open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lodeh

**Lodeh** (*Aves*) láá mannejeijee, täsilieggâ čielgitávtáliih, main lii puzzâloovdâ. Luudijn láá suájáh já iänááš lodeh kirdeh. Kirdem áánsust lodeh láá lavdâm ubâ maailmân. Maailmist láá onnáá peeivi paijeel 10 400 loddešlaaijâd.  Ive 2023 loopâ räi Suomâst láá kavnum ohtsis 489 luánduvárásâš šlaaijâd.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Carl Gustaf Emil Mannerheim

thumb|Carl Gustaf Emil Mannerheim
**Carl Gustaf Emil Mannerheim** () lâi syemmilâš rijjâhiärrá já Suomâ marsalk. Sun tooimâi Suomâ nubben staatâhovdân iivij 1918–1919 já Suomâ täsivääldi 6. presidentin iivij 1944–1946.

## Tuávááš

Carl Gustaf Emil Mannerheim šoodâi kesimáánu 4. peeivi 1867 Louhisaari lanneest Askaisiist. Suu eeči kreivi Carl Robert Mannerheim kuođij perruus já vuolgij Ranskan já Ovtâstum staatáid. Enni Hélène von Julin jaamij, ko Mannerheim lâi 14-ihásâš. Mannerheim karrieer suáldáttin aalgij, ko sun moonâi Suomâ kaadeetkoodán Haminan 15-ihásâžžân ive 1882, mut sun iäruttui kaadeetškoovlâst ive 1886. Tast maŋa sun luuvâi pajeuáppen Helsigist ive 1887 já vuolgij siämmáá ive čohčâmáánust suáldátškoovlân Pietarin, kost sun miänástui pyereest. Ive 1892 Mannerheim naajâi kenraal nieidâ Anastasie Arapovain já sunnui šoodáin nieidâkyevtis. Suoi kuittâg iäránáin ive 1903, já Anastasie Mannerheim varrij nieidâidiskuin Ranskan.

## Suáldátkarrieer

Ive 1904 Mannerheim uásálistij rijjâtátulâžžân Ruošâ-Jaapaan suátán já sust šoodâi vistig eeveerstluutnant já talle eeveerst. Suáđi maŋa sun lâi aatellâšsiäđu ovdâsteijen staatâpeeivijn 1905–1906. Iivij 1906–1908 Mannerheim mađhâšij Aasiast tutkâmin eromâšávt Kiina várádâhkuávluid. Sun maacâi Pietarin ive 1908 já tooimâi tast maŋa suáldáttin Puolast. Sun uásálistij vuossâmuu maailmsuátán iänáážin Nuorttâriijkâ-Uŋgar radostuvâin já Romaniast. Uđđâivemáánust 1918 jiečânâs Suomâ seenaat nomâttij Mannerheim suojâluskuudij njunošhovdân já Suomâ siskáldâssuáđist sun stivrij vielgis suátivievâ. Suáđi maŋa sust šoodâi Suomâ koskâpuddâsâš staatâhovdâ syeinimáánu 1919 räi. Sun lâi presidentiävtukkâssân ive 1919 vaaljâin, mut K. J. Ståhlberg vuoitij vaaljâid já väljejui jiečânâs Suomâ vuossâmužžân presidentin. Tast maŋa Mannerheim kiäsádâđâi politiikist. Ive 1931 P. E. Svinhufvud nomâttij suu Suomâ suátivievâ njunošhovdân já ive 1933 sun finnij marsalk tittel. Mannerheim tooimâi Suomâ njunošhovdân tälvisuáđi já jotkâsuáđi ääigi juovlâmáánu 31. peeivi 1944 räi.

## Suomâ presidentin

Jotkâsuáđi loopâst porgemáánu 4. peeivi 1944 ovdâskodde valjij Mannerheim Suomâ täsivääldi presidentin, já sun stivrij Suomâ ráávhuráđádâlmijd Sovjetlittoin. Skammâmáánust 1944 Mannerheim nomâttij Paasikivi haldâttâs já kiäsádâđâi talle kuuloold staatâ njunošist tiervâsvuotâčuolmâi tiet. Sun iäránij virgestis njuhčâmáánust 1946 já jaamij Lausannest uđđâivemáánu 1. peeivi 1951.

## Käldeeh
Busso

**Busso** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Bussost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 23,81 km², já alodâh 756 m. Busso naaburkieldah láá Baranello, Campobasso, Casalciprano, Castropignano, Oratino, Spinete já Vinchiaturo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Guardialfiera

**Guardialfiera** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Guardialfierast ääsih 950 olmožid. Ton vijđodâh lii 43,53 km², já alodâh 274 m. Guardialfiera naaburkieldah láá Acquaviva Collecroce, Casacalenda, Castelmauro, Civitacampomarano, Larino, Lupara já Palata.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Old Guardialfiera.jpg|
Stairway guardialfiera.jpg|
Via Romeo Carlo.jpg|
Primo binario stazione di Casacalenda -Guardalfiera.JPG|
Stazione di Casacalenda -Guardalfiera.JPG|


## Käldeeh
Guardiaregia

**Guardiaregia** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Guardiaregiast ääsih 697 olmožid. Ton vijđodâh lii 43,71 km², já alodâh 730 m. Guardiaregia naaburkieldah láá Campochiaro, Cusano Mutri, Piedimonte Matese, Pietraroja, San Giuliano del Sannio, Sepino já Vinchiaturo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Koskâvuođâlâšvuotâteoria

**Koskâvuođâlâšvuotâteoria** lii ohtsâšnomâttâs, mii kiävttoo kyevti Albert Einstein ráhtám fyysiik teoriast. Teoriah láá eromâš koskâvuođâlâšvuotâteoria já almolâš koskâvuođâlâšvuotâteoria.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vielgis-Ruošâ ruble

**Vielgis-Ruošâ ruble** (, ) lii Vielgis-Ruošâ ruttâohtâdâh. Syeinimáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2016 valdui anon uđđâ Vielgis-Ruošâ ruble, mii poođij ovdii ruble sajan lovoin 1:10&nbsp;000. Ton aalmugijkoskâsâš vaaluuttubdâldâh lii&nbsp;**BYN**.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tavenna

**Tavenna** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Tavennast ääsih 601 olmožid. Ton vijđodâh lii 21,97 km², já alodâh 550 m. Tavenna naaburkieldah láá Acquaviva Collecroce, Mafalda, Montenero di Bisaccia, Palata já San Felice del Molise.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Euro

**Euro** (symbol **€**, uánádâs **e**, aalmugijkoskâsâš vaaluuttubdâldâh **EUR**) lii Euroop union virgálâš vaaluut já kiävtust ohtsis 20&nbsp;Euroop union staatâst.

