open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kani

**Kani** teikâ **vildâkani** (*Oryctolagus cuniculus*) lii njuámmilellei laahkon kullee njomâtteijee. Tot lii suuvâs (*Oryctolagus*) áinoo šlaajâ. Kani lii ištâdum vieresšlaaijân maŋgáid kuávloid já tot lii onnum ohtân maailm čyeđe háitulumos vieresšlaajâst.

## Olgohäämi
Kani lii suulân 35–50 cm kukkosâš já ton pieinis lii 4–8 cm. Tot tiäddá 1,3–2,2 kg. Kani lii ucceeb ko njuámmil, já tast láá uánihis peeljih. Tevkis kanih láá táválumoseh, mutâ luándust tiättojeh meid epitáváliih iivneh. Kanih, main lii epitáválâš ivne, láá vildáskâm lojes kanih teikkâ toi maajeeldpuátteeh. Kanijd lojodii jo tovle, om. toovláin roomalijn já foinikialijn lijjii kanih. Kanišoddâdem lâi almolâš luostarijn, já maaŋgah kaninäälih láá puáttám luostarijn.

## Lavdâm Euroopist
Kani lâi tovle levânâm pirrâ Euroop, tego pleistoseenpaje fossilkavnumeh tuođâšteh. Jieŋâpaje raijij elleid Espanjan já Afrik taveviestârossijd, já toh leevvânškuottii uđđâsist esken ulmui vaikuttâs áánsust. Nääli lii uccánâm čuuvtij Iberia njargâenâmist virustaavdâi, eellimpirrâs hevâttem já miäcástem tiet. Portugalist tot lii čalmeestoonnum šlaajâ já Espanjast hiäjulum šlaajâ.
pienoiskuva|Kani lavdâm: luándulâš eellimpiirâs lii ruopsâdin já ištâdemkuávluh violetin.|vasen|300x300px

Kani kuulâi Britijsuollui elleevaaljan aainâs-uv oovtâ jieŋâpoojij koskâsii paje ääigi, mutâ šlaajâ lappui ko nannaamjieŋâ peeitij eennâm. Britijsuolluid kani levânij uđđâsist Ranskaast 1100- já 1200-lovoin. Eŋlandist láá huámášâm, ete vildâkanijn lii ennuv ävkki ekosysteemáid. Ko kuáttumenâmijn iä kuáđut kuusâid teikkâ eres elleid, te kanist lii puáttám čoovdâšlaajâ. Maaŋgah niijtoi čielgitävtittemes elleeh tarbâšeh kanijd elimân. Meid Ruotâst láá huámášâm siämmáá ääši.

Suomâst lii lojes kanij vildáskâm nääli, mii tiättoo om. uáivikaavpugkuávlust sehe Tuurkust. Helsig kaninääli lii puáttám jo ive 1985.

## Kani Iberia njargâeennâm čoovdâšlaaijân
Kani merhâšume Maadâ-Euroop luándun lii styeres. Kanij kuáttum já kuáivum lasetteh eellimpirrâs maaŋgânálásâšvuođâ. Ucemustáá 72 šaddošlaajâ siemâneh lävdih kanij kähirij fáárust. Cuábuielleeh, kašmârdeijeeh sehe uási luudijn kevttih kanij vuáguid syeji- já liäpusaijeen. 

Kani lii luándulâš eellimpirrâsistis čoovdâšlaajâ.

## Käldeeh
Casacalenda

**Casacalenda** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Casacalendast ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 67,28 km², já alodâh 643 m. Casacalenda naaburkieldah láá Bonefro, Guardialfiera, Larino, Lupara, Montorio nei Frentani, Morrone del Sannio, Provvidenti já Ripabottoni.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Porta Capo e Palazzo Ducale di Casacalenda (CB).jpg|
Terravecchia, Casacalenda (CB).jpg|
Centro storico di Casacalenda (CB).jpg|
Casacalenda -zona centro storico.jpg|


## Käldeeh
Macchia Valfortore

**Macchia Valfortore** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Macchia Valfortorest ääsih 484 olmožid. Ton vijđodâh lii 26,77 km², já alodâh 477 m. Macchia Valfortore naaburkieldah láá Carlantino, Celenza Valfortore, Gambatesa, Monacilioni, Pietracatella já Sant'Elia a Pianisi.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Bryssel

**Bryssel** ( [bʁysɛl],  [brʏsəl], ), virgálávt Bryssel uáivikaavpugkuávlu (ransk. *Région de Bruxelles-Capitale*, hol. *Brussels Hoofdstedelijk Gewest*), lii ohtâ Belgia kuulmâ kuávlust. Tom ij koolgâ siävuttiđ Bryssel kaavpugân, mii lii ohtâ Bryssel uáivikaavpugkuávlu 19 kieldâst já Belgia uáivikaavpug.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kieldah

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Montorio nei Frentani

**Montorio nei Frentani** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montorio nei Frentanist ääsih 360 olmožid. Ton vijđodâh lii 31,66 km², já alodâh 654 m. Montorio nei Frentani naaburkieldah láá Bonefro, Casacalenda, Larino, Montelongo, Rotello já Ururi.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Bryssel kaavpug

**Bryssel kaavpug** (, ) lii Bryssel uáivikaavpugkuávlu stuárráámus kieldâ já historjálâš kuávdáš, já Belgia uáivikaavpug.

## Käldeeh
Acquaviva Collecroce

**Acquaviva Collecroce** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Acquaviva Collecrocest ääsih 566 olmožid. Ton vijđodâh lii 28,60 km², já alodâh 425 m. Acquaviva Collecroce naaburkieldah láá Castelmauro, Guardialfiera, Palata, San Felice del Molise já Tavenna.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Jelsi

**Jelsi** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Jelsist ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 28,77 km², já alodâh 580 m. Jelsi naaburkieldah láá Campodipietra, Cercemaggiore, Gildone, Pietracatella, Riccia já Toro.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Case Sparse, La Carrera, Macchione, Pagliaio di Facco, Piane já Sant'Urbano.

## Käldeeh
Edison-maadâr

thumb|230-volttâsâš muulsâvirde-acâkkâslamppu, mast lii E27 ađai 27 millimeetterid kubduv Edison-maadâr.
**Edison-maadâr** lii acâkkâslaampui kiddimvyehi já standard. Tom huutkâi Thomas Edison. Edison-maadâr finnij liiseens ive 1909.

## Edison-maddârij stuáruduvah

Euroopist kiävttojeh táválávt E27 (standardstuárudâh) já E14 (kintâllamppu). Tave-Amerikist vuod kiävttojeh E26 (standardstuárudâh) já E13 (kintâllamppu).

## Käldeeh
Objekt

**Objekt** lii celkkuujeessân. Objekt almoot pargo čuosâttuv ađai tom, moos tekkâ kiäs čujottuvvoo. Objekt puáhtá västidiđ koččâmuššáid Mon? Maid? Kiäm? Kiäid?

## Objekt semantliih roolah

Čuávuváin ovdâmeerhâin objekt lii *kursivistum*:

## Objekt säniluokka já häämi
Čuávuváin ovdâmeerhâin objekt lii *kursivistum*:

1) Akkusativhámásâš noomin

Mun oinim *kuobžâ*.
Mun kavnim ennuu *luámánijd*.
Mun kuddim stuorrâ *ráávdu*.
Almai kaavnâi lappum *kaandâ*.

2) Lokativhámásâš noomin

Puurâ mii *málásist*!
Časkeest váhá *leeibist*!

Lokativhámásii objekt puáhtá tulkkuđ meid ellipslâš celkkun, mast akkusativhámásâš objekt lii kuođđum meddâl: *Puurâ [uási] mii málásist, Časkeest váhá / [uccâ pittáá] leeibist.* Nubbe muulsâiävtulâš tulkkum lii, et täin celkkuin *málásist* já *leeibist* láá veerbâi *puurâ* já *časkeest* tievâdâsadverbialeh.

3) Infinitiv

Páárnáš lii oppâm *väzziđ*.

4) Uálgiceelhâ

Lam kuullâm, *et sun lii čeppi sárgu*đ.
Orom muštemin, *et suoi kolgáin onne vyelgiđ*.
Jiem ibbeerd, *mondiet ulmuuh iä tuostâ sárnuđ sämikielâ*.

## Objekt iäruh suomâkielâ já anarâškielâ kooskâst

Suomâkielâst nominallâš objekt puáhtá leđe (genetivhámásii) akkusativist, nominativist teikkâ partitivist. Anarâškielâst nominallâš objekt lii ain akkusativist. Suomâkielâst objekt soojijn puáhtá kuvviđ miärálâšvuođâ, objekt ubânâsvuođâ teikkâ tooimâ koskânorroomvuođâ.

