open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elin Anna Labba

**Elin Anna Labba** (; š. skammâmáánu 30. peeivi 1980, Kiärun, Ruotâ) lii sämmilâš kirječällee já toimâtteijee Ruotâ peln. Sun lii vuáittám maaŋgâid palhâšuumijd suu vuossâmuu kirjestis *[[Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige]]*, mii kovvee, maht sämmiliih páguttuvvojii varriđ Taažâst Ruotân 1920-lovvoost.

## Eellim
Elin Anna Labba šoodâi skammâmáánu 30. peeivi 1980 Kiärunist, kost sun meid rávásmij. Te sun varrij Göteborgân luuhâd journalistiik Göteborg ollâopâttuv Journalistiik, mediai já viestâdem instituutist. Jo škoovlâ ääigi Labba poorgâi toimâtteijen P4 Norrbottenist, SR Sápmist já uđâsloostâst Samefolketist. Sun valmâštui ive 2008. 

Valmâštum maŋa sun poorgâi uáivitoimâtteijen sämmilij nuorâi loostâst *[[Nuorat]]* já viestâdemhovdân Laponiatjuottjudusist. Onnáá peeivi sun parga proojeekthovdân kirječällei kuávdáást Tjállegoahtest Juhâmohheest.

Ive 2020 almostui Labba vuossâmuš kirje *Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige*. Siämmáá ive tiätukirje almostui orjâlâškielân-uv noomáin *Hearrát dat bidje min: bággojohtimiid birra*. Čuávuváá ive tot almostui tárukielân noomáin *Herrene sendte oss hit: om tvangsflyttingen av samene*. Tot ij lah almostum anarâškielân.

Ive 2024 almostui Labba vuossâmuš roomaan *Far inte till havet*. Siämmáá ive Lea Simma orjâlâškielân jurgâlâm versio *Ale mana merrii* almostui.

## Palhâšumeh
Ive 2020 Labba vuoitij August-palhâšume ruotâkielâg kirjestis *Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige*. Čuávuváá ive sun vuoitij siämmáá kirjeest meid Norrland-kirjálâšvuotâpalhâšume. Ive 2022 sun finnij *[[Rubus arcticus (stiipeend)|Rubus arcticus]]* -stiipeend. Kesimáánust 2024 Juulev teknisâš ollâopâttâh nomâttij suu kunneetuáhtárin.

## Kirjeh
**Herrarna satte oss hit: om tvångsförflyttningarna i Sverige*, Norstedts 2020, ISBN 9789113101682 (ruotâkielân)
**Far inte till havet*, Norstedts 2024, ISBN 9789113113401 (ruotâkielân)

### Antologiain
**Du blir vad du säger: om hatspråk, yttrandefrihet och vikten av ett demokratiskt samtal*, toim. Henrik Sjöberg, Ingrid Carlberg, Jesper Bengtsson, Norstedts 2021, ISBN 9789113117881 (ruotâkielân)
**Inifrån Sápmi: vittnesmål från stulet land*, toim. Patricia Fjellgren já Malin Nord, Verbal 2021, ISBN 9789189155497 (ruotâkielân)

### Jurgâlusah Labba kiirjijn
**[[Hearrát dat bidje min: bággojohtimiid birra]]*, Norstedts, 2020, ISBN 9789113102436 (ruotâkielâst orjâlâškielân jurgâlâm Lea Simma)
**[[Herrene sendte oss hit: om tvangsflyttingen av samene]]*, Pax, 2021, ISBN 9788253042480 (ruotâkielâst tárukielân jurgâlâm Trude Marstein)
**[[Ale mana merrii]]*, Norsteds, 2024, ISBN 9789113123486 (ruotâkielâst orjâlâškielân jurgâlâm Lea Simma)

## Käldeeh
Perniö

**Perniö** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Perniöst assii 5&nbsp;903 olmožid, já ton vijđodâh lâi 419,12&nbsp;km², mast 21,85&nbsp;km² lâi čääci. Perniö naaburkieldah lijjii Halikko, Kemiö, Kisko, Muurla, Salo, Särkisalo já Tammisaari.

## Kieldâlahtem
[thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [1932 ihán 2009.]]

Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive&nbsp;2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.  

Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50&nbsp;000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.

## Siijdah
Aaljoki, Aimontappo, Aitolahti (Aitolaks), Alaspää, Alimälkilä (Alasmelkkilä), Anjala, Arpalahti (Arpala), Asteljoki (Aslo), Ekkulla (Eikkula), Ervasto (Ervastböle), Ervelä, Foudila (Foula), Haarla, Haaroinen (Haaro), Heikkilä, Hentola, Hirvilahti, Huhti, Hämeenkylä, Isokuusto (Kuusto), Iso-Pakapyöli (Stor-Baggböle), Kakola, Kanturpyöli (Kanturböle), Kaukonpyöli (Kaukonböle), Kestrikki (Gästerby), Ketunpyöli (Ketunböle), Kieronperä, Kirakka, Kirjakkala, Kivelä, Knaapila, Koivisto (Koisto), Kollarla, Korttila, Korvenkylä, Kovamäki (Kouvola), Krootila (Krogsböle), Kuhmisi (Kuhminen), Kumionpää, Kyynämäki (Kynämäki), Kyynärä, Laiterla (Laitla), Lankkeri, Lanviikki (Långvik), Lapnäs (Lappnäs), Lapparla, Lassinböle, Latokartano (Näsegård), Laukka, Lehtiniitty, Leipyöli (Löfböle), Lemunkartano (Lemogård), Liite (Liiri) (Lidö), Lintilä, Lupaja, Makarla (Makkarböle), Merihuhti, Metsäkylä, Metsänoja, Mussaari, Mutaisi (Mutainen), Mäkisauru, Mälkilä (Melkkilä), Noko (Nokoinen), Nurkkila, Paarskylä, Penttilä, Pettälä, Pohjankartano (Pojogård), Pohjankylä, Preitti (Breitsböle), Provani (Proända), Puontpyöli (Bondböle), Puopyöli (Boböle), Pyhäjoki, Pääris (Päärinen), Saari, Skoila (Skinnfällskog), Sormijärvi, Soukka, Suksenpyöli (Suksenböle), Suomenkylä, Suomenniitty (Finnäng), Sydänsauru, Talonpojanteijo (Bondtykö), Teijo (Tykö), Tilkkala, Torkkila, Trespyöli (Träskböle), Tuohittu (Tuohitto), Vihiniemi (Vihnämäki), Viipuri (Frilla-Viborgsgård), Väärlä, Yliskylä, Ylönkylä (Överby) já Öyrilä (Äyrilä).

## Kooskah
* Helsig 140 km
* Salo 25 km
* Tammisaari 30 km
* Turku 75 km

## Käldeeh
Antti Tuisku

**Antti Tapani Tuisku** (š. kuovâmáánu 27. peeivi 1984, Ruávinjargâ, Suomâ) lii syemmilâš poplávloo. Sun poođij kuálmádin Suomâ vuossâmuu Idols-kištoost ive 2003. Tuisku vuossâmuš skiärru *[[Ensimmäinen (Antti Tuisku album)|Ensimmäinen]]* almostui ive 2004. Tast maŋa sun lii almostittám 12 studioalbumid. Suu skiäruh láá vuobdum ohtsis paijeel 300 000 pittád.

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 2004 – *[[Ensimmäinen (Antti Tuisku album)|Ensimmäinen]]*
* 2005 – *[[Antti Tuisku (Antti Tuisku album)|Antti Tuisku]]*
* 2005 – *[[Minun jouluni (Antti Tuisku album)|Minun jouluni]]*
* 2006 – *[[New York (Antti Tuisku album)|New York]]*
* 2006 – *[[Rovaniemi (Antti Tuisku album)|Rovaniemi]]*
* 2009 – *[[Hengitän]]*
* 2010 – *[[Kaunis kaaos]]*
* 2011 – *[[Minun jouluni 2]]*
* 2011 – *[[Toisenlainen tie]]*
* 2015 – *[[En kommentoi]]*
* 2017 – *[[Anatude]]*
* 2020 – *[[Valittu kansa]]*
* 2023 – *[[Sisään ja ulos]]*

## Nurâldâhskiäruh
* 2009 – *[[Aikaa – Greatest Hits vol. 1]]*

## Spesiaalriänttuseh
* 2004 – *[[Ensimmäinen Deluxe 3]]*
* 2007 – *[[Hengitän]]* (special edition)

## EP:h
* 2021 – *[[Master Workout]]*

## Käldeeh
Venosa

**Venosa** lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Venosast ääsih 11&nbsp;165 olmožid. Ton vijđodâh lii 170,39&nbsp;km² já alodâh 415&nbsp;m. Venosa naaburkieldah láá Barile, Ginestra, Lavello, Maschito, Montemilone, Palazzo San Gervasio, Rapolla já Spinazzola.

