetivrááhtus [ulmuu eellim], [eeji kappeer]
- substantiv + substantiv [president Halonen]
- lohosääni + substantiv [ohtâ kaamuv], [oovtah saveheh], [kyevti kiirján]

### Lohosäniciälhástâh
- lohosääni + substantiv [kyehti kammuu], [čiččâm kirjed]

Rááhtus [lohosääni + substantiv] lii motomin substantivciälhástâh, motomin lohosäniciälhástâh tađe mield, mii lohosaanijd tot lii já mon saajeest ciälhástâh lii.

### Adjektivciälhástâh
- adverb + adjektiv [uáli muččâd], [viehâ paarooh]

### Pronominciälhástâh
- interrogativpronomin + substantiv [mii peeivijd], [kiäh kaandâid]

### Pre- tâi postpositiociälhástâh
- prepositio + substantiv [ovdil eehid], [miätá lättee]
- substantiv + postpositio [oho keččin], [stoovli tyehin]

### Verbâciälhástâh
- verbâ + substantiv [puurrâđ leeibi], [lijkkoo kuálán]
- verbâ + adverb [káččá korrâsávt]
- verbâ + verbâ [ááigum luuhâđ]

Táválávt ubâ ceelhâ lii ráhtášum fiinitveerbâ pirrâ, já tienuuvt eres celkkuujesâneh láá táválávt veerbâ miäruseh. Nuuvtpa verbâciälhástuv uásih pyehtih lihâdiđ viehâ rijjâ celkkuu siste.

## Käldeeh
Eräjärvi

**Eräjärvi** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Orivesin ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Eräjärvist assii 1&nbsp;404 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 105,7&nbsp;km² (tuše eennâm). Eräjärvi naaburkieldah lijjii Orivesi, Kuhmalahti, Längelmäki já Sahalahti.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;1973 Eräjärvi lohtui Orivesin.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive&nbsp;1970 tiäđui mield Eräjärvist lâi ohtâ čuákkipäikki: Eräjärvi markkân (244 ässed ive&nbsp;1960 já 229 ässed ive&nbsp;1970).

### Siijdah
Eräpyhä, Eräjärvi markkân, Hietalahti, Hirtolahti, Järvenpää, Kallio, Kauppila, Koivumäki, Koppala, Kortelahti, Kotiniemi, Kuivanen, Leväslahti, Peltomaa, Perhontausta, Rantala, Rekola, Retuta, Rönni, Sinijärvenkulma, Tiensivu, Uiherla, Vedentausta, Vetterkulla já Vihasjärvi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sääksmäki

[thumb|Sääksmäki kieldâ ive [1960]]
thumb|Sääksmäki šalde
**Sääksmäki** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Valkeakoskin ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Sääksmäkist assii 4&nbsp;392 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 215,8&nbsp;km² (tuše eennâm). Sääksmäki naaburkieldah lijjii Kalvola, Lempäälä, Pälkäne, Toijala, Tyrväntö, Valkeakoski já&nbsp;Viiala.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;1973 Sääksmäki lohtui Valkeakoskin.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

Valkeakoski ässeeh láá fáárust Sääksmäki lovoin ive&nbsp;1930 räi, veik Valkeakoski iäruttui Sääksmäkist jo ive&nbsp;1922.

### Čuákkipääihih

Ive 1970 tiäđui mield Sääksmäkist lijjii kulmâ čuákkipääihi: Kärjenniemi (466 ässed), Valkeakoski kuávdáščuákkipäikki (13 ässed Sääksmäki peln) já Vanhakylä (37 ässed Sääksmäki peln). Valkeakoski kuávdáščuákkipäikki já Vanhakylä kullii iänááš Vakleakoski kaavpugân.

### Siijdah
Annila, Huittula, Ikkala, Itko, Jutikkala, Kalalahti, Kantala, Kasuri, Kyä, Kärjenniemi, Kärsä, Lahinen, Lantoinen, Leipiälä (Naakkala), Linnainen, Liuttula, Maatiala, Mulkue, Muntee, Mustilahti, Muti (Mutinen), Nuutala, Pappila, Partala, Pietola (Koivuporras), Poukkala, Rapola, Ritvala, Roukko, Rytiälä, Saari, Salo, Sillantaka, Sulamäki, Talola, Tarttila, Terinen, Tyrisevä, Uittamo, Vainonniemi, Valkeakoski (sierrejum kauppalan 1923), Valto, Vedentaka, Voipaala, Vuorentaka já Ylenjoki.