Minä maalaan talon. (Objekt lii miärálâš teikkâ toimâ vaalmâš)
Minä maalaan taloa. (Objekt lii epimiärálâš teikkâ toimâ koskân)

Anarâškielâst objekt soojijn ij pyevti kuvviđ taam iäru; kuábáš-uv ovdebáin celkkuin šodâččij akkusativhámásijn objektáin: 

Mun mááláám táálu.

## Epimiärálii já miärálii objekt iäruttem anarâškielâst
Miärálâšvuođâ tâi epimiärálâšvuođâ puáhtá almottiđ om. pronominijguin teikkâ eres miärusijguin.

Piirit maalasi *talon*.Piirit máálái *ubâ táálu*.

Syö *kala*!Puurâ *tom kyele*!

## Koskânorroomvuođâ almottem anarâškielâst
Koskân leijee tooimâ teikkâ loopân tohhum tooimâ puáhtá almottiđ om. verbâhäämi teikkâ adverbialij saje muttemáin.

Kirjoitan nyt *kirjeen*.Mun čálám tääl *reeivâ*.Kirjoitan nyt *kirjettä*.Mun lam tääl čälimin *reeivâ*.

Maalasin *taloa* kolme päivää.Mun máálájim *táálu* kulmâ peeivi.Maalasin *talon* kolmessa päivässä.Mun máálájim *táálu* kuulmâ peeivist.

## Käldeeh
Subjekt

**Subjekt** lii celkkuujeessân. Subjekt almoot celkkuu tahhee teikkå váldufáádá. 

Subjekt puáhtá kavnâđ celkkust ton jurduin, et tot táválávt västid koččâmuššáid Kii? Kiäh? Mii? Moh? Celkkuu subjekt puáhtá nomâttiđ meid tutkâmáin saanij merhâšuumijd ađai semantik. Vuoluubele tavlustuvvâst láá oovdânpuohtum motomeh subjekt semantliih roolih.

## Subjekt semantliih roolah

Čuávuváin ovdâmeerhâin subjekt lii *kursivistum*:

## Subjekt säniluokka já häämi
Čuávuváin ovdâmeerhâin subjekt lii *kursivistum*:

1) Nominativhámásâš substantiv teikâ pronomin

*Almai* huksij olssis táálu.
*Sun* huksij táálu.
*Táálu* lii ruopsâd.
Káátu alne láá *lodeh*.
*Uccâ kandiih* sierâdeh olgon.
*Ton táálu ulmuuh* kale láá riggáh.

2) Infinitiv

Lii hävski *sierâdiđ* muottust.
Lii suotâs *čäälliđ* reeivâ.

3) Celkkuu formaallâš subjekt *tot*

*Tot* lii pyeri, jis ohtâgin sämikielâ seeilâčij.
*Tot* ij lah pyeri ko tääbbin lii.
*Tot* lii varâlâš muotâääigi luodâ käälliđ ruttâčiävá kuuvl.

4) Uálgiceelhâ

Lii suotâs, *ko poottih*.
Ij lah pyeri, *et vuálgáh tääl jo*.

## Subjektittes celkkuuh
Motomijn luándutile almotteijee veerbâin ij lah kuássin subjekt. Tagarij veerbâi subjekt nommâ lii nollásubjekt. Ton merkkân puáhtá kevttiđ Ø.

Ø Arva.Ø Piäggá.

Motomin subjekt lii almottum jo predikatveerbâ kiäččusist. Talle celkkust ij lah sierânâs subjektsääni uáinusist.

*Poottim* jieht pááikán.
Kuás *vyelgivetteđ*?

## Iäruh anarâškielâst já suomâkielâst
Stuárráámus iäru subjekt kevttimist suomâkielâ já anarâškielâ kooskâst lii nominaallii subjekt saje. Suomâkielâst tot puáhtá leđe nominativist teikkâ partitivist. Anarâškielâst vist subjekt lii ain nominativist.

Ohtâ iäru lii meiddei tot, et suomâkielâst feerimcelkkuuh já motomeh eres ceelhâtiijpah láá maŋgii subjekittemeh. Anarâškielâst vist feerimcelkkuin-uv lii táválávt subjekt.

Lii mottoomverd tulkkumäšši, láá-uv persovnpronomineh suomâkielâlijn celkkuin subjekteh vâi mohnii eres celkkuujesânijd.

### Epimiärálâšvuotâ
Pihalla on *poro*.Šiljoost lii *puásui*.

Pihalla on *poroja*.Šiljoost láá *poccuuh*.

*Juoksijoita* tuli koko ajan maaliin.*Käččeeh* pottii ohtânmaanoost moolân.

Antilla on *hevosia*.Aantist láá *hiäppušeh*.

### Juávulâšvuotâ
Tässä kannussa on *maitoa*.Taan káánust lii *mielkki*.

### Motomeh ceelhâtiijpah
*Minun* täytyy lähteä.*Mun* koolgâm vyelgiđ.

*Minua* itkettää.*Mun* čiärustuum.

## Käldeeh
Hambur islamlâš kuávdáš

pienoiskuva|200x200px|Hambur islamlâš kuávdáš
**Hambur islamlâš kuávdáš** (, ) lii ohtâ Euroop já  Saksa puárásumosijn iranlij enâmânvärrejeijei vuáđudem šiialijn moskeijain. 

## Historjá
Hambur islamlâš kuávdáš valmâštui ive 1965.

## Fáádást eres soojijn

* Islamic Centre Hamburg 

## Käldeeh
Adverbiaal

**Adverbiaal** lii celkkuujeessân. Adverbial lii veerbâ miärus. Tot almoot pääihi, ääigi, täävi, suujâ teikkâ mere. Adverbiaal västid čuávuváid koččâmuššáid: Kuus? Kost? Kuás? Maht? Moin naalijn? Mane? ~ Mondiet?

Adverbialáid kuleh toh uásih celkkust, moh iä lah subjekteh, objekteh, predikativeh, predikateh, kvanttoreh iäge ceelhâlasattâsah.

## Páguliih teikkâ tievâsmittee adverbialeh

Adverbialeh pyehtih leđe celkkuu merhâšume tááhust páguliih teikkâ tievâsmittee adverbialeh. Páguliih adverbialeh (teikkâ tievâdâsadverbialeh) láá tagareh adverbialeh, moh rähtih celkkust tievâslii celkkuu. Taah adverbialeh kuleh veerbâ valensân já toi kyeđđim meddâl celkkust kuáđá celkkuu vájuvâžžân.

Eeči lii *Avelist*.
Heikkâ áásá *Ruávinjaargâst*.
Ulmuuh láá *pargoost*.

Tievâsmittee adverbialeh láá tagareh, moh iä lah celkkust páguliih mut toh pyehtih celkkui maidnii lasetiäđuid. Ceelhâ lii tievâslâš adverbialttáá-uv.

Almaah ceggejii láávu *riidon*.
Eeči moonâi *čuoigân*.

Celkkust pyehtih leđe sehe páguliih já tievâsmittee adverbialeh: om. *Eeči moonâi* oro vatâmin tiäđu tast, *kuus* eeči moonâi, mut ij aainâs tom, *maht* moonâi.

## Käldeeh
Piiččus

**Piiččus** lii Euroop já Aasia taveoosij kalâččeijee.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Piiččus lii 25–28 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 160–220 g. Suájái koskâ lii 53–59 cm. Ton selgipeeli lii čapis- já fiskiskirjáá. Čapis čuávji já seelgi kooskâst lii vielgis säärgis.
Uánihis njune lii čappâd já jyelgih láá čapisránáseh. Piiččus jienâ lii "pyiih"-njuurgâs.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Piiččus pessee Tave-Euroopist já -Ruošâst, Ruánááenâmist sehe Uárji-Aasia taveoosijn. Euroopist pessejeh suulân 460 000 paarrâd já Suomâst áárvu mield 50 000–80 000 paarrâd. Suomâst piiččus pessee tavveen tuodârkuávluin já mäddin eromâšávt Satakunta já Poođâeennâm jeegijn. Varrim ääigi piiččusmuáđih orosteh piälduin já ridoin. Piiččus värree tálvástâllâđ Koskâmeerâ kuávlun já Uárji-Euroopân syeini-roovvâdmáánust já máccá pessiđ Suomân cuáŋui-vyesimáánust.