## Käldeeh
1077

**1077** (**MLXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1070-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Minamoto no Takakuni, jaapaanlâš aatellâš (š. 1004)

## Käldeeh
1067

**1067** (**MLXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1060-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Winchester lanne huksejui Eŋlandist.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Aedh Ua Con Ceanainn, Uí Díarmata kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Gervais de Château-du-Loir, ranskalâš aatellâš (š. 1007)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1057

**1057** (**MLVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1050-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* porgemáánu 15. peeivi – Macbeth, Skotland kunâgâs iivij 1040–1057 (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Ma'arri, syyrialâš filosof já tivtâsteijee (š. 973)
* Di Qing, Song-dynastia kenraal (š. 1008)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tufara

**Tufara** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Tufarast ääsih 793 olmožid. Ton vijđodâh lii 35,52 km², já alodâh 420 m. Tufara naaburkieldah láá Castelvetere in Val Fortore, Celenza Valfortore, Gambatesa, Riccia, San Bartolomeo in Galdo já San Marco la Catola.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
1087

**1087** (**MLXXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1080-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Čohčâmáánu
* čohčâmáánu 10. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Apulia kuávlust Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,6 Richter ciäkkáduv mield já VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* čohčâmáánu 16. peeivi – Victor III, katolilii kirho paavi iivij 1086–1087 (š. 1027)

## Käldeeh
Pleistoseen

pienoiskuva|Mammut suvâttui ušom táálášulmuu miäcástem tiet.
**Pleistoseen** lii Eennâmpáálu geolooglâš äigipaje, mii aalgij 2,6 miljovn ihheed tassaaš já nuuvâi suulân 11 500 ihheed tassaaš. Jiešvuođâlâš ääših pleistoseenpaajeest lijjii maaŋgah jieŋâpajeh já ulmuu jotelis evoluutio sehe aaibâs pleistoseenpaje loopâst meid keđgiáigásâš kulttuurovdánem já eennâmviljâlem vuosmuuh aiguuh. 

Jieŋâpaje nuuvâi pleistoseenpaje loopâst já maaŋgah jietânâselleeh, ovdâmerkkân mammut, mastodont, saapeelpänikissá já jietânâslaskijâš jammii	suhâjämimân šoŋŋâdâhnubástus tiet já ovdánâm ulmuu miäcástem tiet.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Keđgiäigi

[pienoiskuva|Taat keđgiáigásâš räigiákšu kavnui [Kiuruvesist Tave-Savost ive 1947. Ákšu lii ušom 3 500–4 000 ihheed puáris.]]
**Keđgiäigi** lii äigipaje, kuás ulmuuh rahtii pargopiergâsijd keeđgist, muorâst já täävtist, iäge metalleh lamaš almolii kiävtust pargopiergâsijn. Meid njaajâ sehe jieškote-uvlágáneh ellein já šaddoin ožžum materiaaleh lijjii vijđáht kiävtust. 

Keđgiääigi äigipaje lii kuhemus ulmuu kulttuurevoluutio äigipaje. Tot aalgij ko vuosmuš hominid iiđij Afrikân čiččâm miljovn ihheed tassaaš já nuuvâi ko meetaalpargopiergâseh pottii almolii kiävtun. Keđgiäigi nuuvâi eres ääigi eres soojijn maailmist. Vala-uv láá härvis hiäimuh, moh iä keevti meetaalpiergâsijd.

## Keđgiääigi tuávádâh
Keđgiääigi tuávádâh šoodâi 1800-lovvoost tieđâlâš arkeologia algâmuddoost, ko tovlááh tiŋgâkavâaseh juáhhojii valmâštâsmateriaal mield keđgi-, pronssi- já ryevdipaje juávhoid. Veikkâ keđgiáigásâš kulttuurijn tábáhtuvvii eres-uv stuorrâ nubástusah, ovdâmerkkân eennâmviljâlem ovdedem, lii keđgiääigi tuávádâh kuittâg siäilum kiävtust. 

Keđgitiiŋgah láá arkeologiast teháliih, ko motomin toh sättih leđe áinoo kávnusamnâstâh. Stuorrâ uási keđgiáigásâš tiiŋgâin valmâštii kuittâg orgaanlâš materiaalist. Toh láá siäilum pyereest, jis piirâs lii lamaš hiäivulâš. Onnáá peeivi lii máhđulâš miäruštâllâđ kávnus ave luándutieđâlâš vuovijgijn.

## Käldeeh
1047

**1047** (**MXLVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1040-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* juovlâmáánu 28. peeivi – Sunjong, Goryeo kunâgâs ive 1083 (Korea) (j. 1083)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Cai Jing, kiinalâš kalligrafikkár (j. 1126)
* Fujiwara no Michitoshi, jaapaanlâš tivtâsteijee (j. 1099)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1027

**1027** (**MXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1020-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Victor III, katolilii kirho paavi iivij 1086–1087 (j. 1087)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Dogra mac Dúnadach, Síol Anmchadha kunâgâs ive 1027 (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Gadhra Mór mac Dundach, Síol Anmchadha kunâgâs iivij 1008–1027 já Uí Maine kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1017

**1017** (**MXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1010-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ahimaaz ben Paltiel, italialâš historjistee (j. suulân 1060)

## Jämimeh
* kesimáánu 5. peeivi – Sanjō, Jaapaan kiäisár iivij 1011–1016 (š. 976)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Eadwig Ætheling, Æthelred II alge (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1007

**1007** (**MVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1000-ihelove káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Beni Hammadin Al Qal'a vuáđudui.
* Eŋland kunâgâs Æthelred II oostij kyevti ive ráávhu tanskalijn. Hadden šoodâi suulân 16&nbsp;300 kg siilbâ.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Gervais de Château-du-Loir, ranskalâš aatellâš (j. 1067)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ururi

**Ururi** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Ururist ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 31,65 km², já alodâh 262 m. Ururi naaburkieldah láá Larino, Montorio nei Frentani, Rotello já San Martino in Pensilis.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

File:Chiesamadreururi.jpg|
Ururi01.jpg|


## Käldeeh
1037

**1037** (**MXXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1030-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 8. peeivi – Su Shi, kiinalâš tivtâsteijee (j. 1101)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Bermudo III, León kunâgâs (š. 1017)
* Muirgeas ua Cú Ceanainn, Uí Díarmata kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Matrice

**Matrice** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Matricest ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 20,21 km², já alodâh 690 m. Matrice naaburkieldah láá Campobasso, Campolieto, Castellino del Biferno, Montagano, Petrella Tifernina, Ripalimosani já San Giovanni in Galdo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Listo maailm staatâin

Taat lii **listo maailm staatâin** já siskeeld čuávuváid staatâid:
*193 Ovtâstum aalmugij jeessânstaattâd, main kuttâ iä lah puoh staatah tubdâstâm: Armenia, Israel, Kiina, Kypros, Tave-Korea já Maadâ-Korea
* *[[Vatikaanriijkâ]]*, mast lii almugijkoskâsii siärváduv tievâs tubdâstem.