## Kooskah
*Akaa 10&nbsp;km
*Helsig 140&nbsp;km
*Hämeenlinna 40&nbsp;km
*Tampere 35&nbsp;km
*Turku 140&nbsp;km
*Valkeakoski 9&nbsp;km

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suoniemi

thumb|292px|Kárttá Nokia kieldâlahtemijn
**Suoniemi** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Nokian ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Suoniemist assii 1&nbsp;544 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 88,9&nbsp;km² (tuše eennâm). Suoniemi naaburkieldah lijjii Hämeenkyrö, Karkku, Mouhijärvi, Nokia já Tottijärvi.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;1973 Suoniemi lohtui Nokian.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive 1960 já ive&nbsp;1970 tiäđui mield iänááš Nokiast leijee Siuro čuákkipäikki (565 ässed) lâi uásild meid Suoniemi kieldâst.

### Siijdah
Kauniainen, Kulju, Mauri, Pakkala, Ruolahti, Sarkola, Suoniemi markkân, Tyrisevä, Urmia já Vahalahti.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Pielisjärvi

**Pielisjärvi** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Tave-Kärjil eennâmkoddeest. Tot lopâttui ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Pielisjärvist assii 15&nbsp;047 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 3&nbsp;460,2&nbsp;km² (tuše eennâm). Pielisjärvi naaburkieldah lijjii Eno, Ilomantsi, Juuka, Kontiolahti, Kuhmo já Nurmes táálunkieldâ.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;1973 Pielisjärvi já Lieksa kävppikieldâ lahtojii oohtân. Talle šoodâi uđđâ Lieksa kaavpug.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

Lieksa kävppikieldâ ässeeh láá fáárust Pielisjärvi lovoin ive&nbsp;1940 räi, veik kävppikieldâ iäruttui Pielisjärvist jo ive&nbsp;1936.

### Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Pielisjärvist lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Lamminkylä (247 ässed), Lieksa kuávdáščuákkipäikki (389 ässed Pielisjärvi peln), Mähkö (1 505 ässed Pielisjärvi peln), Pankakoski (1 474 ässed) já Surpeenvaara (365 ässed Pielisjärvi peln). Tain Lieksa kuávdáščuákkipäikki, Mähkö já Surpeenvaara lijjii uásild Lieksa peln. Ive&nbsp;1960 tiäđui mield meid Mätäsvaara, Vieki já Vuonislahti lijjii čuákkipääihih, mut toh iä lamaš innig čuákkipääihih ive&nbsp;1970.

## Käldeeh
Mietâmyerji

thumb|Mietâmyerji
**Mietâmyerji** (*Rubus arcticus*) lii myerji, mii šadda uáli vijđáht Säämist. Tot kávnoo maailm taveoosijn kidâ Siberiast já Alaskast, mut váilu Islandist já Ruánááenâmist. Mäddiláá mietâmyerji läävejeh meiddei kalveđ šaddokaardijn, mut tot ij oro nuuvt pyereest luhostuumin. Mietâmyerji oro leevvânmin ulmuu aassâmsoojijd, já puáris kuátisoojijn šadda távjá mietâmyerji.

## Tobdomeerhah
Mietâmyerji	ruopsisvielgis kukáh hervejeh piälduroobdâid sehe juhâ- já aajâriddoid algâkeesist. Mäddiláá, eromâšávt koolvâkaardijn mietâmyerji láddá juo syeinimáánust, mut Säämist kale ij peesâ čuággiđ taid tevkisruškis muorjijd ovdilgo loppâkeesist. Loostah iä lah ain ruánááh, pic toh sättih ruápsáđ teikkâ ruškáđ. Mietâmyerji uážžu kale ettâđ räässin já taat rääsi lii maaŋgâihásâš. Tääbbin Säämist siämmáásullâsâš šaddo lii láávžámyerji. Tot šadda juovâenâmijn, ereslágán soojijn ko mietâmyerji.

Mietâmyerji	lii uáli navcâttem. Jis tot kárttá kištodiđ eres šadoigijn, tot távjá táppáá já láppoo ollásávt. Tot ij lijkkuu olmâ taanáigásâš eennâmtuáluvuovijn. Mietâmyerji kaavnah-uv vissásumosávt puáris hilgum piäldu roobdâst.