## Lasanem

Piiččus piervâl lii vyeligis kyeppi, kuus tot mannee vyesimáánust nelji mane. Ores já niŋálâs läälih moonijd 27–29 peivid. Uđâgááh oceh tooláá jieijâs ravâdâs já kirdeškyetih 28 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd

Piiččus porá čielgitävtittes elleid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ravgâ

**Ravgâ** (*Calidris pugnax*, ovdil *Philomachus pugnax*) lii miähástuvâi hiäimun kullee kalâččeijee.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Ores lii 31–34 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 168–242 g. Ucceeb niŋálâs lii 46–50 cm kukkosâš já tiäddá 85–126 g. Kiđđuv orásist lii fiijnâ puzzâviergi čiäppát pirrâ já vuoptâtieppi uáivi alne. Orásij puzzâlovduuh láá uáli jieškote-uvlágáneh, kirjááh já maaŋgâivnásiih. Niŋálâs selgipeeli lii tevkiskirjáá já čuávji čuovvâd. Lasanemääigi maŋa ores sulâstit niŋálâs.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Ravgâ pessee Tave-Euroop já Ruošâ jeggikuávluin, Suomâst eromâšávt taveoosij jeegijn já njeešijn. Suomâst pessejeh áárvu mield 5 000–8 000 paarrâd. Ravgâ tálvástâl Koskâmeerâ kuávlust já Afrikist. Oráseh värrejeh kesi-syeinimáánust já niŋálâsah sehe nuorâ lodeh syeini-čohčâmáánust. Ravgâ máccá Suomân pessiđ cuáŋui-vyesimáánust. Nääli lii uccánâm moonnâm iivij ääigi, já ravgâ lii tääl kriittisávt uhkevuálásâš Suomâst.

## Lasanem

Kiđđuv oráseh čokkâneh kiihâmsoojijd já taistâleh koskânis. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust nelji mane já láálá taid 21–24 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen já kirdeškyetih 23 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd

Ravgâ porá uccâ čielgitävtittes elleid já raasij oosijd.

## Kovegalleria


Philomachus pugnax -Martin Mere -England -female-31Jan2010.jpg|
Ruff (male, non-breeding plumage).jpg|


## Käldeeh
Baranello

**Baranello** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Baranellost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 25,00 km², já alodâh 610 m. Baranello naaburkieldah láá Busso, Colle d'Anchise, Spinete já Vinchiaturo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Uccâčevžuš

**Uccâčevžuš** lii miähástuvâi hiäimun kullee uccâ kalâččeijee.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Uccâčevžuš lii 13,5–15 cm kukkosâš já tiäddá 20–31 g. Ton selgipeeli lii ruškis- já räniskirjáá, uáivi já čeve láá ránáseh já čuávji vielgâd. Uánihis njune lii ruškisčappâd. Ton jienâ lii čuojâlâs "kilili, kilili". Uccâčevžuš sulâstit uccâširree, mut lii tevkkâdub já ránásub ko tot.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Uccâčevžuš pessee Tave-Euroop já -Aasia riddokuávluin já Tave-Jieŋâmeerâ ridoin. Suomâst pessejeh suulân 1 000–2 000 paarrâd, iänáážin Iänuduv já Ucjuuvâ kuávluin, mut sierâ populaatio pessee meid Merâpoođâ kuávlust. Uccâčevžuš lii uhkevuálásâš Suomâst. Tot värree tálvástâllâđ Koskâmeerâ kuávlun já Afrikân syeini-roovvâdmáánust já máccá pessiđ Suomân vyesi-kesimáánust.

## Lasanem

Uccâčevžuš mannee vyesi-kesimáánust nelji mane. Niŋálâs kuáđá orráás läälliđ moonijd já parâluvá uđđâsist nubbijn orásáin. Ores láálá moonijd 21–22 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo uccen já kirdeškyetih 15–18 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd

Uccâčevžuš porá čielgitävtittes elleid.

## Käldeeh
Oornigloho (kemia)

**Oornigloho** (**Z**) uáivild kemiast já fyysiikâst aatoom váimusist leijee protonij lohomere. Ovdâmerkkân haapi oornigloho lii 8, ko haapist láá käävci protonid. Ráiđulâš vuáháduvvâst algâamnâseh láá orniistâllum oorniglovo mieldi.

## Historjá

Dmitri Mendelejev ráiđulâš vuáháduv čuolmân lâi algâamnâsij oornig. Ko algâamnâseh lijjii orniistâllum juávhoid toi kemiallâš jiešvuođâi mieldi, te toh iä kuittâggin lamaš tievâslávt oornigist aatoommassa mieldi. Ovdâmerkkân telluur lâi Mendelejev vuáháduvvâst ovdil jodi. 

Čuolmâ čoovdij Henry Moseley ive 1913. Moseley árvuštâlâi algâamnâsij röntgenspektrij vievâst, ete jyehi atomist lii vuáđustuárus, mii stuáru ko sirdâšuvá ráiđulâš vuáháduv siste algâamnâsist čuávuvâžân. Taat stuárus lii oornigloho, mii čuujoot algâamnâs saje ráiđulâš vuáháduvvâst. Oornigloho lii siämmáá stuárusâš, ko aatoomváimus várádâs. Moseley iskosij mield algâamnâs kemiallâš jiešvuođah iä puáđi aatoommassaast, pic oorniglovvoost. 

## Keejâ meid

* Massaloho

## Käldeeh
Laigos (ráiđulâš vuáhádâh)

400px|right|thumb|Laigoseh ráiđulâš vuáháduvvâst.
Algâamnâseh láá ráiđulâš vuáháduvvâst luokattâllum **laigosáid** ton mield, ete mon aatoomorbitaalist lii kvanttimekaniik njuolgâdusâi vuáđuld puoh tuođânálásumosávt taggaar elektron, mast lii aatoom puoh elektronijn stuárráámus energia. Laigoseh kočoduvvojeh orbitaalij mield pustavijguin *[[s-laigos|s]]*, *[[p-laigos|p]]*, *[[d-laigos|d]]* já *[[f-laigos|f]]*. Ovdâmerkkân haapi elektron, mast lii stuárráámus energia, lii p-orbitaalist ađai happi kulá *p*-laigosân. 

## Hypoteetlâš ''g''-laigos
Ij lah vala kavnum ohtâgin algâaamnâs, mii ličij ''g''-laigosist, mut rekinistmij mield algâaamnâs, mon oornigloho lii 121, puávtáččij leđe tobbeen.

## Käldeeh
Jeggiširreš

**Jeggiširreš** lii miähástuvâi hiäimun kullee riddolodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Jeggiširreš lii 15–18 cm kukke já tiäddá 32–34 g. Ton selgi lii čapis- já ruškiskirjáá já čuávji vielgâd. Raddeest láá uccâ čapis tiälhuh. Jeggiširreš sulâstit nuorâ čapisčuávjiširree, mut lii ucceeb ko tot.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Jeggiširreš pessee Fennoskandia já Tave-Ruošâ jeggikuávluin, Suomâst eromâšávt taveoosij jeegijn. Suomâ mädimus tiettumkuávluh láá Oulu já Kuáccám kuávluin. Suomâst pessejeh áárvu mield 25 000–35 000 paarrâd. Nääli lii uccánâm moonnâm iivij eromâšávt tiettumkuávlu maadâoosijn. Jeggiširreš värree tálvástâllâđ Nuorttâ-Afrikân syeini-čohčâmáánust já máccá pessiđ Suomân vyesi-kesimáánust.

## Lasanem

Jeggiširreš mannee kesimáánust nelji mane, já ores já niŋálâs läälih taid 21–22 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen.

## Raavâd

Jeggiširreš porá čielgitävtittes elleid.

## Käldeeh
Kemiallâš merkkâ

[thumb|Heliumaatoom kemiallâš merkkâ (He) sehe [massaloho|massa- já oorniglovoh]]

**Kemiallâš merkkâ** lii uánihis, läättinlâš pustavijd kevttee merkkimvyehi algâamnâsáid. Puoh luándu algâamnâsáid láá oovtâ teikkâ kyevti puustav kukkosâš merkkâ, mut motomijn rahtum algâamnâsijn láá koskâpuddâsâš kemiallâš meerhâst kulmâ puustav. Kemiallâš ovtâstuvâi kemiallâš myenster lii rahtum ovtâstuv algâamnâsij kemiallâš meerhâin.