Tai lasseen láá 4 staatâ, moh iä lah Ovtâstum aalmugkuudij jesâneh, mutâ maid láá ucemustáá 20 staattâd tubdâstâm: Kosovo, Viestâr-Sahara, Taiwan (Kiina täsiväldi) já Palestiin.
 

## Käldeeh
1091

**1091** (**MXCI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1090-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 27. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Roomast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,1 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* juovlâmáánu 19. peeivi – Fujiwara no Tadaie, jaapaanlâš politikkár (š. 1033)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fu Yaoyu, kiinalâš politikkár (š. 1024)
* Mac meic Aedh Ua Flaithbheartaigh, Iar Connacht kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ferrazzano

**Ferrazzano** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Ferrazzanost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 16,77 km², já alodâh 872 m. Ferrazzano naaburkieldah láá Campobasso, Campodipietra, Gildone já Mirabello Sannitico.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Contrada Piane, Mimosa, Nuova Comunità já Poggio Verde.

## Kovegalleria

Ferrazzano - Castello Carafa 02.jpg|
Ferrazzano - Castello Carafa 03.jpg|
Ferrazzano - Castello Carafa 04.jpg|
Ferrazzano - Castello Carafa 05.jpg|
Ferrazzano - Chiesa di Santa Maria Assunta 01.jpg|
Ferrazzano - Chiesa di Santa Maria Assunta 02.jpg|


## Käldeeh
1081

**1081** (**MLXXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1080-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Abelardo d'Altavilla, italialâš aatellâš (šoddâmihe ij tiäđust)
* Ibn Hayyus, syyrialâš tivtâsteijee (š. 1003)
* Trahaearn ap Caradog, Gwynedd kunâgâs iivij 1075–1081 (Wales) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1071

**1071** (**MLXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1070-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Domenico Selvo šoodâi Venetsia 31. dogen.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* juovlâmáánu 2. peeivi – Ibn 'Abd al-Barr, muslimlâš juuriist já tuámmár (š. 978)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1061

**1061** (**MLXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1060-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Maziri, imam já juuriist (j. 1141)
* Al-Tughrai, persialâš tivtâsteijee já alkemist (j. 1121)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh, Iar Connacht kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Song Qi, kiinalâš politikkár já historjistee (š. 998)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1051

**1051** (**MLI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1050-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 19. peeivi – Henrik I naajâi Jaroslav I Vijsás nieidáin Annain.
## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Mi Fu, kiinalâš taaiđâmáálájeijee, tivtâsteijee já kalligrafikkár (j. 1107)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 22. peeivi – Ælfric Puttoc, York arkkâpispe (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo iheluuvijn

Taat lii **listo motomijn [[viestâreennâmlâš äigiloho|viestâreennâmlâš äigilovo]] [[ihelohe|iheluuvijn]]**.

## Keejâ meid
* Listo iivijn
* Listo ihečuođijn

## Käldeeh
1041

**1041** (**MXLI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1040-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ōe no Masafusa, jaapaanlâš tivtâsteijee (j. 1111)

## Jämimeh
* kuovâmáánu 4. peeivi – Fujiwara no Kintō, jaapaanlâš politikkár já tivtâsteijee (š. 966)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1031

**1031** (**MXXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1030-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Córdoba taifa vuáđudui.
* Murcia taifa vuáđudui.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 1. peeivi – Wilhelm, italialâš aapoot já arkkiteht (š. 962)
* kesimáánu 17. peeivi – Hyeonjong, Goryeo kunâgâs iivij 1009–1031 (Korea) (š. 992)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1021

**1021** (**MXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1020-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Vaspurakan kunâgâskodde lopâttui.

## Šoddâmeh
* juovlâmáánu (tärhis peivimeeri ij tiäđust) – Wang Anshi, kiinalâš kansler (j. 1086)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Mac Cú Ceanain, Uí Díarmata kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Petacciato

**Petacciato** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Petacciatost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 35,40 km², já alodâh 225 m. Petacciato naaburkieldah láá Guglionesi, Montenero di Bisaccia já Termoli.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Collecalcioni já Marina di Petacciato.

## Kovegalleria

Petacciato Pan3-b.jpg|
Santa Maria, vista notturna (Petacciato).jpg|
SpiaggiaPetacciato.JPG|
MarediPetacciato.JPG|


## Käldeeh
1011

**1011** (**MXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1010-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Eennâm tuárgistij Erzinkanist, Tuurkist. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 4,7 Richter ciäkkáduv mield já VI Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* syeinimáánu 25. peeivi – Ichijō, Jaapaan kiäisár iivij 986–1011 (š. 980)
* skammâmáánu 21. peeivi – Reizei, Jaapaan kiäisár iivij 967–969 (š. 950)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Uma no Naishi, jaapaanlâš aatellâš já tivtâsteijee (š. 949)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1001

**1001** (**MI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi nube ihetuhháát vuossâmuš ihe já 1000-ihelove nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* 'Abd al-Rahman V, andalusialaš kalif (j. 1024)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 22. peeivi – Al-Muqallad ibn al-Musayyab, Mosul eemiir (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Jayavarman V, Khmerij väldikode kunâgâs (Kambodža) (š. 958)
* Wang Yucheng, kiinalâš tivtâsteijee (š. 954)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ihe

**Ihe** lii äigilovo ohtâdâh. Táválávt ivvijn uáivildeh kalenderive, mii tááláš gregoriaanlâš kalender‏‎ist pištá 365, kárgámive 366 kalenderpeivid. Äigilovo vuáđđun lii Eennâm juurrâmpaje Piäiváá pirrâ. Ivveest láá 12 mánuppaijeed já suulân 52 okkod.

Ive ääigi Eennâmpáálu stiällu muttoo, já ton tááhust peeivi kukkodâh já šooŋah še mulsâšudeh. Taid mulsâšudmijd kočodeh iveäigin. Eres soojijn já kulttuurijn rekinisteh iveaaigijd eresnáál. Táválávt liähmustielâs já subarktâsâš kuávluin rekinisteh nelji iveääigi (keesi, čohčâ, kiđđâ já tälvi), ko vuod ovdâmerkkân peeivitäsideijee alda maŋgii keččih, ete ivveest láá tuše kyehti iveääigi (monsuunpaje já koškepaje), já Säämist sárnuh käävci iveääigist.

Love ivveest šadda ihelohe, čyeđe ivveest ihečyeti já tuhháát ivveest ihetuhháát. Neelji ive äigipaje kočodii Antiik Kreikkaast olympiadin.

## Käldeeh
Listo Wimbledon almai kuáhtásspeelâ vyeittein

Wimbledon lii tennisturnam, mii uárnejuvvoo jyehi ive All England Lawn Tennis and Croquet Club sinokiedijn Wimbledon čuákkipääihist Lontoost, Eŋlandist.