## Siäiluttem já kevttim
Mietâmuorjijd puáhtá tiäđust-uv meiddei kalmaattiđ, mut mietâmyerjist puáhtá kevttiđ muide-uv ko muorjijd. Kesikyevdilist puáhtá nuurrâđ loostâid ohtân verdijnis tejâamnâsin tiervâslâš juhâmuš várás. Mietâmuorjij čuággim lii uáli áijáá, ko myerji lii nanosávt kiddâ myerjimaddust. Madduuh puátih viehâruš fáárun, mut tot ij toovâ maiden. Muorjijd lii pyeremus renskiđ nuuvt, et čuopah skerreigijn myerjimadduid luovâs. Taid pasâttâsâid puáhtá kuškâdiđ siämmáánáálá ko loostâid-uv tejâamnâsin. Nubbe máhđulâšvuotâ lii vuoššâđ muorjijd ohtân madduinis já silliđ madduid meddâl – já taid puáhtá kulloo vala talle-uv kuškâdiđ. Myerji lii kuittâg tivrâsumos já tom olmooš kiävttá iänááš viinijd, sappijd já hilloid. Mietâmyerji lii vuáimálâš myerji. Raavvâdlâšvuođâ keežild mietâmyerji tohhee myerjisiävuttâssáid. Ko ráhtá mietâmyerjihilo, te myerjikiilun taarbâš suullân 600 rammid sukkâr.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuumpimyerji

thumb|Kuumpimyerji
thumb|Kuumpimyerji
**Kuumpimyerji** (*Paris quadrifolia*) lii mirhâlâš liljášaddo. Tot lii mirhâlâš myerjišaddoin vissâ-uv puoh uáppásumos Säämist. Kuumpimyerji šadda rođoin já siähálâš vuovdijn.

## Tobdomeerhah
Kuumpimyerji alodâh lii 10–35 senttid. Veerdi kierrust suáráneh nelji stuorrâ loostâ puotluvâi já lostâi tievâ láá suonah, tegu viermikovveen. Liäđus lii fiskisruánáá já keessiv toos šadda ohtâ čapis teikkâ čuovjisčapis myerji.

## Mirhâlâšvuotâ
Kuumpimyerjist láá härvinâšah já viehâ korrâ mirhâlâš amnâseh, moh vyevsitteh. Muorjij purâmist šadda luččâsân já finnee kraampi teikkâ kiäsáttuv. Oles šaddo lii mirhâlâš, ruottâsijn láá ovdâmerkkân alkaloideh.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Cupertino

thumb|Cupertino kuávdáš
**Cupertino** lii kaavpug Kalifornia uásistaatâst Ovtâstum staatâin. Cupertinost láá ennuv teknologiasyergi finnoduvâi toimâttuvah, eres lasseen Apple-finnoduv váldukonttur.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Václav Havel

thumb|Václav Havel (1997)
thumb|Bory-faŋgâl, kost Havel lâi faŋgân 1980-lovvoost
**Václav Havel** () lâi aalmugijkoskâsávt pegâlmâs čekkilâš kirječällee já čaaitâlmčällee. Pegâlmâs čaitâlmeh láá ovdâmerkkân *Zahradní slavnost* (*Muorâkärdijuhle*, 1964), *Vyrozumění* (*Muštottâs*, 1965) já *Audience* (*Savváidpeessâm*, 1975). Havel lâi meiddei politikkár já Čekkoslovakia majemuš president sehe Čeeki vuossâmuš president iivij 1989–2003. Sun lâi moddii Nobel-palhâšume iävtukkâs. Sun masa jo finnij tom ive 1989, mutâ talle tom finnij Havel pyeri ustev Dalai-lama.

## Eellim
Václav Havel šoodâi roovvâdmáánu 5. peeivi 1936 Prahast já jaamij juovlâmáánu 18. peeivi 2011 jieijâs kesitáálust Vlčice. Havel naajâi kuohtii: suu kálgun láin Olga Havlová (j.s. Šplíchalová) já Dagmar Havlová (j.s. Veškrnová).

## Karrieer
Nuuvt kočodum *saameetvääldikomettem* ääigi, mii aalgij skammâmáánust 1989 Prahast, Václav Havel lâi ohtâ *Občanské fórum* -nubástuslihâstâs vuáđudeijein. Talle juovlâmáánu 29. peeivi sust šoodâi vuossâmuu tove president. Sun tooimâi presidentin ohtsis kulmânubáloh ihheed. 

Čällen sun ruokkâdávt kieđâvušâi tagarijd teemaid ko vääldi, byrokratia já rijjâvuotâ. Siämmáid aašijd kieđâvušeh meiddei suu ive 1990 almostittum reeivah, moh sun čaalij kálgusis Olgan iivij 1979–1983 ko sun lâi pooliitlij suujâi tiet faŋgâlist. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jorge Amado

**Jorge Leal Amado de Faria** () lâi brasilialâš kirječällee. 

## Eellim já karrieer

Jorge Leal Amado de Faria šoodâi porgemáánu 10. peeivi 1912 Itabunast, Brasiliast. Sun čaalij ohtsis 49 kirjed (ovdâmerkkân: *Dona Flor e Seus Dois Maridos*, *Tenda dos Milagres*, *Tieta do Agreste*, *Gabriela, Cravo e Canela*). Jorge Amado čaalij suu vuossâmuu nooveel (*O país do Carnaval*) 18-ihásâžžân ive 1931.

## Suomâkielân jurgâlum kirjeh
* *Kesytön maa* (1943)
* *Kultahedelmän maa* (1944)
* *Punaiset oraat* (1946)
* *Quincas vesikauhun kolme kuolemaa* (1959)
* *Gabriela: Kanelia ja neilikkaa* (1958)
* *Vanha merikarhu eli täydellinen totuus pitkän matkan kapteenin, komentaja Vasco Moscoso de Aragãon kiistellyistä seikkailuista* (1961)
* *Yön paimenet* (1964)
* *Dona Flor ja hänen kaksi aviomiestään: Moraalinen rakkauskertomus* (1966)
* *Ihmeiden markkinat* (1969)
* *Kirjava Kissa ja Tytti Pääskynen: Rakkauskertomus* (1976)
* *Ilojen paratiisi* (1984)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Pottânjálmásiih

**Pottânjálmásiih** (*Deuterostomia*) lii elleekoodán kullee pajeuáiviráiđu.

Pottânjálmásáid kuleh kulmâ uáivirááidu:
*Savosuonâsiih (*Chordata*)
*Säggináhkáliih (*Echinodermata*)
*Ovdâsavosuonâsiih (*Hemichordata*)

## Fáádást eres soojijn

*ITIS: Deuterostomia 
*University of Michigan, Animal Diversity Web (ADW): Deuterostomia, deuterostomes 
*National Center for Biotechnology Information (NCBI): Deuterostomia, taxonomy 

## Käldeeh
Samojedikielah

thumb|Samojedikielâi kárttá
**Samojedikielah** láá kielah, moh kuleh uuraallâš kielâperrui.

## Luokittâllâm
Ärbivuáválávt samojedikielah juáhhojeh kyevti juávkun: tavesamojedikieláid já maadâsamojedikieláid. Taat lii kuittâg tuše eennâmtiätulâš jyehim, ige taan jyehimân lah mihheen kielâlijd suujâid.

**Tavesamojedikielah**
* Eeneeckielâ
* Neeneeckielâ
* Nganasankielâ
* Juuraackielâ †

**Maadâsamojedikielah**
* Selkupkielâ
* Kamaskielâ †
* Matorkielâ †

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Káránâsjuŋŋâ

thumb|Káránâsjuŋŋâ
**Káránâsjuŋŋâ** (*Arctostaphylos uva-ursi*) lii myerji, mii šadda čunoienâmijn. Nuuvt maht káránâsmyerjist-uv ton ihešaddokeerdih pyehtih leđe viehâ kuheh.

## Tobdomeerhah
Loostah sulâstiteh juŋŋâloostâ, mut iä lah vuálus soojeeld nuuvt maht láá juuŋâst. Lieđeh	láá vielgâdeh. Myerjih láá šerisruopsâdeh, mut iä lah mirhâliih.

## Kevttim já tálhudemamnâseh
Muorjijd ij kale lah riävtui ano, mut loostah láá tađe-uv anoluboh. Loostah láá meiddei tálhudemaamnâs manemuštaavdân já iäránuššâmvädisvuođáid. Glukosideh tuššâdeh manemušâin bakteerijd já loostâin láá kavnum meiddei arbutiin já metyyliarbutiin. Toh láá tommuđušeh amnâseh, et ulmuu roopâst nubástuveh läivis mirkkân. Ton suujâst káránâsjuuŋâ loostâid ij koolgâ kevttiđ ohtânmaanoost. Jis kuittâg ááiguh várugávt iskâđ taam talkkâs, te loostâid lii pyeremus kuškâdiđ keessiv ovdil ko myerjih läddih. Loostâid puáhtá kuškâdiđ suullân 50 ceehist. Lostâjáávuid láá ovdil kozâstâm nuhtán talhâsin. Tain puáhtá meiddei rähtiđ teejâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ellen-Sylvia Blind

**Ellen-Sylvia Blind**, motomin **Sylvia Blind**, orjâlâškielân **Svonne Juhána Elle** (j.s. Svonni; syeinimáánu 12. peeivi 1925 Jukkasjävri – vyesimáánu 5. peeivi 2009 Jukkasjävri) lâi tavesämmilâš kirječällee, tihtâčällee já lávloo. Muštâččemkiirjij lasseen sun čaalij oskolduvlijd já eellimuáinulijd tiivtâid jieijâs eenikielân ađai orjâlâškielân. Uásist tiivtâin láá rahtum muusikpitáh. 

## Eellim
Ellen-Sylvia Svonni ađai Elle-Sylve šoodâi syeinimáánu 12. peeivi 1925 Jukkasjäävrist, Ruotâ peln. Suu eeči lâi pajeolmooš Lars Johan Olsson Svonni (1897–1955) já suu enni pajeolmooš já máttáátteijee Margareta Svonni (j.s. Vasara; 1898–1966). Elle-Sylve lâi perruu puárásumos páárnáš. Suu maŋa šoddii val Olof Tomas (1927–1987), Laila, Bror Anders Erling (1929–2012), Arne Johannes (1934–2004) já Astrid.

Elle-Sylve juuđij kuuđâ luoka noomaadškoovlâst nuuvtko eres tallaah pajeulmui párnááh. Já nuuvtko eres noomaadškoovlâ uáppeeh sungin ij máttám čäälliđ jieijâs eenikielâ škoovlâst.

### Näimilitto
Ive 1946 Elle-Sylve naajâi pajeolmooš Lars-Johan Blindáin (1913–2009). Jo čuávuváá ive sunnui šoodâi vuossâmuš páárnáš, Rose-Marianne Inga-Lis, kii jaamij siämmáá ive ko nubbe páárnáš Ellen Margareta šoodâi ađai ive 1949. Vuossâmuš alge, Olof-Johan šoodâi ive 1951. Vala kulmâ párnáá lase šoddii Olof-Johan maŋa: Laila Ingegärd ive 1953, Inger Ann-Christine (1957–1959) já Lars Per Göran ive 1960.

### Karrieer
1970-lovvoost Blind juuđij Säämi aalmugopâttuv Juhâmohheest já máttái čäälliđ jieijâs eenikielâ. Tast maŋa sun čäliškuođij kiirjijd já tiivtâid el. ristâoskoost já sämmilij elimist. Blind mielâst tehálâš suijâ taas lâi ristâlij já sämmilij áárvui sirdem puáttee suhâpuolváid. Juo ive 1975 almostui suu vuossâmuš kirje *Åccalat gå dån?*, mast láá oskolduvliih já eennâmliih tiivtah.

Čuávuváá ive almostui muštâččemkirje *Muitot ja jur’dagat*. Kirjeest sun kuvvij el. škovlâiivijd, sämmilij kuáhtám olgoštem já assimilaatio Ruotâ peln, sehe tom, ete sämmilijn lâi kieldum joba jieijâs eenikielâ sárnum.

## Jäämmim
Ellen-Sylvia Blind jaamij vyesimáánu 5. peeivi 2009. Sun hävdidui Árjepluovve kirkkoenâmân, suu kyevti nuorrân jáámmám nieidâ paaldân. Maŋeláá siämmáá ive meid Blind leskâ jaamij, já sun hävdidui sii paaldân.

## Palhâšumeh
Ive 1999 Ruotâ kirho sämirääđi mieđettij sunjin kulttuurpalhâšume tast ko Blind ovtâstitij čeeppiht lavluigijn já tivtâigijn sämmilâšvuođâ já ristâosko.

## Pargo
* 1975 – *Åccalat gå dån? vuoinalaš ja áigálaš divtat*
* 1976 – *Muitot ja jur’dagat*
* 1981 – *Mu osku ja eallin – Min tro och liv*
* 1984 – *Sogas sohkii – Från släkt till släkt*
* 1989 – *Oskkus oskui – Av tro till tro*

## Käldeeh
Kajsa Balto

**Kajsa Sogn Balto** (š. kuovâmáánu 6. peeivi 1988 Oslo, Taažâ) lii tavesämmilâš musikkár, jyeigee já lávloo. Suu inspiraatio kälden láá ärbivuáváliih juáiguseh, maid sun kiävttá oovtâst eres muusikšlajâigijn. 

Čohčâmáánu 2017 Balto vuossâmuš skiärru *Sámi sohka* almostui. Čuávuváá ive sun uásálistij Riijkâläävdi *Samisk folk sessions* -mentorohjelmân Oslost. Ive 2020 sun finnij Taažâ sämitige mieđettem já nuorâ taidâráid uáivildum kyevti-ihásii taidârstiipeend.

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
Kuovâmáánust 2025 Balto vuoitij Sámi Music Awards&nbsp;-palhâšume ávus luokkaast.

## Diskografia
### Albumeh
* 2017 – *[[Sámi sohka]]*
* 2020 – *[[Buot eallá]]*
* 2021 – *[[Sámi juovllat]]*
* 2024 – *[[Rájás]]*

### Singleh
* 2024 – *[[Rájás (single)|Rájás]]*
* 2024 – *[[Jeđđenluohti]]*
* 2025 – *[[Beskán]]*

## Fáádást eres soojijn

* Kajsa Balto virgálâš nettisijđo 

## Käldeeh
Káránâsmyerji

thumb|Káránâsmyerji
**Káránâsmyerji** (*Arctous alpina* ađai *Arctostaphylos alpina*) lii myerji. Lodde puáhtá millođ káránâsmyerjisiemânijgijn suáhiuurbijd fijnesin máirástis. Riävská já kiärun lává juo áigáá huámášâm taan myerji äävhi.

## Tobdomeerhah
Káránâsmyerji lieđi lii vielgâd, loostah pisoh veerdist täälvi paijeel já kuocâgeh eskin maŋŋeed kiđđuv. Muorjijd puáhtá čuággiđ meiddei kiđđâpievlâin já myerji čááppud taađeest ko láddá. Puásuitotkeeh láá huámášâm, et káránâsmyerji lii majemui aaigij loskâm laajišvuovdijn tast maŋa ko lostâmáátu puurâi vuovdijd päljisin. Čuovâ lasanem	adelij máhđulâšvuođâ káránâsmuárján levâniđ.

## Kevttim
Mirja Suojakorpi-Valle raahtij vorâs káránâsmyerji – vuorâččâsmyerjisääpi návt, myerjisiävutteijee iššeen: vááijuv litterpeeli myerjih, toos čáárvui sitruunlahheest määihli já lasettij oovtâ desilitter sukkâr. Čääsi piejâi tommittáá et litte tievâi, jeđe siävuttij. Myerjikoorâid já siemânijd sun sillij meddâl já säppi lâi vaalmâš.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 2015 sämikielâliih kirjeh

pienoiskuva|Uccpárnáá Vuoli Ilmar (Ilmari Mattus) kirjees ''Anarâš päikkinoomah'' almostittemtilálâšvuođâst ive 2015.
**Ive 2015 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2015.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Lee D. Rodgers – kyevtkielâg *[[Saammâl já kuoškkärigâš]] – Sammeli and the Dipper* -kirje, eŋgâlâskielân čáállám Rodgers já anarâškielân jurgâlâm Petter Morottaja
* Riitta Vesala – *[[Jutteseelgi fiärááneh]]*

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Ilmari Mattus – *[[Anarâš päikkinoomah]]*

## Nuorttâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Satu Moshnikoff já Elina Moshnikoff – *[[Õõmâs sijdd]]*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Aili Somersalo – *[[Dáidu mátkkosta máinnasladnái]]*, tavesämikielân jurgâlâm Kirsti Paltto
* Jovnna-Ánde Vest – *[[Astrid ja Anton]]*

#### Ráiđukoveh
* Maren Uthaug – *[[Lei oktii muhtin sápmelas - measta áibbas duohta muitalus sámiid historjjás]]*

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Aesopus – *[[Esopa fábelat]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars
* Elle Márjá Vars – *[[Baháneahkkánis bustávat]]*

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Čaitâlmeh
* Rauni Magga Lukkari – *[[Lihkkošalmmái]]*, suomâkielân jurgâlâm Kaija Anttonen  já 

## Käldeeh
Ive 1996 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1996 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1996.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Matti Morottaja (toim.) – *[[Tovlááh mainâseh]]* (antologia)
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Inga Borg – *[[Tälvi Puupâ kuvlân]]*, anarâškielân jurgâlâm Matti Morottaja
* Inga Borg – *[[Puppâ pääihist]]*, anarâškielân jurgâlâm Matti Morottaja
* Inger Haldis Halvari – *[[Čiivšâ čivgâ Čii]]*, orjalaškielâst jurgâlâm Kaarina Mattus já Matti Morottaja

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Iisakki Mattus – *[[Eellimpäälgis]]*
* Ilmari Mattus – *[[Čovčjäävrist Kaamâsân]]*

## Nuorttâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Inga Borg – *[[Tuʹrrvueiʹvv dååma]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Seija Sivertsen
* Inga Borg – *[[Tuʹrrvueiʹvv da täʹlvv]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Satu Moshnikoff
* Seija Sivertsen – *[[Pieʹljšoora päärnaž]]*
* Elle Márjá Vars – *[[Vuäʹbb]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Sinikka Semenoja

## Juulevsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Astrid Lindgren – *[[Dåbdåk dån Pippi Guhkaskuobáv?]]*, juulevsämikielân jurgâlâm Margaretha Åstot já Ingegerd Vannar

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Jovnna-Ánde Vest – *[[Árbbolaččat 1]]* 

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Rauna Paadar-Leivo – *[[Jokŋanieiddaš]]*
* Elle Márjá Vars – *[[Ja idja ii galgga šat leat]]*

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Tihtâkirjeh
* Risten Sokki – *[[Bonán bonán soga suonaid]] - [[Jeg tvinner tvinner slektas sener]]*  já 

## Käldeeh
Ive 2019 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2019 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2019.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Riitta Vesala – *[[Šip šap šapšâ]]*

## Nuorttâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Tove Jansson – *[[Moodrai täʹlvv]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Satu Moshnikoff
* Elina Moshnikoff já Heidi Juliana Gauriloff – *[[Silbbseiʹbb rieʹmjj]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Satu Moshnikoff

### Tiätukirjálâšvuotâ

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Seija Sivertsen – *[[Sääʹmǩiõl mättǩeʹrjj]]


== Maadâsämikielân ==

=== Tiätukirjálâšvuotâ === 

==== Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ ==== 
* [[Håvard Fjell]] – *Tjeavlabåalan soptsese*, tárukielâst jurgâlum

== Pittáámsämikielân ==
=== Čaabâkirjálâšvuotâ ===
==== Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ ==== 
* [[Marry Áilonieida Somby]] – *Biejve näjjda*, pittáámsämikielân jurgâlâm [[Inger Fjällås]]


== Orjâlâškielân ==
=== Čaabâkirjálâšvuotâ ===
* [[Risten Sokki]] – *Geađgeloddi: noveallat*

==== Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ ==== 
* [[Marc de Bel]] – *Prinsa Alit*, orjâlâškielân jurgâlâm [[Siri Broch Johansen]]
* [[Kirsi Paltto]] – *Gos don leat, Elle?*
* [[Kirste Paltto]] – *Jođašeaddji násti*


==== Tihtâkirjeh ====
* [[Risten Biret Elle Eira]], [[Ánne Márjá Guttorm Graven]], [[Inga Elin Marakatt]], [[Anne Olli]], [[Marianne Siri]], [[Marianne Solbakken]] já  [[Sara Vuolab]] – *Diet almmái ii hála das maidege*
* [[Sara Vuolab]] – *Gárži*

== Maŋgáid kieláid ==
=== Čaabâkirjálâšvuotâ ===
==== Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ ==== 
* [[Bjørn Ousland]] – *Šiõǥǥ draakon — Čeahpes dollalakkis*, [[nuorttâlâškielâ]]n jurgâlâm [[Zoya Nosova]] já [[Natalia Vaskova]] já [[orjâlâškielâ]]n jurgâlâm [[Áile Jávo]]  <small>já</small> 
* [[Lajla Mattsson Magga]] – *Tjïrrh – Čebo*  <small>já</small> 
* [[Lee D. Rodgers]] – *Saammâl já čuoškah – Sammeli and the Mosquitoes* -kirje, [[eŋgâlâskielâ]]n čáállám Rodgers já [[anarâškielâ]]n jurgâlâm [[Petter Morottaja]]  <small>já</small> 
* [[Irene Länsman]] – *Biret duoddaris – Bierit duoddarin – Bræjhta vaersne'', juulevsämikielân jurgâlâm Anne Silja Turi, maadâsämikielân jurgâlâm Liv Karin Jåma ,  já 

## Käldeeh
Ive 2013 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2013 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2013.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Lee D. Rodgers kyevtkielâg *[[Rumbu-kirjeráiđu|Rumbu-kirjerááiđu]]* almostittem aalgij.
** Lee D. Rodgers – kyevtkielâg *[[Saammâl já meeci kunâgâs (kirje)|Saammâl já meeci kunâgâs]] – Sammeli And the King of the Forest* -kirje, eŋgâlâskielân čáállám Rodgers já anarâškielân jurgâlâm Petter Morottaja

## Juulevsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Marry Ailonieida Somby – *[[Tjermmim Bidtsi: hálediddje]]*, juulevsämikielân jurgâlâm Anne Silja Turi
* Elle Márjá Vars – *[[Værálda lájkemus ulmusj]]*, juulevsämikielân jurgâlâm Lill Tove Paulsen

## Maadâsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Marry Ailonieida Somby – *[[Čerbmen Bizi: girdipilohtta]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Ajlin Jonassen Kråik
* Elle Márjá Vars – *[[Veartenen aebliehtommes almetje]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Ellen Bull Jonassen

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Niillas Holmberg – *[[amas amas amasmuvvat]]*
* Elle Márjá Vars – *[[Skábma]]*

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Inga Borg – *[[Bluppe ja albbas]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Hannu Kangasniemi
* Inga Borg – *[[Bluppe ja ealga]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Hannu Kangasniemi
* Inga Borg – *[[Bluppe ja guovžžačivggat]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Hannu Kangasniemi
* Inga Borg – *[[Bluppe mállásat]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Hannu Kangasniemi
* Kirste Paltto – *[[Ale fal muital]]*
* Marry Ailonieida Somby – *[[Čerbmen Bizi: girdipilohtta]]*

## Käldeeh
Ive 2012 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2012 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2012.

## Anarâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Ella Sarre – *[[Anarâš pivtâstem]]*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Maren Uthaug – *[[Dan botta go vuordit beaivváža]]*

#### Čaitâlmeh
* Siri Broch Johansen – *[[Eatnanspáppastallan]]*

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Georg Johansson – *[[Mulle Mek ráhkada vuojána]]*, orjâlâškielân jurgâlâm John E. Utsi
* Thomas Marainen – *[[Háldi lonuhus]]*
* Elle Márjá Vars – *[[Máilmmi árggimus áhkku]]*

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Sigbjørn Skåden – *[[Sámit]]*

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Peter Christen Asbjørnsen já Jørgen Moe – *[[Bánnogáhkku]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Kirsten Wirkola já Tor Persen, seevvimkielân jurgâlâm Kirsten Wirkola
* Alf Prøysen – *[[Gihcci mii máhtii lohkat logi rádjái]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Kirsten Wirkola já Tor Persen, seevvimkielân jurgâlâm Kirsten Wirkola

## Käldeeh
Ive 1998 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1998 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1998.

## Anarâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
pienoiskuva|oikea|Karen Marie Eira Buljo
* Karen Marie Eira Buljo – *[[Lávustâllâm já luánduamnâseh]]*, anarâškielân jurgâlâm Ilmari Mattus, anarâš kulttuurân heiviittâm Matti Morottaja

## Nuorttâlâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Škovlâkirjeh
* Satu Moshnikoff – *[[Pââibužškooul sääʹmǩiõll]]: lookkâmǩeʹrjj*
* Satu Moshnikoff – *[[Pââibužškooul sääʹmǩiõll]]: mätt'tõõttâmǩeʹrjj*

## Juulevsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Tihtâkirjeh
* Stig Riemmbe Gælok – *[[Bádur báhtar]]*

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Inger Seierstad – *[[Láttaksuola]]*, julevsämikielân jurgâlâm Adele Nystø Rahka

## Maadâsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Inger Seierstad – *[[Laadtege-sualadæjja]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Åsta Vangberg

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Eino V. Guttorm – *[[Bearralat Deatnogáttis]]*
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Anstein Mikkelsen – *[[Stállu ja guovssahasa bárdni]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars
* Inger Seierstad – *[[Luome-suola]]*

## Käldeeh