Ko algâamnâs kemiallâš meerhâst láá kyehti puustav, ovdemuš lii stuorrâ- já maajeeb uccâ puustav. Ovdâmerkkân Co lii kooboolt kemiallâš merkkâ, mut CO lii haapi (O) já čiiđâ (C) kemiallâš ovtâstuv čiđđâmonoksid kemiallâš myenster.

Kemiallâš meerhah kiävttojeh uánádâssân já materiaaltekniikâst meetaalsiähusij meetaalkoskâvuođâ olgospyehtimân. Toh kiävttojeh meid reaktio-ovtâlduvâin. Meerhah láá läättinkielâlij noomâi uánádâsah, ovdâmerkkân Au (kolle) puátá läättinkielâ säänist *Aurum*. Toh láá tubdum maailmvijđosávt, ko eres kielâin algâamnâsij noomah pyehtih leđe aaibâs ereslágáneh. Ovdâmerkkân natrium já kalium meerhah láá ubâ maailmist Na já K, mut eŋgâlâškielâst toi noomah láá *sodium* já *potassium*. 

Algâamnâs kemiallâš merkkâ lii ain siämmáš puoh isotoopáid. Jis isotoopijd ferttee iäruttiđ, tego váimusfyysiikâst, te puáhtá kemiallâš meerhâ oovdân pajeindeksin čäälliđ isotoop massalovo. Ovdâmerkkân 2H meerhâš deuterium ađai vety isotoop, mon massaloho lii 2. Motomin meid algâamnâs oornigloho lii merkkejum massalovo vuálá. Ovdâmerkkân 12H.

Puoh algâamnâsijn ij lah nommâ, mut toh láá finnim koskâpuddâsâš noomâ, mii vuáđuduvá läättinkielâlâš lohosaanijd. Tai algâamnâsij meerhâin láá kulmâ puustav, ovdâmerkkân algâaamnâs, mon oornigloho lii 119 lii ununennium (Uue).

## Käldeeh
Čapisčuávjiširree

**Čapisčuávjiširree** lii miähástuvâi hiäimun kullee kalâččeijee.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Čapisčuávjiširree lii 17–21 cm kukkosâš já tiäddá 32–36 g. Ton pyeremus tobdomerkkâ lii noomâs mield čapis čuávjitiälkku, mii lii ereslágán ko eres siämmáástuárusijn kalâččeijein. Selgipeeli lii ruškis- já čapiskirjáá, čeve já radde láá ränissárgááh. Jienâ lii šurijdeijee "dsryy"-njuurgâs.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Čapisčuávjiširree pessee Tave-Amerik, Euroop já Aasia taveoosijn. Suomâst pessejeh kyehti vyelišlaajâ: Säämi tuodârjeegijn pessejeijee alpina já Merâpoođâ kuávlust pessejeijee schinzii. Alpina pessimnääli lii áárvu mield 400 paarrâd já schinzii tuše suulân 50 paarrâd. Schinzii lii-uv kriittisávt uhkevuálásâš Suomâst. Čapisčuávjiširree tálvástâl Uárji- já Maadâ-Euroopist sehe Afrikist já máccá pessiđ Suomân vyesi-kesimáánust. Čohčâvarrim álgá jo kesimáánu loopâst já pištá roovvâdmáánu räi.

## Lasanem

Čapisčuávjiširree mannee kesimáánust nelji mane, já ores já niŋálâs läälih taid 21–24 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen já kirdeškyetih 18–21 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd

Čapisčuávjiširree porá čielgitävtittes elleid.

## Käldeeh
Tárukielâ

Tárukielâ lii tavegermaanlâš kielâ, mon sárnuh iänááš Taažâst.

## Tárukielâ pustaveh
[thumb|Tárukielâg váruttemkolbâ [jieŋâkuobžâst Svalbardist]]
Tárukielâst láá 29 pustavid:

## Kirjálâšvuotâ
* Faarlund, Jan Terje, Svein Lie já Kjell Ivar Vannebo 1997: Norsk referansegrammatikk, Oslo.
* Holmes, Philip, Hans-Olav Enger, *Norwegian. A Comprehensive Grammar*, Routledge, Abingdon, 2018, ISBN 978-0-415-83136-9.
* Olav T. Beito, *Nynorsk grammatikk. Lyd- og ordlære,* Det Norske Samlaget, Oslo 1986, ISBN 82-521-2801-7.
* Kristoffersen, Gjert 2000: *The Phonology of Norwegian*. Oxford: Oxford university press.
* Sandøy, Helge 1985: *Norsk dialektkunnskap*. Oslo: Novus.
* Rolf Theil Endresen, Hanne Gram Simonsen, Andreas Sveen, *Innføring i lingvistikk* (2002), ISBN 82-00-45273-5.
* Arne Torp, Lars S. Vikør (1993), *Hovuddrag i norsk språkhistorie (3.utgåve)*, Gyldendal Norsk Forlag AS 2003.
* Lars S. Vikør (2015), *Norwegian: Bokmål vs. Nynorsk*, Språkrådet nettisiijđoh.
* The Norwegian Language Council (1994), *Language usage in Norway's civil service*, eŋgâlâskielân.

## Käldeeh
Stuárus

**Stuárus** lii monnii tiiŋgâ teikkâ ääši jiešvuotâ, mon puáhtá mittediđ. Stuárrus árvu mitteduvvoo ohtâduvváin, mii lii sooppum meeri tiätu jiešvuođâ. Mittedmist selvâttuvvoo, mon maaŋgâkiärdásâš mittedum árvu lii, jis verdid tom ohtâdâhân. Stuárrus lohoárvu lii taat kiärdoo já tot almottuvvoo taan lohomere já ohtâduv kiärdumrekinistmin.

## Vuáđustuárus já suárgusstuárus

Vuáđustuárus lii stuárus, mon ij pyevti suorgiittiđ monnii eres stuárusist. Stuárráámuu uásist enâmijn sehe tiettust kiävtust leijee SI-vuáháduvvâst vuáđustuáruseh já toi ohtâduvah láá miäruštâllum čuávuvávt:

Suárgusstuárus vuod lii stuárus, mii lii suorgiittum aainâs-uv kyevti eres vuáđu- teikâ suárgustuárusist. Vyelni motomeh suárgusstuáruseh já toi miäruštâlmeh.

## Vektor- já skalaarstuárus

Stuárus puáhtá leđe skalaarstuárus teikâ vektorstuárus. Skalaarstuárusist lii tuše styeresvuotâ, mut vektorstuárusist lii lasseen sunde. Skalaarstuáruseh láá ovdâmerkkân massa, šleđgâvirde sehe energia já vektorstuáruseh ovdâmerkkân vyeimi, liähtu já jođálmemvuotâ. Fysiikâst stuárruseh merkkejuvvoo táválávt tubdâlduvâigijn. Skalaarstuárus merkkejuvvoo táválâš pustavijn, mut vektorstuárrus tubdâlduv paajaapeln lii vijve teikâ nuolâ (ovdâmerkkân liähtu lii \bar v teikâ \vec v) teikâ puustav puáiduduvoo (liähtu \mathbf{v}).

## Käldeeh
Keđgiplaaneet

Eennâmnálásâš plaaneet adai **keđgiplaaneet** teikâ terrestrisâš plaaneet () lii Eennâm, Venus, Mars já Merkurius sullâsâš plaaneet, mast lii iänááš-uv ryevdist já mottoom verd meid eres metallijn šoddâm vááimus, keđgiamnâsist šoddâm sudes loovdâ já kiddâdis korrâ.  Stuárráámus uási eennâmnálásij planetij amnâsist lii táválávt hämmejum silikaatkeeđgist.

Veikâ nuuvt kočodum supereennâmpááluh tobdojeh-uv jo, te tuáistáážân vises uáinimeh eidusijn eennâmnálásijn planetijn eres piäiváškuudijn iä lah. Kuovâmáánust 2009 almostittum CoRoT-Exo-7b lii kuittâg stuorrâ tuođânálásâšvuođáin vuosmuš tággáár. Uáinimij váilum lii kuittâg iänááš-uv teknisâš čuolmâ: eennâmnálásij planetij smavvâ massa já čoođâmitto taheh toi uáinim meendu vaigâdin. Tilán vuárdojeh nubástuseh uđđâ suhâpuolvâ uuccâmteleskopij keežild.

## Miäruštâllâm
Eennâmnálásâš planettin kočoduvvojeh tagareh planeteh, moh láá Eennâm sullâsiih. Toh láá keđgi- teikâ meetaalplaneteh, moi korrâ lii koorâs. Piäiváškode nelji eennâmnálásii plaaneet láá Eennâm, Mars, Merkurius já Venus. Eksoplanetijn eennâmnálásâžžân kočoduvvojeh toh planeteh, moi suonjâr lii ucemustáá peeli Enâmist já enâmustáá kuohtii Eennâm suonjâr. Stuárráábeh keđgiplaneteh kočoduvvojeh superenâmin.

Eennâmnálásiih planeteh láá uážžum häämis iänááš-uv silikaatkeeđgist teikâ metellijn, mii meid iärut taid kaasuplanetijn. Eennâmnálásij planetij rááhtus lii koskânis siämmáásundásâš. Toi oođâ lii metallisâš, távjá ryevdinálásâš. Tom pirâstit silikaatloovdâ. Korrâ koorâst láá maaŋgâmuđusiih asehäämih, tego kanjoneh, kraattereh já tullâväärih. Eennâmnálásij planetij kaasuriggee lii šoddâm eskin plaaneet hammim maŋa vulkanism teikâ kometij suoččâm puáđusin, ko vist kaasujietânâsâi kaasuriggee lii pasâttâs algâalgâlii täsnimiärhást. 

Eennâmnálásij planetij luokkajyehim várás láá puohtum oovdân maaŋgah kategoriah. Silikaatplaneteh láá Piäiváškode eennâmnálásiih planeteh. Taan lasseen láá maaŋgâmuđusiih teoreetliih plaaneetmyenstereh. Ryevdiplaaneet lii taggaar plaaneet, mii lii šoddâm masaba puohrâkkân ryevdist. Ton saahâdvuotâ lii čielgâsávt stuárráb ko siämmáámassasijn planetijn. Ryevdiplaneteh sättih šoddâđ hirmâd alda kuávdáštääsni, já ovdâmerkkân Merkurius meetaaloođâ västid 60–70 prosenttid ubâ almepitá massaast.

Ođâttes planeteh láá planeteh, main ij lah meetaaloođâ ollágin. Toh láá iänááš silikaatkeeđgist, já toh sättih šoddâđ plaaneetkode roobdâin. Piäiváškoddeet iä lah ođâttes planeteh, mut kondriitmeteoriiteh láá táváliih. Čiđđâplaaneet vist lii teoreetlâš plaaneetluokka, moos kuleh almepitáh, main liimeetaaloođâ já loovdâ, mii lii čokkiistum čiđđâvuáđusijn mineraalijn.

## Fáádást eres soojijn

## Käldee
Tirlihhááš

**Tirlihhááš** lii miähástuvâi hiäimun kullee uceslágán kalâččeijee.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Tirlihhááš lii 18–20,5 cm kukkosâš já tiäddá 41–56 g. Ton selgi lii ränisruškâd, čuávji vielgâd já radde sárgáá. Suájást lii čielgâ vielgis suájásäärgis. Tirlihháá jienâ lii piškelis "ti-vii-viit"-ráiđu.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Tirlihhááš pessee masa ubâ Euroopist já vijđáht meid Aasiast. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist čácáduvâi pirrâ, mut olgosuáluikuávlust já Säämi tuodârkuávluin tot lii härvinâš. Suomâst pessejeh suulân 150 000 paarrâd. Tirlihhááš tálvástâl Maadâ-Euroopist já Afrikist já máccá pessiđ Suomân cuáŋui-vyesimáánust. Čohčâvarrim tábáhtuvá syeini-porgemáánust.

## Lasanem

Tirlihháá piervâl lii vyeligis kyeppi šadolâšvuođâ syejeest. Niŋálâs mannee vyesimáánust nelji mane, já ores já niŋálâs läälih taid 21–24 peivid. Uđâgááh oceh jieijâs ravâdâs jo viehâ uccen já kirdeškyetih suulân kuulmâ oho ahasâžžân.

## Raavâd

Tirlihhááš porá čielgitävtittes elleid.

## Käldeeh
Miähástuvah

**Miähástuvah** (*Scolopacidae*) lii loddehiäimu riddoluudij (*Charadriiformes*) lahkoost, kalâččeijei (*Charadrii*) vyelilahkoost. Tot lii táválumos jeggiludij hiäimu Suomâst, moos kuleh puoh čevžuuh, tirlihhááš, kárgulodde, njuuvčuálpášširree, čapisčuávjiširree, stuorrâširree, jeggiširree, kuškástâhširree, merâširree, uccâširree, sämiširree, ravgâ, miähástâh, puttâltoidee, lavgâlodde, čapislavgâlodde, puškolodde, kuškástâh, spabbâlâš, rotomiähástâh sehe riddoskirvee (*Xenus cinereus*) 7.6.1986 Aanaar markkân hamânist já 22.6.2022 Aanaar hooteel riddoost.

## Suuvah
Miähástuvváid kuleh BirdLife Suomi mield 16 suuhâd:
* *Actitis* – tirlihhááh
* *Arenaria* – kárgulodeh
* *Bartramia* – preeriakalâččeijeeh
* *Calidris* – širreeh
* *Coenocorypha* – ?
* *Gallinago* – miähástuvah
* *Limnodromus* – ?
* *Limosa* – kuškáštuvah
* *Lymnocryptes* – puttâltoideeh
* *Numenius* – stuorrâkuškástuvah 
* *Phalaropus* – spabbâlasah
* *Prosobonia* – servisuolluiširreeh
* *Scolopax* – rotomiähástuvah
* *Steganopus* – amerikspabbâlasah
* *Tringa* – čevžuuh
* *Xenus* – riddoskirveeh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Provvidenti

**Provvidenti** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Provvidentist ääsih 107 olmožid. Ton vijđodâh lii 14,03 km², já alodâh 570 m. Provvidenti naaburkieldah láá Casacalenda, Morrone del Sannio já Ripabottoni.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Vyevdiloddááš

**Vyevdiloddááš** lii piäippáinij hiäimun kullee lodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
thumb|Niŋálâs
Vyevdiloddááš lii 14–16 cm kukkosâš já tiäddá 19–28 g. Ton radde lii ooraans, pajepottâ vielgâd já suájást láá kyehti vielgis sárgá. Keessiv orráás uáivi já ovdâčielgi láá čappâdeh, mut čohčuv já tälviv tot lii siävŋusub. Kirjáás niŋálâs ivneh iä lah nuuvt kirkkáseh. Orráás laavlâ lii uánihis "rrrhyh", mii sulâstit ruánáápiäippáin lavluu.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Vyevdiloddááš pessee Fennoskandia já Aasia boreaallii kuácceevyevdistielâsist. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, mut stuárráámus nääli lii Tave-Suomâst. Vyevdiloddááš iälá sehe kuáccee- ete lostâvyevdist já meiddei laajišvyevdist. Suomâ pessimnääli lii paijeel 1,5 miljovn paarrâd, mut nääli lii uccánâm eromâšávt Maadâ-Suomâst já vyevdiloddááš lii tääl čalmeestoonnum šlaajâ Suomâst. Vyevdiloddááš värree tálvástâllâđ Uárji- já Koskâ-Euroopân sehe Koskâmeerâ kuávlun čohčâ-roovvâdmáánust já máccá pessiđ Suomân njuhčâ-vyesimáánust.

## Lasanem

Vyevdiloddááš ráhtá piervâl muorân teikkâ miestui. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 3–8 manneed já láálá taid 11–12 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–13 peeivi ahasâžžân.

## Raavâd

Vyevdiloddááš porá siemânijd já čielgitävtittes elleid. Kiđđuv tot iälá távjá loddeluovdijn. Motomeh lodeh pääcih tálvástâllâđ Suomân já irâtteh rippásiđ loddeluovdij vievâst.

## Käldeeh
Anarâš mááccuh

[thumb|[Ilmari Mattus|Uccpárnáá Vuoli Ilmar anarâš máccuhist ive 2015]]
[thumb|[Anna Morottaja|Kuobžâ-Piäká Ánná anarâš máccuhist ive 2019]]
**Anarâš mááccuh** adai **sämimááccuh** láá kiävttám Aanaarjäävri pirrâ piäđgui-aassâmpaaihijn ässee kuálásteijeesämmiliih. Siäilum kielâ já anarâš mááccuh láá-uv lamaš Aanaar kuávlu sämmilij pyereh tobdomeerhah.

Säämi kuávluin láá jieijâsláván mááccuheh, moh muštâleh, kuus olmooš kulá, já adeleh identiteet. Mááccuh lii tergâdis uási kulttuuräärbist, já tovle mááccuh kevttii eenâb argâpivtâsin, ko te meid čiŋŋâpivtâsin. Taan ääigi sämimááccuh lii ovdâstem- já juhlepiivtâs.

Mááccuhkulttuur ovdánem lii lamaš ohtâvuođâst eellimtaavijd, já nisonij táiđu-tiätu lii lamaš taarbâšlâš káárvui rähtimist, tastko sij láá huolâttâm pihtâsijn. Mááccuh lii lamaš tyejipiivtâs, já pargo lii meridâm, maggaar piivtâs lii kolgâm leđe, lâi-uv te saahâ kesi- teikâ tälvipihtâsist.

## Nissoon mááccuh

Mááccuh siämmáásullâsâšvuotâ kávnoo enâmustáá Taažâ Varjâvuonâ já Suáđigil sämimááccuhijn. Anarâšah iä lah hervim mááccuhijdis čuuvtij ennuv já siilbahkin iä lah lamaš valjeest. Tááláá ääigist láá heervah já siilbah lasanâm já tot uáinoo aanaarsämmilij pihtâsijn. Ivij mield hervâttemtääpi lii uážžum uđđâ uáinuid, kuittâg eres kuávlui ärbihervim lii siäilum. Eeni, suuvâ já kiännii puáris tyejimiäštár tyejeh láá vuárhást minstârin já ovdâmerkkân. Hervâttem lii kevttee suuvâ já tuoivuu mield. Olbe já suájánjaalmij heervah láá lamaš meiddei tađe mield, mon ennuv hervâleđđeeh láá lamaš teikâ mon ennuv jieškote-uv olmooš lii suittám kevttiđ ruuđâ mááccuhamnâsáid. Ella Sarre čáálá: - Mainâstij tovle mottoom eemeed, et sun koolgâi mááccuhamnâsij uástim várás tiänáđ jieš ruuđâ muorjijd nurâmáin: “Naa, tondiet tuon puáris mááccuh heervah iä lahkin nuuvt kubduuh.”

Hervâttemes kukkákovoslâš pumbulmááccuh kevttui leđđeemááccuh vyelni tälviv. Tääl lijneamnâsmááccuh lii argâ- já kesipiivtâs, mast olbe ohtânempääihist lâi ovdil hervâpäddi já tääl kezis leđđeesäärgis já čeverääigist ovdiibeln leđđee. Seelgi peln láá meiddei leđđeesárgáh säävŋi alne. Mááccuhamnâsist máccumáin koorrum olbe lii heelmist. Kesimááccuh heelmi olbe lii meiddei ruopsis leđđest máccumáin koorrum.

## Almaa mááccuh

Mááccuh hervâttem siämmáásullâsâšvuotâ kávnoo enâmustáá Taažâ Varjâvuonâ já Suáđigil sämimáccuhijn. Táválumosávt anarâšmááccuh kiävttoo Aanaarjäävri pirrâsist Aanaar kieldâst. Mááccuh hervâttem lii kevttee suuvâ tâi tuoivuu mield, mahte Aanaarjäävri pirrâsist lii lamaš tääpi.
Mááccuhijn tiättojeh páiháliih vyevih, já kuávloid lii ovdánâm jieijâs hervâttemvyehi. Almaa čevenjunesuárámeh láá motomijn mááccuhijn pajaskulij já motomijn vuáluskulij. Pärttih pele já uásild Aanaar markkân almaamááccuhist lii jieijâs vyehi, mii nuávdit Ucjuuvâ maali.

## Párnái mááccuh

Párnái mááccuh lii siämmáámuđusâš ko nisonij teikâ almai mácuheh. 

## Nuorâi mááccuh

Tááláá ääigist nuorah pyehtih jieijâs uáinuid kárvudâttâmtaavijd, já sij halijdeh ovdediđ jieijâs mielâ mield puáris kárvudâttâmäärbi.

## Käldeeh
Limosano

**Limosano** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Limosanost ääsih 694 olmožid. Ton vijđodâh lii 28,27 km², já alodâh 586 m. Limosano naaburkieldah láá Castropignano, Fossalto, Lucito, Montagano, Petrella Tifernina, Ripalimosani já Sant'Angelo Limosano.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Torella del Sannio

**Torella del Sannio** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Torella del Sanniost ääsih 708 olmožid. Ton vijđodâh lii 16,73 km², já alodâh 837 m. Torella del Sannio naaburkieldah láá Casalciprano, Castropignano, Duronia, Fossalto, Frosolone, Molise já Pietracupa.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Civita, Colle Bove, Colle Scesce, Macchione, Pozzo Salice já Santo Ianni.

## Käldeeh
Piäippáin

**Piäippáin** lii piäippáinij hiäimun kullee varbuslodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
thumb|left|Niŋálâs
Piäippáin lii 14–16 cm kukke já tiäddá 16–30 g. Ton tevkis suájáin láá kyehti vielgis sárgáá, pajepottâ lii ruánáá já jyelgih ruškâdeh.  Ores lii ivnáb ko niŋálâs. Orráás uáivičokke lii čuovjisräänis, nierah já radde láá ruškisruopsâdeh já selgi lii ruškâd. Niŋálâs čuávji lii ränisruškâd já uáivičokke ruškâd.

## Lavdâm já eellimpiirâs
Piäippáin pessee masa ubâ Euroopist já Aasia uárjioosijn. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, eereeb aaibâs tavemuu kuávluin, já kulá Suomâ almosumosij luudij juávkun. Piäippáin pessee puohlágánijn vuovdijn. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 7–9 miljovn paarrâd. Piäippáin tálvástâl Uárji-Euroopist, mut motomeh lodeh pääcih tálvástâllâđ Suomân. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-vyesimáánust.
thumb|left|Maneh
## Lasanem
Piäippáin piervâld muorân teikkâ miestui. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 3–7 manneed já láálá taid 11–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 10–15 peeivi ahasâžžân já kirdeškyetih kuulmâ oho ahasâžžân. Piäippáin mannee távjá kyehti piäsáduv keessiv.

## Raavâd
Piäippáin porá siemânijd já čielgitävtittes elleid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Castropignano

**Castropignano** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Castropignanost ääsih 863 olmožid. Ton vijđodâh lii 26,96 km², já alodâh 590 m. Castropignano naaburkieldah láá Busso, Campobasso, Casalciprano, Fossalto, Limosano, Oratino, Ripalimosani já Torella del Sannio.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Castropignano kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Roccaspromonte.

## Käldeeh
Lupara

**Lupara** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Luparast ääsih 412 olmožid. Ton vijđodâh lii 25,87 km², já alodâh 505 m. Lupara naaburkieldah láá Casacalenda, Castelbottaccio, Civitacampomarano, Guardialfiera já Morrone del Sannio.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Egypt lippu

thumb|190px|Egypt tááláš lippu

**Egypt lippu** lii Egypt aalmugtubdâldâh vaakun já aalmuglâšlavluu lasseen. Tom valdii kiävtun roovvâdmáánu 4. peeivi 1984. Tot lii muttum maŋgii iivij ääigi. Tááláá Egypt liipust lii symbolin "Saladin kuáskim", mii lii kovvejum meid Egypt vaakunist. Liipu iivnijn ruopsâd kovvee kunâgâs Faruq ääigi, vielgâd ive 1952 Faruq vääldi vuáittám vorâttem väldičovádem já čappâd ávhâstâllâm monarkia já brittilâš kolonialismvääldi vyelni. Egypt liipu iivnijd valdii kiävtun meid Jemen, Syyria já Irak liipun. Tain kiävttojeh kuittâg ereslágán symboleh ko Egypt liipust.

## Egypt ovdiih liipuh

Tiätuvuárkká:Flag_of_Egypt_(1793-1844).svg|Egypt lippu turkkilij vääldi vyelni.
Tiätuvuárkká:Egypt flag 1882.svg|Egypt krediiv lippu brittivääldi vyelni (1914–1922). 
Tiätuvuárkká:Flag of Egypt 1922.svg|Egypt kunâgâskodde (1922–1952)
Tiätuvuárkká:Flag of Egypt 1952.svg|Egypt lippu iivij 1952–1958
Tiätuvuárkká:Flag of the United Arab Republic.svg|Ovtâstum arabitäsiväldi – Egypt já Syyria (1958–1961), lippu lii lamaš kiävtust ive 1972 räi.
Tiätuvuárkká:Flag of Egypt 1972.svg|Egypt täsivääldi lippu iivij 1972–1984


## Fáádást eres soojijn
* Flags of the World - Egypt 

## Käldeeh
Ruánáápiäippáin

**Ruánáápiäippáin** lii piäippáinij hiäimun kullee varbuslodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Ruánáápiäippáin lii 14–16 cm kukke já tiäddá 25–35 g. Pyeremuuh tobdomeerhah láá fiskis sárgáh suájáin já pottâšist. Kossâ njune lii kuovgisruopsâd. Ores lii ruánáá já ton sárgáh láá šerisfiskâdeh. Niŋálâs lii ránásub ko ores já ton sárgáh láá kuovgâduboh.

## Lavdâm já eellimpiirâs
Ruánáápiäippáin iälá masa ubâ Euroopist já meiddei Tave-Afrik já Aldanuortâ kuávluin. Suomâst tot pessee masa ubâ enâmist, eromâšávt kulttuurpirrâsijn. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 170 000–400 000 ohtâgâssâd. Ruánáápiäippáin lii kuittâg uhkevuálásâš Suomâst tondiet, ko ton nääli lii uccánâm Trichomonas gallinae -algâellee tovâttem taavdâ tiet. Ruánáápiäippáin tálvástâl Uárji-Euroopist, mut uási luudijn pääcih pessiđ Suomân. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim njuhčâ-cuáŋuimáánust.

## Lasanem
Ruánáápiäippáin piervâld muorân teikkâ miestui. Niŋálâs mannee njuhčâ-cuáŋuimáánust 3–7 manneed já láálá taid 13–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 18 peeivi ahasâžžân. Ruánáápiäippáin sáttá monniđ joba kulmâ piäsáduv keessiv.


File:Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.150.42.jpg|*Cuculus canorus bangsi* já *carduelis chloris*
File:Chloris chloris aurantiiventris MHNT.ZOO.2010.11.232.12.jpg|*Chloris chloris aurantiiventris*


## Raavâd
Ruánáápiäippáin porá raasij siemânijd já iälá távjá loddeluovdijn. Keessiv uđâgááh poreh meiddei tiivrijd.

## Käldeeh
Oratino

**Oratino** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Oratinost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 17,89 km², já alodâh 795 m. Oratino naaburkieldah láá Busso, Campobasso, Castropignano já Ripalimosani.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Oratino (24545740935).jpg|
Oratino-ChiesaDiSantaMariaAssunta.jpg|
Oratino-LaRocca.jpg|


## Käldeeh
Trivento

**Trivento** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Triventost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 73,70 km², já alodâh 599 m. Trivento naaburkieldah láá Castelguidone, Castelmauro, Civitacampomarano, Lucito, Roccavivara, Salcito, San Biase, Sant'Angelo Limosano já Schiavi di Abruzzo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Street in Trivento - 35494207694.jpg|
Street in Trivento - 35934901590.jpg|
Street in Trivento.jpg|
FacciataCattedraleTrivento.png|


## Käldeeh
Säämi Pride

[thumb|Taažâ peln sämitiggeaairâs [Henrik Olsen já eres uásálisteeh ive 2015 Säämi Pride -paratist]]
[thumb|[Maxida Märak konsert Säämi Pridest ive 2015]]
**Säämi Pride** (, ) lii sämmilij pridefestivaal, mii uárnejuvvoo jyehi ive kostnii Säämist ive 2014 rääjist. Festivaal ääigi uárnejuvvojeh el. konserteh, klubi, luvâlduvah, pridepaaraat já pargopáájáh. Säämi Pride tárguttâssân lii pajediđ oovdân seksuaal- já suhâpeliucceeblovoi vuoigâdvuođâid, oovtâviärdásâšvuođâ já kulttuur. Ton lasseen festivaal ráhtá fyysilii saje, kost arvetävgisämmiliih pyehtih uápásmuđ eres arvetävgisämmiláid já siämmást sehe leđe sämmiliih já kuullâđ seksuaal- já suhâpeliucceeblohon.

## Historjá
Vuossâmuš festivaal uárnejui roovvâdmáánu 16.&ndash;19. peeivi 2014 Kiärunist. Tom ornij Ruotâ peln sämmilâš nuorâiservi Sáminuorra. Festivaal nube peeivi vuáđudui Queer Sámit -servi já Jenni Laiti muštâlij Gállok-mielâčáittusij taiđust. Festivaal prideparatân uásálistii 300 olmožid. Lávurduv lijjii prideparaat, Sofia Jannok konsert já klubi. Pasepeeivi lijjii el. arvetävgimeesuh.  

Čuávuváá ive Säämi Pride lâi vyesimáánu 29.&ndash;31. peeivi Kárášjuuvâst. Tom ornij ovdebáá ive vuáđudum Queer Sámit -servi. Taat pridefestivaal lâi vuossâmuš saje, kuus Heidi Lunabba já Ilar Gunilla Perssen rähtim *[[Pivtâspäddi (taaiđâproojeekt)|Pivtâspäddi]]* -siärvustaaiđâproojeekt sirdâšui ive 2014 Jeppis Pride maŋa. Kárášjuuvâst lijjii pivtâspäädih sehe Prideviäsu já -láávu ulguu- já siskiibeln já meid maaŋgâ saajeest siijdâst. Tai lasseen pridepaaraat uásálisteeh kuoddii nube pivtâspäädi fáárust čoođâ siijdâ.

Suomâ peln Säämi Pride uárnejui vuossâmuu keerdi ive 2017, ko taat uárnejui Anarist. Lâi tárguttâs orniđ tobbeen jo ive 2016 Säämi Pride, mut tot sirdâšui Kuovdâkiäinun protestin tondiet ko Kuovdâkiäinu servikodderääđi meridij kieldiđ  seksuaal- já suhâpeliucceeblovoi vihkâm ton kirhoin.

Ive 2020-uv lâi tárguttâs orniđ Säämi Pride Suomâ peln Säämist, tääl Ucjuuvâst, mut koronaviruspandemia tiet pridefestivaal maŋedui ihán 2021. Ive 2021 Säämi Pride Ucjuuvâst uárnejui porgemáánu 5.&ndash;8. peeivi.

## Festivaaleh

## Keejâ meid
* Aanaar Pride
* Arctic Pride Ruávinjaargâst
* Arctic Pride Tromssaast

## Fáádást eres soojijn

*Säämi Pride Facebookist
*Anar Säämi Pride -tábáhtus Anarâš saavah -ohjelmist
*Säämi Pride: oovtâst olmoošvuoigâdvuođâi peeleest Nuorâirääđi siijđoin

## Käldeeh
Castelmauro

**Castelmauro** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Castelmaurost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 43,62 km², já alodâh 692 m. Castelmauro naaburkieldah láá Acquaviva Collecroce, Civitacampomarano, Guardialfiera, Montefalcone nel Sannio, Roccavivara, San Felice del Molise já Trivento.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Vyeimi (fyysiik)

**Vyeimi** (, tubdâldâh ***F***) lii fysikâst vuáruvaikuttâs styeresvuođâ kovvejeijee vektorstuárus. SI-vuáháduvvâst vyeimi ohtâdâh lii Newton já ohtâduv tubdâldâh N. SI-vuáháduv vuáđuohtâdâhhân Newton lii \text{N}=\frac{\text{kg}\cdot \text{m}}{\text{s}^2}.

Káppálâhân čyeccee olesvyeimi muttá káppáluv jototile. Newton II laavâ mieldi stađâvyeimi \bar{F} addel káppálâhân, mon massa lii m, jođálmittemvuođâ \bar{a} nuuvt, ete \bar{F}=m\bar{a}.

Puoh vyeimih šaddeh káppáluvâi koskâsâš vuáruvaikuttâsâst. Newton III laavâ mieldi kyevti káppáluv vuáruvaikuttâsâst kuábáš-uv káppálâh čuácá nuubán siämmáá stuorrâ, mut vyestikevâdis vyeimi. Ovdâmerkkân Eennâmpállu čuácá tom alda leijee káppáluvváid tiädduvyeimi, mut puoh káppáluvah čyecih eennâmpáálun siámmáá stuorrâ, mut vyestikevâdis vyeimi. Eennâmpáálu massa lii kuittâg-uv nuuvt styeres, ete toos čyecee vyeimih iä vaaigut tom jototilán. 

Makroskooppisâš káppálâhân vaigutteijee vuoimijd puáhtá jyehiđ kyevti juávkun: kuoskâttâs- já káidusvuoimijd. Kuoskâttâsvyeimih, tego kaco já tuuvdâvyeimih, tiättojeh talle ko káppáluvah kuoskâtteh nubijdis. Káidusvyeimih, ovdâmerkkân tiädduvyeimi sehe šleđgâ- já magneetvyeimih, vuod vaigutteh kukken já toi sirden tuáimih jieškote-uvlágán kiedih. Aatoomfyysiik lii kuittâg-uv čáittám, ete puoh kuoskâttâsvyeimih šaddeh šleđgâmagneetlâš vuáruvaikuttâsâst. 

