open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zoë Më

**Zoë Anina Kressler** (š. roovvâdmáánu 6. peeivi 2000 Basel, Sveicci), kiäm tobdeh artistnoomáin Zoë Më, lii sveiccilâš lávloo-laavlârähtee. Sun ovdâstij Sveeici ive 2025 Euroviisuin Baselist, Sveeicist ranskakielâg pittáin *[[Voyage (Zoë Më pittá)|Voyage]].

== Eellim ==
Zoë Anina Kressler šoodâi [[roovvâdmáánu 6.]] peeivi [[2000]] [[Basel]]ist, [[Sveicci|Sveeicist]]. Ive 2003 suu peerâ varrij [[Saksa|Saaksan]]. Ive 2009 sij maccii [[Sveicci|Sveeicin]] já asâiduvvii [[Fribourg]]ân.

== Karrieer ==
=== Euroviisuh 2025 ===
Zoë Më uásálistij [[Euroviisuh-lávlumkišto 2025|Ive 2025 Euroviisuid]] pitáinis *Voyage* já poođij lovádin. Sun poođij nubben áámmátraađij jienâstmist (214 čyegisid), mut keččei jienâstmist sun ij uážžum oovtâgin čuággá.

== Palhâšumeh ==
Njuhčâmáánust 2024 Zoë Më väljejui Sveeici ranskakielâg almosradiofinnoduv [[Radio Télévision Suisse|RTS]] [[Radar-artist]]in. Syeinimáánust 2024 sun finnij Sveeici saksakielâg almosradiofinnoduv [[SRF 3 Best Talent]]&nbsp;-palhâšume EP-skiärustis *Dorienne Gris*.

== Pargo ==
=== Studioalbumeh ===
* [[2020]] – *Momoko*

=== Singleh ===
* [[2018]] – *Bärenbrüder*
* [[2019]] – *Endlose Strasse* (oovtâst Pabloin)
* [[2020]] – *Itsuko*
* [[2020]] – *Aimée*
* [[2020]] – *Fallende Tänzer*
* [[2020]] – *Kartenhaus*
* [[2021]] – *Das Lied der Leichtigkeit*
* [[2023]] – *Ok*
* [[2023]] – *Lied ohne Ende*
* [[2024]] – *Liste des Interdits*
* [[2024]] – *Le Loup*
* [[2024]] – *Freunde finden/Devenir Amis* (Team Karacho, Honigkuchenpferde & Zoë Më)

=== Single + Remix ===
* [[2024]] – *Ok* (Audioboomers oovtâst Zoë Mëin)

=== EP-skiäruh ===
* [[2024]] – *Dorienne Gris''

## Käldeeh
Dansk Melodi Grand Prix 2025

**Dansk Melodi Grand Prix 2025** lâi 55. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Dansk Melodi Grand Prixist väljejui Tanska ovdâsteijee ive 2025 Euroviisuid, moh uárnejuvvojeh Baselist, Sveeicist tondiet ko Sveeici ovdâsteijee Nemo vuoitij ive 2024 kišto.

Kišto fiinaal uárnejui njuhčâmáánu 1. peeivi 2025 Jyske Bank Boxenist Herningist, Tanskaast. Tegu ive 2024 meiddei ive 2025 kiišton uásálistii 8 artistid. Färsuolluulâš lávloo Sissal finnij finalist 38 % jienâin eŋgâlâskielâg pitástis *[[Hallucination (Sissal pittá)|Hallucination]]* já vuoitij ubâ kišto. Vyesimáánust sun oovdâst Tanska ive 2025 Euroviisuin Baselist, Sveeicist.

## Sajadâh
[thumb|right|[Jyske Bank Boxen, kost uárnejui ive 2025 Dansk Melodi Grand Prix]]
Ive 2025 Dansk MGP tábáhtussaijeen lâi Jyske Bank Boxen Herningist, Tanskaast, kost uárnejuvvojii meiddei iivij 2013, 2017, 2019 já 2022 kištoh.

## Formaat
### Jođetteijeeh já čielgejeijeeh
Ive 2025 kišto jođetteijen láin tanskalâš-ranskalâš toimâtteijee já kirječällee Stéphanie Surrugue já tanskalâš kirječällee já TV-läiđejeijee Sara Bro.

### Äššitobdei rääđi
Äššitobdei rääđi valjij Tanska ovdâsteijee ive 2025 Euroviisui finalist. Rááđán kullii 10 tanskalâžžâd já 10 olgoeennâmlâžžâd euroviisuh-äššitobded:

Tanskalâš toimâtteijee já radioläiđejeijee Ole Tøpholm västidij äššitobdei rääđi jesânij valjiimist.

## Käldeeh
Thutmosis II

thumb|Thutmosis II
**Thutmosis II** lâi Egypt faarao. Sun haldâšij Egypt 18. dynastia ääigi. Thutmosis II lâi Tutankhamon madâreeči.

## Eellim
Thutmosis II haldâšij Egypt 18. dynastia ääigi. Suu muumio kavnui ive 1881 Deir el-Bahri hävdikámárist, mii lii Niili viestârrido peln Luxor kaavpug alda. Thutmosis II kálgu Hatšepsut šoodâi faaraon forgâ kállás jäämmim maŋa.

## Hävdi
Thutmosis II hävdi kavnui Luxor kaavpug já Kunâgâsâi leevi viestârbeln ive 2025. Häävdi siisâjoto já válduvázáttâh kávnojii jo ive 2022. Vistig totkeeh arvâlii, et hävdi kulâččij kiännii faarao káálgun, tastko kávnus alda lijjii faarao Thutmosis III káálgui hävdi sehe kunâgâtâr Hatšepsutân kullee hävdi. Hatšepsut lâi Thutmosis II kálgu já peliuábbi. Tutkâmušâid hettejii meiddei tot, et häävdist lâi tulvâm, sehe tot, et hävdi lâi masa kuárus. Totkeeh liijká kavnii motomijd littepittáid, main lijjii Thutmosis II já Hatšepsut noomah já eres tiäđuh. Toh čujotteh meid toos, ete Hatšepsut toimâttij kállás háávdánsivnedem.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Hatšepsut

thumb|Hatšepsut
**Hatšepsut** lâi tovláá Egypt ohtâ härvis nissoonfaaraoin, já sun lâi meid ohtâ váldálumosijn faaraoin. 

## Eellim
Hatšepsut šoodâi motomin ive 1505 oKr. já ive 1495 oKr. koskâsii ääigi. Suu eeči lâi faarao Thutmosis I, já suu enni lâi Ahmose. Hatšepsut lâi Thutmosis II kálgu. Sun šoodâi faaraon forgâ kállás jäämmim maŋa. Hatšepsut jaamij ive 1458 oKr. Sun ij lah hävdidum kállás alda orroo háávdán, peic mottoom kilomeetter kiäčán Kunâgâsâi liähán oovtâst ejijnis Thutmosis I:in.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jáák’ Irján

**Jáák’ Irján** teikâ **Yrjänä Sarre** teikâ puáris kirkkokirje mield **Göran Jakob-pärni Sarre** (1830‒1918) lâi Uárji-Anarist tobdos almai. Sun lâi vyeimialmai já pegâlmâs mainâsteijee. Jáák’ Irján tooimâi táválij tálupargoi lasseen postâalmajin, kii jođettij poostâ Kittâl já Tuáivunjaargâ kooskâst. Sun lâi hirmâd riskes almai. Ovdâmerkkân ko kiinii lâi tiilám poostâst kyevti meetter kukkosii já käävcikilusii ryevdikaaŋgâ, te tot tuhhij sunjin suábbin. Toi aaigij postâalmai ferttij väldiđ kyevti leeibâšk ađai 15 kiilu verd poostâ häävild, mut Jáák’ Irján vaaldij kale čuuvtij eenâb. Ohtii poostâ lasseen sun tuálvui 40 kilu verd kävppikáálvu Tuáivunjaargâ kävppijâsân. Lijgekiiluin uážui sierâ hade. Sun lâi meid tuođâi sävri, ige sun kuássin vaibâm. Ettui, et mađe lussâdub sust lâi nuáđi, tađe jotelubbooht sun vaazij. Távjá sun juuđij ubâ 40 penâkkullâm määđhi Kittâlist Tuáivunjaargân oovtmano. Sun lâi meid stuorrâ äijih: “ärdeeh nuuvt kubduuh ko čohčâhiäppuš pottâ”. Jáák’ Irján lâi jottáám ennuv stuorrâ maailmist, ovdâmerkkân Taažâst já Ruošâ peln Arkaŋŋel&nbsp;räi.

## Jáák' Irján mainâseh
Jáák’ Irján muštâlij eromâšávt jieijâs omâslijn fiäránijn já tavoin. Suu mainâseh já muštâlâsah lijjii váhá tagareh, ete kullee ij puáhtám leđe vises, ete mii lii tuotâ já mii ij. Taggaar genre puávtáččij kočodiđ fillimmainâsin, veik olmâ teik áinoo ulmen ij lamgin filliđ. Huumor lâi meid ain fáárust suu mainâsijn. Suu mielâ miäldásiih muštâlemteemah lohtâsii piivdon. Suu pivdomuuhijn urruu tábáhtuumin viehâ maaŋgah hitruus fiäráneh, main sun jieš ij ain lam sáŋgár. Tagareh muštâlâsah, main muštâleijee muštâl mahtnii koomisávt teik negatiivlávt jieijâs tavoin, lii anarâš mainâsij eromâš jiešvuotâ. Jáák’ Irján fiäráneh láá muštâlum Anarist kuhháá suu eellimave já vala nube maailmsuáđi maŋa-uv. Taid puáhtá luuhâd ovdâmerkkân *Tovlááh mainâseh* -kirjeest.

## Jáák’ Irján aassâmsajeh
Jáák’ Irján elimist láá pááccám ennuv meerhah Aanaar päikkinoomáid. Sust lijjii maŋgâ aassâmsaje Uárji-Anarist. Suu kesipäikki, Jáák' Irján Kesipäikki -nommâsaš päikki, lâi kaskoo tuoddâr Mudusjäävri viestârbeln, Viermijäävri viestârriddoost, Palgâdluovtâ tavenuorttâriddoost. Sust lijjii muštotiäđui mield kyehti tälvipääihi. Aalgâst, suulân 1800-lovo pelimuddoost, sun aasâi tälviv Irjánmorâstist, suulân 20 kilomeetterid Aŋŋelist tavenuorttân.

Ton pääihi maŋa suu tälvipäikki lâi Riitamaa ađai Ritamaa-nommâsâš táálu Jáák’ Irján Tupeláádu maadâviestârriddoost. Ton láádu virgálâš nommâ lii Muáđhádjävri. Riitamaa ađai Ritamaa táálu lâi algâaalgâst vuáđudâm Eljis Juhháán, Juhani (Johan) Elias-pärni Paltto (šoddâm 1832). Eljis Juhháán varrij ive&nbsp;1857 Taažân. Talle táálu išedin šoodâi Jáák’ Irján. Jáák’ Irján Kesipääihist já uđđâsub tälvipääihist Ritamaast lii vala-uv čielgâ kieddi. 

Pááđáár maadânuorttiibeln, Pennâgâšjäävri riddoost lii Jáák’ Irján Kuátsaivääri. Taat-uv päikki lohtâs uáli vissásávt eidu taan Jáák’ Irjánân, mut tast ij lah vises tiätu.

## Kirjálâšvuotâ
*

## Käldeeh
Hera Björk Þórhallsdóttir

**Hera Björk Þórhallsdóttir** (š. njuhčâmáánu 29. peeivi 1972 Reykjavík, Island) lii islandlâš lávloo. Sun lii tobdos meid artistnoomáin **Hera Björk**. Ive 2024 Björk ovdâstij Island Euroviisuh-lávlumkištoost pittáin *[[Scared of Heights]]*.

## Eellim
Hera Björk Þórhallsdóttir šoodâi njuhčâmáánu 29. peeivi 1972 Reykjavíkist, Islandist. Suu eeči lii Þórhallur Geirsson já suu enni lii islandlâš lávloo Hjördís Geirsdóttir. Suu stuorrâuábbi lii Reykjavík išepormiäštár Þórdís Lóa Þórhallsdóttir.

## Karrieer
[pienoiskuva|right|[Hera Björk láávdástmin ive 2010 Euroviisuin Oslost]]
Björk lii ovdâstâm Island maŋgii sehe tuávvášlávlon já solistin. Vuossâmui kerdij sun uásálistij Euroviisuid tuávvášlávlon, ko sun tooimâi Euroband tuávvášlávlon ive 2008 já Yohanna tuávvášlávlon ive 2009. 

Solistin sun uásálistij vuossâmuu keerdi ive 2010 Oslost pittáin *[[Je ne sais quoi]]*. Semifinalist sun finnij 123 čyegisid já poođij kuálmádin. Finalist vuod sun finnij tuše 41 čyegisid já poođij 19:in. Čuávuváá keerdi sun uásálistij ive 2024 Malmöst pittáin *[[Scared of Heights]]*. Semifinalist sun finnij tuše 3 čyegisid já poođij 15:in, já tienuuvt sun ij peessâm finalân.

## Kovegalleria

Hera Björk Eurovision Song Contest 2024 Malmö Final dress rehearsal 04.jpg
Hera Björk Eurovision Song Contest 2024 Malmö Final dress rehearsal 03.jpg
Hera Björk Eurovision Song Contest 2024 Malmö Final dress rehearsal 02.jpg
Hera Björk Eurovision Song Contest 2024 Malmö Final dress rehearsal 01.jpg
Hera Björk Eurovision Song Contest 2024 Malmö Final dress rehearsal 05.jpg


## Pargo
### Albumeh
* 2000 – *[[Ilmur af Jólum]]*
* 2006 – *[[Hera Björk (Hera Björk album)|Hera Björk]]*
* 2010 – *[[Je ne sais quoi]]*
* 2013 – *[[Ilmur af Jólum II]]*

### Singleh
* 2001 – *Engum Nema Þér* oovtâst Friðrik Ómaráin
* 2003 – *Blikar, Tökum Nú Bikar* oovtâst Vilhjálmur Goðáin
* 2009 – *Someday*
* 2010 – *[[Je ne sais quoi]]*
* 2011 – *Finnum Astina" / "Feel the Love Tonight*
* 2013 – *Because You Can*
* 2015 – *Christmas Song* oovtâst Chiara Siracusain
* 2016 – *Queen of Effing Everything*
* 2018 – *Frelsisvor* oovtâst Gissur Páll Gissurarsonáin
* 2024 – *[[Scared of Heights]]*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Helga West

**Helga Sofia West** ađai **Biennaš-Jon Jovnna Piera Helga** teikkâ **Doavtter-Piera Helga** (š. 1986 Ucjuuhâ) lii syemmilâš-tavesämmilâš tihtâčällee, esseečällee, toimâtteijee já teolog. Sun čáálá sehe orjâlâškielân já suomâkielân.

## Pargo
* 2018 – *[[Gádden muohttaga vielgadin]]*
* 2025 – *[[Puhu nukke]]*

## Käldeeh
Puhu nukke

**Puhu nukke** lii sämmilii kirječällee Helga West kirje, mii almostui njuhčâmáánu 14. peeivi 2025. Kirje kuástideijee lii Otava. Almostittemtilálâšvuotâ tollui Helsig kuávdáást Oodi-kirjeráájust. Helga West ustev lävditivtâsteijee Emma Leppo sahhiittâlâi suu, já meid kuldâleijein lijjii koččâmušah čällei.

## Kirje nommâ
Kirje nommâ *Puhu nukke* lii oovtâ essee nommâ. Taat čaalâ kieđâvuš fiäránijd nukken lemist já tom, maht eres kejâstuvah pyehtih uáiniđ sämmilâšvuođâ nukij peht.

## Kirje kielâ já rááhtus
Kirje lii čallum suomâkielân, já tast láá kaskoo kirje tavesämikielân já eŋgâlâskielân čallum tiivtah, moh joteh fáárust čoođâ kirje. Helga West lii kiävttám kirjeest ennuv Inger-Mari Aikio tiivtâid. Kirje álgá Inger-Mari Aikio tivttáin: *lean geađgi / ránis / jaguhepmi/ čehpes gieđaide / lihtti / loddi*. Kirjeest láá kulmâ uási já 13 essed, main maaŋgah kieđâvušeh nieidâvuođâ, sämmilâžžân nisonin eellim já ennivuođâ.

## Käldeeh
Sunita Williams

pienoiskuva|Sunita Williams ive 2004
**Sunita Lyn "Suni" Williams** (j.s. **Pandya**; ) lii ovtâstumstaatâlâš astronaut já iäláttâhân pááccám Ovtâstum staatâi merâvuoimij upseer.

## Eellim
Sunita Lyn Pandya šoodâi čohčâmáánu 19. peeivi 1965 Euclidist, Ohiost. Suu eeči lâi indialâš-ovtâstumstaatâlâš neuroanatomist Deepak "Dee" N. Pandya (1932–2020), já suu enni lii Ursuline "Bonnie" Pandya (j.s. Zalokar; 1943–). Sunita lii perruu nuorâmus. Sust lii stuorrâviljâ Jay Thomas (1961–) já stuorrâuábbi Dina Annad (1962–).

## Komovuotâmätki iivij 2024–2025
Sunita Williams já Barry Wilmore vuolgijn komovuotâsajattâhân algâalgâlávt tuše käävci piäiván Boing Starliner -rakettáin kesimáánu 5. peeivi 2024. Teknisij vädisvuođâi keežild Starliner ij lamaš innig tuárvi torvolâš maccâmân, nuuvt et NASA miärádâs keežild astronautkyevtis passijn kuhheeb ááigán Aalmugijkoskâsii komovuotâsajattâhân. Sirdum päikkimääđhi keežild suoi oroin komovuotâsajattuvvâst loopâloopâst oovce mánuppaijeed, ohtsis 286 peivid. Taan ääigi suoi juuráin 4 576 kerdid Eennâm pirrâ (16 kerdid pirrâmpeeivist) já porgáin 150 tieđâlii iskosid. Starliner maacâi kuárosin Enâmân.

Porgemáánust 2024 čielgâi, et Williams já Wilmore macâččáin Enâmân Dragon-vuáru astronautijgijn. Dragon-juávkku vuávájui uđđâsist, já Williams já Wilmore šoddáin uássin taan juávhu. Dragon-juávhu rakkeet päčimist kuáđđojii kyehti rijjâ stoovli Williamsân já Wilmoren. Taan miärádâs keežild Williams já Wilmore kolgáin vyerdiđ Enâmân maccâm Juávkku 9 -missio loopâ räi.

Kuhes oromis ääigi Williams já Wilmore vazzijn oovtâst oovtâ komovuotâväzzim Almugijkoskâsii komovuotâsajattuv tivvoomtooimâi keežild. Taat tábáhtui uđđâivemáánu 30. peeivi. Väzzimis ääigi suoi valdijn meid iskospittáid asemateriaalijn Destiny-laboratoriost já Quest áimutoppâmist. Sunnuu komovuotâväzzim piištij kuttâ já peeli tiijme. Sunita Williams vaazij meid astronaut Nick Haguein komovuotâväzzim muáddi oho ovdeláá, uđđivemáánu 16. peeivi, já taat väzzim piištij kuttâ tiijme.

Williams já Wilmore maccáin Enâmân koskoho 19.3. suullân oovtâ ääigi iđedisiijâ Suomâ ääigi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jack Lemmon filmografia

Taan artikkâlist lii **Jack Lemmon filmografia** ađai listo puoh roolâin, maid Jack Lemmon lii čaittâlâm karrieeris ääigi.

## Elleekoveh

## Televisio

## Teatter

## Käldeeh
Schabziger

thumb|Schabziger-vuástá (čižetpeln, ruánáá)
thumb|Schabziger
**Schabziger** teikâ **Glarner Schabziger** lii ruánáá korrâvuástá, mii valmâštuvvoo Glarus kantonist Sveeicist. Tot valmâštuvvoo vuojâttes kusâmielhist já čuovjisčuárviriistâst (*Trigonella caerulea*). 

## Historjá
Schabziger-vuástá historjá lii paijeel 500 ihheed puáris. Tehálâš peivi lâi cuáŋuimáánu 24. peeivi 1463. Talle Glarus aalmugčuákkim ađai Landsgemeinde asâttij laavâ, mii täähid vuástá kvaliteet. Laavâ mieldi jyehi vuástárähtee koolgâi paittuđ čovgâ njuolgâdusâid. Vuástá ferttij millođ, salttiđ já stemppâlistiđ huolâlávt. Jyehi vuástá merkkui pyevtitteijee jieijâs tubdâlduvváin. Návt puohah tiettii, kiäst lâi ovdâsvástádâs vuástást. Pyevtitteijeeh, kiäh pyevtittii hyenes vuástá, finnejii ráŋgáštâssân sááhu. Návt šoodâi pyevtittâsmerkkâ, mii kočoduuškuođij Schabzigerin. Taat onnui Sveeici puárásub pyevtittâsmeerhâ algân.

Ovdil vuástá markkânistem lâi epitáválâš. Maaŋgah kolgokävppijâsah juttii pirrâ Sveeici, já sij kočoduvvojii Zigermannlin. Taah kävppijâsah juttii siiđâst nuubán jorreiguin. Sij hulijdii máinuscelkkuid já muštâlii vuástá tiervâslijn jiešvuođâin. Návt Glarner Schabziger laavdâi kuuloold ubâ staatân meiddei stuorrâ kaavpugáid tego Zürichân já Bernân.

## Jiešvuođah já kiävttu
Schabziger smakkâ já haajâ láá korrâseh. Motomeh ulmuuh rähisteh ton korrâ smaakâ, já nubeh iä lijkkuu toos ollágin. Vuástá kiävttoo távjá määlistmân, ovdâmerkkân leeibi alne. Tom puáhtá meiddei faskođ pasta já salattij siähán. Schabziger lii masaba vuojâttes vuástá. Tot siskeeld šiev mineraalijd já vitaminijd. Motomeh oskoh, et tot iššeed purrâmâšsuddâdmist. Čuávjivoovijn vuástá lii motomin kevttum talhâsin. Tot lii siävuttum ovdâmerkkân teejáin. Tom puáhtá meddei siävuttiđ vuojân já rähtiđ tast taiguu, mii njuáttoo leeibi oolâ. Glarusist tot fálloo meiddei juuhlijn já raavâdviäsuin. Ärbivuáválijn mälistemravvuin kiävttojeh páiháliih njaddošadoh, moh adeleh vuástán ton eromâš smaakâ já ivne. Tastko vuástá lii koškes já vuojâttem, tom lii älkkee siäiluttiđ já fievridiđ.

## Fáádást eres soojijn

* Schabziger-vuástá virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
Glarus kanton

**Glarus kanton** lii uccâ kantonâš Sveeici nuorttâuásist. Ive&nbsp;2023 tobbeen assii 42&nbsp;056 olmožid. Kanton uáivikaavpug lii meiddei Glarus-nommâsâš. Kantonist láá ennuv väärih. Aalpah pirâstiteh leevijd. Stuárráámuu leevist kolgá Linth-juuhâ. Kantonist láá maaŋgah jäävrih, tegu Klöntal-jävri. Tälviv leevi ollâgumos saajeest leijee Klausen-várádâhnjuáski lii toppum jotoluvâst, nuuvt ete Glarus čoođâ mannee maađij lii rasta. Glarus tobdoo eromâšávt hormišis várádâhenâduvinis, ráhtálii historjástis já kievrâs páihálii kulttuurstis. Mađhâšem lii tehálâš iäláttâs, tastko vaarijn puáhtá väzziđ, kuárŋudiđ já tälviv čierâstâllâđ.

Vyesimáánu vuossâmuu pasepeeivi Glarus uáivitorist uárnejuvvoo Landsgemeinde-nommâsâš tábáhtus.

## Eennâmtieđâ
Glarus kanton lii Sveeici nuorttâuásist. Ton ránnjákantoneh láá St.&nbsp;Gallen tavveen já nuorttân, Graubünden mäddin já Schwyz viestârist.
### Kieldah
Uđđâivemáánu 1. peeivi 2011 rääjist Glarus kantonist láá kulmâ kieldâ Glarus Nord, Glarus já Glarus&nbsp;Süd.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Historjá

Glarus kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton ive&nbsp;1352. Glarusist aalgij stuorrâ tekstiilráhtulâšvuotâ jo 1800-lovvoost, já ive&nbsp;1870 suulân kuálmádâs kanton ässein porgii tekstiilfabrikijn. 1800-lovvoost Glarus olmoošloho lasanij jotelávt. Fabrikeh já eennâmtááluh iä pastam adeliđ puohháid pargo. Maaŋgah ulmuuh paccii pargottáá, ko mašineh valdii olmoošpargovyeimi saje. Tondiet uási aalmugist meridij varriđ meddâl Sveeicist. Maŋgâseh mađhâšii Amerikân teikâ Ruošân.

## Fridolin

Fridolin lii tehálâš pasealmai Glarusist. Suu kove lii Glarus vaakunist já liipust. Fridolin nommâpeivi juhloo njuhčâmáánu 6.&nbsp;peeivi. Párnááh cokkiitteh talle stuorrâ tuulâid. Taat kočoduvvoo *Fridlisfüür* (Fridolin-tullâ) -ärbivyehhin. Távjá kištottâlloo tast, kiän tullâ puálá kuhemustáá.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Čuovjisčuárviristâ

**Čuovjisčuárviristâ** (*Trigonella caerulea*) lii *[[Čuárviriistah|Trigonella]]*-suuhân kullee oovtâihásâš, kumarinoopsâg herttâšaddo, mii lieđđee vyesi-kesimáánust.

## Kiävttu
Čuovjisčuárviristâ kiävttoo georgialii *[[khmeli suneli]]* -njadossiähusist. Ton lasseen sveiccilâš Schabziger-vuástá valmâštuvvoo vuojâttes kusâmielhist já čuovjisčuárviriistâst. Nuorttâriijkâst čuovjisčuárviristâ kiävttoo Schüttelbrot vaalmâštmist.


Khmeli_suneli.JPG|Khmeli suneli&nbsp;-njadossiävus
Zürich_und_Schabziger_004.jpg|Schabziger-vuástá
Schüttelbrot_angerichtet.jpg|Schüttelbrot-leibi


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Angelina Mango

**Angelina Mango** (š. cuáŋuimáánu 10. peeivi 2001 Maratea, Italia) lii italialâš lávloo. Sun šoodâi tobdosin tastmaŋa ko suu singleh *Ci pensiamo domani* já *Che t’o dico a fa’* pajanii Italia singlelisto njunošân ive 2023. Ive 2024 Mango vuoitij ive 2024 Sanremo muusikfestivaal já te ovdâstij Italia Euroviisuh-lávlumkištoost pittáin *[[La noia (pittá)|La noia]]*.

## Eellim
Angelina Mango šoodâi cuáŋuimáánu 10. peeivi 2001 Marateast, Italiast. Suu eeči lâi italialâš lávloo Mango (1954–2014), já suu enni lii italialâš lávloo Laura Valente. Sust lii stuorrâviljâ Filippo (1995–). Mango rávásmij musikaallii perrust Lagonegrost. Perruu keežild sun lávluškuođij já čuojâtškuođij piano já kiitaar jo nuorrân. 5-ihásâžžân Mango puđâldškuođij tánssám já raahtij vuossâmuu pittáás *Mi sono innamorata di me*. 

Ko Mango lâi 13-ihásâš, suu eeči jaamij.

## Karrieer
### Euroviisuh 2024
Mango vuoitij ive 2024 Sanremo muusikfestivaal já ovdâstij Italia ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst  pittáin *[[La noia (pittá)|La noia]]*. Euroviisui finalist Mango finnij 268 čyegisid já poođij čiččâdin.

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 2024 – *[[Poké melodrama]]*
* 2025 – *[[Caramé]]*

### EP:h
* 2020 – *Monolocale*
* 2023 – *Voglia di vivere*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
George Foreman

**George Foreman** () lâi ovtâstumstaatâlâš čurmâdâttee já finnodâholmooš.

## Eellim já karrieer
Foreman vuoitij kole ive 1968 kesiolympialijn Meksikost. Lusis tiädduluoka miäštárin sun šoodâi ive 1973, ko sun vuoitij Joe Frazier Kingstonist Jamaikast. Foreman piäluštij miäštárvuođâs kuohtii, mut ive 1974 sun táppái Muhammad Alin historjálii Rumble in the Jungle -čurmâdâttâmkištoost Kinshasast tallaa Zairest, mii lii taan ääigi Kongo demokraatlâš täsiväldi.

Ive 1977 Foreman jooskâi kištottâlmist já porgâškuođij särnideijen Hiärrá Jeesus Kristus kirhoost (eŋg. Church of the Lord Jesus Christ) Texasist. Sun meid vuáđudij nuorâi kuávdáá.

Love ihheed maŋeláá Foreman maacâi kištottâllâđ, vâi sun finniiččij lase ruuđâ jieijâs nuorâikuávdážân. Sun vuoitij miäštárpuáhháá nube keerdi ive 1994 Michael Moorer vuástá 45-ihásâžžân. Návt Foremanist šoodâi puárásumos lusis tiädduluoka miäštár čurmâdâttâm historjást. Foreman kištottâlâi majemuu keerdi ive 1997. Áámmátlii karrieersis ääigi sun vuoitij 76 kištod já táppái vittii.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Cornwall

thumb|Cornwall
**Cornwall** lii Eŋland kreivikodde já mädimus kuávlu aaibâs Atlant väldimeerâ askeest. Tot lii enâmustáá táálunkuávlu, veikkâ vala 1900-lovvoost tobbeen ruukitoimâ lâi ohtâ tehálumosijn ruttâpuáđuin. Cornwallist lii jieijâs kielâ, kornikielâ, mii kulá kelttiláid kieláid. Uáivi-iäláttâs Cornwallist lii mađhâšem eromâšávt riddokuávluin, mii toovât stuorrâ tuáváášiäruid ubâ kreivikoddeest. Seesooŋkmulsâšudmeh láá vuáimáliih, já kuávlu lii kesiääigi peivipaštuu já lieggâ šoŋŋâduv áánsust uáli piivnoh.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kornikielâ

thumb|Kornikielâ sárnooh Cornwallist ive 2011
**Kornikielâ** lii kielâ, mii kulá kelttiláid kieláid. Tot sárnoo Cornwallist. Kielâ kiergânij jo jäämmiđ 1700-lovo loopâst, mutâ tot lii iäláskittum 1900-lovo loopâ peln. Sárnoi meeri, kiäst kornikielâ lii nubben kiellân, lii šoddâmin, já motomijn perruin kielâ lii sarnum párnáigijn nuuvt, ete sist kornikielâ lii tääl eenikiellân.

## Kielâčááitus
Agan Arludh
Agan Tas ni, eus e’n nev,
benigys re bo dha hanow.
Re dheffo dha wlascor,
Dha vodh re bo gwres e’n nor pecar'a e’n nev.
Ro dhyn ni hedhyw agan bara pub dedh oll,
ha gav dhyn agan cabmweyth
pecar del evyn nyni
dhe’n re na eus ow cabmwul war agan pydn ni;
ha na wra agan gorra en temptashyon,
mes delyrv ni dhort drog.
Rag dhiso che ew an wlascor,
ha’n gallos ha’n gordhyans,
bys vyken ha bynary.
Yndella re bo!

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Pase Fridolin

thumb|Pase Fridolin
**Fridolin** lâi irlandlâš muŋkki, kote eelij tuođânálásávt 500-lovo aalgâst. Vistig Fridolin poorgâi Poitiersist. Sun kunnijâtij Hilarius, kii lâi hävdidum tohon. Naharist sun uážui pákkum, et sun ferttij juátkiđ määđhis. Sun juuđij Strasbourg já Konstanz peht Churân. Määđhi ääigi sun vuáđudij maaŋgâid kirhoid, moh kočoduvvojii  Hilarius-kirkkon. Fridolin vuáđudij Säckingen luostar Rhein-juuvâ suollui. Tobbeen sun tooimâi pappân já levâttij ristâosko.

Fridolin lii tehálâš pasealmai Glarusist. Suu kove lii Glarus vaakunist já liipust. Fridolin nommâpeivi juhloo njuhčâmáánu 6.&nbsp;peeivi. Párnááh cokkiitteh talle stuorrâ tuulâid. Taat kočoduvvoo *Fridlisfüür* (Fridolin-tullâ) -ärbivyehhin. Távjá kištottâlloo tast, kiän tullâ puálá kuhemustáá.

## Legend
Legend mield kuávlust aasáin viiljâkyevtis: nánnáás Urso já hänis Landolf. Urso skeŋkkij Fridolinân stuorrâ kuávlu Glarusist. Maŋeláá, ko Urso lâi jáámmám, Landolf halijdij kuávlu maasâd. Maainâs muštâl, et Fridolin iällááttij Urso. Návt puohháid puovtij čäittiđ, et Urso skeŋkkâ Fridolinân lâi olmâ skeŋkkâ. Landolf palaskij já adelij meiddei jieijâs uási enâmist Fridolinân. Taan maŋa Fridolin vuáđudij lase kirhoid kuávlun.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Klausen-várádâhnjuáski

thumb|Klausen-várádâhnjuáski
**Klausen-várádâhnjuáski** () lii várádâhnjuáski Uri kantonist Sveeicist. Ton alodâh lii 1&nbsp;948&nbsp;m merâase paajaabeln.

## Historjá
### Klausenrennen
Klausen-várádâhnjuáski várádâhmaađij lii kevttum jo čuođij ivij ääigi. Algâaalgâst maađij huksejui keeđgijn já čunnust. Huksim lâi uáli vaigâd, tastko väärih láá ciägguseh, keezih já äŋgireh. 1920-lovvoost Klausen-várádâhnjuáski šoodâi pegâlmin autokištottâlmijnis. Vyeijeeh irâttii vyeijiđ várádâhnjuáski nuuvt jotelávt ko máhđulâš. Kištottâllâmrađe lâi 20 kilomeetterid kukke já siskeldij ennuv mokkáás oosijd. Maaŋgah Euroop pegâlmâs vyeijeeh pottii kištottâllâđ taan vaigâdis kiäinun. Kištottâllâm uážui noomâ *Klausenrennen*. Torvolâšvuođâ keežild kištottâlmeh uárnejuuškuottii härvibeht, já loopâst toh nuhhii ollásávt. Tääl ennuv maŋeláá puáris já härvinâš autoh vyejih oppeet Klausen-várádâhnjuáskist. Tábáhtusâst láá ennuv keččeeh. Ulmuuh peesih keččâđ historjálijd autoid, kuullâđ puáris moottorij jienâ já ihástâllâđ čuálččáás várádâhenâduvâid.

### Glarus já Uri kantonij rääji
Legend mield tovle Glarus já Uri ässeeh rijdâlii ohtânmaanoost enâmijdis raajijn. Sij meridii čuávdiđ riijdo. Ive kuhemuu peeivi, tállán ko käniores piškoi iđedist, sehe Glarus kanton já Uri kanton vuolgâttii oovtâ kievrâs já hárjánâm käččee Klausen-várádâhnjuáski kulij. Ulmen lâi pieijâđ räjisárgá toho, kogo käččeekyevtis teiváin. Käččeeh väljejuin tárkká. Meiddei känioráseh väljejuvvojii tárkká, tastko toh kolgii piškođ eidu rievtis ääigi. Uri ässeeh purâttâllii käniorásis tuše váhá, tastko sij uskuu, et nelgi já koško uážžuh tom koccáđ tolebáá. Sij tollii käniorráás iärust kaanijn, amas tot hettejuđ. Glarus ässeeh vist väljejii pyeidis käniorráás, vâi tot puávtáččij piškođ korrâsávt.

Ko čuávduspuddâ poođij, ulmuuh kuccii ubâ iijâ já vuordii käniorráás jienâ. Uri käniores Altdorfist koccái tooláá iđedist já piškoi vuossâmužžân. Uri käččee kaččâlij tállán. Siämmáá ääigi Glarus käniores oođij vala, nuuvt ete Glarus käččee kuođâldui. Forgâ meiddei Glarus käniores koccái já piškoi. Taan maŋa Glarus käččee kaččâlij. Sun kaačâi jotelávt pajas vääri kuhes lavhijguin. Forgâ sun huámášij, et Uri käččee poođij jo suu oovdeld. Talle Uri käččee čuárvui: "Täst lii rääji!" Glarus käččee eeđâi sorolâžžân: "Ránnjá, liähu vuoigâlâš já addel munjin vala pitá nijttoost, mon tun lah vuáittám!" Vistig Uri käččee ij miettâm toos, mutâ talle sun ärmittij vaibâm vuástálistes. Sun iävtuttij: "Mun adelâm tunjin nuuvt ennuv ko tun pastah kyeddiđ muu vääri pajas selgistâd." Talle Glarus ruokis käččee vaaldij Uri almaa siälgásis. Sun irâttij kuárŋuđ váárán, mutâ sun luhostui pajaniđ tuše muáddi läävhi. Talle sun ij puáhtám vuoiŋâđ innig pyereest. Sun halijdij juuhâđ kolmâ aijust, mutâ Uri almai tiiptij juuhâđ tuše, jis sun lâi Glarus almaa seelgist. Talle Glarus almai lâi nuuvt vaibâm, et sun jaamij. Vala tááláá ääigi taat aajâ kočoduvvoo räjiaajân. Uri ässeeh ilodii uđđâ enâmist, já Glarus ässeeh lijjii čiävlááh ruokis já vievsâs käččestis.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 1979 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1979 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1979.

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ

#### Tihtâkirjeh
* Kirste Paltto – *[[Riđđunjárga]]*

## Käldeeh
Epinjuolgâduslâš máánu

**Epinjuolgâduslâš máánu** lii máánu, mon čoođâmitto lii enâmustáá muáddi kilomeetter, ige tot lah aldagin páálu hámásâš. Epinjuolgâdusliih máánuh láá ohtsis 356 (ive 2025). Tain 250 joreh Saturnus pirrâ. Loopah joreh Jupiter, Uranus já Neptunus pirrâ. Jupiter stuárráámus epinjuolgâduslâš máánu lii Himalia, Saturnus stuárráámus epinjuolgâduslâš máánu lii Phoebe, Uranus stuárráámus epinjuolgâduslâš máánu lii Sycorax já Neptunus stuárráámus epinjuolgâduslâš máánu lii Triton.

## Käldeeh
Máánu

**Máánu** lii luándulâš astronomisâš objekt, mii jorá plaaneet pirrâ. Mánudâš lii Eennâmpáálu áinoo máánu.

## Stuárudâh
Planetij totkeeh láá sooppâm, ete tagareh astronomisiih objekteh, mon čoođâmitto lii vuálá kilomeetter, iä finnii jieijâs noomâ. Mutâ taid-uv uážžu vala koččođ máánnun. Taggaar máánu, mon čoođâmitto lii enâmustáá muáddi kilomeetter, kočoduvvoo epinjuolgâduslâžžân máánnun. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Louane (lávloo)

**Anne Edwige Maria Peichert** (š. skammâmáánu 26. peeivi 1996 Sainte-Catherine, Ranska) lii ranskalâš lávloo já čaittâleijee, kiäm tobdeh artistnoomáin **Louane** teikkâ noomáin **Louane Emera**. Sun oovdâst Ranska ive 2025 Euroviisuin Baselist, Sveeicist ranskakielâg pittáin *[[maman (Louane pittá)|maman]]*.

## Eellim
Anne Edwige Maria Peichert šoodâi skammâmáánu 26. peeivi 1996 Sainte-Catherinest, Ranskaast já rávásmij Hénin-Beaumontist. Suu eeči lâi ranskalâš Jean-Pierre Peichert já suu eeni lâi brasilialâš-portugallâš Isabel Pinto dos Santos. Sust láá nelji uábi já ohtâ viljâ.

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 2015 – *[[Chambre 12]]*
* 2017 – *[[Louane (Louane muusikalbum)|Louane]]*
* 2020 – *[[Joie de vivre (Louane muusikalbum)|Joie de vivre]]*
* 2022 – *[[Sentiments]]*
* 2024 – *[[Solo (Louane muusikalbum)|Solo]]*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suomâ kuávluvaaljah

**Suomâ kuávluvaaljah** láá vaaljah, main väljejuvvojeh airâseh Suomâ pyereestvaijeemkuávlui stivráid, moh merideh pyereestvaijeemkuávlui sosiaal- já tiervâsvuotâpalvâlusâi sehe kááijumtooimâ orniimist. 

Helsigist kuávluvaaljah iä uárnejuu, tastko uáivikaavpugist ij lah pyereestvaijeemkuávlu teikkâ kuávlustivrâ, pic kaavpug västid sosiaal- já tiervâsvuotâpalvâlusâin sehe kááijumtooimâ orniimist. Siämmáá suujâ tiet kuávluvaaljah iä uárnejuu meidgin Åland eennâmkoddeest.

## Jienâstemvuoigâdvuotâ
Kuávluvaaljâin jjienâstemvuoigâdvuotâ lii Suomâ, eres EU-jeessânstaatâi sehe Island já Taažâ aalmugjesânijn, kiäh ääsih pyereestvaijeemkuávlust já kiäh láá tiävdám 18 ihheed majemustáá vaaljâpeeivi. Ton lasseen kuávluvaaljâin uážžuh jienâstiđ tiätu iävtuiguin eres-uv olgoeennâmliiih, kiäh ääsih pyereestvaijeemkuávlust. Helsiglijn já Åland eennâmkode ässein ij lah jienâstemvuoigâdvuotâ.

## Historjá
Ive 2025 ovdâskulij Suomâ kieldâ- já kuávluvaaljah uárnejuvvojeh ain oovtâst jyehi niäljád ive. Jienâsteijee puáhtá jienâstiđ jieijâs päikkikieldâ tâi pyereestvaijeemkuávlu iävtukkâsâid. Iävtukkâs puáhtá leđe iävtukkâssân sehe kuávlu- já kieldâvaaljâin, teikkâ tuše kuávluvaaljâin tâi tuše kieldâvaaljâin. Siämmáá iävtukkâsâst lii kieldâvaaljâin eres iävtukkâsnummeer ko kuávluvaaljâin.

### Kuávluvaaljah 2025

Ive 2025 kuávluvaaljâi munejienâstem aalgij cuáŋuimáánu 2. peeivi. Munejienâstem lâi máhđulâš 2.–8.4.2025 Suomâst já 2.–5.4.2025 olgoenâmijn. Muuneeld puovtij jienâstiđ mon peri munejienâstemsaajeest Suomâst tâi olgoenâmijn. Eidusâš vaaljâpeivi lâi pasepeivi 13. peivi cuáŋuimáánust. Vaaljâpeeivi puovtij jienâstiđ tuše jieijâs jienâstemsaajeest, mii meriduvvoo jienâsteijee aassâmpääihi mield.

Ive 2025 kuávluvaaljâin lijjii suullân 10 000 iävtukkâssâd. Munejienâi rekinistem aalgij vaaljâpeeivi ađai cuáŋuimáánu 13. peeivi tijme 10, já tast västidij kuávdášvaaljâlävdikodde. Vaaljâpeeivi adelum jienâi rekinistem aalgij jienâstemsaajeest tállán ko jienâstemsajeh monnii kiddâ tijme 20. Talle almottuvvojii meid munejienâi puátuseh.

## Käldeeh
Petteri Laiti

**Petteri Laiti** ađai **Mihku Biehttár** (j. njuhčâmáánu 24. peeivi 2025 Aanaar, Suomâ) lâi aanaarlâš sämituáijár já silbârävdee sehe sämityeje ovdedeijee. Sun šoodâi tobdosin silbâ-, čuárvi-, tähti- já päkki- sehe taaiđâtuojijnis. Suu tyejeh uáinojii čáitálduvâin pirrâ Suomâ já pirrâ maailm. Petteri Laiti juovij mielâstis tiäđuidis já mátuidis eres ulmuid já lâi viššâl máttááttiđ nuorâid.

## Eellim já pargo
Ärbivuáváliih sämityejeh šoddii Laitin uápisin jo suu pärnivuođâ pääihist, ko suu eeči tuoijui ärbivuáválijd sämituojijd. Lase Laiti oopâi škoovlâin. Lahti kollečeppiškoovlâst sun valmâštui silbârävden ive 1984.

Laiti lâi fáárust vuáđđudmin tááláá Sámi Duodji -seervi ive 1975 sehe Suomâ Säämi taaiđâseervi (Suoma Sámi Dáiddasearvvi) ive 1992. 1980-lovo pelimuddoost sun vuáđudij Samekki-nommâsii irâttâs já sämityejikäävpi Anarân. Ubâ Suomâ aalmugân Laiti šoodâi tobdosin ive 1992, ko sun lâi fáárust Juhla Mokka -TV-máinusist nijberähten.

Laiti uážui maŋgâ palhâšume pargostis sämityejičeppin. Ovdâmerkkân ive 1989 sun palhâšui Suomâ staatâ taaiđâráhtálâšvuotâpalhâšuumijn, já sun lii uážžum meiddei Aanaar kieldâ kulttuurpalhâšume. Kiđđuv 2019 sun nomâttui Laapi ollâopâttuv kunneetuáhtárin.

Laiti paasij iäláttâhân ive 2015, já čuávuváá ive sunjin mieđettui taidâriäláttâh. Sun jaamij 75-ihásâžžân vuossaargâ njuhčâmáánu 24. peeivi 2025 Aanaar siijdâst jotolâhluhottesvuođâst.

## Käldeeh
Stinas jojk

**Stinas jojk** lii ive 2024 almostum ráiđukoveroomaan, mon lii ráhtám Mats Jonsson Ruotâ peln. 

## Uáivipersovn já juonâ
Kirje uáivipersovn lii Stina ađai Kristina Katarina Larsdotter, kote šoodâi puásuituáluperrui Ruotâ Malåst ive 1819. Sust lâi tavdâ, mii tovâttij tom, ete sun ij kuássin joskâm šoddâmist. Stinas jojk muštâl Stina mainâs já kieđâvuš vijđásubbooht fáádáid, moh lohtâseh toos, ovdâmerkkân kolonisaatio, eksotistem já talhâstieđâlâš ávhâstâllâm. Ráiđukoveromanist Stina paijaan uáinusân jieijâs uábi Sara muštoi peht. 

## Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah
Matts Jonsson Stinas jojk -ráiđukoveroomaan lii iävtukkâssân ive 2025 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšuumeest.

## Käldeeh
Kristina Katarina Larsdotter

thumb|Stuorrâ Stina
**Kristina Katarina Larsdotter** () lâi sämmilâš nissoon, kiäst lâi tavdâ, mii tovâttij tom, ete sun ij kuássin joskâm šoddâmist.

## Eellim
Kristina Katarina Larsdotter šoodâi puásuituáluperrui Ruotâ Malåst ive 1819. Sun lâi mieldi maaŋgâin čáittusijn pirrâ Euroop já pirrâ maailm, kost suu kukkodâh uážui stuorrâ huámmášume – rävisolmožin sun lâi paijeel kyevti meetter kukkosâš. Ulmuuh tubdii Larsdotter tien ääigi Stuorrâ Stinan, Kuhes Laapi nieidân já Laapi jietânâsnieidân. Forgâ suu jäämmim já hävdidem maŋa ive 1853 suu pasâttâsah kuáivojii pajas hävdienâmist já vuolgâttuvvojii Karoliinsii instituutân Tukholman. Kuhháá ulmuuh jurdii, ete toh tuššii instituut pyelimist ive 1892, mut loopâst toh kávnojii. Eskin ive 2024 Stina pasâttâsah macâttuvvojii Malån. 

## Käldeeh
A. Revathi

**A. Revathi** lii indialâš aktivist, performanstaaidâr já čällee. Sun lii transnissoon já kulá hijra-siärvusân.

## Eellim
A. Revathi šoodâi Duraisami-nommâsâžžân Tamil Nadust Indiast eennâmviljâleijeeperrui. Sun lii nuorâmus perruu viiđâ päärnist: sust láá kulmâ stuorrâ viiljâ já ohtâ uábbi. Sun tuubdâi jo pärnin, ete lii puástu roopâst, já maŋgii sierâdij nieidâigijn já kárvudâđâi eenis pihtâsijd.

Revathi peerâ ij iberdâm tâi kunnijâttám suu nissoonlijd tobdoid, já sun patârij Delhin ive 1985. Tobbeen sun teeivâi ulmuid, kiäh kullii hijra-siärvusân, já sun varrij aassâđ siigijn. Revathin kuittâg čielgâi, mon väädis hijraeellim tuođâi lii, ko sosiaallâš sierrim, viehâväldi já seksuaallâš viehâväldi lijjii liijkás-uv táváliih.

Ko Revathi perrui čielgâi, kost sun lii, te sij viežžii suu pááikán já páguttii suu eelliđ almajin. Mottoom ääigi maŋa Revathi kuittâg varrij Mumbain, kost sun eelij suhâpelemolsomčuopâdâsâst. Tom aneh hijra-siärvusist sirdâšemriittin, mii taha ulmust virgálávt uási hijraid. Čuopâdâs maŋa sun uážui noomâ Revathi hijratáálus gurust.

Maŋeláá Revathi varrij Bengalurun, kost sun vistig poorgâi seksipargen, mutâ ive 1999 sun uážui pargo Sangamast, mii lii India HLBT-vuoigâdvuođâi oovdân taistâleijee ornijdâh. Revathi parga ain-uv HLBT-vuoigâdvuođâi oovdân Indiast.

Ive 2010 sust almostui kirje *The Truth about Me: A Hijra Life Story,* mii muštâl suu elimist. Kirje čallui tamilkielân, mutâ tot almostui vistig tuše eŋgâlâskielân, ko Revathi poolâi perruus reaktiost. Eŋgâlâskielân kirje jurgâlij V. Geetha. Maŋeláá tot almostui meid tamilkielân noomáin *Vellai Mozhi,* já tot lii jurgâlum meid eres maadâ-India kieláid.

## Kirjeh
* 2004 – *Unarvum Uruvamum* ()
* 2010 – *The Truth about Me: A Hijra Life Story* (kirje tamilkielâlâš versio *Vellai Mozhi* almostui 2011)

## Käldeeh
Mats Jonsson

**Mats Jonsson** (š. kuovâmáánu 12. peeivi 1973 Södertälje, Ruotâ) lii ruátálâš ráiđukoverähtee.

## Pargo
Mats Jonsson lii jo kuhháá lamaš tobdos ráiđukoverähtee Ruotâst. Suu vuossâmuš kirje *Unga norrlänningar* almostui ive 1998. Ive 2021 vist sust almostui *När vi var samer*, mast sun tuuđhâi sämimadduidis. Taat kirje lâi vuossâmuš ráiđukoveroomaan, mii lâi iävtukkâssân ruátálii August-palhâšumán čaabâkirjálâšvuotâkategoriast. 

### Kirjeh
* 1998 – *Unga norrlänningar*. Ordfront/Galago. ISBN 91-89248-02-3
* 2002 – *Hey Princess*. Ordfront/Galago. ISBN 91-89248-43-0
* 2005 – *Pojken i skogen*. Ordfront/Galago. ISBN 91-7037-121-0
* 2008 – *I detta satans rum*. Ordfront/Galago. ISBN 91-7037-398-1
* 2011 – *Mats kamp. Ordfront/Galago*. ISBN 978-91-7037-612-2
* 2012 – *Femkronorsböcker: "Apburen"*. Orosdi Back. ISBN 978-91-865-93414
* 2013 – *Monstren i skogen*. Alfabeta. ISBN 978-91-501-1558-1
* 2014 – *Världens räddaste katt*. Alfabeta. ISBN 978-91-501-16991
* 2015 – *Emelie Nicklasson och jag*. Alfabeta. ISBN 978-91-501-1745-5
* 2017 – *Nya Norrland*. Ordfront/Galago förlag. ISBN 978-91-7037-950-5
* 2019 – *Blod i gruset*. Alfabeta. ISBN 9789150120875
* 2021 – *När vi var samer*. Ordfront/Galago. ISBN 9789177751519
* 2022 – *Mats Jonsson drar åt helvete*. Lystring förlag. 2022. ISBN 9789198759495
* 2024 – *[[Stinas jojk]]*. Alfabeta. ISBN 9789150123135

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Emma Dilemma

**Emma Dilemma** lii tavesämikielâlâš peivikirjehámásâš nuorâikirje, mon lii čáállám Hanne-Sofie Suongir. Kirje almostitij kirjekuástideijee Iđut ive 2023. Kirje kuuvijd lii ráhtám Nina Marie Andersen. Kuuvij já teevstâ stiijlâ áánsust lohhest lii älkkee luuhâđ já iberdiđ siskáldâs, veikkâ tavesämikielâ ij liččiigin suu eenikielâ.

## Uáivipersovn já juonâ
Kirje uáivipersovn lii 14-ihásâš Emma. Kirjeest kieđâvuššojeh nuorâi háástuh já lusis, mut teháliih fáádáh tego purâdemhemâdâsah, suhâpeli-identiteet, soro já monâttem. Kirje sáttá meid išediđ rävisulmuid iberdiđ nuorâi juurdâmaailm já eellim.

## Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah
Emma Dilemma -kirje vuoitij ive 2024 Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume. Palhâšume keigejui vyeittei Göteborg kirjemeesuin 28.9.2024. Kirjálâšvuotâpalhâšume árvuštâllei mield Suongir puovtij kirjijnis uđđâ genre sämmilii kirjálâšvuotân. Árvuštâlleeh onnii tehálâžžân, et 10−15-ihásáid lii čallum eidu sii ahejuávkun uáivildum kirje, mii váldá sii tuođâst.

Kirje lii iävtukkâssân ive 2025 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán.

## Käldeeh
The New York Times -aavis listo ive 2024 enâmustáá vuobdum kiirjijn

Taat lii **The New York Times -aavis listo ive 2024 enâmustáá vuobdum kiirjijn**. The New York Times -aavis listo enâmustáá vuobdum kiirjijn almostui vuossâmuu tove roovvâdmáánu 12. peeivi 1931. Vuossâmuu listoost váldojii huámmášumán tuše vyebdimeh New York City -kaavpugist. Čuávuváá mánuppaje listo vijđedui käävci kaavpugân, já lâi sierâ listo jyehi kaavpugân. 1940-lovo aalgâst fáárust lijjii 14 kaavpugid. Cuáŋuimáánu 9. peeivi 1942 lâi vuossâmuš tohe, ko listoost lijjii fáárust vyebdimeh ubâ Ovtâstum staatâin.

## Fiktiivliih kirjeh
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum fiktiivlijd kiirjijd.

## Ij-fiktiivliih kirjeh
Taat listo siskeeld enâmustáá vuobdum ij-fiktiivlijd kiirjijd.

## Keejâ meid
* Publishers Weekly -loostâ listo 2020-lovvoost enâmustáá vuobdum romanijn Ovtâstum staatâin

## Käldeeh
Aircel Chennai Open 2017 – Kuáhtásspellâ

Taat lâi 21. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij uđđâivemáánu 2. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 8. peeivi. 

Finalist Roberto Bautista Agut vuoitij Daniil Medvedev 6–3, 6–4.

## Saijejum spelleeh
Nelji pyeremuu spellee ranking-listo mield algâttii nube kiärdust.

## Turnammuorâ

### Pelifinaleh já fiinaal

### Turnammuorâ pajeuási

### Turnammuorâ vyeliuási

## Kočâttemspeelah

### Saijejum spelleeh

### Kočâttemspeelâi vyeitteeh
Čuávuvááh spelleeh láá vuáittám kočâttemspeelâid, já nuuvt sij láá peessâm eidusii turnaamân:

### Kočâttemspeelâi kaavio
#### Kočâttemspeelâi vuossâmuš vyeittee

#### Kočâttemspeelâi nubbe vyeittee

#### Kočâttemspeelâi kuálmád vyeittee

#### Kočâttemspeelâi niäljád vyeittee

## Käldeeh
Hanne-Sofie Suongir

**Hanne-Sofie Suongir** (ovdil **Trosten**; š. ) lii tavesämmilâš kirječällee Taažâ peln. Sun lii meddâl Tiänust. Sun lii luuhâm psykologia Romsa ollâopâttuvâst.

## Eellim
Hanne-Sofie Trosten šoodâi syeinimáánu 2. peeivi 1990 Tiänu, Taažâst. Suu eeči lii sämmilâš Nils-Erik Trosten, já suu enni lâi sämmilâš Kirsti-Synnøve Suongir. Porgemáánu 4. peeivi 1990 suu vaanhimeh vihkuin Puálmág kirhoost, já forgâ tastmaŋa Hanne-Sofie kästittui. Hanne-Sofiest láá kyehti viälžá: stuorrâuábbi May-Synnøve já uccâviljâ Issát-Erke. Pääihist sij sarnuu sehe pajekielâ já tárukielâ. Eeči suuhâ sáárnui pajekielâ. Eeni suuhâ vist monâttij kielâs talle ko tot varrij Ruotâst Taažân. Maŋeláá Kirsti-Synnøve meridij molsođ suhânoomâs já kevtiškuođij eeni suuvâ suhânoomâ *Suongir*.

## Pargo
Hanne-Sofie Suongir vuossâmuš kirje, párnáikirje *Elle, guohcamanit poastakantuvrras*, almostui ive 2020. Sun lii meid čáállám párnáikiirjijd *Buorre idja, Sunnáš*, mii almostui ive 2022, já *Pelle mu gigastuorra superskihpár*, mii almostui ive 2024. Suu kuálmád kirje, nuorâikirje *[[Emma Dilemma]]*, almostui ive 2023.

### Kirjeh
* 2020 – *Elle, guohcamanit poastakantuvvras*, noomáin Hanne-Sofie Trosten
* 2022 – *Buorre idja, Sunnáš*
* 2023 – *[[Emma Dilemma]]*
* 2024 – *Pelle: mu gigastuorra superskihpár*

## Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah
Emma Dilemma -kirje vuoitij ive 2024 Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume. Palhâšume keigejui vyeittei Göteborg kirjemeesuin 28.9.2024. Kirjálâšvuotâpalhâšume árvuštâllei mield Suongir puovtij kirjijnis uđđâ genre sämmilii kirjálâšvuotân. Árvuštâlleeh onnii tehálâžžân, et 10−15-ihásáid lii čallum eidu sii ahejuávkun uáivildum kirje, mii váldá sii tuođâst.

Emma Dilemma -kirje lii iävtukkâssân ive 2025 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán.

## Käldeeh
New Delhi

thumb
**New Delhi** ( *Naī Dillī*,  *Naī Dihlī*,  *Navī̃ Dillī*) lii kaavpug Indiast. Tot lii India uáivikaavpug já staatâ 175. stuárráámus kaavpug.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Hanna Lantto

**Hanna Lantto** (š. 1981) lii syemmilâš kielâtotkee, lehtor já kirječällee. 

## Škovlim
Lantto luuvâi espanjalii já portugallii filologia sehe suomâ-ugrâlijd kielâid Helsig ollâopâttuvvâst. Ollâopâttuv peht sun vietij oovtâ ive Bilbaost, kost sun luuvâi baskikielâ Deusto ollâopâttuvâst. Helsig ollâopâttuvvâst sun valmâštui filosofia maisterin ive 2008. Ive 2015 Lantto nágáttâlâi tuáhtárin. Sun čaalij náguskirje koodimolsomist Bilboaldeast.

## Karrieer
Iivij 2005–2015 Lantto máttááttij baskikielâ Helsig ollâopâttuvvâst. Iivij 2016–2019 sun poorgâi Nuorttâ-Suomâ ollâopâttuvvâst tutkâmtuáhtárin. Ive 2019 rääjist Lantto lii porgâm Tuurku ollâopâttuvvâst, kost sun máttát el. espanjakielâ. 

Lantto vuossâmuš roomaan *[[Bilbao (Lantto kirje)|Bilbao]]* almostui ive 2025.

## Palhâšumeh
Ive 2022 Biskaja kuávluhaldâttâs mieđettij Laanton Lauaxeta-kunneepalhâšume pargoost baskikielâ pyerrin ollâopâttâhmáttááttâsâst.

## Pargo
### Tiätukirjálâšvuotâ
* 2015 – *[http://urn.fi/URN:ISBN:978-951-51-1184-5 Code-switching in Greater Bilbao : a bilingual variety of colloquial Basque]* (liŋkkâ náguskiirján)

### Čaabâkirjálâšvuotâ
* 2025 – *[[Bilbao (Lantto kirje)|Bilbao]]*

## Fáádást eres soojijn
* Hanna Lantto Tuurku ollâopâttuv siijđoin 

## Käldeeh
Luohteniegut

**Luohteniegut** lii sämmilii muusikjuávhu Áššu nubbe studioalbum. Tom almostitij Nordic Notes kuovâmáánu 21. peeivi 2025 Saksaast.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Luohteniegut'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Aircel Chennai Open 2017 – Niäljásspellâ

Taat lâi 21. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam spellui seemeentkiedijn. Tot aalgij uđđâivemáánu 2. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 8. peeivi. 

Finalist Rohan Bopanna já Jeevan Nedunchezhiyan vuoittijn Purav Raja já Divij Sharan 6–3, 6–4.

## Saijejum paarah
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.

## Turnammuorâ

## Käldeeh
Aircel Chennai Open 2016

**Aircel Chennai Open 2016** lâi 20. tohe, ko Chennai Open uárnejui. Turnam kuulâi ATP-pajan 2016, já tot spellui seemeentkiedijn SDAT Tennis Stadiumist Chennaist, mii lii Tamil Nadu -nommâsii uásistaatâst Indiast. Turnam aalgij uđđâivemáánu 4. peeivi já nuuvâi uđđâivemáánu 10. peeivi.

## Finaleh
### Kuáhtásspellâ

*  Stan Wawrinka vuoitij  Borna Ćorić 6–3, 7–5. 

### Niäljásspellâ

*  Oliver Marach /  Fabrice Martin vuoittijn  Austin Krajicek /  Benoît Paire 6–3, 7–5. 

## Saijejum spelleeh já paarah
### Kuáhtásspellâ
Käävci pyeremussâd spelled ranking-listo mield lijjii saijejum. Sist nelji pyeremuu algâttii nube kiärdust.

*1 Juolvâmáánu 28. peeivi 2015 ranking-listo mield

### Niäljásspellâ
Nelji pyeremuu paarâ ranking-listo mield lijjii saijejum.

*1 Juolvâmáánu 28. peeivi 2015 ranking-listo mield

## Čuággáh já palhâšumeruttâ

### Čuággáh

### Palhâšumeruttâ

## Käldeeh
Niels Ovllá Oskal Dunfjell

**Niels Ovllá Oskal Dunfjell** (š. kuovâmáánu 26. peeivi 1992 Tromssa, Taažâ) lii maadâsämmilâš-tavesämmilâš musikkár, čuovâkovvejeijee já toimâtteijee Kuovdâkiäinust Taažâ peln. Sun lii tobdos meiddei artistnoomáin **OSCAAL**.

## Eellim
Niels Ovllá Oskal Dunfjell šoodâi kuovâmáánu 26. peeivi 1992 Tromssaast Taažâ peln. Suu eeči lii maadâsämmilâš Alvar Dunfjell já suu enni pajesämmilâš Inger-Marie Oskal.

## Karrieer
### Muusik
Ive 2010 Dunfjell uásálistij oovtâst Gard Emil Elvenesáin *[[Norske Talenter]]* -ohjelm kuálmád pajan. Suoi peesáin semifinalân. Ive 2025 sun uásálistij Sámi Grand Prix -kišto juoigâmuásán juáigusáin *Sávrrimus*. Tot lâi vuossâmuš kerdi, ko sun lávdástij sooloartistin. Finalist sun finnij 22 čyegisid áámmáträäđist já 42 čyegisid telejienâstmist, já nuuvtpa sun vuoitij juoigâmuási.

## Diskografia
### Nurâldâhskiäruh
* 2010 – *[[Sámi Grand Prix '09 (album)|Sámi Grand Prix '09]]*, pittáin *Sami Duo* oovtâst Gard Emil Elvenes
* 2025 – *[[Sámi Grand Prix 2025 (album)|Sámi Grand Prix 2025]]*, pittáin *Sávrrimus*

## Käldeeh
Ive 2025 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2025 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2025.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Ann-Helén Laestadius – *[[Tiervuođah Sopperost]]*, anarâškielân jurgâlâm Tuula Ylänne
* Saia Stueng – *[[Hamburlâšprinses]]*, anarâškielân jurgâlâm Neeta Jääskö
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Jeff Kinney – *[[Čuovâuáivi peivikirje – Korrâ tuotâvuotâ]]*, anarâškielân jurgâlâm Fabrizio Brecciaroli

## Juulevsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Gabriel García Márquez – *[[Diehttum jábmema kronijkka]]*, juulevsämikielân jurgâlâm Are Tjihkkom
* Moa Backe Åstot – *[[Almmesjnjibtjo]]*, juulevsämikielân jurgâlâm Are Tjihkkom
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Samuel Gælok – *[[Bárrá gáddáj rabbá]]*
* Åse Gælok já Paul Gælok – *[[Ássá gadnihij lunna]]*

## Maadâsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Martine Grande – *[[Juvrh iehtsedh]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Jenny-Krihke Bendiksen
* Martine Grande – *[[Soermereagka]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Jenny-Krihke Bendiksen
* Alf Prøysen – *[[Gamhtse]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Helen Blind Brandsfjell
* Arne Svingen – *[[Ageente Elvin Griff – Baatarimmie veartenen don bealan]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Ellen Bull Jonassen

## Umesämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Inga Borg – *[[Dálvvie Plubban lüvdnie]]*, umesämikielân jurgâlâm Michael Grahn já Samuel Hellgren
* Inga Borg – *[[Hiäjmasne Plubban lüvdnie]]*, umesämikielân jurgâlâm Michael Grahn já Samuel Hellgren

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Sigbjørn Skåden – *[[Láŋtdievvá]]*
* Jovnna-Ánde Vest – *[[Astrida gilvvagárdi]]*
* Jovnna-Ánde Vest – *[[Máhtteádjá mánát]]*
* Jovnna-Ánde Vest – *[[Suoivanis beaivečuvgii]]*

#### Tihtâkirjeh
* Maarit Hivand – *[[Gos eanan iežas čiŋat giktalit]]*
* Anne Wuolab – *[[Suhttan]]*

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Marianne Solbakken Boine – *[[Cuovkanan speajal]]*
* Liisa Tellervo Helander – *[[Endorriekkis]]*
* Beate Heide já Liv Tone Boine – *[[Dihkki]]*
* Irene Länsman – *[[Birehis lea hoahppu]]* (koveh: Sunna Kitti)
* Irene Länsman – *[[Biret láibu]]* (koveh: Sunna Kitti)
* Marius Horn Molaug – *[[Máilmmi vearrámus cuoiganmátki]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Lill Hege Anti
* Kirste Paltto – *[[Loarfi lea jávkan!]]* 
* Sara Kristine Turi Buljo – *[[Skealbmanigá mánáidgárddis]]*

##### Tihtâkirjeh
* Marianne Solbakken Boine – *[[Hearvabátti čuolmmat]]: Divttat*

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Beate Heide – *[[Imašlaš áhpi]]/[[Underlig hav]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Maaren Palismaa  já 
* Jens Martin Mienna – *[[Nilla ja Ádegáhttu divrrit ja diekkáraččat]]/[[Nilla, Atekatt, insekter og sånt]]*  já 
* Jens Martin Mienna – *[[Nilla ja Ádegáhttu návehis]]/[[Nilla og Atekatt i fjøset]]*  já 

#### Tihtâkirjeh
* Lill Tove Fredriksen – *[[Silbagatnjalat]]/[[Sølvtåra]]*  já 

## Käldeeh