## Vyeitteeh
[thumb|[William Renshaw lâi vuossâmuš almai, kote vuoitij čiččâm Wimbledonid.]]
[thumb|[Reginald Doherty vuoitij Wimbledon neljii já suu viljâ Laurence vuoitij tom vittii.]]
[thumb|[Björn Borg vuoitij Wimbledon vittii maŋaluvâi.]]
[thumb|[Pete Sampras vuoitij Wimbledon čiččâmii käävci ivveest.]]

## Käldeeh
Listo Nobel-palhâšume vyeittein

Taat lii listo **[[Nobel-palhâšume]] vyeittein** äigioornigist.

1900-loho — 1910-loho — 1920-loho — 1930-loho — 1940-loho — 1950-loho — 1960-loho — 1970-loho — 1980-loho — 1990-loho

2000-loho — 2010-loho — 2020-loho


__NOTOC__
## Vyeitteeh
### 1900-loho

### 1910-loho

### 1920-loho

### 1930-loho

### 1940-loho

### 1950-loho

### 1960-loho

### 1970-loho

### 1980-loho

### 1990-loho

### 2000-loho

### 2010-loho

### 2020-loho

## Käldeeh
Spinete

**Spinete** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Petacciatost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 17,83 km², já alodâh 600 m. Spinete naaburkieldah láá Baranello, Bojano, Busso, Casalciprano, Colle d'Anchise já Sant'Elena Sannita.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Spinete kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Piana.

## Kovegalleria

Spinete Largo fontana dal Palazzo Marchesale.jpg|
Spinete palazzo baronale sirena.jpg|
Spinete Largo Fontana notte.jpg|
Chiesa di Santa Maria Assunta Spinete.jpg|
Palazzo marchesale Spinete.jpg|
Ingresso palazzo baronale spinete.jpg|


## Käldeeh
Listo Malediivij kaavpugijn

thumb|right|250px|Malediivij kárttá
[thumb|right|250px|[Malé, Malediivij uáivikaavpug]]
Taat lii **listo [[Malediiveh|Malediivij]] kaavpugijn**.

## Listo

*Addu City
*Dhidhdhoo
*Kulhudhuffushi
*Eydhafushi
*Farukolhufunadhoo
*Felidhoo
*Funadhoo
*Fuvahmulah
*Gan
*Hinnavaru
*Hithadhoo
*Hulhumalé
*Hulhumeedhoo
*Kudahuvadhoo
*Kulhudhuffushi
*Magoodhoo
*Mahibadhoo
*Malé (uáivikaavpug)
*Manadhoo
*Maroshi
*Midu
*Mula
*Naifaru
*Nolhivaranfaru
*Thinadhoo
*Ungoofaaru
*Veymandhoo
*Veymandoo
*Viligili
*Villingili

## Käldeeh
Listo Italia juuvâi läättinkielâlijn noomâin

Taat lii **listo Italia juuvâi läättinkielâlijn noomâin**.

## Italia
### Abruzzo
* *Aternus* - Aterno
* *Batinus* - Tordino
* *Vomanus* - Vomano

### Basilicata
* *Aciris* - Agri
* *Bradanus* - Bradano
* *Casuentus* - Basento
* *Siris* teikâ *Sinis* - Sinni

### Campania
* *Vulturnus, Olotronus* - Volturno

### Emilia-Romagna
* *Ariminus* - Marecchia
* *Arda* - Arda
* *Claterna* - Quaderna
* *Idex* - Idice
* *Nure* - Nure
* *Panarium* - Panaro
* *Rhenus* - Reno
* *Rubico* - Rubicone
* *Sapina* - Savena
* *Sicla* - Secchia
* *Silarus* - Sillaro
* *Trebia* - Trebbia

### Friuli-Venezia Giulia
* *Tilaventum* - Tagliamento
* *Natiso* - Natisone
* *Aesontium* - Isonzo

### Latium
* *Allia* - Fosso della Bettina
* *Anio* - Aniene
* *Liris* - Liri
* *Tiber* - Tevere
* *Velinus* teikâ *Mellinus* - Velino

### Liguria
* *Macra* - Magra
* *Rotubam/Rotuba - *Roja

### Lombardia
* *Abdua, Addua* - Adda
* *Holona, Horona* - Olona
* *Lambrus* - Lambro
* *Mincius* - Mincio
* *Ollius* - Oglio
* *Padus* - Po
* *Sarrius* - Serio
* *Ticinus* - Ticino

### Marche
* *Aesis* - Esino
* *Asis* - Aso
* *Flosis* - Potenza
* *Flusor* - Chienti
* *Flussorius* - Fiastra
* *Mataurus* - Metauro
* *Misco* - Musone
* *Isaurus* - Foglia
* *Sena* - Misa
* *Sentinum* - Sentino
* *Suasanus* - Cesano
* *Tinna* - Tenna
* *Tessuinum* - Tesino
* *Truentus* - Tronto

### Molise
* *Tifernus* - Biferno

### Piemonte
* *Orgus* - Orco
* *Sesites, Sessites* - Sesia
* *Olubria* - Scrivia
* *Stura * - Stura di Demonte
* *Varus* - Stura di Lanzo

### Apulia
* *Aufidus* - Ofanto
* *Cerbalus* - Cervaro

### Sisilia
* *Assinus* - Alcantara
* *Platàni* - Platani
* *Simaethum* - Simeto

### Sardinia
* *Saeprus* - Flumendosa

### Toscana
* *Albinia* - Albegna
* *Arnus* - Arno
* *Auser* - Serchio
* *Hera* - Era
* *Mersae* - Merse
* *Umbro* - Ombrone
* *Urcia* - Orcia

### Trentino-Maadâ-Tiroli
* *Isarus* teikâ *Isarcus* - Isarco

### Umbria
* *Clasius* - Chiascio
* *Guesia* - Menotre
* *Nar* - Nera
* *Timea* - Topino
* *Avens* - Velino

### Aostaleehi
* *Duria Maior* teikâ *Duria Bautica* - Dora Baltea

### Veneto
* *Athesis* - Adige
* *Liquentia* - Livenza
* *Medoacus Major* - Brenta
* *Medoacus Minor* - Bacchiglione
* *Plavis* - Piave

## Käldeeh
Listo Burundi kaavpugijn

thumb|right|250px|Burundi kárttá
[thumb|right|250px|[Bujumbura, oovdiš uáivikaavpug]]
[thumb|right|250px|[Gitega, tááláš uáivikaavpug]]
Taat lii **listo [[Burundi]] kaavpugijn**.

## Listo

*Bubanza
*Buhongo
*Bujumbura (oovdiš uáivikaavpug)
*Bukirasazi
*Bururi
*Cankuzo
*Cibitoke
*Gitega (tááláš uáivikaavpug)
*Kabezi
*Karuzi
*Kayanza
*Kayero
*Kayogoro
*Kibondo
*Kirundo
*Kisozi
*Luhwa
*Makamba
*Magara
*Mukenke
*Muramvya
*Murore
*Musenyi
*Muyaga
*Muyinga
*Mwaro
*Ngozi
*Nyanza-Lac
*Rugari
*Rumonge
*Rutana
*Ruyigi
*Ruzunga
*Zanandore

## Käldeeh
Listo Bhutan kaavpugijn

thumb|right|185px|Bhutan kárttá
[thumb|right|185px|[Thimphu]]
Taat lii **listo [[Bhutan]] kaavpugijn**.