Vuoimijd puáhtá jyehiđ konservatiivlâš já láppusâš vuoimijd. Ovdâmerkkân tiädduvyeimi lii konservatiivlâš já kaco láppusâš vyeimi. Jis puoh systeemist vaigutteijee vyeimih láá konservatiivliih, te systeem meekaanlâš energia siäilu. Láppusâš vuomij tiet uási tast muttoo liegâsvuottân.

## Vuomij ovtâstittem

Jis káppálâhân vaigutteh maaŋgah vyeimih, já toh vaigutteh káppáluv siämmáá čuogâstâhân, te toi ohtsâšvaikuttâs puáhtá rekinistiđ, jis kieđâvuš vuoimijd vektorin já rekinist taid oohtân. Jis vyeimih čyeccih eres čuogâstuvváid, te toh tovâtteh káppáluv juurrâm já tondiet vuoimijd kalga rekinistiđ taan tábáhtusâst vyeimi momentin.

## Käldeeh
San Giovanni in Galdo

**San Giovanni in Galdo** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Giovanni in Galdost ääsih 518 olmožid. Ton vijđodâh lii 19,45 km², já alodâh 552 m. San Giovanni in Galdo naaburkieldah láá Campobasso, Campodipietra, Campolieto, Matrice, Monacilioni já Toro.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Ráiđu (ráiđulâš vuáhádâh)

thumb|500px|right|Ráiđulâš vuáháduv čiččâm raddalâssâd láá rááiđuh
**Rááiđuh** láá kemiast ráiđulâš vuáháduv raddalâsah. Rááiđu nummeer almoot tom, mon ennuv elektronkoorah láá algâamnâs atomist. Ko sirdâšuvá rááiđust čižetpeln uálgispel, te algâamnâs oornigloho ađai protonij meeri stuáru. Siämmáá rááiđu algâamnâsijn láá táválávt viehâ ereslágán jiešvuođah. Ovdâmerkkân siämmáá rááiđu čižetpeln leijee algâamnâseh láá táválávt metalleh já uálgispeln leijee algâamnâseh láá epimetalleh. Siämmáá rááiđu sirdâšemmetalleh já eromâšávt f-laigos siämmáá rááiđu algâamnâseh sulâstiteh kuittâg-uv viehâ ennuv nubijdis.

## Käldeeh
Amnâsmeeri

**Amnâsmeeri** (**n**) lii fysikâst já kemiast kevttum stuárus, mii almoot tarkkum systeem čalmai lohomere. Čalmaah pyehtih leđe ovdâmerkkân atomeh, molekyyleh teikâ ioneh. SI-vuáháduvvâst amnâsmere ohtâdâh lii mooli já ohtâduv tubdâldâh mol. Miäruštâllâm mieldi oovtâ mooli stuárusâš amnâsmeeri lii siämmáš, ko táásá 12 graamâst čiđđâ-12 isotoop láá atomeh. Taat meeri kočoduvvoo Avogadro-staađđân (*N**A*) já ton árvu lii (6,02214179 ± 0,00000030)·1023 mol-1. Amnâsmere puáhtá rekinistiđ Avogadro-staađáin já káppálâhmeerijn čuávuvávt:

\text{n}=\frac{N}{N_A}, mast n lii amnâsmeeri, N amnâs káppálâhmeeri já NA Avogadro-staađâ.

Jis tiätá amnâs masa sehe moolimasa ađai masa, mii lii oovtâ amnâsmoolist, te puáhtá toin rekinistiđ amnâsmere čuávuvávt:

n=\frac{m}{M}, mast n lii amnâsmeeri, m massa já M moolimassa.

Ovdâmerkkân jis ryevditiiŋgâ massa lii 2 500 grammâd já ryevdi moolimassa lii 55,85 g/mol, te ryevdi amnâsmeeri lii:

n(Fe)=\frac{2 500\ g}{55,85\ g/mol}\approx44,76\ mol

Jo tovláá lâi huámmášum, ete siämmáá amnâsmere siskeldeijee kaasuh tarbâšeh siämmáá teddust já liegâsvuođâst siämmáá saijaavuođâ. Tot lii kiddâ tast, ete kaasust čalmaah láá tommit häärvist, ete ovdâmerkkân čalmaa stuárudâh, massa teikâ šleđgâvárádâs ij vaaigut kaasu olgostuárusáid. Normaaltiileest oovtâ kaasumooli saijaavuotâ ađai moolisaijaavuotâ lii 22,4141 dm³/mol. 

Normaaltiileest ideaalkaasu amnâsmeeri lii kiddâ kaasu saijaavuođâst já standardmoolisaijaavuođâst (Vm):

n=\frac{V}{V_m}

Ideaalkaasu amnâsmeeri lii almolávt

n=\frac{pV}{RT}, mast p lii kaasu teedâ, V saijaavuotâ já T liegâsvuotâ Kelvinciäkkáduvvâst. R lii kaasustaađâ.

## Käldeeh
Tiädduvyeimi

**Tiädduvyeimi** ađai **gravitaatio** lii almoon, mii tiättoo massalâš káppáluvâi kooskâst. Tiädduvyeimi čuávumuššân massalâš káppáluvah keesih nubijdis piälásis. Tiädduvyeimi tiet ovdâmerkkân planeteh karveh taasnij pirrâ já galakseh pisoh čuákist. Gravitaatio lii ohtâ vuáđuvuáruvaikuttâsâin šleđgâmagneetlâš vuáruvaikuttâs sehe kievrâs- já hiäjus vuáruvaikuttâs lasseen. Čalmai masah láá nuuvt uceh, ete tiädduvyeimist ij lah mikroskooppisâš tääsist ennuvgin merhâšume, tego eres vuáruvaikuttâsâin, mut makroskooppisâš tääsist gravitaatio lii merhâšitteemus vuáruvaikuttâs.

Tiädduvyeimi lii kovvejum Albert Einstein almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoriast, mut tot ij lah čalmaašfyysiik standardmyenster uássin, tego eres vuáruvaikuttâsah. Tiädduvyeimi já eres vuáruvaikuttâsâi ovtâstittem siämmáá myensterân lii-uv ohtâ tááláá fyysiik stuárráámušâin čuolmâin. Meid gravitaatio hypoteetlâš tuálvoočalmaaš *graviton* ij lah vala kavnum.

## Teoria historjá
### Newton tiädduvyeimilaahâ
Isaac Newton čaaitij tiädduvyeimi vuáđulaavâ ive 1687 tyejestis *[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]*. Ton mieldi maailmubâlâšvuođâ jyehi massalâš čalmaaš toovât nuubán massalâš čalmažân vyeimi, mii lii njuolgist viärdálâš toi masai puátun já jorgolávt viärdálâš toi kooskâ neljihâžân. Taam vyeimi puáhtá čäittiđ čuávuváin ovtâlduvváin:

F=G\frac{m_1 m_2}{r^2}

mast m_1 já m_2 láá káppáluvâi masah, r lii káppáluvâi koskâ já G lii gravitaatiostaađâ. Gravitaatiostaađâ styeresvuotâ lii G=(6{,}67384 \pm 0{,}00080)\cdot 10^{-11} \frac{\textrm{Nm}^2}{\textrm{kg}^2}

Taan häämist laahâ lii tohálâš, jis káppáluvâi koskâ lii uáli kukke verdiddijn toi stuárudâhân. Jis káppáluvâi koskâ lii uánihâš, te ij pyevti nabdeđ, ete káppáluvah láá čyegislágáneh. Ton keežild vyeimi puáhtá táválávt rekinistiđ tárkká tuše integraal vievâst. Jis káppáluvah liččii pááluh, toi koskâsâš tiädduvyeimi puávtáččij rekinistiđ nuuvt, ete puoh massa ličij kuávdásmum káppáluv koskâčuogâstâhân.

### Almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoria
Albert Einstein almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoria čielgee tiädduvyeimi äigikomovuođâ tävgilumáin massiivlâš káppáluvâi alda. Tiädduvyeimi ij lah puáhtám selvâttiđ kvantâigijn ijge tot kuulâ standardmyensterân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Campolieto

**Campolieto** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Campolietost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 24,43 km², já alodâh 735 m. Campolieto naaburkieldah láá Castellino del Biferno, Matrice, Monacilioni, Morrone del Sannio, Ripabottoni já San Giovanni in Galdo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh