open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ive 2024 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh

[pienoiskuva|[Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâsume|Ive 2024 Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâsume vyeittee taažâ kirječällee já elleekovestivrejeijee Dag Johan Haugerrud]]
**Ive 2024 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh** láá vittâ palhâšume, maid Tave-enâmij rääđi mieđettij ive 2024: Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume, Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume já Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume. Palhâšumeseremonia uárnejui čohčuv 2024 Reykjavíkist, Islandist.

Ive 2024 láin kyehti sämmilii iävtukkâssân Tave-enâmij rääđi palhâšumán. Kirjálâšvuotâpalhâšumán lâi iävtukkâssân Fredrik Prost ive 2022 almostum orjâlâškielâg persovnlii muštâlusâstis *Leŋges hearggi Sáhčal fatnasa*. Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán iävtukkâssân lâi tavesämmilâš kirječällee Saia Stueng ive 2023 almostum orjâlâškielâg kirjestis *[[Hamburgerprinseassa – Eallá dušše oktii]]*.

## Vyeitteeh já iävtukkâsah
### Kirjálâšvuotâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2024 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2024 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Elleekovepalhâšume
Taan ive elleekovepalhâšumán lijjii iävtukkâssân kyehti dokumentelleekove já nelji kuhes elleekove. Iävtukkâssân pessii tagareh elleekoveh, moi vuosâeehid lâi syeinimáánu 1. peeivi 2023 já kesimáánu 30. peeivi 2024 kooskâst. Vyeitteeh finnejii Nordlys-páccá já 300&nbsp;000 Tanska ruvnâd. Ruttâpalhâšume juáhhoo stivrejeijee, kietâčällee já pyevtitteijee kooskâ.  

Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2024 Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Muusikpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2024 Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin): 

### Pirâspalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2024 Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

## Käldeeh
Miguel Peltomaa

**Juha-Miguel Peltomaa** (š. 1997 Cali, Kolumbia) lii syemmilâš seevvimkielâ artist já seevvimkielâlâš sispelji-implaant kevttee. Peltomaast láá kyehti eenikielâ: suomâkielâ já syemmilâš seevvimkielâ. Sun kiävttá kuábbáá-uv piäiválávt.

## Eellim
Miguel Peltomaa šoodâi masa ollásávt kullen, mut neelji-ihásâžžân suu kulo kuuloold huánnánškuođij. 12-ihásâžžân sun finnij čuopâdâsâst sispelji-implaant, ađai šleđgâlii kuullâmpiergâs. Sun lii kiävttám meid ärbivuáválii kuullâmpiergâs. Kuullâmpiergâsijd sun ij kuittâggin haalijd ain kevttiđ, iäge toh adelâm sunjin kulo maassâd ollásávt.

## Pargo
Miguel Peltomaa lii Uđđâ muusik kišto seevvimkielâlâš laiđiisteijee. Suu pargon lii tulkkuđ kištopittáid taiđâlávt. Muusik lii sunjin kuittâg tehálâš äšši, já sun ráhtá muusik jieš-uv VisualVoice- já Metsäorkesteri Käet ylös! -juávhoin. Sun parga meid Yle Kioskist toimâtteijen já lii lamaš fáárust Pikku Kakkonen -párnáiohjelmijn rähtimin siskáldâs seevvimkielâláid párnáid.

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
Seevvimkielâpeeivi 2024 Peljittemij litto mieđettij Peltomaan ive 2023 *[[Ive seevvimkielâtaho]]* -palhâšume, tastko sun lii lasettâm vijđásávt tiäđulâšvuođâ seevvimkielâst já seevvimkielâlijn ubâ Suomâst.

## Käldeeh
Ive seevvimkielâtaho

**Ive seevvimkielâtaho** (, ) teikkâ **''Ive seevvimkielâtaho'' -palhâšume** lii ive 2009 vuáđudum palhâšume, mon Suomâ peljittemij litto mieđeet ulmuid, kiäh láá porgâm seevvimkielâ pyerrin. Tot puáhtá mieđettuđ meiddei ornijduumijd. Palhâšume juáhhoo jyehi ive seevvimkielâ peeivi kuovâmáánu 12. peeivi. Vyeittee finnee diplom já räsikiästu.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
Ive 1985 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1985 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1985.

## Anarâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Skovlâkirjeh
* Ellen Marit Guttorm – *[[Viiđas]]: luuhâmkirjááš*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Kaarina Mattus
* Matti Morottaja – *[[Ánná já Jovnâ]]: luuhâmkirjááš*
* Anneli Pikkanen – *[[Čoavdi eenikiela]] 2. celkkuuh*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Kaarina Mattus

## Maadâsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Gunilla Wolde – *[[Tåamma bååhkesje]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Vaangbeergen Åasta já Gaehpien Gåsta
* Gunilla Wolde – *[[Tåamma bigkie]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Vaangbeergen Åasta já Gaehpien Gåsta
* Gunilla Wolde – *[[Tåamma dåakteren gåajkoe vaadtsa]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Vaangbeergen Åasta já Gaehpien Gåsta
* Gunilla Wolde – *[[Tåamma gaahtojne reejrie]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Vaangbeergen Åasta já Gaehpien Gåsta
* Gunilla Wolde – *[[Tåamma gon Krihkeh]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Vaangbeergen Åasta já Gaehpien Gåsta
* Gunilla Wolde – *[[Tåamma jeatjh vaarjoeh tsaaka]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Vaangbeergen Åasta já Gaehpien Gåsta
* Gunilla Wolde – *[[Tåamma laavkoeminie]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Vaangbeergen Åasta já Gaehpien Gåsta
* Gunilla Wolde – *[[Tåamma lea onne]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Vaangbeergen Åasta já Gaehpien Gåsta
* Gunilla Wolde – *[[Tåamma olkese vaadtsa]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Vaangbeergen Åasta já Gaehpien Gåsta
* Gunilla Wolde – *[[Tåamma sjeakoeminie]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Vaangbeergen Åasta já Gaehpien Gåsta

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ

#### Tihtâkirjeh
* Kirste Paltto – *[[Beaivváža bajásdánsun]]*

## Käldeeh
Sultanah Maliha pyecceiviäsu

thumb|Pyecceiviäsu kolbâ
thumb|Langkawi kárttá
**Sultanah Maliha pyecceiviäsu** (, uánádâs HSM) lii almolâš pyecceiviäsu Langkawist, Kedahist, Malesiast. Ovdil ton nommâ lâi **Langkawi pyecceiviäsu**. Pyecceiviäsu lii finnim uđđâ noomâs Kedah sulttaan Sultanah Maliha binti Almarhum Tengku Ariff mield.

## Historjá
Skammâmáánust 1995 Langkawist lekkui Langkawi pyecceiviäsu, mii poođij Kuahist leijee ovdii staatâkliiniik sajan. Uđđâ pyecceiviäsu lii 7 km Kuahist viestârân já 10 km kirdemkiedist nuortâs. Tom huksij ruátálâš huksimfinnodâh Skanska Pamarajv 53 hehtaar toontin. Aalgâst pyecceiviäsust lijjii 110 uáđđimsaijeed, já tobbeen porgii 557 olmožid. Pyecceiviäsust láá meiddei pargovievâ aassâmvisteh.

Ive 2022 meridui vijđediđ pyecceiviäsu nuuvt, ete tobbeen liččii 330 uáđđimsaijeed já porgâččii 1 903 olmožid. Uđđâ vijđedemuásán puátih ei. kuttâ čuoppâmsali, lase visteh pargoviehân já maaŋgâkiärdásâš parkkitáálu.

## Fáádást eres soojijn
* Pyecceiviäsu virgáliih nettisiijđoh

## Käldeeh
Sámi Grand Prix 2024 (album)

**Sámi Grand Prix 2024** lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij njuhčâmáánu 1. peeivi 2024 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Skiärust láá ive 2024 Sámi Grand Prix&nbsp;-kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei pitáh. Skiäru pitáh 1–6 láá juoigâmuásist, já loopah lávlumuásist.

## Pittálisto

## Käldeeh
Friða Á. Sigurðardóttir

**Fríða Áslaug Sigurðardóttir** () lâi islandlâš kirječällee, jurgâleijee já filolog. 

## Eellim
Fríða Áslaug Sigurðardóttir šoodâi juovlâmáánu 11. peeivi 1940 Hesteyrist, Sléttuhreppurist, Islandist. Suu eeči lâi eennâmviljâleijee já puhelinoperaattor Sigurður Sigurðsson (1892–1968), já suu enni lâi eemeed Stefanía Halldóra Guðnadóttir (1897–1973). Fríða lâi nubben nuorâmus perruu 12 päärnist. Stuorrâuábbi Jakobína (1918–1994) lâi meid tobdos islandlâš kirječällee já tivtâsteijee. 

## Škovlim
Sigurðardóttir valmâštui filosofian kandidaatin Island ollâopâttuvvâst ive 1971 já filosofia maisterin islandkielâst já -kulttuurist siämmáá ollâopâttuvvâst ive 1979.

## Karrieer
Sigurðardóttir poorgâi kirjerájutipšon Island ollâopâttuv kirjeráájust já Ovtâstumstaatâlâš kirjeráájust iivij 1964–1970. 

### Kirječällen
Sigurðardóttir debytistij ive 1980 almostum nooveelčuágálduvváin *[[Þetta er ekki alvarlegt]]* ().

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
* 1990 – Island kirjálâšvuotâpalhâšume kirjeest *Meðan nóttin líður*
* 1991 – DV-kulttuurpalhâšume kirjeest *Meðan nóttin líður*
* 1992 – Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume kirjeest *Meðan nóttin líður*

## Pargo
### Kirjeh
* 1980 – *[[Þetta er ekkert alvarlegt: smásögur]]*
* 1980 – *[[Leikrit Jökuls Jakobssonar]]*
* 1981 – *[[Sólin og skugginn: skáldsaga]]*
* 1984 – *[[Við gluggann: smásögur]]*
* 1986 – *[[Eins og hafið]]*
* 1990 – *[[Meðan nóttin líður]]*
* 1994 – *[[Í luktum heimi]]*
* 1998 – *[[Maríuglugginn]]*
* 2000 – *[[Sumarblús]]*
* 2006 – *[[Í húsi Júlíu]]*

### Jurgâlusah
* 1983 – *[[Furður veraldar]]*
* 1985 – *[[Lestarferðin]]*
* 1986 – *[[Þjóð bjarnarins mikla : skáldsaga um börn Jarðar]]*
* 1986 – *[[Ferðin til Kalajoki]]*
* 1991 – *[[Í góðu hjónabandi]]*

## Käldeeh
Ive 1973 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1973 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1973.

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Jan-Magnus Bruheim – *[[Æl'lit dållet čoak'kima]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Ole Henrik Magga

## Käldeeh
Berit Oskal Eira

**Berit Oskal Eira** teikkâ orjâlâškielân **Oskal Unit Ánte Biret** (njuhčâmáánu 1. peeivi 1951 Käresavvoon, Ruotâ – uđđâivemáánu 26. peeivi 2021) lâi tavesämmilâš puásuiolmooš já Taažâ pargeipiäláduv politikkár. 

## Karrieer politiikist
Ive 1982 sun väljejui kyevti ive pajan Taažâ puásuisämmilij riijkâseervi saavâjođetteijen. Sun lâi seervi vuossâmuš nissoonsaavâjođetteijee. Iivij 2001–2009 Eira lâi Maadâ-Tromsa vaaljâpirrâduv sämitiggeaairâs Taažâ Sämitiggeest. Iivij 2005–2007 Eira tooimâi Taažâ sämmilij já ucceeblovoi aašij staatâčällen já Henrik Eriksen poođij suu sajan ton ääigi ko sun poorgâi staatâčällen.

## Käldeeh
Tirlittan-palhâšume

**Tirlittan-palhâšume** lii ive 1993 vuáđudum syemmilâš párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume, mon Suomâ kirječälleelitto juáhá jyehi ive párnái- já nuorâikirjijd. Palhâšume stuárudâh lii 10&nbsp;000 eurod. Palhâšume lii finnim noomâs syemmilii kirječällee Oiva Paloheimo párnáikirje Tirlittan mield. Kirje muštâl Tirlittan-nommâsii nieidiist, kote lii monâttâm perrus. Tirlittanist lii okariina, já tondiet ruuđâ lasseen palhâšume vyeittee finnee meiddei okariina.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
Lea Pennanen

**Lea Airi Sinikka Pennanen-Mattila** (roovvâdmáánu 16. peeivi 1929 Ihantala, Suomâ – uđđâivemáánu 24. peeivi 2019 Vantaa, Suomâ) lâi syemmilâš párnáikirječällee, radiotoimâtteijee já jurgâleijee.

## Eellim
### Peerâ já suuhâ
Lea Airi Sinikka Pennanen šoodâi roovvâdmáánu 16. peeivi 1929 Ihantalast, Viibur táálunkieldâst, Suomâst. Suu eeči lâi syemmilâš ruávást já kietâčáláldâhtotkee Leo Kalervo Henrik Pennanen (1904–1991), já suu enni lâi aalmugškovlâmáttáátteijee Irja Kyllikki Pennanen (j.s. Airio, 1904–1999). Lea lâi Leo já Irja vuosâpärni. Maŋeláá šoddii vala viljâ Jyrki Pennanen (1933–2012) já kyehti uábi Outi Pennanen (š. 1937) já Maarit Pennanen (1949–1949). 

Pennanen-suuvâst láá lamaš maaŋgah kulttuursyergi ulmuuh. Ovdâmerkkân Lea siäsá lâi syemmilâš kirječällee já jurgâleijee Eila Pennanen, suu äijih uábbi lâi kirječällee Ain'Elisabet Pennanen, já Ain'Elisabet alge lâi kirječällee Jarno Pennanen. 
Lea já lávlumjuávhui hovdâ já radio muusiktoimâtteijee Sampo Sovijärvi (1920–1991) naajáin, já sunnui šoodâi nieidâ Sini Sovijärvi ive 1952.

### Pärnivuotâ já škovlim
Lea Pennanen rávásmij Pyynikki pappâlist já juuđij Tampere ohtsâšškoovlâ. Sun čaalij pajeuáppen Kannasii ohtsâšlyseost Lahtist ive 1949. Tast maŋa sun luvâškuođij kirjálâšvuođâ Helsig ollâopâttuvvâst, mast sun valmâštui filosofia maisterin ive 1951.

### Karrieer
#### Yleisradiost
Pennanen porgâškuođij Yleisradiost ive 1957 párnáiohjelmij toimâtteijen. Tobbeen sun poorgâi toimâtteijen, pyevtitteijen já stivrejeijen ive 1992 räi. Iivij 1975–90 sun tooimâi párnáiohjelmij hovdân. Pennasii ohjelmijn láá algâttâm karrieeris maaŋgah tobdos syemmiliih tegu Matti Pellonpää já Seppo Hovi.

#### Kirječällen
Pennasii tobdosumos kirje lii Maija Karma kuvvim suomâkielâg kirje *Piilomaan pikku aasi*, mast rahtui siämmáánommâsâš televisioráiđu ive 1977 já mast lii finnim inspiraatio Seinäjoki kaavpugkirjerááju uđđâ váldukirjerááju Apila-párnáiuásádâh.

Jieijâs kiirjij lasseen Pennanen meid jurgâlij párnáikirjálâšvuođâ ei. saksa- já ruotâkielâst suomâkielân.

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
* 2009 – Tirlittan-palhâšume

## Pargo
### Jiejah kirjeh
* 1965 – *Me leijonat*
* 1968 – *Piilomaan pikku aasi*
* 1979 – *Pikku siili*
* 1983 – *Kettusaari*
* 1987 – *Jättimetsä*

### Jurgâlusah
* 1968 – *Jalokivisaaren sukeltajat*
* 1971 – *Salainen ystävä*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Inga Juuso

**Inga Juuso** (); š. roovvâdmáánu 5. peeivi 1945, Juhâmokke, Ruotâ – porgemáánu 23. peeivi 2014 Hammerfest, Taažâ) lâi tavesämmilâš toimâtteijee, kulttuurpargee, čaittâleijee já jyeigee.

## Eellim já škovlim
Inga Juuso šoodâi roovvâdmáánu 5. peeivi 1945 Juhâmohheest, Ruotâst, kuus suu vaanhimeh láin varrim nube maailmsuáđi ääigi. Suu eeči lâi Per Persen Pentha (1924–1945), já suu enni lâi Inger Marie Andersdatter Juuso (1923–1978). Juuso eeči jaamij tuše muáddi oho nieidâs šoddâm maŋa.