## Listo

* Chhukha
* Daga
* Damphu 
* Gasa
* Gelephu
* Ha
* Jakar
* Lhuntshi 
* Mongar
* Paro
* Pemagatsel
* Phuntsholing
* Punakha
* Samtse
* Samdrup Jongkhar
* Thimphu
* Trashigang
* Tongsa
* Wangdue Phodrang
* Zhemgang

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sant'Elia a Pianisi

**Sant'Elia a Pianisi** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Sant'Elia a Pianisist ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 68,25 km², já alodâh 666 m. Sant'Elia a Pianisi naaburkieldah láá Bonefro, Carlantino, Colletorto, Macchia Valfortore, Monacilioni, Ripabottoni já San Giuliano di Puglia.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Sant'Elia a Pianisi kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Occhito.

## Käldeeh
Gibraltar

**Gibraltar** lii Ovtâstum kunâgâskode haldâšem kuávlu Pyrenij njargâeennâm keejist. Ton taavaapeln lii Espanja.
thumb|left|Gibraltar kárttá
## Historjá
Gibraltar lii kuullâm Britannian ive&nbsp;1713 rääjist. Onnáá peeivi Gibraltar lii brittilâš tovnbeln meerâ kuávlu.

## Eennâmtieđâ

Gibraltar vijđodâh lii 6,8&nbsp;km². Rääji Gibraltar já Espanja kooskâst lii 1,2&nbsp;km kukke. 

Gibraltar alemus saje lii Gibraltarvääri, mii lii 426&nbsp;m merâase paajaabeln.

## Käldeeh
Färsuolluuh

**Färsuolluuh** (, ) láá suáluikuávlu Tave-Atlantist 320 kilomeetterid Skotland tave-taveviestârist já suulân pelimuddoost Taažâ já Island. Färsuolluuh láá jiešhaldâšemkuávlu, mii kulá Taanskan.

## Eennâmtieđâ
### Morfologia

Färsuollui alemus vääri lii Slættaratindur, mii paijaan 882 meetter alodâhân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
San Biase

**San Biase** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Biasest ääsih 129 olmožid. Ton vijđodâh lii 11,85 km², já alodâh 820 m. San Biase naaburkieldah láá Salcito, Sant'Angelo Limosano já Trivento.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Rione centro, Rione croce, Rione valle já Rione alto.

## Käldeeh
Ruánááeennâm

**Ruánááeennâm** (, ) lii maailm stuárráámus suálui, Tave-Atlant já Tave-Jieŋâmeerâ kooskâst. Tot lii Tanska jiešhaldâšemkuávlu. Veik Ruánááeennâm lii eennâmtieđâlávt uási Tave-Amerik, lii tast lamaš jo paijeel tuhháát ihheed pooliitlâš já kulttuurlâš ohtâvuotâ Euroopân (eromâšávt Taažân já Taanskan kolonialism tet). Stuárráámus uási Ruánááeennâm ässein láá inuiiteh, já stuárráámus uási ton vijđoduvvâst lii jieŋâduv vyelni.

## Käldeeh
Koskâ-Amerik

thumb|
**Koskâ-Amerik** lii Ovtâstum staatâi máddáápiälásâš uási Tave-Amerik. Tot ana sistees Meksiko, Kuovdâ-Amerik sehe Karibia.

## Käldeeh
Brittilâš tovnbeln meerâ kuávluh

pienoiskuva|upright=1.5|Brittilâš tovnbeln meerâ kuávlui sajaduvah
**Brittilâš tovnbeln meerâ kuávluh** () láá 14 Ovtâstum kunâgâskode haldâšem kuávlud pirrâ maailm.
## Tovnbeln meerâ kuávluh

## Käldeeh
Ranska tovnbeln meerâ kuávluh

thumb|500px|Ranska kuávluh maailmist.
**Ranska tovnbeln meerâ kuávluh** () láá Euroopist leijee Ranska kuávluh, moh láá Ranskaast kejâdijn väldimeerâ tovnbeln. Kuávluh kuleh Euroop unionân, mutâ iä Schengen-kuávlun. Toi ruttâohtâdâh lii euro. Spiekâstuvah láá Ranska Polynesia já Uđđâ-Kaledonia, moi ruttâohtâdâh lii CFP-frangi, mon árvu lii kal meid čonnum euron.

## Tovnbeln meerâ departementeh
*Válduartikkâl: [[Ranska departementeh]]*

## Tovnbeln meerâ siärváduvah

## Eromâšsiärvádâh

## Aassâmettum territorioh

## Fáádást eres soojijn
* L’outre-mer (ranskakielân)
* Outremer.com (ranskakielân)

## Käldeeh
Vinchiaturo

**Vinchiaturo** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Vinchiaturost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 35,48 km², já alodâh 620 m. Vinchiaturo naaburkieldah láá Baranello, Busso, Campobasso, Campochiaro, Colle d'Anchise, Guardiaregia, Mirabello Sannitico já San Giuliano del Sannio.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Sierra Leone sirdoeennâm já protektoraat

**Sierra Leone sirdoeennâm já protektoraat** () lâi uási brittilâš imperium abolitionism ääigist kidâ kolonialism čuávdásem räi. Ive 1808 vuáđudui ruuvnâsirdoeennâm, moos kuulâi Freetown pirrâdâh. Protektoraat vuod vuáđudui ive 1896, já toos kullii tááláá Sierra Leone sisuásih. Sirdoeennâm já protektoraat lijjii sierânâs haldâttâhkuávluh.

## Käldeeh
Casalciprano

**Casalciprano** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Casalcipranost ääsih 462 olmožid. Ton vijđodâh lii 19,07 km², já alodâh 662 m. Casalciprano naaburkieldah láá Busso, Castropignano, Frosolone, Sant'Elena Sannita, Spinete já Torella del Sannio.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Sovjetlitto

**Sovjetlitto** (), virgálávt **Sosialistlij sovjettäsivaldij litto** (ruoš. Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, *Sojuz Sovetskih Sotsialistitšeskih Respublik*), lâi Sovjetlito kommunistlâš piäláduv haldâšem sosialistlâš staatâ iivij 1922–1991.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Campodipietra

**Campodipietra** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Campodipietrast ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 19,72 km², já alodâh 520 m. Campodipietra naaburkieldah láá Campobasso, Ferrazzano, Gildone, Jelsi, San Giovanni in Galdo já Toro.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
1099

**1099** (**MXCIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1090-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* syeinimáánu 18. peeivi – Fujiwara no Moromichi, jaapaanlâš politikkár (š. 1062)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Michitoshi, jaapaanlâš tivtâsteijee (š. 1047)

## Käldeeh
Campochiaro

**Campochiaro** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Campochiarost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 35,70 km², já alodâh 750 m. Campochiaro naaburkieldah láá Castello del Matese, Colle d'Anchise, Guardiaregia, Piedimonte Matese, San Gregorio Matese, San Polo Matese já Vinchiaturo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
1089

**1089** (**MLXXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1080-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Donnchad mac Domnaill Remair, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1079

**1079** (**MLXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1070-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 11. peeivi – Yejong, Goryeo kunâgâs iivij 1105–1122 (Korea) (j. 1122)
* porgemáánu 8. peeivi – Horikawa, Jaapaan kiäisár iivij 1087–1107 (j. 1107)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Aedh Ua Flaithbheartaigh, Iar Connacht kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1069

**1069** (**MLXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1060-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Worcester lanne valmâštui Eŋlandist. Tot huksejui iivij 1068–1069.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Diarmaid mac Madudan, Síol Anmchadha kunâgâs iivij 1032–1069 (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Colle d'Anchise

**Colle d'Anchise** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Colle d'Anchisest ääsih 722 olmožid. Ton vijđodâh lii 15,69 km², já alodâh 649 m. Colle d'Anchise naaburkieldah láá Baranello, Bojano, Campochiaro, San Polo Matese, Spinete já Vinchiaturo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Suez uáli

thumb|Suez uáli sajadâh já satelliitkove uálist.
thumb|Ive 1869 sáárgus Suez uáli lekkâmtilálâšvuođâst.
thumb|Suez uáli ovdil ive 2015 valmâštum vijđedempargoid já toi maŋa.
**Suez uáli** teikâ **Suez kanava** () lii 193 km kukkosâš rahtum čäcikiäinu Egyptist Siinai njargâeennâm viestârpeln, mii ovtâstit Koskâmeerâ já Ruopsismeerâ, já iärut Afrik nannaam Aasiast. Ton peht lii uánihumos mätki Euroopist Aasian. 

Suez uáli lii maailm enâmustáá kiävtust leijee merâjotteem kiäinu. Suulân 12% aalmugijkoskâsâš käävpist jotá Suez uáli čoođâ jyehi peeivi.

## Historjá
Faarao Senusret III lâi vuosmuš, kii smietâi Ruopsismeerâ já Koskâmeerâ ovtâstittem. Totkeeh láá árvuštâllâm, ete vuosmuu uáli láá kuáivum suulân 1850 oKr. Maid ton uálist lii val lemin puáhtá kavnâđ Suez alda.

Suez uáli olmâ historjá álgá kuittâg tast, ko skammâmáánu 30. peeivi 1854 ranskalâš Ferdinand de Lesseps uážui love Egypt tallaa värikunâgâs Said Paššast huksiiškyettiđ tom. Ferdinand de Lesseps finnodâh *Compagnie universelle du canal maritime de Suez* algâttij pargo cuáŋuimáánu 25. peeivi 1859. Algâalgâlâš vuávám mield huksim ličij kolgâm pišteđ tuše kuttâ ive, mutâ šoŋŋâduv vädisvuođah, ive 1865 kolera epidemia já pargovyeimi čuolmah tohhii pargo hitásubbon, já huksiimân monnii-uv ohtsis 10 ihheed. Porgemáánust 1869 uáli lâi viijmâg vaalmâš, já tom valdii virgálávt kiävtun skammâmáánu 17. peeivi 1869.

## Käldeeh
Bonefro

**Bonefro** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Bonefrost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 31,28 km², já alodâh 631 m. Bonefro naaburkieldah láá Casacalenda, Montelongo, Montorio nei Frentani, Ripabottoni, San Giuliano di Puglia, Sant'Elia a Pianisi já Santa Croce di Magliano.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Bonefro kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: San Vito.

## Kovegalleria

Bonefro - Fontana dei Ciechi.jpg|
Fontana della Terra.jpg|


## Käldeeh
Cercemaggiore

**Cercemaggiore** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Cercemaggiorest ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 56,91 km², já alodâh 930 m. Cercemaggiore naaburkieldah láá Castelpagano, Cercepiccola, Gildone, Jelsi, Mirabello Sannitico, Morcone, Riccia, Santa Croce del Sannio já Sepino.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Cercepiccola

**Cercepiccola** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Cercepiccolast ääsih 622 olmožid. Ton vijđodâh lii 16,79 km², já alodâh 680 m. Cercepiccola naaburkieldah láá Cercemaggiore, Mirabello Sannitico, San Giuliano del Sannio já Sepino.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Mary Shelley

**Mary Wollstonecraft Shelley** (š. **Godwin**, ) lâi eŋlandlâš kirječällee, kii šoodâi tobdosin romanist Frankenstein (Frankenstein, or The Modern Prometheus, 1818).

## Eellim

Mary Godwin šoodâi Lontoost porgemáánu 30. peeivi 1797. Suu enni lâi tobdos kirječällee já feminist Mary Wollstonecraft, kii jaamij forgâ Mary šoddâm maŋa. Suu eeči lâi pooliitlâš filosof William Godwin. Mary lâi sunnuu áinoo pärni, mut sust lâi uábbipeeli Fanny Imlay. William Godwin naajâi Mary Jane Clairmontáin ive 1801, mon maŋa perrust lijjii ohtsis vittâ párnáá. Mary Godwin ij jottáám škoovlâ, mut sun oopâi luuhâđ já lijkkui čäälliđ jo párnážin. Suu vuossâmuš tihtâ Mounseer Nongtongpaw almostui ive 1807. Ive 1814 sun uápásmui tihtâčällee Percy Bysshe Shelleyn já suoi algâttáin siärvástâllâđ, veikkâ Shelley lâi naaijâm. Suoi reissijn Euroopist, já ive 1815 šoodâi sunnuu vuossâmuš páárnáš, kii kuittâg jaamij jo muádi peeivi ahasâžžân. Suoi naajáin ive 1816 juovlâmáánust Percy Shelley káálgu jiešsorme maŋa. Sunnui šoddii kulmâ párnáá lase, mut kyehti párnáá jaamijn párnážin. Percy Shelley hevânij kärbispäärtist ive 1822. Mary Shelley jaamij purâsân Lontoost kuovâmáánu 1. peeivi ive 1851 53-ihásâžžân.

## Čalluuh
Ive 1816 Mary já Percy Shelley láin Sveeicist viettimin keesi tihtâčällee Lord Byronáin, kii oovtâ eehid iävtuttij, ete sij puohah čáláččii hirmosmainâs. Mary Shelley lâi uáinám nahhaar, mon vuáđuld sun talle čäliškuođij Frankenstein. Ive 1817 sun almostitij muštâlus sunnuu määđhist Euroopist, History of a Six Weeks' Tour. Ive 1818 almostui suu tobdosumos čalluu Frankenstein, or the Modern Prometheus. Roomaan vuossâmuš riäntus almostui kirječällee nomâttáá. Frankenstein lâi miänástus, já taan ääigi tot lii ain tobdos klassikko. Kirjeest tiettee Victor Frankenstein iirât rähtiđ ulmuu, mut ráhtá-uv hirmâdâs. Frankenstein maŋa Shelley čaalij eres romanijd, ovdâmerkkân Valperga (1823), The Last Man (1826), The Fortunes of Perkin Warbeck (1830), Lodore (1835) já Falkner (1837).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Duronia

**Duronia** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Duroniast ääsih 404 olmožid. Ton vijđodâh lii 22,47 km², já alodâh 918 m. Duronia naaburkieldah láá Bagnoli del Trigno, Civitanova del Sannio, Frosolone, Molise, Pietracupa já Torella del Sannio.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Cappiello, Casale, Casalotti, Casalotto, Faito, Gigliotti, Madonnella, Morgia, Potestà, Santa Maria, San Ianni, Valle del Colle já Valloni.

## Käldeeh
Sergio Leone

**Sergio Leone** () lâi italialâš elleekovestivrejeijee.

## Filmografia

## Čaittâleijeeh Sergio Leone elleekuuvijn

## Käldeeh
Lontoo

thumb|Lontoo
thumb|
**Lontoo** () lii Ovtâstum kunâgâskode stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug sehe kuálmádin stuárráámus kaavpug Euroopist. 

Lontoo ässeeloho lâi ive 2011 aalmugrekinistem mield 8&nbsp;173&nbsp;941, mut ive&nbsp;2021 tot lii áárvu mield jo 9&nbsp;425&nbsp;622 ässed. Ubâ Lontoo metropolkuávlust láá ohtsis joba 10–18 miljovn ässed. Lontoo vijđodâh lii 1&nbsp;569&nbsp;km² já ton ässeesaahâdvuotâ lii suulân 7&nbsp;700 ässed/km². Lontoo lii lamaš aassâmkuávdáš jo 100-lovo rääjist, kuás Britannia lâi roomalâš prooviins. 1800-lovvoost já 1900-lovo aalgâst tot lâi maailm stuárráámus kaavpug.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 1924 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1924|Ive 1924 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 258 valastâlled (247 almajid já 11 nisonid) 16 enâmist, kiäh kištottâllii 16 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Taažâ já Suomâ valastâlleeh – eromâšávt syemmilâš Clas Thunberg, kote vuoitij ohtsis vittâ miitaal (kulmâ kollemiitaal, ohtâ silbâmiitaal já ohtâ pronssimiitaal), já taažâ Thorleif Haug, kote vuoitij ohtsis kulmâ miitaal (kulmâ kollemiitaal).

## Miitaaltavlustâh
thumb|Clas Thunberg

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Ive 1928 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1928|Ive 1928 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 464 valastâlled (438 almajid já 26 nisonid) 25 enâmist, kiäh kištottâllii 14 tábáhtusâst. 500 m huáppuluistámist adeluvvojii kyehti kollemiitaal já kulmâ pronssimiitaal, já silbâmiitaal ij adelum. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 15 mitalid: 6 kollemiitaal, 4 silbâmiitaal já 5 pronssimiitaal.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[John O'Neil Farrell vuoitij pronssimiitaal 500 m huáppuluistámist.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Gildone

**Gildone** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Gildonest ääsih 749 olmožid. Ton vijđodâh lii 29,76 km², já alodâh 608 m. Gildone naaburkieldah láá Campodipietra, Cercemaggiore, Ferrazzano, Jelsi já Mirabello Sannitico.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Ive 1948 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1948|Ive 1948 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 669 valastâlled (592 almajid já 77 nisonid) 28 enâmist, kiäh kištottâllii 22 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd – 10 mitalid – vuoittii Taažâ, Ruotâ já Sveeici valastâlleeh. Taažâ já Ruotâ valastâlleeh vuoittii kuittâg nelji kollemiitaal, Sveeici valastâlleeh vuod tuše kulmâ.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Heikki Hasu vuoitij oovtâ kollemiitaal St. Moritz tälviolympialijn ive 1948.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Taekwondo kesiolympialijn 2012

right|100px|Taekwondo
**[[Taekwondo]]st** kištottâllii **[[kesiolympialiih 2012|Lontoo 2012 kesiolympialijn]]** porgemáánu 8.–11. peeivi Exhibition Centre Londonist. Tiädduluokah lijjii käävci, main almaid lijjii nelji já nisonáid nelji. Valastâlleeh lijjii ohtsis 128.

## Mitalisteh
thumb|350px|Lee-Dae Hoon, Joel González, Óscar Muñoz já Aleksei Denisenko
### Almaah

### Nisoneh

## Miitaaltavlustâh

## Fáádást eres soojijn
* 

## Käldeeh
Lucito

**Lucito** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Lucitost ääsih 631 olmožid. Ton vijđodâh lii 31,56 km², já alodâh 480 m. Lucito naaburkieldah láá Castelbottaccio, Castellino del Biferno, Civitacampomarano, Limosano, Morrone del Sannio, Petrella Tifernina, Sant'Angelo Limosano já Trivento.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Mafalda

**Mafalda** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Mafaldast ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 32,51 km², já alodâh 460 m. Mafalda naaburkieldah láá Dogliola, Fresagrandinaria, Lentella, Montenero di Bisaccia, San Felice del Molise, Tavenna já Tufillo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Tiädduluptim kesiolympialijn 2012

right|100px|Tiädduluptim
**[[Tiädduluptim|Tiädduluptiimist]]** kištottâllii **[[kesiolympialiih 2012|Lontoo 2012 kesiolympialijn]]** syeinimáánu 28. peeivist porgemáánu 7. piäiván Exhibition Centre Londonist. Tiädduluokah lijjii ohtsis 15, main almaid lijjii 8 já nisonáid 7. Valastâlleeh lijjii ohtsis 260, kiäin 156 lijjii almaah já 104 lijjii nisoneh.

## Mitalisteh
thumb|200px|Óscar Figueroa ive 2012
thumb|200px|Lidia Valentín ive 2012
thumb|200px|Navab Nassirshalal ive 2012
thumb|Christine Girard ive 2011
### Almaah

### Nisoneh

## Miitaaltavlustâh

## Käldeeh
Tiädduluptim kesiolympialijn 1948

right|100px|Tiädduluptim
**[[Tiädduluptim|Tiädduluptiimist]]** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1948|Lontoo 1948 kesiolympialijn]]** kuuđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah. Valastâlleeh lijjii ohtsis 120 já sij lijjii vuálgus 30 enâmist.

## Mitalisteh
thumb|183px|1) Mahmoud Fayad, 2) Rodney Wilkes, 3) Jafar Salmasi
thumb|183px|John Davis 1940-lovvoost
thumb|183px|Jafar Salmasi
### Almaah

## Miitaaltavlustâh

## Käldeeh
Mirabello Sannitico

**Mirabello Sannitico** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Mirabello Sanniticost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 21,43 km², já alodâh 600 m. Mirabello Sannitico naaburkieldah láá Campobasso, Cercemaggiore, Cercepiccola, Ferrazzano, Gildone, San Giuliano del Sannio já Vinchiaturo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
1059

**1059** (**MLIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1050-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Akinaka, jaapaanlâš aatellâš já tivtâsteijee (j. 1129)
* Ngok Loden Sherab, tibetlâš buddhalâš muŋkki (j. 1109)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Aedhuar Ua Dubhda, Ui Fiachrach Muaidhe kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Cathal mac Tigernán, Iar Connacht kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1039

**1039** (**MXXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1030-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Helibo, kiinalâš aatellâš (j. 1092)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Donnchad mac Gilla Pátraic, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Iago ab Idwal ap Meurig, Gwynedd kunâgâs iivij 1023–1039 (Wales) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1049

**1049** (**MXLIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1040-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 12. peeivi – Leo IX šoodâi virgálávt katolilii kirho 152. paavin.

## Šoddâmeh
* roovvâdmáánu 9. peeivi – Seonjong, Goryeo kunâgâs iivij 1083–1094 (Korea) (j. 1094)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 12. peeivi – Abū-Sa'īd Abul-Khayr, persialâš tivtâsteijee (š. 967)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tiädduluptim kesiolympialijn 1932

right|100px|Tiädduluptim
**[[Tiädduluptim|Tiädduluptiimist]]** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1932|Los Angeles 1932 kesiolympialijn]]** syeinimáánu 30.–31. peeivi. Tiädduluokah lijjii ohtsis 5, já fáárust lijjii tuše almaah. Valastâlleeh lijjii ohtsis 29, já sij lijjii vuálgus 8 enâmist.

## Uásálistee staatah
thumb|125px|Rudolf Ismayr ive 1932
Taavgijn lii valastâllei meeri.
*  Argentiina (1)
*  Italia (4)
*  Nuorttâriijkâ (2)
*  Ovtâstum staatah (10)
*  Ranska (4)
*  Saksa (4)
*  Tanska (1)
*  Čekkoslovakia (2)

## Mitalisteh
thumb|René Duverger ive 1932
### Almaah

## Miitaaltavlustâh
thumb|149px|Raymond Suvigny ive 1932

## Käldeeh
Tiädduluptim kesiolympialijn 1924

right|100px|Tiädduluptim
**[[Tiädduluptim|Tiädduluptiimist]]** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1924|Pariisi 1924 kesiolympialijn]]** viiđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.

## Uásálistee staatah
thumb|200px|Jaan Kikkas 1920-lovvoost
thumb|200px|Pierino Gabetti ive 1924
thumb|200px|Giuseppe Tonani
Taavgijn lii valastâllei meeri. Valastâlleeh lijjii ohtsis 107, já sij lijjii vuálgus 16 enâmist.
*  Argentiina (3)
*  Belgia (8)
*  Eestieennâm (8)
*  Egypt (1)
*  Italia (15)
*  Latvia (4)
*  Luxemburg (4)
*  Nuorttâriijkâ (15)
*  Portugal (1)
*  Ranska (14)
*  Ruotâ (5)
*  Stuorrâ-Britannia (10)
*  Sveicci (9)
*  Čekkoslovakia (6)
*  Turkki (1)
*  Vuáládâhenâmeh (3)

## Mitalisteh
### Almaah

## Miitaaltavlustâh

## Käldeeh
1029

**1029** (**MXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1020-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Xingliao (teikâ **Heungyo**) vuáđudui.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 20. peeivi – Heonae, korealâš roonnig (š. 964)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Kinsue, jaapaanlâš politikkár (š. 957)
* Kushyar Gilani, persialâš matematikkár já eennâmtiettee (š. 971)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Monacilioni

**Monacilioni** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Monacilionist ääsih 466 olmožid. Ton vijđodâh lii 27,21 km², já alodâh 590 m. Monacilioni naaburkieldah láá Campolieto, Macchia Valfortore, Pietracatella, Ripabottoni, San Giovanni in Galdo, Sant'Elia a Pianisi já Toro.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Tiädduluptim kesiolympialijn 1920

right|100px|Tiädduluptim
**[[Tiädduluptim|Tiädduluptiimist]]** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1920|Antwerpen 1920 kesiolympialijn]]** viiđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.

## Uásálistee staatah
thumb|218px|Alfred Neuland ive 2020
Taavgijn lii valastâllei meeri. Valastâlleeh lijjii ohtsis 53, já sij lijjii vuálgus 14 enâmist.
*  Belgia (7)
*  Eestieennâm (3)
*  Egypt (1)
*  Italia (5)
*  Kreikka (1)
*  Luxemburg (3)
*  Ranska (10)
*  Ruotâ (6)
*  Stuorrâ-Britannia (2)
*  Suomâ (1)
*  Sveicci (2)
*  Tanska (5)
*  Čekkoslovakia (2)
*  Vuáládâhenâmeh (5)

## Mitalisteh
thumb|Ernest Cadine ive 1920
### Almaah

## Miitaaltavlustâh
thumb|Albert Pettersson suulân ive 1920

## Käldeeh
Ive 1932 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1932|Ive 1932 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 252 valastâlled (231 almajid já 21 nisonid) 17 enâmist, kiäh kištottâllii 14 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Ovtâstum staatâi já Taažâ valastâlleeh. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 12 mitalid (6 kollemiitaal), já taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 10 mitalid (3 kollemiitaal).

## Miitaaltavlustâh
[thumb|400px|[Valmari Toikka, Veli Saarinen, Väinö Liikkanen já Martti Lappalainen Lake Placid tälviolympialijn ive 1932. Veli Saarinen vuoitij oovtâ kollemiitaal já oovtâ pronssimiitaal. Väinö Liikkanen vuoitij oovtâ silbâmiitaal.]] 

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Montecilfone

**Montecilfone** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montecilfonest ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 22,92 km², já alodâh 405 m. Montecilfone naaburkieldah láá Guglionesi, Montenero di Bisaccia já Palata.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Ive 1936 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1936|Ive 1936 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 646 valastâlled (566 almajid já 80 nisonid) 28 enâmist, kiäh kištottâllii 17 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 15 mitalid: 7 kollemitalid, 5 silbâmiitaal já 3 pronssimiitaal.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Antero Ojala vuoitij oovtâ pronssimiitaal Garmisch-Partenkirchen tälviolympialijn ive 1936.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Montemitro

**Montemitro** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Montemitrost ääsih 291 olmožid. Ton vijđodâh lii 16,30 km², já alodâh 508 m. Montemitro naaburkieldah láá Celenza sul Trigno, Montefalcone nel Sannio, San Felice del Molise já Tufillo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Montemitro 1.jpg|
Montemitro 2.jpg|


## Käldeeh