## Historjá
Venosast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1967.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Venosa kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

SS. Trinità Venosa.jpg
Cattedrale Venosa.jpg
Chiesa del Purgatorio.jpg
Venosa - chiesa di San Rocco.jpg
Palazzo Calvini.jpg
Casa di Orazio Flacco9.jpg
Castello Venosa2.jpg


## Käldeeh
Väinö Linna

**Väinö Valtteri Linna** () lâi syemmilâš kirječällee. Sun šoodâi tobdosin historjálijn romanijn *Tuntematon sotilas* (1954) já *Täällä Pohjantähden alla* (1959–1962).

## Eellim
Väinö Linna šoodâi juovlâmáánu 20. peeivi 1920 Urjalast perruus čiččâdin pärnin. Suu vaanhimeh láin Maija já Vihtori Linna. Suu eeči puáccái já jaamij ive 1927 tuše 53-ihásâžžân. Linna miänástui pyereest škoovlâst, mut sun ij kuittâg juátkám uápuid aalmugškoovlâ maŋa. Ive 1938 sun varrij Tamperen já porgâškuođij Finlaysonist. Suomâ jotkâsuáđist Linna tooimâi maašinkiiveerkomppania kiiveerjođetteijen. Ive 1943 sun sirdâšui škuávlejeijen Miehikkälän, kost sun meid teeivâi puáttee káálgus Kerttu Seuri. Suoi naajáin suáđi maŋa ive 1945 já sunnui šoodáin kyehti párnáá.

## Pargo
Linna čäliškuođij suáđi ääigi já vuájui tast maŋa kirječällee karrieer oovdedmân. Suu vuossâmuš roomaan *Päämäärä* almostui ive 1947. Kirje almostum maŋa Linna peesâi uápásmiđ eres Tampere kirjálâšvuođâ vaigutteijeid, tego Lauri Viitan já Mirkka Rekolan. Nubbe roomaan *Musta rakkaus* almostui ive 1948. Tuođâlâš miänástus lâi kuittâg eskin suu kuálmád roomaan *Tuntematon sotilas* (1954), mii muštâl maašinkiiveerkomppaniast jotkâsuáđist. Kirjeest rahtum elleekove almostui jo čuávuváá ive, mii lâi meiddei miänástus já lii ain-uv syemmilii elleekove klassikko. Kirjeest láá ráhtám kyehti elleekove lase: Rauni Mollberg stivrim elleekove almostui ive 1985 já Aku Louhimies versio ive 2017. Kirje vuástáväldim lâi vistig ruossâlâs: suáti lâi ärgisluándugis fáddá já Linna muštâlij tast liijkás-uv realistlávt. *Tuntematon sotilas* šoodâi kuittâg klassikkon, mast láá vuobdum aldasáid 750 000 pittád. Linna čuávuvááh-uv kirjeh tovâttii savâstâllâm. Iivij 1959–1962 almostum *Täällä Pohjantähden alla* -trilogia muštâl Suomâ aldahistorjást 1880-lovo rääjist já kieđâvuš ovdâmerkkân ive 1918 siskáldâssuáđi, mii lâi herkis fáddá kiirjij almostum ääigi.

## Jäämmim
Linna puáccái kepispurâsân 1990-lovo aalgâst já jaamij pyecceiviäsust Kangasalast cuáŋuimáánu 21. peeivi 1992.

## Čalluuh
### Romaneh
* *Päämäärä* (1947)
* *Musta rakkaus* (1948)
* *Tuntematon sotilas* (1954)
* *Täällä Pohjantähden alla 1–3* (1959, 1960, 1962)
* *Sota­romaani* (2000) (*Tuntematon sotilas* algâalgâlâš kietâčalluu)

### Esseečuágálduvah
* *Oheisia* (1967)
* *Murroksia* (1990)

### Elleekovekietâčalluuh
* *Musta rakkaus* (1957) (algâalgâlâš kietâčalluu, eidusâš kietâčällee Juha Nevalainen)
* *Sven Tuuva* (1958) (algâalgâlâš kietâčalluu, eidusâš kietâčällee Juha Nevalainen)
* *Täällä Pohjan­tähden alla* (1968) (oovtâst Juha Nevalainenáin, Matti Kassilain já Edvin Lainein)
* *Akseli ja Elina* (1970) (oovtâst Juha Nevalainenáin, Edvin Lainein, Juho Gartzáin já Georg Korkmanáin)
* *Pohjan­tähti* (1973)
* *Luottamus* (1976) (eidusiih kietâčälleeh Mihail Šatrov ja Vladlen Loginov)
* *Tuntematon sotilas* (1985) (oovtâst Rauni Mollbergáin já Veikko Aaltonenáin)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Chisu

**Christel Martina Roosberg** ađai **Chisu** (j.s. Sundberg; š. uđđâivemáánu 3. peeivi 1982, Helsig, Suomâ) lii syemmilâš musikkár.

## Eellim já pargo
Chisu šoodâi Helsigist, mut suu päikkikieldâ lâi talle Ånge Ruotâst. Chisu peerâ varrij suu šoddâm ääigi Ruotâst Helsigân. Suu eeči Gary Sundberg lii suomâruátálâš, mut sun šoodâi suomâkielâg enijnis já suu päikkikiellân lâi suomâkielâ. Sun aasâi pärnivuođâs Helsigist já Mikkelist. Ovdil muusikkarrieer Chisu poorgâi pivtâskäävpist. Suu vuossâmuš soolosingle *Mun koti ei oo täällä* já skiärru *Alkovi* almostuvvii ive 2008. Tast maŋa sun lii almostittám nelji skiäru. Chisu lii ráhtám muusik meid eres artistáid, tego Antti Tuiskun, Vesa-Matti Loirin já Laura Närhin. Chisu lii finnim maaŋgâid palhâšuumijd, ovdâmerkkân ohtsis oovce Emma-palhâšummeed. Ive 2010 sun finnij Emma-gaalast *Ive pyevtitteijee* -palhâšume, já te sust šoodâi vuossâmuš nissoonvyeittee palhâšume historjást. Chisu naajâi pyevtitteijein Jori Sjöroosáin ive 2019.

## Diskografia
* 2008 – *[[Alkovi]]*
* 2009 – *[[Vapaa ja yksin]]*
* 2011 – *[[Kun valaistun]]*
* 2012 – *[[Kun valaistun 2.0]]*
* 2015 – *[[Polaris]]*
* 2019 – *[[MOMENTUM 123]]*

## Käldeeh
The Velvet Underground

**The Velvet Underground** lâi ovtâstumstaatâlâš rock-juávkku, mon vuáđudii ive 1964. Juávhu algâalgâlâš jesâneh lijjii lávloo/kitarist Lou Reed, multi-instrumentalist John Cale, kitarist Sterling Morrison já rumbal Agnus MacLise. MacLise sajan poođij ive 1965 Maureen Tucker, kii čuojâttij masa puoh juávhu jienâtmijn. Juávkku ij finnim ennuvgin huámmášume eksistensis ääigi, mut maŋeláá tom láá annaam ohtân vaikuttâsväldilumosijn rock-juávhuin. Juávhu provokatiivsâš fáádáh, muusiklâš keččâlmeh já kuásnii nihilistsâš ovdâjurduuh vaiguttii punk rock já new wave muusik ovdánmân.

Juávhu tobdosumoseh pitáh láá ovdâmerkkân "Sweet Jane", "I'm Waiting for the Man", "Heroin", "Pale Blue Eyes", "Sunday Morning" já "Venus in Furs".

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 1967 – *[[The Velvet Underground & Nico]]*
* 1968 – *[[White Light/White Heat]]*
* 1969 – *[[The Velvet Underground (album)|The Velvet Underground]]*
* 1970 – *[[Loaded]]*
* 1973 – *[[Squeeze]]* 

*Squeeze* ij lah ain oonnum juávhu albumin, tastko puoh vuáđudeijeejesâneh lijjii jo iäránâm tast.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
The Velvet Underground & Nico

**The Velvet Underground & Nico** lii The Velvet Underground -juávhu vuosmuš studioalbum. Album rähtimist lâi fáárust meid saksalâš lávloo Nico. 

Album ij finnim huámmášume talle ko tot almostui, já kritikkáreh iä lijkkum toos. Radioh iä halijdâm suáittiđ tom, já motomeh skiärruvyebdeeh iä miettâm vyebdiđ tom. Suijân sáttá leđe tot, ete album sanniittâsâin lijjii ennuv kiževuálásiih fáádáh, tego narkotiikamnâsij kiävttu já parafiliah. Tááláá ääigi tom aneh kuittâg-uv áárvust já meid ohtân merhâšitteemuin albumijn rock historjást. Ive 2003 album finnij 13. saje *Rolling Stone* -loostâ  "500 Greatest Albums of All Time" -listoost. Ive 2006 album väljejui Ovtâstum staatâi kongres kirjerááju National Recording Registery -nurâldâhân, mii siskeeld esteetlávt, historjálávt teikâ kulttuurlávt merhâšittee ovtâstumstaatâlâš jienâvuárháid.

## Pitáh

Puoh pittáid lii čáállám Lou Reed, jis ij mainâstuu eresnáál.

## Čuojâtteijeeh

* Lou Reed – kiitaar já laavlâ
* John Cale – šleđgâvivlu, basso, piano
* Sterling Morrison – ritmâkiitaar, basso
* Maureen Tucker – ruumbuh
* Nico – uáivilaavlâ pittáin "Femme Fatale", ”All Tomorrow's Parties” já ”I'll Be Your Mirror”, tuávváášlaavlâ pittáást ”Sunday Morning”.

## Käldeeh
Suvi West

[thumb|Sämmilâš elleekovestivrejeijee Suvi West finnij ive 2024 [Skammâkoveh-palhâšume.]]
**Suvi West** ađai **Doavtter-Piera Suvi Máret** (š. uđđâivemáánu 14. peeivi 1982, Kittâl, Suomâ) lii sämmilâš dokumentelleekovestivrejeijee já kietâčällee. Ive 2023 Suomâ elleekovestivrejeijeelitto SELO valjii suu ive elleekovestivrejeijen *[[Máhccan|Máhccan – Kotiinpaluu]]* -elleekove keežild. Ive 2024 sun uážui meid Skammâkoveh-palhâšume.

## Eellim já karrieer
Suvi West viettij nuorâvuođâs Ucjuuvâst. Ko sun lâi ucce, sun halijdij šoddâđ čaittâleijen teikkâ toimâtteijen. Sun juuđij luvâttuv Tamperest, kost sun luuvâi kreatiivlii linjá. Iivij 2000–2007 sun lâi toimâtteijen Yle Sámi Radiost Anarist já Taažâ almosradio NRK:st, kost sun poorgâi televisiouđđâsij já dokumentij rähten. Taat pargo kuittâg aatâštškuođij suu, tastko televisiost láá uáli jo čovgâ njuolgâdusah já sun halijdij eenâb rijjâvuođâ pargostis.

Iivij 2003–2005 sun luuvâi mediasyergi linjá Säämi máttááttâskuávdáást. Suu loppâpargo lâi *Vaikein niistä on rakkaus* -dokument, mii kieđâvuš huumor peht kandâskippáár uuccâm. Ulmuuh pessii keččâđ fiilmâ meiddei Hollywoodist já Vancouver filmâfestivaalist.

Sun varrij Helsigân pargo tiet. Sun raahtij oovtâst Anne Kirste Aikioin *Märät säpikkäät* -huumorohjelm, mii siskeeld skeecijd, sahhiittâlmijd já pegâlmâs syemmilijd lavluid sämikielâlij sanijguin. Elleekuuvij rähtim lasseen iivij 2009–2011 sun poorgâi Algâaalmugij elleekovekuávdáá Skábma jođetteijen, já sun lii toimâm dokumentfiilmâ maisterohjelmist Aalto ollâopâttuvvâst ive 2015 rääjist. Sun aasâi Helsigist ohtsis love ihheed, mon maŋa sun varrij maasâd tavas, tastko sun aibâšij päikkisaajees.

West stivrij *Eatnameamet – Min jaskes dáistaleapmi* -dokumentelleekove, mii muštâl Suomâ politiikist sämmilij kuáttá já tast, maht sämmiliih taistâleh jieijâs kulttuur oovdân. Dokument vuoitij Kirho Mediasiättus palhâšume já keččei palhâšume Tampere elleekovefestivaalist. Ive 2022 West uážui elleekooveest meid tiäđulevâttem staatâpalhâšume.

Suvi West stivrij *Máhccan – Kotiinpaluu* -elleekove, mii muštâl repatriaatiost, adai maht museotiiŋgah macâttuvvojeh algâaalgâláid omâsteijeid. Toin naalijn pááikán máccá meid uási saje historjá já aalmug kulttuur. Elleekove čuávu tom, maht sämmiliih museotiiŋgah mäccih Sáámán. Elleekove lâi maaŋgâin almugijkoskâsijn filmâfestivaalijn, já uážui pyeremuu dokumentelleekove Jussi-palhâšume sehe meid Nordisk film -palhâšume Jussi-gaala ohtâvuođâst.

## Filmografia
Taat lii Suvi West filmografia:
*2012 &ndash; *Märät säpikkäät / Njuoska bittut* tv-ráiđu
*2016 &ndash; *Sparroabbán*
*2018 &ndash; *Juuret on* uánihisfilmâ
*2019 &ndash; *The Killing of Čáhcerávga* uánihisfilmâ
*2021 &ndash; *[[Eatnameamet - Min jaskes dáistaleapmi]]*
*2023 &ndash; *[[Máhccan]]*

## Käldeeh
Särkisalo

**Särkisalo** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tot lohtui Salo kaavpugân ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Särkisalost assii 742 olmožid, já ton vijđodâh lâi 152,32&nbsp;km², mast 70,60&nbsp;km² lâi čääci. Särkisalo naaburkieldah lijjii Perniö, Kemiö, Västanfjärd já Tammisaari.

## Kieldâlahtem
[thumb|left|Salo kieldâlahtemeh ivveest [1932 ihán 2009.]]

Halikko, Kiikala, Kisko, Kuusjoki, Muurla, Perniö, Pertteli, Suomusjärvi já Särkisalo váldustiivrah meridii kieldâlahtemist Saloin kesimáánu 11. peeivi ive&nbsp;2007, já kieldah lahtojii Salon uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.  

Kieldâlahtem maŋa šoodâi paijeel 50&nbsp;000 ässee kaavpug, mon nommâ lii Salo. Ton vaakunin šoodâi Halikko kieldâ vaakun.

## Siijdah
Aisböle, Bastböle, Falkki (Falkberg), Finnari (Finnarv), Förby, Hakkala, Heikberg, Hästö, Kaukassalo (Kolsjö), Kiviniemi (Stennäs), Kota, Kraila (Gråböle), Montola (Mondola), Muuri (Murom), Niksaari (Niksor), Norrby, Pensalo, Pettu, Seppälänmäki (Smedsby), Siksalo (Siksala), Suutarkylä, Särkisalo markkân (Finby kyrkoby), Söderby, Taamarla (Domarby), Tessvärr já Verkkoranta (Varkna).

## Kovegalleria

Särkisalon kunnantoimisto.jpg|
Särkisalo school.jpg|


## Käldeeh
Muro Lucano

**Muro Lucano** lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Muro Lucanost ääsih 5&nbsp;036 olmožid. Ton vijđodâh lii 126,18&nbsp;km² já alodâh 600&nbsp;m. Muro Lucano naaburkieldah láá Balvano, Bella, Castelgrande, Colliano, Laviano, Ricigliano, San Fele já San Gregorio Magno.

## Historjá
Muro Lucanost šoodâi kaavpug ive&nbsp;2012.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Capodigiano, Casale San Giuliano, Le Marze, Pontegiacoia já Raitiello.

## Fáádást eres soojijn

* Muro Lucano kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Castello di Muro Lucano con nucleo abitativo.jpg
Tiätuvuárkká:Monumento ai caduti della Grande Guerra 1915- 1918. Muro Lucano.jpg
Tiätuvuárkká:Ponte Pianello - Muro Lucano PZ.jpg
Tiätuvuárkká:Concattedrale di San Nicola e Camera.jpg
Tiätuvuárkká:Muro Lucano 11.jpg
Tiätuvuárkká:Palazzo del Seminario.jpg
Tiätuvuárkká:Alba a Muro Lucano.jpg


## Käldeeh
Suomâ stuorrâfurstâkodde

thumb|Suomâ stuorrâfurstâkode vaakun
**Suomâ stuorrâfurstâkodde** lâi Ruošâ kiäisárkode autonomisâš uási tááláá Suomâ staatâ kuávlust iivij 1809–1917.

Suomâ stuorrâfurstâkode tuávádâh šoodâi jo 1500-lovvoost, tastko Suomâ stuorrâfuurstâ árvunommâ kuulâi Ruotâ kunâgâs titteláid ive 1577 rääjist. Stuorrâfurstâkodde uážui kuittâg haaldâtlii já staatâlii merhâšume eskin tast maŋa, ko Ruoššâ väldidij eennâm Suomâ suáđist iivij 1808–1809. Stuorrâfurstâkodde šoodâi ive 1809 Porvoo staatâpeeivijn. Stuorrâfurstâkode ollâárvusumos haldâšeijee, Suomâ stuorrâfurstâ, lâi Ruošâ kiäisár, já haldâšeijeesuuhhân lâi Romanov-suuhâ. Suomâst kiäisár ovdâsteijen tooimâi kenraalkuvernöör, kii lâi stuorrâfurstâkode suátivievâ hovdâ. Stuorrâfurstâkode seenaat vuáđudui ive 1816.

Stuorrâfurstâkode historjá juáhás kuulmâ muudon. Vistig lâi iivij 1809–1855 hiđes ekonomâlii ovdánem paje. Nube muddoost iivij 1856–1889 ráhtulâšvuotâ já ekonomia nanosmii, politiik já kulttuur ovdánii já jiešhaldâšem vijđánij. Kuálmádin lijjii iivij 1889–1916 Ruošâ assimilaatiopolitiik pajeh.

Suomâ stuorrâfurstâkodde lopâttui, ko Suomâ šoodâi jiečânâssân ive 1917.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ruošâ kiäisárkodde

thumb|Ruošâ kiäisárkode vaakun
**Ruošâ kiäisárkodde** (, *Rossijskaja Imperija*) lâi Euroop nuorttâoosijn Beringmeerân ulâttâm kiäisárkodde iivij 1721–1917. Tot šoodâi Piättâr Stuárrá ääigi, ko Ruoššâ vijđánij Baltiast Kuálhismeerân, já lopâttui ive 1917 kuovâmáánu vääldikoomeetmist, kuás kiäisár Nikolai II kaartâi luoppâđ vääldist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Porvoo staatâpeeivih

thumb|Emanuel Thelning ''Porvoon valtiopäivien avajaiset 1809''
**Porvoo staatâpeeivih** tâi **eennâmpeeivih** lijjii Porvoost njuhčâmáánust 1809 kiäisár Aleksander I miärádâsâst uárnejum Suomâ siäđui ovdâsteijei čuákkim.

Staatâpeeivijn siäđuh vuornuu oskolâšvuođâ kiäisárin. Suomâ siäiludij Ruotâ vääldi áigásijd laavâid, oskolduv já sierânâsvuoigâdvuođâid. Suomâ uážui jieijâs sierânâshaldâttuv já šoodâi Ruošâ autonomisâžžân stuorrâfurstâkodden, mon stuorrâfurstâ lâi Ruošâ kiäisár.

Čuávuvááh staatâpeeivih uárnejuvvojii eskin ive 1863, kuás kiäisár Aleksander II kočoi siäđuid Helsig staatâpeivijd.

## Käldeeh
Suomâ suáti

thumb|Helene Schjerfbeck ''Haavoittunut soturi hangella''
**Suomâ suáti** lâi Ruošâ já Ruotâ koskâsâš suáti iivij 1808–1809. Suáđi suijân lâi Ruošâ já Ranska koskâsâš Tilsit sopâmuš, mon mield Ruoššâ poođij väldidiđ Suomâ. Suáđi čuávumuššân Ruotâ nuorttâuásih ađai Suomâ kuávluh šoddii Ruošâ kiäisárkode jiešhaaldâtlâš uássin, mon nommâ lâi Suomâ stuorrâfurstâkodde.

Suáđi ääigi jammii suulân 10 000 ryeššilâš suáldáttid já suulân 7 000 ruátálâš suáldáttid, kiäin suulân peeli lijjii vuálgus Suomâst.

## Komendeijeeh
* Georg Carl von Döbeln
* Carl Johan Adlercreutz
* Carl Olof Cronstedt
* Johan Adam Cronstedt
* Joachim Zachris Duncker
* Johan Reinhold von Törne
* Carl von Otter
* Carl Nathanael af Klercker
* Wilhelm Mauritz Klingspor
* Johan August Sandels
* Gustaf Adolf Montgomery
* Gustaf Wachtmeister
* Karl Gustav Baggovut
* Pjotr Bagration
* Mihail Petrovitš Dolgorukov
* Michael Andreas Barclay de Tolly
* Friedrich Wilhelm von Buxhoevden
* Jacob Petrovitš Kulnev
* Nikolai Mihailovitš Kamenski
* Gustaf Wilhelm Ladau

## Käldeeh
Lagonegro

**Lagonegro** lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Lagonegrost ääsih 5&nbsp;036 olmožid. Ton vijđodâh lii 113,07&nbsp;km² já alodâh 666&nbsp;m. Lagonegro naaburkieldah láá Casalbuono, Casaletto Spartano, Lauria, Moliterno, Montesano sulla Marcellana, Nemoli, Rivello já Tortorella.

## Historjá
Lagonegrost šoodâi kaavpug ive&nbsp;1953.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Casale Serino, Cervaro, Farno, Fecìla, Fortino, Malpignata, Pennarone já Strette.

## Fáádást eres soojijn

* Lagonegro kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Foto Aerea Lagonegro centro .jpg
Concattedrale Lagonegro .jpg
Chiesa di S.Anna Lagonegro .jpg
Rotonda Monumentate città di Lagonegro .jpg
Palazzo Corrado.jpg
Lagonegro (PZ) - Palazzo di Città.jpg
Cappella del “Seggio”.jpg


## Käldeeh
Maratea

**Maratea** lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Marateast ääsih 4&nbsp;867 olmožid. Ton vijđodâh lii 67,84&nbsp;km² já alodâh 300&nbsp;m. Maratea naaburkieldah láá Rivello, Sapri, Tortora já Trecchina.

Maratea lii Basilicata kuávlu áinoo kieldâ Tyrrhenameerâ riddoost.

## Historjá
Marateast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1990.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Acquafredda, Brefaro, Castrocucco, Cersuta, Fiumicello-Santavenere, Marina, Massa, Porto já Santa Caterina.

## Fáádást eres soojijn

* Maratea kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Marateacosta01.jpg
Sanit Blaise Basilica.jpg
MarateaChiesaMadre.JPG
ObeliscoAddolorata.jpg
MarateaPalazzoDeLieto.JPG
Torre dei Crivi.JPG
OspedaleMaratea.jpg


## Käldeeh
Marsico Nuovo

**Marsico Nuovo** lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Lagonegrost ääsih 3&nbsp;953 olmožid. Ton vijđodâh lii 100,97&nbsp;km² já alodâh 865&nbsp;m. Marsico Nuovo naaburkieldah láá Abriola, Brienza, Calvello, Marsicovetere, Padula, Paterno, Sala Consilina já Sasso di Castalda.

## Historjá
Marsico Nuovost šoodâi kaavpug ive&nbsp;2021.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Pergola, San Vito, Zaccaniello, Masseria Sassano, Niglio, Polenta, Vallone Melaggine, Tempa Cappitelli , Decolla, Occhio, Carrara, Circine, Fontanelle, Campo di Lupo, Orto del Conte, San Felice, Mandarese, Tempa Carnevale, Foresta dei Morti, Galaino, Scarpano, Sant'Elia, Camporeale, Scruppo, Calabritto, Cognone, Mastro Vitilli, Santa Maria, Santino, Capo d'Acqua, San Giovanni, Cappuccini, Cerbaia, Fontane Capano, Acqua Solfata já Pagliarone.

## Fáádást eres soojijn

* Marsico Nuovo kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Cattedrale di Marsico Nuovo.png
Tiätuvuárkká:Abside della Cattedrale di Marsico Nuovo.png
Tiätuvuárkká:San Michele Marsico Nuovo.jpg
Tiätuvuárkká:San gianuario sagrato.png
Tiätuvuárkká:Palazzo Manzoni Marsico.jpg
Tiätuvuárkká:Palazzo Pignatelli sede Comune di Marsico Nuovo.jpg
Tiätuvuárkká:Volo dell'Angelo della Madonna del Carmine, tradizione di Marsico Nuovo. Basilicata.jpg


## Käldeeh
Pauliina Feodoroff

**Pauliina Feodoroff** (š. 1977, Aanaar) lii nuorttâlâš elleekove- já teatterstivrejeijee, kietâčällee já luándusuojâleijee. Sun meid tooimâi Sämirääđi saavâjođetteijen iivij 2007&ndash;2008.

## Eellim
18-ihásâžžân Feodoroff uusâi Teatterollâškoovlâ stivrim já dramaturgia instituutân luuhâđ stivrejeijen já ive 2002 sun valmâštui tobbeen. 

Valmâštum maŋa Feodoroff čaalij já stivrij maaŋgâid dokumentelleekuuvijd. Ive 2007 sun finnij *[[Kritiikin Kannukset]]*&nbsp;-palhâšume suu čäällim já stivrim kuhes elleekooveest *[[Non Profit]]*. Elleekove vuosâeehid lâi Skammâkoveh-elleekovefestivaalist Anarist uđđâivemáánu 28. peeivi 2007. *Non Profit* elleekove budjet lâi paijeel 20&nbsp;000 eurod, mii lâi joba Suomâst-uv mittokaavast epitáválâš ucce. Pyevtittemproosees piištij love ihheed.

Iivij 2009–2013 Feodoroff oovtâst Milja Sarkolain tooimâi Teatteri Takomo taiđâlâžžân hovdân.

## Käldeeh
Sämirääđi saavâjođetteijee

Ovdil ive 1980 Tromssaast tollum sämmilij 11. tave-eennâmlâš konferens jyehi staatâst lâi jieijâs juávus já jyehi juáhusist jieijâs saavâjođetteijee, mut ton rääjist puoh juáhusijn lii lamaš ohtâsâš saavâjođetteijee, kii väljejuvvoo ain ihán häävild.
 
## Sämirääđi ohtâsiih saavâjođetteijeeh ive 1980 rääjist

## Käldeeh
Avigliano

**Avigliano** lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Aviglianost ääsih 10&nbsp;707 olmožid. Ton vijđodâh lii 85,48&nbsp;km² já alodâh 867&nbsp;m. Avigliano naaburkieldah láá Atella, Bella, Filiano, Forenza, Pietragalla, Potenza já Ruoti.

## Historjá
Aviglianost šoodâi kaavpug ive&nbsp;1991.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Badia, Bancone di Sopra, Bancone di Sotto, Bruciate di Sopra, Bruciate di Sotto, Bufolaria (teikâ Bufalaria), Canarra, Canestrelle, Carpinelli, Cascia, Castel Lagopesole, Cerza Montanara, Chicone, Ciccolecchia, Contrada Cefalo, Frusci, Gallicchio, Gianturco di Sant'Angelo, Giardiniera Inferiore, Giardiniera Superiore, Lacciola, Lazzi e Spilli, Limitone, Masi, Masseria Bozzelli, Masseria Nardella, Mezzomiero, Miracolo, Moccaro, Montemarcone Alto, Montemarcone Basso, Pantani, Paoladoce, Patacca, Piano del Conte, Piano del Lago, Possidente, Riseca Don Ciccio, Salinas, Sant'Angelo, Sarachelle, Sarnelli, Sassano, Serra Ventaruli, Stagliuozzo já Torretta.

## Fáádást eres soojijn

* Avigliano kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Avigliano at sunset.jpg
Tiätuvuárkká:Arco della piazza ad Avigliano.jpg
Tiätuvuárkká:Avigliano (PZ) - basilica pontificia di Santa Maria del Carmine - facciata.jpg
Tiätuvuárkká:Aviglianopz0008.JPG
Tiätuvuárkká:Aviglianopz0044.jpg
Tiätuvuárkká:Aviglianopz0043.JPG
Tiätuvuárkká:Aviglianopz0013.JPG


## Käldeeh
Queen

**Queen** lii ive 1970 vuáđudum eŋlandlâš rockjuávkku. Juávhu klassiklâš čuojâtteijeeh lijjii Freddie Mercury (laavlâ, piano, kuoskâttâhčuojânâsah), Brian May (kiitaar), Roger Taylor (ruumbuh) já John Deacon (bassokiitaar). Mercury jaamij skammâmáánust 1991 AIDS:ân, mon maŋa juávhu toimâ kiäppánij. Maŋeláá meid Deacon jooskâi čuojâtmist juávhust. 2000-lovvoost juávhust láá lamaš turneeh Paul Rodgersáin já Adam Lambertáin. 

Queen lii kočodum stadionrock, glam rock já progressiivisâš rock oovdâstjotten. Queen vaikuttij ennuv meid lussâdub rock já heavy metal ovdánmân. Juávkku lii almostittâm 16 studioalbum, já tot lii vuábdám aalmugijkoskâsávt 300 miljovn pittád.

Queen tobdosumoseh pitáh láá ovdâmerkkân ”Bohemian Rhapsody”, ”Somebody to Love”, ”We Will Rock You”, ”We Are the Champions”, ”Don’t Stop Me Now”, ”Another One Bites the Dust”, ”Radio Ga Ga”, ”I Want to Break Free”, ”I Want It All” já ”The Show Must Go On”.

## Historjá
Ive 2024 Queen vuobdij puoh pitáidis skiärrufinnodâh Sony Musicân. Pitái lasseen Sony oostij meiddei jieškote-uvlágánijd vuoigâdvuođâid. Hadde lâi ohtsis miljard pudded ađai suulân 1,2 miljard eurod. Sony oomâst tääl muusikjuávhu Queen noomâ já brändi. Sony puáhtá ovdâmerkkân kevttiđ Queen muusik máinusijn. Sony uástim vuoigâdvuođáid iä kuulâ live-konserteh, tastko muusikjuávhu kitarist Brian May já rumbal Roger Taylor konsertistev vala Queen noomáin.

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 1973 – *[[Queen (Queen album)|Queen]]*
* 1974 – *[[Queen II]]*
* 1974 – *[[Sheer Heart Attack]]*
* 1975 – *[[A Night at the Opera]]*
* 1976 – *[[The Day at the Races]]*
* 1977 – *[[News of the World]]*
* 1978 – *[[Jazz (Queen album)|Jazz]]*
* 1980 – *[[The Game (Queen album)|The Game]]*
* 1980 – *[[Flash Gordon]]*
* 1982 – *[[Hot Space]]*
* 1984 – *[[The Works]]*
* 1986 – *[[A Kind of Magic]]*
* 1989 – *[[The Miracle]]*
* 1991 – *[[Innuendo]]*
* 1995 – *[[Made in Heaven]]*
* 2008 – *[[The Cosmos Rocks]]* (Queen + Paul Rodgers)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Acerenza

**Acerenza** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Acerenzast ääsih 2 201 olmožid. Ton vijđodâh lii 77,64 km², já alodâh 833 m. Acerenza naaburkieldah láá Cancellara, Forenza, Genzano di Lucania, Oppido Lucano, Palazzo San Gervasio já Pietragalla.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Acerenza kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Acerenza cattedrale 03.JPG
Tiätuvuárkká:Acerenza cattedrale 06.JPG
Tiätuvuárkká:Antica strada di Acerenza.JPG


## Käldeeh
Rionero in Vulture

**Rionero in Vulture** lii kaavpug Italiast, Basilicata kuávlust. Rionero in Vulturest ääsih 12&nbsp;664 olmožid. Ton vijđodâh lii 53,52&nbsp;km² já alodâh 656&nbsp;m. Rionero in Vulture naaburkieldah láá Aquilonia, Atella, Barile, Calitri, Melfi, Rapolla já Ripacandida.

## Historjá
Rionero in Vulturest šoodâi kaavpug ive&nbsp;1971.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Monticchio Bagni já Monticchio Sgarroni.

## Fáádást eres soojijn

* Rionero in Vulture kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Chiesa Madre Rionero in Vulture.jpg
Tiätuvuárkká:Palazzo Fortunato.jpg
Tiätuvuárkká:Rionero in Vulture (Villa Romana).jpg
Tiätuvuárkká:IRCCS - CROB Rionero.jpg
Tiätuvuárkká:Orologio della Costa.jpg
Tiätuvuárkká:Piazza Giustino Fortunato.jpg
Tiätuvuárkká:Rionero in Vulture03.jpg


## Käldeeh
Albano di Lucania

**Albano di Lucania** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Albano di Lucaniast ääsih 1 357 olmožid. Ton vijđodâh lii 55,87 km², já alodâh 899 m. Albano di Lucania naaburkieldah láá Brindisi Montagna, Calciano, Campomaggiore, Castelmezzano, Pietrapertosa, San Chirico Nuovo, Tolve, Tricarico, Trivigno já Vaglio Basilicata.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Albano di Lucania kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Chiesa dell'Annunziata esterno.jpg
Chiesa Madre dell'Assunta.jpg
Panorama innevato di Albano con le Dolomiti Lucane sullo sfondo.jpg
Santuario della Madonna delle Grazie in Albano di Lucania (PZ).jpg


## Käldeeh
Anzi

**Anzi** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Anzist ääsih 1 574 olmožid. Ton vijđodâh lii 77,10 km², já alodâh 1 008 m. Anzi naaburkieldah láá Abriola, Brindisi Montagna, Calvello, Castelmezzano, Laurenzana, Pignola, Potenza já Trivigno.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Anzi kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Aprile 08 2017 Anzi (77).jpg
Tiätuvuárkká:Anzi - Sant'Antonio al Convento.jpg


## Käldeeh
Muorâkuáráttâh

**Muorâkuáráttâh** (*Picoides tridactylus*) lii čaašnij hiäimun kullee lodde. 

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Muorâkuáráttâh lii 21,5–24 cm kukkosâš čäšni, mii tiäddá 60–85 g. Orráás já nuorâ lode uáivičokke lii fiskâd, mudoi lodde lii čapis- já vielgiskirjáá. Nubenáál ko eres čaašnijn, muorâkuáráttuvvâst láá tuše kulmâ jyelgisuormâ. Muorâkuáráttuv jienâ lii joskis "kjik". Kiihâmääigi tot rummut muorâ.

## Lavdâm já eellimpiirâs
Muorâkuáráttâh lii Euroop, Aasia já Tave-Amerik kuácceevuovdij lodde. Suomâst tot iälá ubâ enâmist, mut lii härvinub puoh tavemus oosijn. Muorâkuáráttâh lii puáris vuovdij lodde já tondiet ton nääli lii kiäppánâm Maadâ-Suomâst, kost stuárráámus uási vuovdijn láá nuorah meccituálu tiet. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 20 000–30 000 paarrâd. Muorâkuáráttâh lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld uánihis maađhijd čohčuv.


(Eurasian) Three-toed Woodpecker Picoides tridactylus distribution in Eurasia map.png|
(Eurasian) Three-toed Woodpecker Picoides tridactylus distribution in Europe map.png|

thumb|left|Muorâkuáráttuv mane
## Lasanem

Muorâkuáráttâh mannee vyesimáánust 3–6 mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 11 peivid. Uđâgááh kirdeleh 22–25 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd
Muorâkuáráttâh porá tiivrijd já toi kiivsâid, maid tot ocá puuhijn.

## Käldeeh
Paaccâhčäšni

**Paaccâhčäšni** (*Dendrocopos major*) lii čaašnij hiäimun kullee lodde. Tot lii Suomâ almosumos čäšnišlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Paaccâhčäšni lii čapisvielgis, 23–26 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 70–105 g. Ton pottâš vyelipeeli lii ruopsâd, mudoi čuávjipeeli lii kuovgâd. Orráás niske já nuorâ lode uáivičokke láá ruopsâdeh, niŋálâs uáivi lii ollásávt čappâd. Paaccâhčääšni jienâ lii jienniis "kjik" já tot meid rummut muorâid.
thumb|left|Paaccâhčääšni lavdâm
## Lavdâm já eellimpiirâs
Paaccâhčäšni iälá Euroopist, Aasiast já Tave-Afrikist. Suomâst tot iälá puohlágán vuovdijn, mut mákkoo pyeremusávt čuovâdis vuovdijn. Eresnáál ko iänááš čääšnih, paaccâhčäšni ij veltihánnáá taarbâš puuhijd já piergee tondiet meid nuorâ vuovdijn. Paaccâhčäšni kiävttá tälviv kuácceemuorâi paaccâhij siemânijd ravâdâssân, ige tondiet iälá ordârääji paajaabeln. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 300 000–700 000 paarrâd. Paaccâhčäšni lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld čohčâkeesi já čohčuv.

## Lasanem
Paaccâhčäšni mannee vyesimáánust 4–7 manneed. Niŋálâs já ores läälih moonijd 10–12 peivid. Uđâgááh kirdeleh 20–25 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd
Paaccâhčäšni porá tiivrijd já motomin luudij moonijd tâi uđâgáid. Tälviv tot porá paaccâhij siemânijd já iälá meid loddeluovdijn.

## Kovegalleria

Dendrocopos major -London, England -female feeding chick-8.jpg
Dendrocopos major MHNT 232.jpg


## Käldeeh
Čääšnih

thumb|Paaccâhčäšni
**Čääšnih** (*Picidae*) láá čäšniluudij laahkon kullee loddehiäimu. Čääšnih eelih masa ubâ Enâmist, eereeb Madagaskarist já Kuálhismeerâ nuorttâoosijn. Ohtsis 210 šlaaijâd kuleh taan hiäimun.

## Suomâ čäšnišlaajah

Suomâst eelih tâi pessejeh čiččâm čäšnišlaaijâd:

* Kierâš (*Dryocopus martius*)
* Kievâpottâsikkoo (*Jynx torquilla*)
* Muorâkuáráttâh (*Picoides tridactylus*)
* Paaccâhčäšni (*Dendrocopos major*)
* Ränisuáivčäšni (*Picus canus*)
* Uccâčäšni (*Dendrocopos minor*)
* Vielgisselgčäšni (*Dendrocopos leucotos*)

## Käldeeh
Uccâčäšni

**Uccâčäšni** (*Dendrocopos minor*) lii čaašnij hiäimun kullee lodde. Tot lii Suomâ ucemus čäšni.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Uccâčäšni lii uceslágán, varbusii matsâš čäšni. Tot lii 14–16,5 cm kukke já tiäddá 20–28 g. Ton selgipeeli lii čapis- já vielgiskirjáá já čuávji lii kuovgâd. Orásist lii ruopsis uáivičokke. Uccâčääšni koččomjienâ lii uánihis "git". Tot meid rummut muorâid.
thumb|left|Uccâčääšni lavdâm
## Lavdâm já eellimpiirâs
Uccâčäšni lii Euroop já Aasia lostâvuovdij lodde. Suomâst tot iälá iänáážin eennâm maadâ- já koskâoosijn, mut tot kávnoo pááihui meid Säämist. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 4 000–7 000 paarrâd. Uccâčäšni lii päikkilodde, mut motomin tot vaajâld čohčâ-roovvâdmáánust.

## Lasanem
Uccâčäšni piervâld táválávt pookán. Niŋálâs mannee vyesimáánust 4–8 manneed. Niŋálâs já ores läälih moonijd 13–14 peivid. Uđâgááh kirdeleh 19–21 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd
Uccâčäšni porá tiivrijd já toi kiivsâid, maid tot ocá puuhijn.

## Kovegalleria

DendrocoposMinorNaturalHabitat.jpg
Dendrocopos minor hortorum MHNT ZOO 2010 11 162 HdB Bois de Boulogne.jpg


## Käldeeh
Čäšnilodeh

**Čäšnilodeh** (*Piciformes*) láá luudij lahko. Kuttâ hiäimu já suullân 450 šlaaijâd kuleh taan laahkon. Čäšnilodeh eelih masa ubâ Enâmist, eereeb Australiast.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kierâš (lodde)

**Kierâš** (*Dryocopus martius*) lii čaašnij hiäimun kullee lodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Kierâš lii vuorâččâs matsâš stuorrâ čäšni. Tot lii 40–46 cm kukke já tiäddá 285–385 g. Orráás uáivičokke já niŋálâs niske láá ruopsâdeh, jyelgih láá ránáseh já mudoi kierâš lii ollásávt čappâd. Ton kirdemjienâ lii jienniis "kry kry kry kry" tâi kuhes "kliii". Tot meid rummut muorâid.
thumb|left|Kierrâš lavdâm
## Lavdâm já eellimpiirâs
Kierâš iälá Euroop já Aasia vuovdijn. Kierâš mákkoo pyeremusávt peeci- já siähálâsvuovdijn. Suomâst tot kávnoo masa ubâ enâmist, eereeb puoh tavemus oosijn. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 30 000–50 000 paarrâd.

## Lasanem
Kierâš piervâld stuorrâ muorân, táválávt supán tâi piäcán. Niŋálâs mannee cuáŋuimáánust 3–6 mane. Niŋálâs já ores läälih moonijd 12–14 peivid. Uđâgááh kirdeleh 24–28 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd
Kierâš porá čielgitävtittes elleid. Mielâsumos ravâdâssân láá hiävuškuuđhah, maid tot ocá čuoldâin já meid ellee muorâin.

## Kovegalleria

Желна (Чёрный дятел, Dryocopus martius, fem).jpg
Black Woodpecker taking an ant bath - HungaryCS4E4536 (15788008504).jpg
Dryocopus martius MWNH 2211.JPG


## Käldeeh
Atella

**Atella** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Atellast ääsih 3 716 olmožid. Ton vijđodâh lii 88,48 km², já alodâh 512 m. Atella naaburkieldah láá Avigliano, Bella, Calitri, Filiano, Rionero in Vulture, Ripacandida, Ruvo del Monte já San Fele.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Monticchio Laghi, Montesirico, Sant'Andrea já Sant'Ilario.

## Fáádást eres soojijn

* Atella kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Settembre 21 2019 Atella (11).jpg
Tiätuvuárkká:Duomo S.Maria ad Nives Atella.jpg
Tiätuvuárkká:Atella cemetery 3.jpg


## Käldeeh
Freddie Mercury

**Freddie Mercury** (šoddâmnommâ **Farrokh Bulsara**, gužaratkielân ફ્રારુક બુલ્સારા‌) () lâi eŋlandlii rock-juávhu Queen lávloo, laavlârähtee já pianist.

Mercury šoodâi Sansibar suollust Nuorttâ-Afrikist parsiperrui. Sun algâttij lávlookarrieeris Eŋlandist ive 1969. Mercury tooimâi Queen solistin já pianistin iivij 1970–1991 jämimis räi. Sun almostitij 1980-lovvoost meid kyehti sooloalbum já muáddi single.

Mercury kulostui pyere lávdástâllâmstijlâstis já fiijnâ jienâstis, já sun lii maŋgii kočodum ohtân rock stuárráámuin lávloin. Meid suu pianočuojâttemtááiđuh láá oonnum áárvust.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Balvano

**Balvano** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Balvanost ääsih 1 754 olmožid. Ton vijđodâh lii 42,15 km², já alodâh 425 m. Balvano naaburkieldah láá Baragiano, Bella, Muro Lucano, Picerno, Ricigliano, Romagnano al Monte já Vietri di Potenza.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Balvano kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Balvano-Masini.jpg


## Käldeeh
Armento

**Armento** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Anzist ääsih 575 olmožid. Ton vijđodâh lii 58,98 km², já alodâh 710 m. Armento naaburkieldah láá Corleto Perticara, Gallicchio, Guardia Perticara, Montemurro, San Chirico Raparo já San Martino d'Agri.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Armento kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Corso Vittorio Emanuele, Armento.jpg
Tiätuvuárkká:Entrata antico palazzo terenzio.jpg
Tiätuvuárkká:Il Casale innevato visto dalla fiumarella.jpg
Tiätuvuárkká:Il Casale Vista Frontale.jpg
Tiätuvuárkká:La Meridiana.jpg
Tiätuvuárkká:Piccolo scorcio in pietra del centro storico.jpg
Tiätuvuárkká:Parco visto dal basso.jpg


## Käldeeh
Aalmugijkoskâsâš transulmui muštopeivi

thumb|San Francisco kaavpugtáálu ive 2017 aalmugijkoskâsii transulmui muštopeeivi
**Aalmugijkoskâsâš transulmui muštopeivi** lii aalmugijkoskâsâš muštopeivi, mii lii viettum jyehi ive skammâmáánu 20. ive 1999 rääjist. Muštopeeivi muštâččuvvojeh tagareh transulmuuh, kiäh surmâšuvvii tondiet ko sij kullii suhâpeliucceeblovvoid. Ton lasseen muštopeivi viggá kiddiđ huámmášume transfobian já lasettiđ tiäđulâšvuođâ tast. Maaŋgâ saajeest uárnejuvvojeh muštotilálâšvuođah, moi uásálisteeh cokkiitteh kinttâlijd transfobia uuhrij mušton, já ovdebáá ive muštotilálâšvuođâ maŋa sormedum transulmui noomah távjá lohhojeh jiänusân.

## Suomâst
Suomâst muštopeivi viättoo aainâs-uv Helsigist, Lahtist, Mikkelist já Tuurkust. Helsigist peeivi muštotilálâšvuotâ lii uási ive 1993 rääjist uárnejum olmoošvuoigâdvuotâ- já kulttuurtábáhtusâst TransHelsinkist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Let’s Dance

**Let’s Dance** lii eŋlandlâš musikkár David Bowie 15. studioalbum já kávpálávt enâmustáá miänástum album. Albumist vuobdii ive 2005 räi paijeel 10 miljovn pittád. Tot pajanij listo njunošân ovdâmerkkân Britanniast, Taažâst, Ruotâst sehe Suomâst, kost tot lâi listo keejist joba 16 okkod. Album lii kritisistum ton kávpálâšvuođâ tiet.

Meid albumist valdum singleh miänástuvvii pyereest. Nommâpittá lâi Britanniast listokeejist já pitáh "Modern Love" sehe "China Girl" listo nubben.

## Pitáh

Puoh pittáid lii nuotâstâm já sannim David Bowie, jis ij mainâstuu eresnáál.

## Čuojâtteijeeh

* David Bowie – laavlâ
* Carmine Rojas – basso
* Omar Hakim – ruumbuh
* Tony Thompson – ruumbuh
* Nile Rodgers – kiitaar
* Steve Ray Vaughan – soolokiitaar
* Rob Sabino – kuoskâttâsčuojânâsah
* Mac Gollehon – trumpeteh
* Robert Arron – teenoorsaksofon, huilo
* Stan Arrison – teenoorsaksofon
* Steve Elson – baritonsaksofon, huilo
* Sammy Figueroa – časkemčuojânâsah
* Frank Simms – tuáváášlaavlâ
* George Simms – tuáváášlaavlâ
* David Spinner – tuáváášlaavlâ
* Bernard Edwards – basso pittáást "Without You"

## Käldeeh
Tavemeerâ

**Tavemeerâ** lii Atlant väldimeerâ cuávis revnimeerâ, mii lii Brittilâš suollui já Euroop nannaam taveviestâroosij kooskâst. Tavemeerâ riddostaatah láá Ovtâstum kunâgâskodde viestârpeln, Taažâ tavenuorttân, Ruotâ já Tanska nuorttân, Saksa já Vuáládâhenâmeh maadânuorttân sehe Belgia já Ranska mäddin. Riddostaatah hárjutteh kuávlust vijđes ekonomâlii tooimâ, tego kuálástem já kyelišoddâdem, eennâmkaasu já eennâmoljo puuhâm sehe mađhâšem.

## Eennâmtieđâ
Tavemeerâ áldá kukkodâh tavveen máádás lii 960 kilomeetterid já kobdodâh viestârist nuortâs 580 kilomeetterid. Meerâ vijđodâh lii suullân 575 000 neljihâškilomeetterid já oles saijaasvuotâ 54 000 kuđâhâškilomeetterid. Čääsi koskâkieŋŋâlvuotâ lii tuše 94 meetterid, ko ovdâmerkkân Koskâmeerâ kieŋŋâlvuotâ lii koskâmiärálávt 1,5 kilomeetter. Kieŋâlumos saje lii 700 meetterid Taažâ häävdist, mii lii jieŋâlâs Taažâ riddokuávlust. Tavemeerâ lii liähmustielâsist. Atlant merâvirdeh vaigutteh ennuv ton šoŋŋâdâhân.

## Käldeeh
Bella

**Bella** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Bellast ääsih 4 764 olmožid. Ton vijđodâh lii 99,71 km², já alodâh 662 m. Bella naaburkieldah láá Atella, Avigliano, Balvano, Baragiano, Muro Lucano, Ruoti já San Fele.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Scalo Bella-Muro, Re Pupillo, San Cataldo já Sant'Antonio Casalini.

### Eres aassum sajeh
Bagni di San Cataldo, Braida, Carlotta, Case sparse, Castelluccio, Martiniglio, Pietra Scritta, Poggiolungo, San Cataldo Zippariello, Sant'Antonio Casalini Vecchio, Terre Nuove já Valle della Pietra.

## Fáádást eres soojijn

* Bella kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Tiätuvuárkká:Il castello Aragonese di Bella.jpg
Tiätuvuárkká:Fontana di Monacella.jpg
Tiätuvuárkká:PORTALE CASTELLO.jpg


## Käldeeh
Blackstar

**Blackstar** (teikkâ tuše **★**) lii eŋlandlâš musikkár David Bowie 25. já majemuš studioalbum. Tom almostittii Bowie 69-šoddâmpeeivi uđđâivemáánu 8. peeivi 2016 kyehti peeivi ovdil suu jäämmim. 

## Pitáh

Puoh pittáid lii čáállám David Bowie, jis ij mainâstuu eresnáál.

## Čuojâtteijeeh

* David Bowie – laavlâ, kiitaar, njälmiharppâ
* Donny McCaslin – teenoorsaksofon, huilo
* Jason Linder – piano, eres kuoskâttâsčuojânâsah
* Tim Lefebvre – basso
* Mark Guiliana – ruumbuh, perkussioh
* Ben Monder – kiitaar
* Tony Visconti – tävgičuojânâsah pittáást "Blackstar"
* James Murphy – perkussioh pittáin "Sue (Or in a Season of Crime)" já "Girl Loves Me"
* Eric Tonkon – tuáváášlaavlâ pittáást "Tis a Pity She Was a Whore"

## Käldeeh
Pedar Jalvi

**Pedar Jalvi** ađai **Lemehaš-Biehtár** (š. **Piera Klemetinpoika Helander**, ) lâi sämmilâš kirječällee. Sun almostitij kirje sämikielân vuossâmužžân sämmilâžžân Suomâst.

## Eellim
Jalvi šoodâi cuáŋuimáánu 10. peeivi 1888 Ucjuuvâst Klemet Klemetinpoika já Biret (š. Jompan) Helander vuosâpärnin. Sun juuđij asâttâhškoovlâ iivij 1897–1901 já valmâštui máttáátteijen Jyväskylä seminaarist ive 1915. Valmâštum maŋa sun poorgâi máttáátteijen Savitaipalest, mut puáccái tuberkulosân já halijdij maccâđ páikkásis Ucjuuhân. Sun kuittâg jaamij Anarist porgemáánu 8. peeivi 1916 tuše 28-ihásâžžân.

## Pargo
Jyväskylä seminaarist Jalvi uápásmui syemmilii aalmuglâšvuođâjurdui já kiäsuttui säämi aalmug historjást. Jalvi, talle Piera Helander, molsoi noomâs Pekka Pohjansäden. Suu vuossâmuš muštâlus *Lappalaisten joulunvietosta* almostui *Lasten Joulu* -kirjeest ive 1912 Pekka Pohjansäde -noomáin. Sun toimâttij uáppeekode loostâ já ive 1914 almostitij vuossâmuu artikkâl Pedar Jalvi -noomáin. Sun čaalij maaŋgâid artikkâlijd Jyväskylä kuávlu lostáid. Kesiluámui ääigi Jalvi čoogij aalmugärbivyevi vistig Taivalkoskist já talle iivij 1913–1914 Säämist. Samuli Aikio toimâttij taan materialist ive 1966 almostum kyevtkielâlii kirje *Sabmelažžai maidnasak ja muihtalusak / Lappalaisten satuja ja tarinoita*. Jalvi šoodâi Suomâ vuossâmužžân sämmilâžžân kirječällen, ko suu tiivtâid já muštâlusâid siskeldeijee *Muottačalmit* almostui ive 1915. Kirje lii sämmilii kirjálâšvuođâ klassikko.

## Käldeeh
Kaija Anttonen já Vuokko Hirvonen (jurg. já toim.): *Pedar Jalvi: Lumihiutaleita ja pieniä pakinoita*, 2017
Barile

**Barile** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Barilest ääsih 2 638 olmožid. Ton vijđodâh lii 24,13 km², já alodâh 664 m. Barile naaburkieldah láá Ginestra, Rapolla, Rionero in Vulture, Ripacandida já Venosa.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Barile kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Seshe.jpg
Barile - chiesa della Madonna di Costantinopoli.jpg
Fontana dello Steccato.jpg
Via Crucis (Barile)01.jpg
Barile04.jpg
Barile05.jpg
Barile07.jpg


## Käldeeh
Brienza

**Brienza** lii kieldâ Italiast, Basilicata kuávlust. Brienzast ääsih 3 903 olmožid. Ton vijđodâh lii 82,94 km², já alodâh 713 m. Brienza naaburkieldah láá Atena Lucana, Marsico Nuovo, Polla, Sala Consilina, Sant'Angelo Le Fratte, Sasso di Castalda já Satriano di Lucania.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Acqua dei Salici, Braide I, Braide II, Cesinale, Chiuse, Monte I, Monte II, Pozzi, Schiavi, Taverne já Visciglieta.

## Fáádást eres soojijn

* Brienza kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Campanile del Santuario del SS. Crocifisso.jpg
Chiesa della SS. Annunziata e statua bronzea di Francesco Mario Pagano.jpg
Giugno 30 2018 Briemza (260).jpg
Castello-brienza.jpg
Monumento a Francesco Mario Pagano e municipio.jpg
ChiostroMuni.jpg
Chiesa di Santa Maria Assunta (Brienza) - 2018.jpg


## Käldeeh