Mottoom muddoost peerâ maacâi Finnmarkân, já Juuso rávásmij Altast Taažâ peln. Tobbeen suu enni naajâi Mathis Andersen Sarain, já sunnui šoddii kulmâ párnáá: Anders, Berit já Morten.

Juuso pärnivuođâ ääigi Taažâst lâi vala korrâ assimilaatiopolitiik. Talle juoigâm lâi kieldum, já kirho mielâst tot lâi suddo. Mut Juuso enni laavij juoigâđ kuárudijnis, já te Juuso-uv oopâi juoigâđ jo párnážin. Tágárij aašij keežild Juuso äŋgirušâi sämikielâ já -kulttuur oovdân ubâ elimis ääigi. 

1970-lovvoost Juuso varrij Oslon luuhâđ journalism, já sust šoodâi vuossâmuš sämmilâš nissoon, kiäst lâi ollâopâttâhtutkos journalismist.

## Karrieer
Sun poorgâi nubálov ihheed NRK Sámi Radiost. Ive 1989 sun meridij kyeđđiđ journalism, vâi sun puávtáččij vuáijuđ muusikân já teatterân.

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
* 1998 – Áillohaš-muusikpalhâšume
* 2011 – Spellemann-palhâšume  albumstis *Balggis*
* 2012 – Nordlys-palhâšume
* 2012 – Folkelarm-palhâšume  albumstis *Juusk*

## Diskografia
### Jieijâs skiäruh
* 1991 – *[[Ravddas ravdii]]*
* 2008 – *[[Váimmu ivnnit]]*

### [[Bárut]]-juávhust
* 2011 – *[[Bálggis]]*

### [[Juusk]]-juávhust
* 2011 – *[[Juusk (album)|Juusk]]*

### [[Skáidi]]-juávhust
* 2008 – *[[Where the Rivers meet]]*
* 2011 – *[[Skáidegeahči]]*
* 2020 – *[[Conversations – Skájaidit]]*

### Nurâldâhskiäruh
Juusost lii meid pittá čuávuváá nurâldâhskiärust:

* 2008 – *[[Sámi Grand Prix '08 (album)|Sámi Grand Prix '08]]*, pittáin *Elle Susanna* oovtâst Steinar Raknesáin

### Eres skiäruh
* 1993 – *[[Orbina]]*
* 1998 – *[[Earthsongs]]* oovtâst Anders Hagbergáin
* 1999 – *[[Čalbmeliiba]]*
* 2002 – *[[Orbina II]]*

## Filmografia
* 2003 – *Bázo*
* 2004 – *Májjá ja Sujujujjá*
* 2008 – *Kautokeino-opprøret*
* 2014 – *Jojk - Juoigan*

### Televisiost
* 2011 – *[[Sápmi Sessions]]*

## Käldeeh
Čalbmeliiba

**Čalbmeliiba** teikkâ **Čalbmeliiba – Momentos Inolvidables – Frozen Moments** lii liveskiärru, mon DAT almostitij skammâmáánu 23. peeivi 1999. Skiärust lávdásteh jyeigeeh Inga Juuso já Johan Sara jr., flamencomusikkáreh Rogelio De Badajoz Duran já Erik Steen sehe tablačuojâtteijee Jai Shankar Sahajpal. Skiärust ärbivuáváliih juáiguseh já flamencomuusik ovtâstittojeh uđđâlágán muusikšlaaijân.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Čalbmeliiba – Momentos Inolvidables - Frozen Moments'' discogs.com -sijđostuvvâst 
* ''Čalbmeliiba – Frozen Moments'' DAT sijđostuvvâst ,  já 

## Käldeeh
Ravddas ravdii

**Ravddas ravdii** lii tavesämmilâš musikkár Inga Juuso vuossâmuš studioalbum, mon almostitij DAT ive 1991 Taažâst. Skiärust láá ärbivuáváliih persovnjuáiguseh Kuovdâkiäinust já Kárášjuuvâst.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ravddas Ravdii'' discogs.com -sijđostuvvâst 

## Käldeeh
Váimmu ivnnit

**Váimmu ivnnit** lii tavesämmilâš musikkár Inga Juuso nubbe sooloalbum, mon almostitij DAT ive 2008 Taažâst. Skiärust ärbivuáváliih juáiguseh já táálášmuusik ovtâstittojeh uđđâlágán muusikšlaaijân.

## Pittálisto

## Musikkáreh
* Inga Juuso, juáigus 
* Patrick Shaw Iversen, huiloh
* Roger Ludvigsen, kiitaar
* Kenneth Ekornes, ruumbuh
* Peter Baden, elektronisiih čuojânâsah
* Steinar Raknes, basso
* Mari Boine, juáigus, pittáást *Bárbmoloddi*
* Aslak Nils Sara, juáigus, pittáást *Bikko Áillu Ásllat Niillas*

## Fáádást eres soojijn
* ''Váimmu Ivnnit'' discogs.com -sijđostuvvâst 
* ''Váimmu ivnnit'' DAT sijđostuvvâst ,  já 

## Käldeeh
Ramses II

thumb|Ramses II pääčis
**Ramses II** ađai **Ramses Styeres** lâi ohtâ Egypt tobdosumosijn faaraoin. Sun haldâšij joba 66 ihheed (1279−1213 oKr.) Egypt 19. dynastia ääigi.

Faarao Ramses lii tobdos suátimuhijnis. Suu haldâšemääigi Egyptist šoodâi ain kievrâb já jáválub staatâ. Tien ääigi huksejuvvojii ennuv merhâšittee rakânâsah já monumenteh, ovdâmerkkân pegâlmâs Abu Simbel temppâleh Assuanist.

## Páccáh
Ramses II kovvejeijee páccáh láá kavnum maŋgâ čyeđe.

Ive 1930 saksalâš arkeolog Günther Roeder kaavnâi stuorrâ Ramses II páccá jyelgiuási. Páccá pajeuási vááilui kuittâg masa čyeti ihheed. Tot kavnui ive 2024 El Ashmuneinist, Minya kaavpug máddáákeejist. Kalkkâkeeđgist rahtum uási lii suullân 3,8 meetter olluv. Tot kovvee čokkájeijee Ramses II, kiäst lii uáivist Egypt tubleruvnâ. Tubleruuvnâ čiiŋât kunâgâslâš kobra. Páccá pajeuásist láá hieroglyfeh, moh muštâleh faarao maavtâst. Tain čiälgá meid páccá huksimäigi. Paje- já jyelgiuásih heivejeh oohtân, já oovtâst tain šadda čiččâmmeettersâš pääcis.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sarjakuva-Finlandia

**Sarjakuva-Finlandia** () lii ive 2007 vuáđudum tubdâstâspalhâšume, mii juáhhoo jyehi ive Tampere Kuplii -ráiđukovefestivaal ääigi ráiđukovetaidârân teikkâ -taidâráid ánsulii ráiđukovepargoost. Vuossâmuš palhâšume juohhui ive 2008, já tom vuoitij syemmilâš grafikkár Milla Paloniemi *[[Kiroileva siili]]* -nommâsii ráiđukooveest.

## Historjá
Palhâšume lii vuáđudâm Tampere Kuplii ry -ráiđukoveservi oovtâst Tampere kaavpug Luova Tampere -ohjelmáin Finlandia-palhâšume vuáđuld. Palhâšume stuárudâh lii 5 000 eurod. Kulmâ vuossâmuu ive tom ruttâdij Luova Tampere, mut tast maŋa tom lii ruttâdâm Tampere kaavpug.

## Njuolgâdusah
Kii peri puáhtá iävtuttiđ suomâ- teikkâ ruotâkielâg ráiđukuuvijd palhâšumevyeitten. Palhâšumevyeitten puáhtá iävtuttiđ meiddei ereskielâg ráiđukuuvijd. Ereskielâg ráiđukoveh kieđâvuššojeh kuittâg esken talle ko toh láá almostum meiddei suomâ- teikkâ ruotâkielân. Rääđi puáhtá valjiđ meid ereskielâg pargoid jootkân. Ráiđukove puáhtá leđe mottoom kuástideijee kuástidem pargo teikkâ taggaar ráiđukove, mon taaidâr jieš lii kuástidâm. Jyehi tááhust huámášumán váldojeh tuše ovdebáá kalenderive ääigi almostum ráiđukoveh. 

Palhâšume vyeittein aainâs-uv ohtâ ferttee leđe Suomâ aalmugjeessân. Jyehi ive Tampere Kuplii ry vuáđđud uđđâ rääđi já táttu toos 3–5 ulmuu. Rääđi väljee puoh iävtukkâskiirjijn 3–10 ráiđukovekirjed jootkân sehe ulmuu, kote väljee vyeittee kirje.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
Gianna Nannini

**Gianna Nanninni** (š. kesimáánu 14. peeivi 1954 Siena, Italia) lii italialâš lávloo-laavlârähtee. Nannini puoh pivnohumos pitáh 
láá *America* (1979), *Fotoromanza* (1984), *I maschi* (1987), *Meravigliosa creatura* já *Bello e impossibile* (1986).

## Eellim
Gianna Nanninni šoodâi kesimáánu 14. peeivi 1954 Sienast, Italiast. Suu eeči lâi tobdos italialâš finnodâholmooš Danilo Nannini (1921–2007), já suu enni lâi Giovanna Cellesi (1923–2014). Sust láá kyehti viiljâ: stuorrâviljâ finnodâholmooš Guido (1951–) já uccâviljâ Formula 1 -vyeijee Alessandro Nannini (1959–).

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 1976 – *[[Gianna Nannini (Gianna Nannini album)|Gianna Nannini]]*
* 1977 – *[[Una radura...]]*
* 1979 – *[[California (Gianna Nannini album)|California]]*
* 1981 – *[[G.N.]]*
* 1982 – *[[Latin Lover (Gianna Nannini album)|Latin Lover]]*
* 1984 – *[[Puzzle (Gianna Nannini album)|Puzzle]]*
* 1986 – *[[Profumo (Gianna Nannini album)|Profumo]]*
* 1988 – *[[Malafemmina (Gianna Nannini album)|Malafemmina]]*
* 1990 – *[[Scandalo (Gianna Nannini album)|Scandalo]]*
* 1993 – *[[X forza e X amore]]*
* 1995 – *[[Dispetto]]*
* 1998 – *[[Cuore (Gianna Nannini album)|Cuore]]*
* 2001 – *[[Momo alla conquista del tempo (Gianna Nannini album)|Momo alla conquista del tempo]]*
* 2002 – *[[Aria (Gianna Nannini album)|Aria]]*
* 2006 – *[[Grazie (Gianna Nannini album)|Grazie]]*
* 2007 – *[[Pia come la canto io]]*
* 2009 – *[[Giannadream - Solo i sogni sono veri]]*
* 2010 – *Giannadream + Extradream* (almostum uđđâsist)
* 2011 – *[[Io e te (Gianna Nannini album)|Io e te]]*
* 2013 – *[[Inno (Gianna Nannini album)|Inno]]*
* 2014 – *[[Hitalia]]*
* 2017 – *[[Amore gigante]]*
* 2019 – *[[La differenza (Gianna Nannini album)|La differenza]]*
* 2024 – *[[Sei nell'anima (Gianna Nannini album)|Sei nell'anima]]*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 2023 (Irland)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Irlandist ive 2023.

## Listo

## Artisteh, kiäh pessii listo njunošân

## Käldeeh
Ive 1984 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1984 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1984.

## Anarâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Škovlâkirjeh
* Anneli Pikkanen – *[[Čoavdi eenikiela]] 1. celkkuuh*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Kaarina Mattus

## Maadâsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Gunilla Bergström – *[[Buerie jijje Aalfone]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Lajla Mattsson Magga
* Lajla Mattsson Magga – *[[Govne-Boetske]]*
* Alf Prøysen – *[[Snahkere Aannesja jih jåvle-aajja]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Anna Joma Granefjell
### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Škovlâkirjeh
* Lajla Mattsson Magga – *[[Daate lea Piere]]*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Gunilla Bergström – *[[Dál ledjet gávvil, Alfons Åberg!]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Jon Ola Utsi
* Kirsti Paltto – *[[Golleozat]]: Sápmelaš álbmotmáidnasa vuođul* (koveh: Merja Aletta Ranttila)

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Lajla Mattsson Magga – *[[Maahke ryöknie – Máhtte rehkenasta]]*, kyevtkielâg kirje  já 

## Käldeeh
Gunilla Wolde

**Barbro ''Gunilla'' Kristina Wolde** (j.s. **Brorsson**; ) lâi ruátálâš párnáikirječällee já kovvejeijee. Suu párnáikirjeh láá uáli jo pivnoheh já láá jurgâlum aainâs-uv 26 kielân, ml. kuulmâ sämikielân (orjâlâškielân, juulevsämikielân já maadâsämikielân). Wolde kirjeh iä lah val jurgâlum anarâškielân.

## Eellim
Barbro *Gunilla* Kristina Brorsson šoodâi syeinimáánu 15. peeivi 1939 Göteborgist, Ruotâst. Suu eeči lâi merâalmai, eennâmviljâleijee já kävppijâs Gabriel Bror Hildebrand Brorsson (1907–1976), já suu enni lâi pyecceitipšoo já toimâtteijee Gunnel Maria Brorsson (j.s. Vestergren) (1907–2001). Peerâ aasâi Älmstast, mii lii Ålandmeerâ riddoost Tukholma taavaabeln.

Ive 1955 Brorsson jođeškuođij Bergh máinusškoovlâ Tukholmast. Ive 1957 sun naajâi Rolf Gustafssonáin (1935–2004), mut jo ive 1962 suoi iäránáin. Ovdebáá ive sun jođeškuođij Konstfackskola, mast sun valmâštui seinimáálájeijen ive 1965. Siämmáá ive sun naajâi juuriist Peter Woldein (1937–2004). Suoi iäránáin ive 1999.

## Karrieer
Ovdil ko sun algâttij karrieeris párnáikirječällen Wolde poorgâi pooliitlâš já saatiirlâš pilesárgon maŋgáid ruátálâš aavisáid já lostáid tegu Dagens Nyheter, Svenska Dagbladet já Aftonbladet. Sun meid sáárgui kuuvijd maaŋgâi kirječällei kirjijd. 1960-lovo loopâst Wolde čäliškuođij já sárguškuođij jieijâs-uv kiirjijd.

Wolde vuossâmuš jieijâs kirje *Totte går ut* almostui ive 1969. Totte-kirjeh šoddii sárgusijn, maid Wolde lâi sárgum Per-uccâalgasis. Wolde naabur lâi kuástideijee Harriet Alfons, kii meridij almostittiđ sárgusijd kovekirjen. Kirjeest Totte-nommâsâš páárnáš viggá kárvudâttâđ olgopihtâsijdis. Kirje maailm lii aaibâs ereslágán ko tot, mii lâi távjá tallain párnáikiirjijn, moh lijjii iänááš ellee- teikkâ párnáimainâseh.

Jo siämmáá ive almostui nubbe-uv kirje: *Totte badar*. Ive 1974 almostui vuossâmuš kirje Emma-nieidâst: *Emma och lillebror*. Totte- já Emma-kiirjijd sun čaalij ohtsis 20, 10 kuábbáá-uv rááiđust. Ive 1969 rääjist 1980-lovo loopâ räi Wolde čaalij já kuvvij mestâ jyehi ive ucemustáá kyehti kirje. Sun čaalij já sáárgui meid nuorâikiirjijd hiäppušijn.

Wolde ášáliih kirjeh láá lamaš uáli pivnoheh jo aalgâ rääjist. Ovdâmerkkân suu kirjeh luoihâttuvvojii 774&nbsp;867 kerdid Ruotâ almolâš kirjeráájuin já škovlâkirjeráájuin ive 1994. Talle sun lâi 10. saajeest kirjeráájui pivnohumos kirječällei luoihâttemlistoost. Veikkâ Wolde jaamij jo ive 2015, sun kirjeh láá ivveest nuubán ain pivnoheh.

## Pargo
### Totte-kirjeh
* 1969 – *Totte badar*
* 1969 – *Totte går ut*
* 1970 – *Totte städar*
* 1970 – *Totte bygger*
* 1972 – *Totte går till doktorn*
* 1972 – *Totte klär ut sig*
* 1973 – *Totte bakar*
* 1973 – *Totte leker med kisse*
* 1973 – *Totte och Malin*
* 1973 – *Totte är liten*

### Emma-kirjeh
* 1974 – *Emma och lillebror*
* 1975 – *Annorlunda Emma och Per*
* 1975 – *Emma dammsuger*
* 1975 – *Emmas lillebror är sjuk*
* 1976 – *Emmas dagis*
* 1976 – *Emmas första dag på dagis*
* 1977 – *Emma hos doktorn*.
* 1977 – *Emmas verkstad*.
* 1985 – *Emma går till tandläkaren*
* 1985 – *Emma tvärtemot*

## Käldeeh
Ive 1976 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1976 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1976.

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Marry Aslaksdatter Somby – *[[Ámmul ja alit oarbmælli]]*

## Käldeeh
Listo lavluin, moh pessii listo njunošân ive 2004 (Espanja)

Taat lii listo pitáin, moh pessii PROMUSICAE Top 20 -listo njunošân Espanjast ive 2004.

## Listo

## Käldeeh
Listo albumijn, moh pessii listo njunošân ive 1983 (Espanja)

Taat lii listo albumijn, moh pessii listo njunošân Espanjast ive 1983.

## Listo

## Keejâ meid
* Listo pitáin, moh pessii listo njunošân ive 1983 (Espanja)

## Käldeeh
Francis Scott Key -šalde koččâm

thumb|250px|Francis Scott Key -šalde já Dali-tamppâ

Njuhčâmáánu 26. peeivi 2024 2,6 kilomeetter kuhes Francis Scott Key -šalde koočâi meerân Ovtâstum staatâi Baltimorest. Lastâtamppâ suojâi šalde coggâstuálpun, mon keežild šalde koočâi. Ubâ šalde ij koččâm meerân, mutâ stuárráámus uási tast.

## Tuávváš
Šalde huksimpargoh algii ive 1972, já šalde valmâštui njuhčâmáánu 23. peeivi 1977. Ađai šalde lâi lamaš kiävtust 47 ihheed ovdil päärti. Baltimore šalde rastalditij Pataspco-juuvâ, já ton alne lâi ain ennuv jotolâh.

## Dali-tamppâ
Dali-nommâsâš lastâtamppâ lii 300 meetterid kukke, já tot vuolgij joton Baltimore hamânist Sri Lanka kulij. Tamppâ purjâstij Singapore liipu vyelni, já ton sáátust lijjii 22 parged.

## Pärtti
Pärtti tábáhtui iho pel kyevti ääigi páihálii ääigi. Taampâ uigâmvyeimisysteem cuovkkânij já taampân šoodâi šleđgâpotkâ tuše muáddi miinuut ovdil šaaldan teivâm. Uigâmvyeimisysteem cuovkkânem já šleđgâpoođhâ keežild lastâtaampâ ij puáhtám innig stivriđ. Taampâst lijjii lamaš ovdil-uv vaigâdvuođah uigâmvyeimisysteemáin.

Taampâ pargoviehâ vuolgâttij Mayday-signaal jotelávt, já tot adelij lase ääigi virgeomâháid evakuistiđ šalde. Dali-taampâ luocci kočoi, ete haammânáákkár kalga lyeštiđ vuálus, te taampâ liähtu hiđoččij. Pargovievâ jotelis toimâm piäluštij maaŋgâid ulmuid.

Viehâ jotelávt päärti maŋa arvâlui, ete ličij-uv pärtti porgum tátulávt, ovdâmerkkân terrorism keežild. Baltimore poolishovdâ Richard Worley kuittâg eeđâi, ete ij lah maggaargin tuođâštus toos, ete pärtti ličij porgum tátulávt. Ovtâstum staatâi president Joe Biden eeđâi meid siämmáánáál. Sun meid ceelhij, ete tábáhtus lâi "kavhâdis pärtti".

## Uhreh
Šalde alne lijjii käävci olmožid, ko tamppâ suojâi toos. Virgeomâhááh puohtii piäluštiđ kyehti sist. Kuttâ huksimpargee láá jáámmám päärtist. Sist ohtâ lâi honduraslâš, kyehti láin meddâl Guatemalast, já loopah lijjii meddâl El Salvadorist já Meksikost.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Eestieennâm juuvâin

[350px|thumb|[Laupa kärdin válduviäsu Pärnu jõgi riddoost]]
Eestieennâm juuvah láá uánihááh, já tain čäcimeeri lii ucce. Eestienâmist láá paijeel 7&nbsp;000 juuhhâd já aajâd, mut tain tuše 10 % láá paijeel 10&nbsp;km kuheh já tuše 10 juuhhâd láá paijeel 100&nbsp;km kuheh. Võhandu jõgi lii kuhemus juuhâ, mii lii ollásávt Eestienâmist. Ton kukkodâh lii&nbsp;162 km, já koskâmiärálâš čäcimeeri lii 10–11&nbsp;m3/s.

Narva jõgi (kukkodâh 72,5&nbsp;km, ovdebij tiäđui mield 77&nbsp;km), mii lii Eestieennâm já Ruošâ rääji alne, lii Eestieennâm stuárráámus juuhâ koskâmiärálii čäcimere mield. Ton koskâmiärálâš čäcimeeri lii 380–400&nbsp;m3/s, mii lii stuárráb ko Eestieennâm puoh eres juuvâi čäcimereh oovtâst.

## Kuhemuuh juuvah

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Counter-Strike 2

thumb|Counter-Strike 2 -logo
**Counter-Strike 2** lii peividum versio Counter-Strike: Global Offensive -speelâst. Tast spellih kyehti juávhu, main nubbe iirât pacâttiđ poomi spellâkártá tiätu kuávluin, já nubbe vuod iirât estiđ tom. Áámmáttääsist spellâ váátá ovdâmerkkân jotelis refleksijd já miärádâsâid, pehtilis viestâdem juávkkukuoimijguin sehe jieškote-uvlágánij taktiikij rähtim já olášuttem.

## Turnaameh
Vuossâmuš Counter-Strike 2 Major-turnam uárnejui njuhčâmáánu 21.–31. peeivi 2024 Kööbenhamânist, Tanskaast. Turnam váldupalhâšummeen lijjii suullân 460 000 eurod. Major lii speelâ tehálumos já stuárráámus turnam.
### Ive 2023 Major-turnam Kööbenhamânist
Natus Vincere -nommâsâš juávkku vuoitij Counter-Strike 2 -speelâ Major-turnaamist Kööbenhamânist maŋŋeed pasepeeivi ehidist njuhčâmáánu 31. peeivi 2024. Natus Vincere ađai Na'Vi vuoitij finalist kievrâmus vyeitteeiävtukkâs FaZe Clan kárttávuáituiguin 2–1. Spellum kártáh lijjii Ancient (Na'Vi vuoitij 13–9), Mirage (Faze Clan vuoitij 13–2) já Inferno (Na'Vi vuoitij 13–3).

Na’Vi-juávkun kullii syemmilâš Aleksi "Aleksib" Virolainen, liettualâš Justinas "jL" Lekavicius, romanialâš Mihai "iM" Ivan sehe ukrainaliih Valeriy "b1t" Vakhovskiy já Ihor "w0nderful" Zhdanov. Meiddei juávhu välmejeijee Andrey "B1ad3" Gorodenskiy lâi ukrainalâš.

## Käldeeh
Tiettuu termâpaŋkki

**Tiettuu termâpaŋkki** (,  já ), uán. **TTP** lii ive 2012 vuáđudum maaŋgâkielâsâš já -tieđâlâš terminologisâš nettitiätuvuáđu. Tiätuvuáđu paijeentuálloo Helsig ollâopâttuv humanistlii tieđâkoddeest. Haavâ ruttâdeh Suomâ Akatemia já Helsig ollâopâttâh.

## Anarâškielâ termâpaaŋkist
Termâpaaŋkin puáhtá lasettiđ vástádâsâid tuáváduvváid. Roovvâdmáánu 14. peeivi 2024 tiettuu termâpaaŋkist lijjii 144 anarâškielâg nomâttâssâd. Täin iänááš láá kielâtieđâliih teikkâ jurgâlemtieđâliih nomâttâsah. Toos lasseen termâpaaŋki kevttimlohtâ lii uásild anarâškielân, tastko termâpaaŋki vuáđđun lii MediaWiki, mii lii jurgâlum anarâškielân anarâškielâlâš Wikipedia várás.

## Kirjálâšvuotâ
* Käkelä-Puumala, Tiina: Kirjallisuudentutkimuksen yhteinen termitietokanta kaikkien ulottuville. Avain, 2014, nro 4, s. 81–84. Helsinki: Kirjallisuudentutkijain seura. ISSN 1795-3790.
* Pitkänen-Heikkilä, Kaarina & Salo, Vanamo 2015. Tieteen termipankki tarvitsee kasviharrastajia. Lutukka 2/2015: 45–48.

## Fáádást eres soojijn
* Tiettuu termâpaŋkki
* Anarâškielâg teermah Tiettuu termâpaaŋkist

## Käldeeh
Jamâmeerâ

**Jamâmeerâ** ( teikâ بحر لوط, *Baḥr Lūṭ* "Loot meerâ", , "sälttimeerâ") lii juvâttemes já uáli sálttáás jävri Jordania já Israel rääji alne. Ive 2016 ton čäsuáivi lâi 430,5 meetterid merâtääsi vuoluubeln. Tot meerhâš tom, et Jamâmeerâ riddo lii eennâmpáálu ase puoh kieŋâlumos saje.

## Šoddâm
Jamâmeerâ šoodâi mioseen ääigi. Talle tot uulij tavveen Hulanleevi räi já mäddin suulân 65&nbsp;km tááláá maadâroobdâst máádás. Ovdil Jamâmeerâ šoddâm Koskâmeerâ lâi olláám tááláá Jamâmeerâ kuávlu räi.

## Jiešvyevih
Jamâmeerâ lii ohtâ sálttáámuin čäcihámášuumijn maailmist. Ive 2011 ton sálttáásvuotâ lâi 342&nbsp;g/kg teikâ 34,2 %, mii lii 9,6 kerdid eenâb ko meerâ sálttáásvuotâ. Jamâmeerâ saahâdvuotâ lii 1,24&nbsp;kg/litter.

Čääsi liegâsvuotâ lii 22–24 cekkid ponneest. Keessiv pajaldâsčääsi liegâsvuotâ paijaan 32–35 ciäkán.

Jamâmeerâst ij lah juvvâdâh. Čääci vuálgá jäävrist lievlistmáin.

### Vijđodâh já čäsuáivi alodâh
Jamâmeerâ vijđodâh lii kiäppánâm ive 1930 rääjist, ko mittedmeh algii. Čäsuáivi alodâh lii meid muttum.

## Šoŋŋâdâh
Jamâmeerâ taveoosijn arva koskâmiärálávt suulân 100&nbsp;mm jyehi ive. Ton maadâoosijn vist jyehi-ivvááš arvemeeri lii tuše 50&nbsp;mm.

Liegâsvuotâ lii koskâmiärálávt 32–39 cekkid keessiv já 20–23 cekkid tälviv. Jamâmeerâ kuávlu liegâsvuotâulâttâsah láá 47,0&nbsp;°C keessiv já 5,4&nbsp;°C tälviv.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo pittáin, moh pessii listo njunošân ive 1960 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo pitáin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 1960.

## Listo

## Käldeeh
Listo pittáin, moh pessii listo njunošân ive 2004 (Vuáládâhenâmeh)

Taat lii listo pitáin, moh pessii Top 40 -listo njunošân Vuáládâhenâmijn ive 2004.

## Listo

## Artisteh, kiäh pessii listo njunošân ive 2004

## Käldeeh
Klaus Peter Nickel

**Klaus Peter Nickel** (1938–2024) lâi saksalâš pedagog já kielâtotkee. Sun jaamij cuáŋuimáánust 2024 86-ihásâžžân.

## Eellim já pargo
Nickel lâi pajasšoddâm ovdii saksalii kaavpugist Danzig/Gdańskist, mii onnáá peeivi kulá Puolan. Sun varrij Kuovdâkiäinun porgâđ puásuialmajin 1960-lovvoost. Sun almostitij maŋgâ sämikielâlii kirje, eereeb iärrás tavesämikielâ-saksakielâ já saksakielâ-tavesämikielâ sänikiirjijd oovtâst Pekka Sammallahtijn. Kuáhtásist almostui meid merhâšittee tavesämikielâ kielâoppâkirje 1990-lovvoost. Kiirjij čäällim lasseen Nickel máttááttij sämikielâ jotkâškoovlâst. Sun tooimâi meid išemáttáátteijen Tromsa ollâopâttuvâst.

## Bibliografia (ij tievâslâš)
* Hætta, Ánne Ristiinná O. & Nickel, Klaus Peter 1986: *Máhtát go sámegiela?*. Tromsø : Universitetsforlaget.
* Nickel, Klaus P. 1968. *Die lappische Rentierwirtschaft. Studien über die jahreszeitlich wechselnden Arbeiten eines Rentierhalters im Ostfjell bei Masi in Kautokeino*. Oslo. (avhandling til graden cand.philol.) 
* Nickel, Klaus Peter 1990: *Samisk grammatikk*. Oslo : Universitetsforlaget.
* Nickel, Klaus Peter & Pekka Sammallahti 2006: *Sámi-duiskka sátnegirji = Saamisch-Deutsches Wörterbuch*. Karasjok : Davvi girji, 2006.
* Nickel, Klaus Peter & Pekka Sammallahti 2008: *Duiskka-sámi sátnegirji = Deutsch-Saamisches Wörterbuch*. Karasjok : Davvi girji, 2008.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Aleksander Styeres

thumb|Aleksander Styeres
**Aleksander Styeres** ađai **Aleksander III** (syeinimáánust 356&nbsp;oKr. Pella, Makedonia väldikodde – kesimáánust 323&nbsp;oKr. Babylon) lâi Makedonia kunâgâs 336–323&nbsp;oKr. já pegâlmâs antiikääigi suátihovdâ. Nubbe pegâlmâs antiikääigi olmooš, filosof Aristoteles, škovlij Aleksander já máttááttij sunjin ovdâmerkkân politiik já kirjálâšvuođâ.

Aleksander eeči lâi Filippos II, kii lâi meid Makedonia kunâgâs. Filippos luhostui ovtâstittiđ Makedonia kievrâs kunâgâskodden, mast lâi kievrâs suátiviehâ. Ton maŋa ko Filippos lâi jáámmám, ušom morhedum, Aleksander šoodâi kunâgâssân tuše 20-ihásâžžân, já siämmást sun arbij kunâgâskode já suátivievâ. Aleksander juuđij kuhes suátimaađhijd já väldidij stuorrâ väldikode Kreikkaast Indian. Sun vuoitij Persia kunâgâs Dareios III já vuáđudij maaŋgâid kaavpugijd. Tobdosumos tain lii Aleksandria kaavpug Egyptist.

Aleksander ij kuássin táppám tuáru. Sust láá muštâlum maaŋgah mainâseh.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lyevdispellâ

[thumb|[Monopoly spelleeh]]
[thumb|Sämmilij lyevdispellâ [sáhkku]]
**Lyevdispellâ** lii oovtâ teikâ maaŋgâ spellee spellâ, mii táválávt spiälloo luovdijn já spellânaappâláin teikâ -merháin. Speelâ ulmen puáhtá leđe ovdâmerkkân monnii čuolmâ čuávdim, lasečuággái finnim, eres spellei spellânaappâlij meddâlistem teikâ spellâmekaniik vyeittim. Luho já strategia meeri muttuustâlleh speelâst nuubán: mainnii lyevdispeelâin tarbâšuvvoo ennuv lukko, ko vist nuubijn speelâin ij lah lukko ollágin. Jiešvuođâlâš luho adeleijee ääših láá pircoh sehe koortah.

Tobdos, klassiklâš lyevdispeelah láá ovdâmerkkân šakki, monopoly, go já backgammon. Egyptlâš senet lii ohtâ puárásumos lyevdispeelâin maailmist. Syemmilâš lyevdispeelah láá ovdâmerkkân Afrikan tähti já Alias. Anarâškielâg lyevdispeelah láá ei. Iäluspellâ já Tiätu, táiđu & utke.

## Kirjálâšvuotâ
* Saari, Mikko: *Löydä lautapelit*. Avain, 2018. ISBN 978-952-304-193-6. 
* Saari, Mikko: *Uudet lautapelit*. BTJ Kustannus, 2007. ISBN 978-951-692-641-7. 

## Fáádást eres soojijn

* Suomen lautapeliseura ry

## Käldeeh
Siseennâmriijkâ

pienoiskuva|500x500px|
**Siseennâmriijkâ** lii staatâ, mast ij lah čäcirääji meerân ađai tast ij lah njuolgâ ohtâvuotâ meerân. Maailmist láá 44 jiečânâs siseennâmriijkâd já 3 *de facto* staatâ (ive 2024). Täin Uzbekistan já Liechtenstein (kooveest violetáin merkkejum) láá áinoo siseennâmriijkah, moi puoh ránnjástaatah láá meid siseennâmriijkah. 

Maailmist láá kulmâ siseennâmriijkâ, moh láá nube jiečânâs staatâ siste: Lesotho (Maadâ-Afrik siste), San Marino (Italia siste) já Vatikaanriijkâ (Italia siste). Čuávuvááh siseennâmriijkah vist láá kyevti jiečânâs staatâ kooskâst: Andorra (Ranska já Espanja kooskâst), Bhutan (Kiina já India kooskâst), Eswatini (Mosambik já Maadâ-Afrik kooskâst), Liechtenstein (Nuorttâriijkâ já Sveeici kooskâst), Moldova (Romania já Ukraina kooskâst), Mongolia (Kiina já Ruošâ kooskâst) já Nepal (Kiina já India kooskâst).

Kazakstan lii maailm stuárráámus siseennâmriijkâ vijđoduv mield, já Etiopia ässeelovo mield. Vatikaanriijkâ lii ucemus siseennâmriijkâ sehe vijđoduv já ässeelovo mield.

## Staatah, main ij lah čäcirääji meerân

* Afganistan
* Andorra
* Armenia
* Azerbaidžan
* Bhutan
* Bolivia
* Botswana
* Burkina Faso
* Burundi
* Eswatini
* Etiopia
* Kazakstan
* Kirgisia
* Koskâ-Afrik täsiväldi
* Kosovo‡
* Laos
* Lesotho
* Liechtenstein
* Luxemburg
* Maadâ-Sudan
* Malawi
* Mali
* Moldova
* Mongolia
* Nepal
* Niger
* Nuorttâriijkâ
* Paraguay
* Ruanda
* Sambia
* San Marino
* Serbia
* Slovakia
* Sveicci
* Tadžikistan
* Tave-Makedonia
* Tšad
* Čekki
* Turkmenistan
* Uganda
* Uŋgar
* Uzbekistan
* Vatikaanriijkâ
* Vielgis-Ruoššâ
* Zimbabwe

‡ *Tuše uási maailm staatâin láá tubdâstâm taan staatâ jiečânâsvuođâ.*

## Käldeeh
Mikael Lybeck -palhâšume

**Mikael Lybeck -palhâšume** () lii suomâruátálâš kirjálâšvuotâpalhâšume, mon mieđeet jyehi ive Finlands svenska författareförening. Vyeittee finnee 5&nbsp;000 eurod.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
Suomâ muusik kunneegalleria

**Suomâ muusik kunneegalleria** lii ive 2018 vuáđudum kunneegalleria muusikmuseo Famest já museo váldučáitáldâh. Kunneegallerian väljejuvvojeh jyehi ive muusikšlaajâst peerusthánnáá tagareh muusiksyergi vaikutteijeeh, maid syemmiliih aneh áárvust. Vuossâmuuh jesâneh väljejuvvojii jo ive 2018. Kunneegalleria jeessânvuotâ lii avalâš ađai tot ij kuássin nuuvâ.

Aainâs-uv ohtâ sämmilâš lii väljejum kunneegallerian: Nils-Aslak Valkeapää.

## Valjimkomitea já -proosees
Uđđâ jesânijd väljee jiešmerideijee komitea, mast láá äššitobdeeh já ovdâsteijeeh Suomâ muusiksyergi merhâšitteemuin ornijduumijn tegu Musikkárij litto, Teosto, Gramex jna. Valjimkomitea stivrejeijen tuáimá syemmilâš juuriist Lauri Tarasti.

## Čáitáldâh muusikmuseost
Kunneegalleria čáitáldâh muttoo jyehi ive tastmaŋa ko galleria uđđâ jesâneh láá väljejum.

## Kunniagalleria uđđâ jesâneh

## Käldeeh
Queen Sonja Print Award

**Queen Sonja Print Award** (ovdil **Queen Sonja Nordic Art Award**) lii ive 2011 vuáđudum taaiđâpalhâšume grafikkáráid. Vuossâmuu palhâšume vuoitij syemmilâš taaiđâgrafikkár Tiina Kivinen ive 2012. Algâaalgâst palhâšume lâi tuše tave-eennâmláid grafikkáráid, mut ivveest 2014 tot lii lamaš puoh grafikkáráid.  

## Vyeitteeh
### Queen Sonja Print Award

### QSPA Inspirational Award

### QSPA Lifetime Achievement Award

## Fáádást eres soojijn
* Queen Sonja Print Award 

## Käldeeh
Pirita Näkkäläjärvi

**Pirita Näkkäläjärvi** ( teikkâ ***Čiskke-Ánne-Máreha Biret***; š. kuovâmáánu 13. peeivi 1978 Aanaar) lii syemmilâš sämipolitikkár, kävppitiettui maister, media já viestâdem maister já náguskirjetotkee.

## Karrieer
Näkkäläjärvi valmâštui ive 2005 kävppitiettui maisterin Helsig kävppiollâškoovlâst, mon maŋa sun lii porgâm kuhháá maailmvijđosii finnodâhmaailmist. Sun lii porgâm almugijkoskâsii irâttâskävppi- já strategiatooimâin ovdâmerkkân Merrill Lynchist, Nokiast já PwC:st. Iivij 2012–2017 Näkkäläjärvi tooimâi Yle Säämi hovdân, mut sun paasij oppâluámun jo čohčuv 2016. Siämmáá ive sun valmâštui media já viestâdem maisterin London School of Economicsist. Tääl sun tuáimá Suomâ Sämitige saavâjođetteijen. Ton lasseen sun lii náguskirjetotkee Sibelius-Akatemiast.

Suomâ kulttuur- já tieđâinstituuteh rs. valjij ihečuákkimstis cuáŋuimáánu 25. peeivi 2024 Pirita Näkkäläjärvi saavâjođetteijen čuávuváá kulmâ ive pištee pajan. Näkkäläjärvi lii porgâm ohtsâšpargo eereeb iärrás Suomâ Ranska- já Suomâ Benelux -instituutijguin. Sun lii toimâm Suomâ kulttuur- já tieđâinstituuteh rs. haldâttâs värijesânin ive 2023 rääjist.

### Politikkárin
Näkkäläjärvi lii meid toimâm kuhháá sämipolitikkárin. Sun väljejui vuossâmuu keerdi Sämitiigán ive 2011 vaaljâin, main sun finnij 77 jiennâd. Näkkäläjärvi kuittâg iäránij Sämitiggeest jo čuávuváá ive kesimáánust, tastko sun väljejui Yle Säämi hovdân. Ive 2019 vaaljâin sun finnij 106 jiennâd já väljejui uđđâsist Sämitiigán. Čuávuváin vaaljâin ive 2023 sun finnij tuárvi jienâid, já nuuvt sun juátká sämitiggeairâsin vala nelji ive. 

Sämitige lasseen sun lii Aanaar váldustiivrâ jeessân.

## Palhâšumeh
Ive 2017 uáivikaavpugkuávlu sämiservi City-Sámit ry valjij Pirita Näkkäläjärvi ive sämmilâžžân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Unforgettable (Marcus & Martinus pittá)

[pienoiskuva|Marcus & Martinus láávdástmin [Melodifestivalen 2024|ive 2024 Melodifestivalenist]]
**Unforgettable** () lii taažâ duo Marcus & Martinus pittá, mon Universal Music Group almostitij njuhčâmáánu 2. peeivi 2024. Tain pittáin duo vuoitij Ruotâ Euroviisui raađhâkišto Melodifestivalen 2024 já ovdâstij Ruotâ ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst. Euroviisui finalist suoi finnijn 174 čyegisid já poođijn ovcádin.

## Pitá vuáđutiäđuh
*Unforgettable* lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávluv taažah jyemehâšlávlooh Marcus já Martinus Gunnarsen noomáin Marcus & Martinus. Pitá láá ráhtám Marcus, Martinus, Jimmy Thörnfeldt, Joy Deb já Linnea Deb.

## Fáádást eres soojijn
* Pitá säänih
* Pitá muusikvideo YouTubest

## Käldeeh
Teresa & Maria

[pienoiskuva|[Alyona Alyona já Jerry Heil láávdástmin ive 2024 Euroviisuh-lávlumkišto fiinaal kenraalhárjuttâsâst]]
**Teresa & Maria** (, ) lii ukrainalâš lávloo Jerry Heil já ráp-artist Alyona Alyona pittá, mii almostui uđđâivemáánu 11. peeivi 2024. Alyona Alyona já Jerry Heil uásálistijn pittáin Ukraina ive 2024 Euroviisui raađhâkiišton Vidbir. Suoi vuoittijn kišto, já tondiet suoi ovdâstáin Ukraina ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Jerry Heil já Alyona Alyona finnijn 453 čyegisid, já suoi poođijn kuálmádin.

## Pitá vuáđutiäđuh
*Teresa & Maria* lii ukraina- já eŋgâlâskielâg pittá, mon lávluv ukrainalâš lávloo Jerry Heil já ráp-artist Alyona Alyona. Pitá lává nuottim Anton Chilibi já Ivan Klymenko, já ton saanijd lává čáállám Aliona Savranenko (Alyona Alyona) já Yana Shemaieva (Jerry Heil).

Pittá muštal enni Teresast já nieidâ Máárjást.

## Fáádást eres soojijn
* Pitá säänih
* Pitá muusikvideo YouTubest

## Käldeeh
Always on the Run (Isaak pittá)

[pienoiskuva|[Isaak Guderian|Isaak láávdástmin ive 2024 Euroviisui vuossâmuu semifiinaal kenraalhárjuttâsâst]]
**Always on the run** lii saksalâš lávloo Isaak pittá, mii almostui uđđâivemáánu 19. peeivi 2024. Tain pittáin sun vuoitij Saksa ive 2024 Euroviisui raađhâkišto *Eurovision Song Contest – Das deutsche Finale 2024* já ovdâstij Saksa ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Isaak finnij 117 čyegisid já poođij kyehtnubálovádin.

## Pitá vuáđutiäđuh
*Always on the Run* lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu saksalâš lávloo Isaak. Pitá láá ráhtám Isaak, Kevin Lehr, Leo Jupiter já Greg Taro.

## Fáádást eres soojijn
* Pitá säänih
* Pitá muusikvideo YouTubest

## Käldeeh
In the Middle (Natalia Barbu pittá)

**In the Middle** lii moldovalâš lávloo Natalia Barbu pittá, mii almostui uđđâivemáánu 10. peeivi 2024. Tain pittáin Barbu vuoitij Moldova ive 2024 Euroviisui raađhâkišto *[[Etapa națională 2024]]* já ovdâstij Moldova ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui vuossâmuu semifinalist Barbu finnij tuše 20 čyegisid já poođij kulmânubálovádin, já tondiet sun ij peessâm finalân.

## Pitá vuáđutiäđuh
*In the Middle* lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu moldovalâš lávloo Natalia Barbu. Pitá lává ráhtám Barbu já Khris Richards.

## Fáádást eres soojijn
* Pitá säänih
* Pitá muusikvideo YouTubest

## Käldeeh
La noia (pittá)

**La noia** lii italialâš lávloo Angelina Mango pittá, mii almostui kuovâmáánu 7. peeivi 2024. Tain pittáin Mango vuoitij ive 2024 Sanremo muusikfestivaal já ovdâstij Italia ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Mango finnij 268 čyegisid já poođij čiččâdin.

## Pitá vuáđutiäđuh
*La noia* lii italiakielâg pittá, mon lávlu italialâš lávloo Angelina Mango. Pitá láá ráhtám Angelina Mango, Madame já Dardust.

## Fáádást eres soojijn
* Pitá säänih
* Pitá muusikvideo YouTubest

## Käldeeh
Luktelk

[pienoiskuva|[Silvester Belt láávdástmin ive 2024 Euroviisui vuossâmuu semifiinaal kenraalhárjuttâsâst]]
**Luktelk** lii liettualâš lávloo Silvester Belt pittá, mii almostui uđđâivemáánu 11. peeivi 2024. Tain pittáin Silvester Belt vuoitij Liettua ive 2024 Euroviisui raađhâkišto *Eurovizija.LT* já ovdâstij Liettua ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Silvester Belt finnij 90 čyegisid já poođij neljinubálovádin.

## Pitá vuáđutiäđuh
*Luktelk* lii liettuakielâg pittá, mon lávlu liettualâš lávloo Silvester Belt. Pitá láá nuottim já sannim Belt, Džesika Šyvokaitė já Elena Jurgaitytė.

## Fáádást eres soojijn
* Pitá säänih
* Pitá muusikvideo YouTubest

## Käldeeh
Doomsday Blue

[pienoiskuva|[Bambie Thug láávdástmin ive 2024 Euroviisui vuossâmuu semifiinaal kenraalhárjuttâsâst]]
**Doomsday Blue** lii irlandlâš lávloo Bambie Ray Robinson (tobdos artistnomâinis Bambie Thug) pittá, mii almostui roovvâdmáánu 13. peeivi 2023. Tain pittáin Bambie Thug vuoitij Irland Euroviisui raađhâkišto *[[Eurosong 2024]]* já ovdâstij Irland ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Bambie Thug finnij 278 čyegisid já poođij kuđâdin.

## Pitá vuáđutiäđuh
*Doomsday Blue* lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu irlandlâš lávloo Bambie Thug. Pitá láá ráhtám Robinson, Olivia Cassy Brooking, Sam Matlock já Tylr Rydrė.

## Fáádást eres soojijn
* Pitá säänih
* Pitá muusikvideo YouTubest

## Käldeeh
Jako (Ladaniva pittá)

[pienoiskuva|[Ladaniva láávdástmin ive 2024 Euroviisui nube semifiinaal kenraalhárjuttâsâst]]
**Jako** () lii armenialâš muusikjuávhu Ladaniva pittá, mii almostui njuhčâmáánu 13. peeivi 2024. Tain pittáin Ladaniva ovdâstij Armenia ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Ladaniva finnij 183 čyegisid já poođij kávcádin.

## Pitá vuáđutiäđuh
*Jako* lii armeniakielâg pittá, mon lávlu armenialâš muusikjuávkku Ladaniva. Pitá lává sannim Jaklin Baghdasaryan já Louis Thomas, kiäh lává meiddei nuottim tom oovtâst Audrey Leclercqáin.

Jako lii Ladaniva lávloo Jaklin Baghdasaryan jiellâhnommâ.

## Fáádást eres soojijn
* Pitá säänih
* Pitá muusikvideo YouTubest

## Käldeeh
The Code (Nemo pittá)

**The Code** lii sveiccilâš lávloo já ráppájeijee Nemo pittá, mii almostui kuovâmáánu 29. peeivi 2024. Tain pittáin Nemo ovdâstij Sveeici ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. Euroviisui finalist Nemo finnij 591 čyegisid já vuoitij kišto.

Pittá muštâl Nemo mainâs jieijâs ij-bináárlij identiteet tuhhitmist.
[pienoiskuva|left|[Nemo (lávloo)|Nemo láávdástmin ive 2024 Euroviisui nube semifiinaal kenraalhárjuttâsâst]]
## Pitá vuáđutiäđuh
*The Code* lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu sveiccilâš lávloo Nemo. Pitá láá ráhtám Benjamin Alasu, Lasse Midtsian Nymann, Linda Dale já Nemo Mettler.

## Almostittem
Pitá almostitij skiärrufinnodâh Better Now kuovâmáánu 29. peeivi 2024.

## Fáádást eres soojijn
* Pitá säänih
* Pitá muusikvideo YouTubest

## Käldeeh
Eurovision Song Contest Malmö 2024

**Eurovision Song Contest Malmö 2024** lii tublenurâldâhskiärru, mon Universal Music Group almostitij cuáŋuimáánu 12. peeivi 2024 neetist. Cuáŋuimáánu 19. peeivi 2024 Universal Music Group já SVT almostittii tom tuble-CD:n-uv. Skiäruin láá ive 2024 Euroviisuh-lávlumkišto uásálistei 37 pittád, moh uásálisteeh lavluu kištoost. Skiäru pitáh láá puustavoornigist uásálistee staatâ eŋgâlâskielâg noomâ mield.

## Pittálisto
### 1. skiärru

### 2. skiärru

## Fáádást eres soojijn
* ''Eurovision Song Contest Malmö 2024'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh