open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Listo vaarijn St. Gallen kantonist

[thumb|[Ringelspitz (čižetpeln) já Piz Sardona]]
Taat lii **listo vaarijn [[St. Gallen kanton]]ist** Sveeicist. St.&nbsp;Gallen kanton lii ohtâ oovce kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 3&nbsp;000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Bern, Glarus, Graubünden, Obwalden, Ticino, Uri, Valais já Vaud. 

Topografisávt St.&nbsp;Gallen kanton tehálumoseh väärih láá Ringelspitz (alemus) já Säntis (stuárráámus prominens já enâmustáá tuárispeln).

St.&nbsp;Gallen kantonist láá paijeel 50 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150&nbsp;m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 

## Listo
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25&nbsp;000&nbsp;-káártái mield.
}
|Glarus Aalpah
|Sarganserland
|-
|Piz Dolf
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Sarganserland
|-
|Pizol
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Sarganserland
|-
|Haldensteiner Calanda
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Sarganserland
|-
|Foostock/Ruchen
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Sarganserland
|-
|Magerrain
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Sarganserland
|-
|Säntis
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|Toggenburg
|-
|Altmann
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|Toggenburg
|-
|Gamsberg
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|Sarganserland/Werdenberg
|-
|Hinterrugg
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|Sarganserland/Toggenburg
|-
|Brisi
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|Sarganserland/Toggenburg
|-
|Speer
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|See-Gaster/Toggenburg
|-
|Furgglenfirst
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|Werdenberg
|-
|Mattstock
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|See-Gaster
|-
|Stockberg
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|Toggenburg
|-
|Tweralpspitz
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|See-Gaster/Toggenburg
|-
|Höchhand
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|See-Gaster
|-
|Wilkethöchi
|
|
|
|Appenzell Aalpah
|Toggenburg
|}

## Käldeeh
Innsbruck olympialiih

**Innsbruck olympialiih** puáhtá merhâšiđ čuávuváid olympialijd:

* Tälviolympialiih 1964 ađai 1. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii Innsbruckist
* Tälviolympialiih 1976 ađai 2. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii Innsbruckist
Sonvico

**Sonvico** lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot lii Lugano kaavpug kaavpuguási. Ive&nbsp;2012 Sonvicost assii 1&nbsp;835 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 11,06&nbsp;km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 165,91 ässed/km².

Sonvico naaburkieldah lijjii Cadro, Capriasca, Cimadera, Lugano já Valcolla Sveeicist sehe Valsolda Italiast.

Sonvico kieldâ vuáđudui virgálávt ive&nbsp;1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 

## Historjá
Sonvico kuávlu lâi aassum jo ryevdipaje ääigi. Ton lasseen tobbeen láá kavnum meiddei roomaliih já longobardisiih tiiŋgah. Koskâääigi Sonvico lâi lannedum sijdâ. Lanne suojâlij siijdâ, já siijdâ pirrâ lâi muvrâ. Lanne huksejui ovdil ive&nbsp;1326, mut to tuššâdui ive&nbsp;1517.

Aalgâst Sonvico kuulâi Lugano servikoodán, mut tot iäránij tast ive&nbsp;1419. Sonvico servikoodán kullii  el.&nbsp;Cadro já Davesco-Soragno (ive&nbsp;1599 räi), Villa (ive&nbsp;1830 räi) já Cimadera (ive&nbsp;1878 räi). S. Giovanni Battista kirkko, mii mainâšui vuossâmuu tove ive&nbsp;1375, huksejui uđđâsist ive&nbsp;407 maŋa, já tot uđâsmittui iivij 1780–1830. S.&nbsp;Martino kappel (mainâšui vuossâmuu tove ive&nbsp;1146, mut huksejui 600-lovo loopâst) lii ohtâ puárásumosijn oskolduvlijn rakânâsâin ubâ kuávlust. Tot vijđedui suullân ive&nbsp;1100 já meiddei 1300-lovo loopâst.

Cimadera kieldâ kuulâi Sonvico kieldân ive&nbsp;1878 räi, mut vyesimáánu 9. peeivi 1878 tast šoodâi jiečânâs kieldâ.
### Kieldâlahtem
Sonvico kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.

#### Aalmugjienâstem 20.11.2011
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20.&nbsp;peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Sonvico kieldâst jienâstii 1&nbsp;057 olmožid. Sist 796 ađai 75,81 % tuhhiittii kieldâlahtem.

#### Aalmugjienâstem 11.3.2012
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive&nbsp;2012. Njuhčâmáánu 11.&nbsp;peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Sonvico kieldâst jienâstii 545 olmožid. Sist 454 ađai 87,14 % tuhhiittii kieldâlahtem.

## Eennâmtieđâ
Sonvico lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi. Kieldâ kuávdáš lii 597&nbsp;m merâtääsi paajaabeln.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

Ive 1670 ässeelovvoost láá fáárust meiddei Dino, Villa Luganese, Cimadera já Fracchio ässeelovoh, já ive 1850 ässeelovvoost lii fáárust meiddei Cimadera ässeeloho.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jieŋâskiärru tälviolympialijn 1928

[pienoiskuva|[Kanada jieŋâskiärrujuávkku vuoitij kollemiitaal ive 1928 tälviolympialijn.]]
**[[Jieŋâskiärru]]** lâi ohtâ Sankt Moritz 1928 tälviolympialij valastâllâmšlaajâin. Jieŋâskiärruturnam aalgij kuovâmáánu 11.&nbsp;peeivi já nuuvâi kuovâmáánu 19.&nbsp;peeivi. Ive&nbsp;1928 olympialij jieŋâskiärruturnaamân uásálistii tuše almaah.

## Historjá
Ive 1928 lâi 2.&nbsp;kerdi ko jieŋâskiärru lâi fáárust tälviolympialijn, já 3.&nbsp;kerdi ko tot lâi fáárust olympialijn (1.&nbsp;kerdi lâi ive 1920 kesiolympialijn). Ive&nbsp;1928 tälviolympialij jieŋâskiärruturnam tooimâi siämmást meiddei jieŋâskiäru 3.&nbsp;maailmmiäštárkišton já 13.&nbsp;euroopmiäštárkišton. Kanada vuoitij kollemiitaal. Ruotâ poođij nubben já vuoitij euroopmiäštárkišto.

## Kištosaje

## Aalmugliih olympiakomiteah

## Almai turnam
### Turnam algâuási: algâuásáduvah
Pyeremus juávkku jyehi uásáduvâst peesâi jotkâuásádâhân. Kanada juávkku peesâi njuolgist jotkâuásádâhân, tastko tot lâi vuáittám kollemiitaal sehe ive 1920 kesiolympialijn já ive 1924 tälviolympialijn.

#### Uásádâh A

#### Uásádâh B

#### Uásádâh C

### Turnam loppâuási: jotkâuásádâh

## Mitalisteh

## Käldeeh
Cadro

**Cadro** lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot lii Lugano kaavpug kaavpuguási. Ive&nbsp;2012 Cadrost assii 2&nbsp;089 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 4,52&nbsp;km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 462,17 ässed/km².

Cadro naaburkieldah lijjii Canobbio, Capriasca, Lugano já Sonvico Sveeicist sehe Valsolda Italiast.

Cadro kieldâ vuáđudui virgálávt ive&nbsp;1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 

## Historjá
Ive&nbsp;1599 räi Cadro kuulâi Sonvico servikoodán. Maŋeláá Cadrost šoodâi jiečânâs servikodde, moos kuulâi ive&nbsp;1801 räi meiddei Davesco-Soragno.

S.&nbsp;Agata kirkko mainâšui vuossâmuu tove ive&nbsp;1366. Tot uđâsmittui ive&nbsp;1603 já restauristui 1900-lovvoost.

Cadro ässeeloho pisoi suullân siämmáážin ive&nbsp;1960 räi. Tastmaŋa tot lasanij kuulmâkiärdásâžžân, tastko Cadrost šoodâi uđđâ aassâmkuávlu Lugano kaavpug aldasijn.

### Kieldâlahtem
Cadro kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.

#### Aalmugjienâstem 20.11.2011
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20. peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Cadro kieldâst jienâstii 1&nbsp;170 olmožid. Sist 660 ađai 56,75 % tuhhiittii kieldâlahtem.

#### Aalmugjienâstem 11.3.2012
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive&nbsp;2012. Njuhčâmáánu 11.&nbsp;peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Cadro kieldâst jienâstii 593 olmožid. Sist 444 ađai 77,62 % tuhhiittii kieldâlahtem.

## Eennâmtieđâ
Cadro lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi. Kieldâ kuávdáš lii 466 m merâtääsi paajaabeln.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tälviolympialiih 1952

[thumb|Ive 1952 tälviolympialij lekkâmseremonia [Bislet stadionist, Oslost, Taažâšt]]
[thumb|[Holmenkollen-njuškimluákká ive 1952 tälviolympialij ääigi]]
**Ive 1952 tälviolympialiih** (,  já ) lâi 6. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii. Tälviolympialiih tuállojii kuovâmáánu 14.–25. peeivi 1952 Oslost, Taažâst.

## Šlaajah
Valastâlleeh kištottâllii 22 tábáhtusâst 8 šlaajâst. Ohjelmist lijjii čuávuvááh šlaajah:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 


Virgálij šlaajâi lasseen ive 1952 tälviolympialijn lâi meiddei ohtâ čáitušlaajâ:
* 

## Staatah
[250px|thumb|Staatah, moh uásálistii ive 1952 tälviolympialáid [Oslost
  ]]
Fáárust lijjii 694 valastâlled 30 enâmist. Valastâllein 585 lijjii almaah já 109 nisoneh.

Uđđâ-Seeland já Portugal uásálistii vuossâmuu keerdi tälviolympialáid. Australia, Saksa já Jaapaan maccii 16 ive puudâ maŋa. Maadâ-Korea, Liechtenstein já Turkki lijjii uásálistám ive 1948 tälviolympialáid, mut toh iä uásálistám ive 1952 tälviolympialáid.

## Miitaaltavlustâh

Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij iššeedeennâm Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 16 mitalid: 7 kollemitalid, 3 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal.

* iššeedeennâm

## Keejâ meid
* Kesiolympialiih 1952

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kiälláseh

**Kiälláseh** lii anarâš ráppájeijee Amoc single. Tot almostui Ijâttes iijâ ohtâvuođâst ive 2016. Siämmást almostui meid pitá muusikvideo. Pittáást lii kyessilávlon Ailu Valle. *Kiälláseh* lâi vuosmuš virgálávt almostittum pittá Amocist suu Amok-kaččâm (2007) skiäru maŋa.

Pittá lii verbaallâš kámppádâllâm Amoc já Ailu Vale kooskâst, mast Amocist lii hippi-ideologia já Valleest tieđâlub uáinu. Kiärdumciälkkusist kuittâg juurdân lii, ete puohah láá tuávhih, já viijses lii tot, kote tiätá, ete ij tieđe. 

## Käldeeh
Carona (Lugano)

**Carona** lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot lii Lugano kaavpug kaavpuguási. Ive&nbsp;2012 Caronast assii 849 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 4,75&nbsp;km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 178,74 ässed/km².

Carona naaburkieldah lijjii Lugano, Melide, Morcote já Vico Morcote.

Carona kieldâ vuáđudui virgálávt ive&nbsp;1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 

## Historjá
Carona finnij jiečânâs servikode ive&nbsp;1427. Madonna d'Ongero kirkko, mii li siijdâ viestârpeln, huksejui ive&nbsp;1624.

Carona ässeeloho lasanij kyevtikiärdásâžžân 1970–1990-lovoin. Ive&nbsp;2000 suullân 21 % ässein sarnuu saksakielâ eenikiellân.

### Kieldâlahtem
Carona kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.

#### Aalmugjienâstem 20.11.2011
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20.&nbsp;peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein.

#### Aalmugjienâstem 11.3.2012
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive&nbsp;2012. Njuhčâmáánu 11.&nbsp;peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Carona kieldâst jienâstii 484 olmožid. Sist 252 ađai 52,17 % tuhhiittii kieldâlahtem.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Piandera

**Piandera** lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive&nbsp;1950 Pianderast assii 87 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 0,86&nbsp;km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 101,16 ässed/km².

Piandera naaburkieldah lijjii Certara, Cimadera, Colla, Insone, Scareglia já Signôra.

Piandera kieldâ vuáđudui virgálávt ive&nbsp;1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 

## Eennâmtieđâ
Piandera lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Oovdiš kieldâtáálu lii 872&nbsp;m merâtääsi paajaabeln.

## Kieldâlahtemeh
### 1956
Roovvâdmáánu 15. peeivi 1956 Colla, Insone, Piandera, Scareglia já Signôra kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Valcolla kieldâ. Ive&nbsp;1950 Collast assii 257 olmožid, Insonest 106 olmožid, Pianderast 87 olmožid, Scaregliast 169 olmožid já Signôrast 68 olmožid. Uđđâ kieldâ markkânin ađai kirkkosijdân väljejui Colla.

### 2013
Valcolla kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.

#### Aalmugjienâstem 20.11.2011
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20.&nbsp;peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 375 olmožid. Sist 336 ađai 90,32 % tuhhiittii kieldâlahtem.

#### Aalmugjienâstem 11.3.2012
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive&nbsp;2012. Njuhčâmáánu 11.&nbsp;peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 236 olmožid. Sist 231 ađai 93,51 % tuhhiittii kieldâlahtem.

## Käldeeh
782

**782** (**DCCLXXXII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 780-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 11. peeivi – Kōnin, Jaapaan kiäisár iivij 770–781 (š. 709)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo vaarijn Vaud kantonist

thumb|Grand Muveran
Taat lii **listo vaarijn [[Vaud kanton]]ist** Sveeicist. Vaud kanton lii ohtâ oovce kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 3&nbsp;000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Bern, Glarus, Graubünden, Obwalden, St.&nbsp;Gallen, Ticino, Uri já Valais. Tot lii meiddei ohtâ kyevti kantonist, moh oleh sehe Alppáid já Juran. Nubbe kanton lii Bern.

Topografisávt Vaud kanton tehálumoseh väärih láá Diablerets (alemus), Vanil Noir (stuárráámus prominens) já Mont Tendre (enâmustáá tuárispeln).

Vaud kantonist láá paijeel 40 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150&nbsp;m.

## Listo
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25&nbsp;000&nbsp;-káártái mield.
}
|Aalpah
|Aigle
|-
|Oldenhorn
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Grand Muveran
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Dent de Morcles
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Dent Favre
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Tête à Pierre Grept
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Petit Muveran
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Le Tarent
|
|
|
|Aalpah
|Aigle/Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Gummfluh
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|L'Argentine (Haute Pointe)
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Vanil Noir
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Cape au Moine
|
|
|
|Aalpah
|Aigle/Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Wittenberghorn
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Tour d'Aï
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Tour de Mayen
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Pointe des Savolaires
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Le Rubli
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Dent de Savigny
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Dent de Ruth
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Gros Van
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Tête à Josué
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Le Chamossaire
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Rocher du Midi
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Dent de Combette
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Rochers de Naye
|
|
|
|Aalpah
|Aigle/Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Chaux Ronde
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Pointe d'Aveneyre
|
|
|
|Aalpah
|Aigle
|-
|Dent de Corjon
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Cape au Moine
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Planachaux
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Corne des Brenlaires
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Les Rodomonts
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Le Molard
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Monts Chevreuils
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Mont Tendre
|
|
|
|Jura
|Morges
|-
|La Laitemaire
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|La Dôle
|
|
|
|Jura
|Nyon
|-
|Chasseron
|
|
|
|Jura
|Jura-Nord vaudois
|-
|Le Suchet
|
|
|
|Jura
|Jura-Nord vaudois
|-
|Le Noirmont
|
|
|
|Jura
|Nyon
|-
|Aiguilles de Baulmes
|
|
|
|Jura
|Jura-Nord vaudois
|-
|Dent de Vaulion
|
|
|
|Jura
|Jura-Nord vaudois
|-
|Mont Risoux
|
|
|
|Jura
|Jura-Nord vaudois
|-
|Les Pléiades
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Mont Pèlerin
|
|
|
|Aalpah
|Riviera-Pays-d'Enhaut
|-
|Montagne du Château
|
|
|
|Jorat
|Lausanne/Lavaux-Oron
|-
|Mont de Gourze
|
|
|
|Mittelland
|Lavaux-Oron
|}

## Käldeeh
Oliviero Toscani

pienoiskuva|Oliviero Toscani ive 2008
**Oliviero Toscani** () lâi italialâš čuovâkovvejeijee. Sun lii tobdos ruokkâdis já vááimun čyeccee kuvijnis italialii Benetton-pivtâsbrändin.

## Eellim
Oliviero Toscani šoodâi Milanost cuáŋuimáánu 28. peeivi 1942. Suu eeči lâi pegâlmâs čuovâkovvejeijee italialii Corriere della Sera -aavisist. Toscani luuvâi taaiđâškoovlâst Zürichist Sveeicist.

Toscani jaamij uđđâivemáánu 13. peeivi 2025. Sust lâi härvinâš tavdâ, amyloidoos, mii vahâgit tehálijd orgaanijd já niärváid. Muáddi peeivi ovdil jäämmim Toscani lâi karttâm Cecina pyecceiviäsun.

## Pargo
Toscani kuvvij máinuskuvijnis tehálijd ohtsâškodálijd teemaid. Suu pargo kieđâvušâi eres lasseen AIDS, rasism, suáđi já jäämmimráŋgáštâs. Toscani kuvvij maaŋgâid kulttuurlijd ikonijd, tegu Andy Warhol, John Lennon já Federico Fellini. Sun poorgâi Benettonân 18 ihheed já raahtij pegâlmâs "United Colours of Benetton" -kampanjaid. Suu koveh lijjii távjá kištâlemvuálásiih. Ovdâmerkkân koveh Bosnia-suáldát ivnáin pihtâsijn, AIDS:ân jämmee almast sehe paapâ já nuná cummeest finnejii stuorrâ huámmášume.

Karrieeris ääigi Toscani poorgâi meiddei maŋgáid muotilostáid, tegu Voguen já GQ:ân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Varsova

**Varsova** () lii Puola stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Varsovast ääsih 1 862 402 olmožid, já ton vijđodâh lii 517,24 km².

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sämirääđi kulttuurtorjuuh

**Sämirääđi kulttuurtorjuuh** láá ruđâliij torjuuh, maid Sämirääđi juáhá jyehi ive. Toi ulmen lii tuárjuđ, iäláskittiđ já ovdediđ ohtâlii sämitaaiđâ- já kulttuursyergi. Torjuu pyehtih uuccâđ ovtâskâs sämmiliih, sämijuávhuh já sämiseervih. Kulttuurtorjuid ruttâd Tave-enâmij ministerrääđi.

## Uđđâ toorjâhäämi ive 2025 rääjist
Sämirääđi almostitij ive 2025 aalgâst uđđâ toorjâhäämi, mon nommâ lii *Dalán-doarjja* (). Uđđâ toorjâhäämi lii uáivildum sämitaaiđâ- já kulttuursyergi vyerdimettum, huápulijn já tiätu äigimiärán čonnum tábáhtusâin. Taggaar tábáhtus puáhtá leđe ovdâmerkkân festivaalân, konsertân, čáitáldâhân, kuursân teikkâ eres taaiđâ- já kulttuursyergi tilálâšvuotân uásálistem, moos ij veltihánnáá lah puáhtám uuccâđ ruttâdem eres saajeest. Torjuu stuárudâh lii enâmustáá 20 000 NOK. Taam išeruuđâ puáhtá uuccâđ kulmii ivveest.

## Ive 2025 kulttuurtorjuuh
Kulttuurtorjuuh juáhhojii ohtsis 1 965 000 NOK. Sämirääđi juovij ihán 2025 ohtsis nelji oovtâ ive kukkosii pargoišeruuđâ. Taid ožžuu Inga-Wiktoria Påve já Lova Lundberg (tyeji), Hildá Länsman (muusik), Cecilia Persson (elleekove) sehe Simon Issát Marainen (kirjálâšvuotâ). Oovtâ pargoišeruuđâ stuárudâh lâi 200 000 NOK.

Oovtâ ive kukkosij pargoišeruuđâi lasseen Sämirääđi juovij kulttuurtorjuu ohtsisi 33 projektân. Ohtâ tain lâi Šuoŋâsuonjâreh-haahâ, mon ulmen lâi rähtiđ já almostittiđ sämikielâg párnáimuusik, mon puáhtá kevttiđ arâšoddâdmist, škoovlâin sehe paaihijn. Sämirääđi mieđettij Šuoŋâsuonjâreh-haahân 34 000 NOK.

## Käldeeh
Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah

thumb|Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah 1900-lovo aalgâst
thumb|Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah 2000-lovvoost
**Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah** kuleh uuraallii kielâkode suomâ-ugrâlij kielâi suárgán. Kielâi ärbivuáváliih sárnumkuávluh láá Nuorttâmeerâ tave- já nuorttiibeln Suomâ já Tave-Skandinavia sehe Ruošâ taveviestârkuávluin, Eestienâmist já Latviast. Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah láá nuuvt alda nubijdis, ete motomeh kielâsárnooh pyehtih iberdiđ nubijdis njyebžilávt.

Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah láá: 

* suomâkielâ
** kveenikielâ
** meänkielâ
* eestikielâ
** võrokielâ
* kärjilkielâ
** aunuskärjilkielâ
** eidusâš kärjilkielâ
** lyydikielâ
* vadjakielâ
* liivikielâ
* inkeroiskielâ
* vepsákielâ

## Historjá
Nuorttâmeerâsyemmiliih kielah lijjii aalgâalgâlávt kuávlukielâi juávkku, mii lii pieđgânâm pooliitlij raajij já varrim tiet eskin koskâääigi. Ruotâ kunâgâskode vijđánem Suomâluovtâ taavaabeln já Saksa kolonistem Baltia kuávlust 1400-lovvoost miäruštâlâi nuorttâraajijd enâmáid, main maŋeláá láá šoddâm Suomâ já Eestieennâm. 

Nuorttâmeerâsyemmilij kielâi almolii vuáđuhäämi puáhtá rekonstruistiđ tárkká. Vuáđunuorttâmeerâsuomâ lâi aldahyelkkikielâ vuáđusämikielân, já lii máhđulâš, ete taah kielah láá ovdánâm ohtâsii sämi-nuorttâmeerâsuomâ vuáđukielâst, mii ärbivuáválávt kočoduvvoo arâvuáđunuorttâmeerâsuomâkiellân. Totkeeh iä lah siämmáá uáivilist tast, et vuáđusämikielâst já vuáđunuorttâmeerâsuomâkielâst ličij lamaš ohtsâš vuáđukielâ. Ohtân suijân toos lii tot, et táváliih, ohtâsiih innovaatioh váiluh.

## Käldeeh
Heard- já McDonaldsuolluuh

thumb|200px|Heard- já McDonaldsuolluuh
**Heard- já McDonaldsuolluuh** láá Australia olgoterritorio Antarktis kuávlust India väldimeerâ maadâuásist.

## Historjá
Suolluuh láá lamaš Australia territorio ive 1947 rääjist. Ive 1997 tain šoodâi UNESCO maailmärbičuosâttâh.

## Eennâmtieđâ
Heard- já McDonaldsuollui vijđodâh lii 412&nbsp;km², mast 0&nbsp;km² lii čääci.

### Sajadâh já rääjih
Heard- já McDonaldsuolluuh láá India väldimeerâ maadâuásist Maadâ-Afrik já Australia kooskâst. Toh láá suullân 4&nbsp;100&nbsp;km Perthist maadâviestârân já 1&nbsp;700&nbsp;km Antarktisist. Heard- já McDonaldsuolluin iä lah staatârääjih, tastko toh láá suolluuh. Merâriddo lii ohtsis 101,9&nbsp;km.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Alkoholism

**Alkoholism** lii fyysilâš já psyykkilâš puácuvuotâ, mast alkohol kevttimist lii šoddâm haldaašmettum. Jis juhhee ij paste joskâđ juhâmist, te suu alkoholism šadda viärráábin. Lii tiäđust tot, ete maht puáhtá tubdâstiđ alkoholism já maht ton vijđánem puáhtá koskâldittiđ. Kuittâg estâdmân ij lah kavnum vyehi. Kihheen ij tieđe, mondiet motomijn alkoholkevttein šadda alkoholist.

## Symptoomeh
Puoh alkoholistijn iä lah siämmááh symptoomeh, muttâ stuárráámuu uásist sist láá aainâs-uv motomeh čuávuváin symptoomijn:

* Tuše alkohol iššeed leđe ruokkâdub já huolâttemeb iärásijgijn.
* Sij halijdeh távjá "vala oovtâ", veikkâ iäráseh láá jo joskâm juhâmist.
* Sij vyerdih já smiettih ain čuávuváá máhđulâšvuođâ juuhâđ já juhlođ.
* Sij juheh talle-uv ko kolgâččij leđe čiälgusin já veikkâ sij iä áigum juuhâđ.
* Sij keččâleh haldâšiđ juuhâm keppisub juhâmâšâigijn.
* Sij lopedeh leđe juvâhánnáá, čiehih juhâmâšâid, já juheh syele.
* Sij juheh ohtuu, iäge čuávuváá iiđeed mušte, maid láá ettâm já porgâm.
* Sij juheh ko lii hyenes uámitobdo tâi kohmá teikâ ko sij paleh mastnii.

## Anonyymeh Alkoholisteh

Anonyymeh Alkoholisteh lii aalmugijkoskâsâš siärvus, mon jesânij ulmen lii pissoođ juvâhánnáá já išediđ eres alkoholistijd juksâđ čiälgusvuođâ. Ton jesâneh jyehih koskânis fiäránijdis, vuoimijdis já tuáivuidis, vâi sij pyehtih čuávdiđ ohtsâš vädisvuođâidis sehe išediđ iärásijd tuoibuđ alkoholismist. Áinoo vátámâš peessâđ jesânin lii haalu joskâđ juhâmist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ođđa áigodat

**Ođđa áigodat** lii sämmilii muusikjuávhu Solju vuossâmuš studioalbum. Tom almostittii Bafe's Factory já Nordic Notes cuáŋuimáánu 25. peeivi 2018 Suomâst. Skiärru lâi *Ive etno* -palhâšume iävtukkâssân ive 2018 Emma-gaalast, mut ij vuáittám.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ođđa áigodat'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Solju

**Solju** lii ive 2014 vuáđudum sämmilâš muusikjuávkku, moos kuullâv Ulla Pirttijärvi-Länsman já Hildá Länsman. Sunnuu lasseen skiäruin čuojâtteh maaŋgah kyessiartisteh já konsertijn lávdástává meiddei syemmiliih musikkáreh Teho Majamäki já Janne Puurtinen.

## Historjá
Ive 2015 Solju uásálistij UMK-kiišton, mast meriduvvoo, kii oovdâst Suomâ siämmáá ive Euroviisuh-lávlumkištoost. Solju pittá *Hold Your Colours* ulâttij UMK:st niäljád sajan.

Solju vuossâmuš skiärru *[[Ođđa áigodat]]* almostui cuáŋuimáánu 25. peeivi 2018. Skiärru vuoitij ive 2019 algâaalmugij muusikpalhâšume *Indigenous Music Awards* -tábáhtusâst Kanadast.

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
Ive 2019 Solju palhâšui ive aalmugmuusiktahhen. 

## Diskografia
* 2018 – *[[Ođđa áigodat]]*
* 2020 – *[[Ođđa áigodat (Remixed)]]*
* 2022 – *[[Uvjamuohta]]*

## Singleh
* 2015 – *[[Hold Your Colours]]*
* 2018 – *[[Heargevuoddji]]*
* 2022 – *[[Oassi Mus]]*

## Fáádást eres soojijn

* Solju nettisijđoh
* Solju Yle artikkâlijn

## Käldeeh
Ođđa áigodat (Remixed)

**Ođđa áigodat (Remixed)** lii sämmilii muusikjuávhu Solju nubbe studioalbum. Tom almostitij Bafe's Factory maailmvijđosávt kesimáánu 5. peeivi 2020.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ođđa áigodat (Remixed)'' MusicBrainz-sijđostuvvâst

## Käldeeh
Dajan

**Dajan** lii tavesämmilii musikkár Hildá Länsman já syemmilii musikkár Tuomas Norvio vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Fierran uđđâivemáánu 24. peeivi 2025.

## Pittálisto

## Käldeeh
Ruošša eanan

**Ruošša eanan** lii tavesämmilii lávloo já jyeigee Ulla Pirttijärvi nubbe studioalbum. Tom almostitij Atrium čohčâmáánu 29. peeivi 1998 Ruotâst.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ruošša eanan'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Bálggis

**Bálggis** lii sämmilii muusikjuávhu Bárut vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Vuelie cuáŋuimáánu 1. peeivi 2011 Taažâst.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Bálggis'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Ulda (muusikalbum)

**Ulda** lii sämmilii muusikjuváhu Ulla Pirttijärvi & Ulda vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Tuupa Records ive 2012 Suomâst. Skiärru lâi *Ive etnoalbum* -palhâšume iävtukkâssân ive 2012 Emma-gaalast, mut ij vuáittám.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ulda'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Roijk

**Roijk** lii tavesämmilii muusikjuávhu Ulla Pirttijärvi & Ulda nubbe studioalbum. Tom almostitij Tuupa Records porgemáánu 26. peeivi 2016 Suomâst.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Roijk'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 2025

**Jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh 2025**, **UEFA Nisonij Euro 2025**  teikkâ **Euro 2025** lâi 14. kerdi, ko jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoh uárnejuvvojii. Kištoh uárnejuvvojii vuossâmuu keerdi Sveeicist.

Kištoh algii syeinimáánu 2. peeivi 2025. Fiinaal spellui syeinimáánu 27. peeivi St. Jakob-Park -stadionist Baselist.

Eŋland vuoitij euroopmiäštárvuođâ. Finalist Eŋland vuoitij Espanja 3–1 ráŋgáštâsčiehčâmijn. Jotkâääigi maŋa spellâ lâi 1–1. Ovdil nisonij euroopmiäštárvuotâ lâi čovdâšum ráŋgáštâsčiehčâmijguin tuše ohtii. Tot tábáhtui ive 1984, ko Ruotâ vuoitij Eŋland nisonij vuossâmuin EM-kištoin.

## Uásálisteeh
UEFA 55 jeessânenâmist 51 viggii peessâđ ive 2025 jyelgipáálu nisonij euroopmiäštárkištoid, mut tuše 16 pessii fáárun. Tain 14 lijjii ovdil uásálistám kištoid. Ive 2022 kištoid uásálistám Nuorttâriijkâ já Tave-Irland iä peessâm ive 2025 euroopmiäštárkištoid. Puola já Wales uásálistii vuossâmuu keerdi.

## Spellâmsajeh
Speelah spiällojii käävci stadionist.

## Juávhuh já spelleeh

Jyehi juávhust lijjii 23 spelled, kiäin kuulmâs lijjii moolâvaavtah. Meripeivi spelleelistoi almootmân lâi 25.6.2025.

## Kištoi algâuási: uásáduvah
### Uásádâh A

Käldee: UEFA
### Uásádâh B

Käldee: UEFA
### Uásádâh C

Käldee: UEFA
### Uásádâh D

Käldee: UEFA

## Kištoi loppâuási: kočâttemspeelah
Kočâttemspelláid pessii 8 juávkkud ađai kyehti pyeremuu juávhu jyehi uásáduvâst.
### Puátuseh

### Fiinaal

Fiinaal spellui syeinimáánu 27. peeivi St. Jakob-Park stadionist Basel kaavpugist Sveeicist 34 203 keččee oovdâst. Finalist Eŋland vuoitij Espanja 3–1 ráŋgáštâsčiehčâmijn. Jotkâääigi maŋa spellâ lâi 1–1. Ovdil nisonij euroopmiäštárvuotâ lâi čovdâšum ráŋgáštâsčiehčâmijguin tuše ohtii. Tot tábáhtui ive 1984, ko Ruotâ vuoitij Eŋland nisonij vuossâmuin EM-kištoin.


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ima hutkosat

**Ima hutkosat** lii tavesämmilij musikkárij Niillas Holmberg já Hildá Länsman studioalbum. Tom almostitij DAT uđđâivemáánu 17. peeivi 2011 Taažâst. Inger-Mari Aikio-Arianaick lii sannim album puoh pittáid.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ima hutkosat'' discogs.com -sijđostuvvâst
* ''Ima Hutkosat'' -skiäru videoh YouTubest

## Käldeeh
Lååje

**Lååje** () lii maadâsämmilii musikkár Marja Mortensson já taažâ jazzmusikkár Daniel Herskedal studioalbum. Tom almostitij Vuelie roovvâdmáánu 18. peeivi 2019 Taažâst.

Skiärust Ruándim soloistij tävgikvarteet čuojât čiččâm pittáást.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Lååje'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Mojhtestasse

**Mojhtestasse** lii maadâsämmilii musikkár Marja Mortensson nubbe studioalbum. Tom almostitij Vuelie njuhčâmáánu 23. peeivi 2018 Taažâst.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Mojhtestasse'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Áššu (Áššu muusikalbum)

**Áššu** lii sämmilii muusikjuávhu Áššu vuossâmuš studioalbum. Tom almostittii Bafe's Factory já Nordic Notes cuáŋuimáánu 4. peeivi 2019 Suomâst.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Áššu'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Bárru

**Bárru** lii tavesämmilii musikkár Wimme studioalbum. Tom almostitij RockAdillo Records njuhčâmáánu 31. peeivi 2003 Suomâst.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Bárru'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Saavzâčááná

**Saavzâčááná** (*Albatrellus ovinus*) lii *[[Russulales]]*-laahkon kullee kuobâr, mii šadda eromâšávt kuosâmeecijn. 

## Suomâst
Maadâ-Suomâst tot lii uáli táválâš kuobâr, tavveen vist tot lii härvinub. Kuobbâr puáhtá čuággiđ porgemáánust roovvâdmáánu pelimudo räi.

## Purrâmâškuobâr
Saavzâčááná lii eromâš šiev purrâmâškuobâr. Nuorâ kuobbârij smakkâ lii lääivib, ko vist puárásub kuobbâreh láá ucánjáhháá riččâsuboh. Saavzâčááná puáhtá kopšâdiđ nuhtán. Tot suápá puohlágán kuobârpurrâmâššáid, já tom puáhtá meid passeeđ páánust saavzâčáánápihvin. 
Saavzâčááná puáhtá kalmaattiđ tâi kuškâdiđ čáláttâssân. Tast puáhtá meid rähtiđ maaŋgâlágánijd kuobârsiäiluttuvâid. 

Saavzâčáánást lii ennuv sáigu já D-vitamiin. Tot siskeeld meid seeleen sehe mottoom verd kalium.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Käskee

**Käskee** (*Urtica dioica*) lii táválâš šaddo pirrâ Suomâ, eereeb tavemuu Laapist. Tondiet ko käskei čoggâšuvá älkkeht nitraat, šado ij kolgâččii nuurrâđ tagarijn soojijn, mast lii ennuv typpi. Tágáreh sajeh láá ovdâmerkkân kompostij já navittij aldasijn.

## Kiävttu
Käskee loostâid já nuorâ versoid puáhtá kevttiđ vorâsin, kalmaattiđ já kuškâdiđ. Taid puáhtá kevttiđ uáli maaŋgâpiälálávt purrâmušâin, liäibumist, orttâjuhâmušâin já pulverin. Käskee siemânijd puáhtá kevttiđ njaddon purrâmušâin já liäibumist. Ton lasseen käskee kiävttoo kosmetiikist. Käskeečääci lii meid pyeri luándumiäldálâs šaddosuojâlemamnâs já suvle. Käskeesááiguin valmâštuvvojeh tekstiileh. 

Käskest láá eromâš pyereh raavvâdáárvuh. Tot siskeeld ennuv protein já raavvâdsááigu. Käskest láá meid stuorrâ mereh magnesium, kalium, fosfor já ryevdi sehe eromâšávt ennuv kalsium. Tast lii meid ennuv C- já B-vitamiin. Käskee siemânijn lii eereeb iärrás E-vitamiin sehe linolsuvrâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Roland TB-303

thumb|300px|Roland TB-303 ovdâpaaneel
**Roland TB-303 Bass Line** (tobdoo meid noomáin 303) lii bassosyntetisaattor, mon Roland Corporation almostitij ive 1981 já valmâštij ive 1984 räi.

## Historjá
Roland TB-303 sundáttâlâi Tadao Kikumoto. Tot lii sundáttâllum bassokitarij ađđiistâlmân, mut ton jienâ ij sulâstit ollágin bassokiitaar. Tast lii ohtâ analogâlâš oskillaator (VCO), mii pyevtit jo-uv sááhá- tâi neljihâšpárusignaal. Taan maŋa signaal jotá 24 dB/oktaav jienâsillee (LPF) čoođâ, maid stivree lijnekavregeneraattor. Čuojânist lii meid oovtâkiärdánis sekveensser. Sekveensser ohjelmistem lâi hiđes já vaigâd, já tot ij iššeed, et ruustig fáárust lâi tuše raavâkirje jaapaankiellân. Tai suujâi tiet TB-303 vuobdui hyeneest, já Roland Corporation lopâttij ton valmâštem. Tuše 10 000 pittád valmâštuvvojii. Roland Corporation vuobdij majemuš čuojânâsâid hälbis hodijguin.

1980-lovo aalgâst motomeh artisteh kevttii TB-303. Ovdâmerkkân Charanjit Singh keevtij tom albumist *Ten Ragas to a Disco Beat* (1982), já Orange Juice singlest *Rip It Up* (1983). Sij iä kuittâg lamaš uáli pegâlmeh. 

Chicagolâš artist Phuture almostitij ive 1987 pitá *Acid Tracks*. Taat pittá šoddâdij uđđâ muusikstiijlâ: acid house. Taan stiijlâst TB-303 čuojât oovtâkiärdánis já kiärdoo bassokovvoos já jienâšuoŋâ muttoo juurâtmáin jienâsillee távjus () já resonans (eŋg. *resonance*)  -regulaattorijd. 

Melodia puáhtá iäláskittiđ piejâmáin motomáid nuottáid nanodâs (eŋg. *accent*) teikâ snjagottem (eŋg. *slide*). Maaŋgah artisteh keksejii, et čuojânâs siähánij, jis ton pattereh váldojii meddâl. Taan maŋa čuojânist lii šoddâm uđđâ sätihámásâš melodia. Motomin taat melodia lâi pyeri já artist keevtij tom. Távjá jienâ muttoo kevttimáin pehtilitteerustigijd tegu tävismašinijd tâi juármi (eŋg. *distortion*). Távjá TB-303 kiävttoo oovtâst Roland TR-808- tâi Roland TR-909 -rumbumašináin, mon Tadao Kikumoto lii meiddei sundáttâllâm.

Čuojânâsâst šoodâi piivnoh já maaŋgah artisteh kevttii tom uđđâ elektronlii tanssâmuusikist, ovdâmerkkân Derrick May já Jeff Mills (muusikstijlâ *Detroit techno*, 1980-lovo loopâst), Hardfloor (album *Acperience*, 1992), Josh Wink (pittá *Higher State of Consciousness*, 1995) já Daft Punk (pittá *Da Funk*, 1996). 

Ive 2011 The Guardian -aavis čaalij, et TB-303 almostittem ive 1981 lii ohtâ 50 tehálumos tábáhtusâin tanssâmuusik historjást.

Tááláá ääigi aalgâlâš Roland TB-303 lii uáli härvinâš já tiivrâs. Tot puáhtá mäksiđ 2 000–5 000 dollarid. Rustigist láá meid muttum versioh, ovdâmerkkân *Devilfish*, *Acidlab*, *Kenton* já *Borg*. Toh láá meid uáli tivrâseh já vaigâdeh kavnâđ. Ton tiet čuojânâsâst láá valmâštum ennuv kopioh, ovdâmerkkân Behringer TD-3 (2019), Roland Aira TB-3 já Roland TB-03. Láá meid ennuv  tiätturohjelmeh (ovdâmerkkân ReBirth RB-338, 2005), moh šoddâdeh siämmáálágánijd jienâid ko olmâ Roland TB-303. Toh mäksih ennuv ucceeb ko aalgâlâš Roland TB-303.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Čihkko­juvvon

**Čihkkojuvvon** lii sämmilii muusikjuávhu Gájanas áinoo studioalbum. Tom almostittii Bafe's Factory já Nordic Notes kuovâmáánu 6. peeivi 2021 Suomâst.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Čihkkojuvvon'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Kymrikielâ muusikpeivi

thumb|Kymrikielâ muusikpeeivi logo
**Kymrikielâ muusikpeivi** () lii muusikfestivaal, mon vuáđudij radiolaiđiistellee Huw Stephens. Tot uárnejui vuossâmuu tove kuovâmáánust 2013. Kymrikielâ muusikpeeivi ulmen lii juhlođ puohlágán kymrikielâlii muusik: rock, pop, folk, elektronisii muusik já hiphop, já puoh, mii jo máttá tai genrei kooskân.

Kymrikielâ muusikpeeivi ääigi uárnejuvvojeh maaŋgah kymrikielâliih konserteh jieškote-uvlágánijn muusikgenrein pirrâ Wales sehe eres soojijn Ovtâstum kunâgâskoddeest.

## Historjá
Ko kymrikielâ muusikpeivi juhlui vuossâmuu tove ive 2023, ohjelmist lijjii iänááš tagareh artisteh, kiäin vuossâmuš kielâ lii kymrikielâ. Onnáá peeivi tile lii muttum – ohjelmist kávnojeh tääl ennuv kymrikielâ uáppeeh, kiäh kevttih kymrikielâ jieijâs muusikist.
### 2025
Ive 2025 kymrikielâ muusikpeivi uárnejui kuovâmáánu 7. peeivi. Fáárust lijjii eres lasseen čuávuvááh artisteh:
* Aleighcia Scott (cardifflâš reggae-artist)
* Dionne Bennett (soul-lávloo)
* Dom James (ráppájeijee)
* Adwaith (muusikjuávkku)
* Mellt (muusikjuávkku)

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Inari Saami Wikimedians User Group

**Inari Saami Wikimedians User Group** lii anarâškielâlij wikimedistei kevtteejuávkku, mon Wikimedia-siäđus tuhhiittij ive kukkosii iskosááigán juovlâmáánu 15. peeivi 2024. Anarâškielâ lii vuossâmuš sämikielâ, mii lii uážžum jieijâs Wikimedia-kevtteejuávhu.

Wikimedia-kevtteejuávkku tuárju anarâškielâlii Wikipedia já eres-uv Wikimedia-projektij ovdedem. Siämmást tot naanood anarâškielâ sajattuv digitaallii maailmist já fáálá pyerebijd máhđulâšvuođâid orniđ škovliimijd, tábáhtusâid já ohtsâšpargohaavâid eres kielâucceeblovoiguin já Wikimedia-projektijguin.

Juávhu vuáđudem tuáváást lii siärváduv kielâiäláskittempargo, vâi anarâškielâ siäiluččij já ličij eenâb uáinimnáál meiddei aalmugijkoskâsii tääsist.

## Iskospaje
Inari Saami Wikimedians User Group -kevtteejuávkku tuhhiittui ive kukkosii iskosááigán juovlâmáánu 15. peeivi 2024. Siämmáá peeivi aalgij meiddei iskospaje. Ton ääigi ulmen lii lasettiđ uđđâ siskáldâs anarâškielâlii Wikipedian, pyerediđ puáris artikkâlijd já hokâttâllâđ fáárun uđđâ čälleid já lohheid.

Ive kukkosii iskosääigi maŋa Wikimedia-siäđus árvuštâl juávhu tooimâ já ton vaikuttâs siärvádâhân já kielâkuávlun. Jis puátuseh láá positiivliih, te Inari Saami Wikimedians User Group -juávkku šadda fastâ Wikimedia-kevtteejuávkkun.

## Fáádást eres soojijn

* Kevtteejuávhu sijđo 

## Käldeeh
AMK Dropout

**AMK Dropout** lii syemmilii poplávloo Kasmir vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Universal Music čohčâmáánu 19. peeivi 2014 Suomâst. 

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''AMK Dropout'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Q'eroh

**Q'ero** (meiddei **Q'iru** tâi **Quero**) lii algâaalmug Paucartambo eennâmkoddeest, Cusco kuávlust Perust. Sij sárnuh keččuakielâ já tärhibeht Cusco-Collao kuávlukielâ.

Q'eroh kulostuvvii, ko perulâš antropolog Oscar Núñez del Prado Cuzco ollâopâttuvvâst teividij moddijn Q'ero-ulmuin ive 1949 Q'ollorit'i pase juhleest. Kuttâ ive maŋeláá sun jođettij tutkâmušmätkikode Q'eroi siijdân, kost sun paddij siijdâ puárásumosij mainâsijd Q'ero algâaalmugist tain aaigijn ovdil ko Cusco kaavpug lâi ubâ šoddâm.

## Eennâmtieđâ já historjá
thumb|upright=1.2|Q'ero-sijdâ (kuovâmáánust 2007)
Q'eroi päikkikuávlu lii Andij váráduvvâst. Siijdah láá tuárispeln ollâgâsâst váráduvvâst, já toh láá 2 100–4 570 meetterid merâtääsi paajaabeln. Kuávlu lii nuuvt sierâlum, ete Hatun Q'ero siijdâin ij tiettum mihheen talle ko ive 1532 espanjaliih konkistadoreh väldidii Cusco. Oovtâ siijdân valmâštui kiäinu esken ive 2017. Várádâhkuávlu lii uáli väniravâduvlâš. Vyeliláá váráduvvâst Q'eroh šoddâdeh eres lasseen potákkijd já maaisâid. Pajeláá sij piemmih laamaid, alpakkaid já vikunjijd, moi timmâ ulloin Q'ero-nisoneh kođeh maaŋgâmuáđusijd pihtâsijd já kággáid, já toi piärgust sij mälisteh purrâmâš.

Q'ero aalmugân kuleh nelji Q'ero-juávhu: Kiku, Hapu, Q'eroh Totorani já Hatun Q'eroh. Q'ero-siijdah láá 14, main 6 láá Hatun Q'ero -siijdah já 5 láá Hapu Q'ero -siijdah. Siijdâin ääsih ohtsis suullân 3 000–4 000 olmožid. Maaŋgah ornijdumeh tuáimih siijdâi pyerrin. Toh čuággih ruuđâid, vâi sijdáid puávtáččij huksiđ škoovlâid, já meid eresnáál pyerediđ siijdâi eellimtiilijd. Lii ettum, ete Q'eroh láá majemuuh Inkai maajeeldpuátteeh, kiäh láá siäiluttâm  puigâ Inka-kulttuur já ärbivuovijd.

## Oskoldâh já maailmuáinu
thumb|upright=0.9|Paqo
Uási Q'eroi siijdâi ässein láá ristâhâsah, ovdâmerkkân uási Hapu Q’ero-aalmugijn, mutâ puáris ärbivyevih já oskomušah eelih ain nanosávt. Puáris ärbivyevih meid suojâluvvojeh. Ive 2007 Peru aalmuglâš kulttuurinstituut nomâttij Q'ero-aalmug kulttuurlâžžân ärbivyehhin, já Q'ero-aalmug nobdui meid "Last Inka Ayllu of Perun", ađai Q'ero-siärvus lii Peru majemuš Inka-siärvus.

Q'ero vuoiŋâliih ärbivyevih, moh láá nanosávt čonnâsum kuávlu luándun, láá tobdoseh pirrâ maailm. Pachamama () já Apus (*pase väärih*), láá uási Q'eroi maailmuáinust. Paqoh láá Q'ero-aalmug pyeredeijeeh já tietteeh, kiäh išedeh sii siärvusijd. Tááláá ääigi Q'ero paqoh máttáátteh jieijâs vuovijd meid iärásáid ko tuše jieijâs ulmuid.

## Kielâ
Q'eroh sárnuh keččuakielâ ađai *runasimi* teikâ *qheswa simi*. Runasimi meerhâš *ulmui kielâ*. Perust sárnojeh nelji sierâ keččuakielâtiijpâ, main Q'eroh sárnuh Cusco-Collao-tiijpâ keččuakielâ. Keččuakielâst láá uccáá vokaleh, jo-uv kulmâ teikâ nelji, mutâ konsonantjienâduvah láá ennuv. Nuorâb Q'ero-ulmuuh sárnuh tááláá ääigi meid espanjakielâ.

## Fáádást eres soojijn

* Heart Walk Foundation in Peru
* The Great Inka Road (tääbbin puáhtá meid kuldâliđ saanijd keččuakielân)

## Käldeeh
Ive 2025 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh

[thumb|[Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume|Ive 2025 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee ruátálâš kirječällee Sara Lundberg]]
**Ive 2025 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh** láá vittâ palhâšume, maid Tave-enâmij rääđi mieđettij ive 2025: Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume, Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume já Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume. Palhâšumeseremonia uárnejui roovvâdmáánu 28. peeivi 2025 Tukholmast, Ruotâst.

Ive 2025 lijjii aainâs-uv kulmâ sämmilii iävtukkâs kirjálâšvuotâpalhâšuumijd: Jalvvi Anna-Liissá Niillas ive 2023 almostum orjâlâškielâg romanist *[[Goatnelle]]*, Hanne-Sofie Suongir ive 2023 almostum orjâlâškielâlii nuorâikirjeest *[[Emma Dilemma]]* já Mats Jonsson ive 2024 almostum ráiđukoveromanist *[[Stinas jojk]]*.

## Vyeitteeh já iävtukkâsah
### Kirjálâšvuotâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2025 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2025 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Elleekovepalhâšume
Taan ive elleekovepalhâšumán lijjii iävtukkâssân kulmâ dokumentelleekove já nelji kuhes elleekove. Iävtukkâssân pessii tagareh elleekoveh, moi vuosâeehid lâi syeinimáánu 1. peeivi 2024 já kesimáánu 30. peeivi 2025 kooskâst.

Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2025 Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Muusikpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2025 Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Pirâspalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2025 Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

## Käldeeh
Lisathe Møller

**Lisathe Møller Kruse** (š. 1973 Maniitsoq, Ruánááeennâm) lii ruánááeennâmlâš terminolog, jurgâleijee, kielâäššitobdee já kirječällee. Sun čáálá kalaallisutkielân. 

## Eellim
Lisathe Møller Kruse šoodâi ive 1973 Maniitsoqist, Ruánááenâmist. Ive 2007 sun valmâštui maisterin (cand.mag.) Ruánááeennâm ollâopâttuv kielâi, kirjálâšvuođâ já media instituutist. Ive 2016 sun máttááttij journalistisii kielâ siämmáá ollâopâttuvvâst ulguupiälásâžžân máttáátteijen. Siämmáá ive Møller uásálistij Ruánááeennâm sovâdâttâmkomissio nooveelkiišton *Den arktiske perle*, mon sun vuoitij novelláin *Eqqarsaatit silarsuaat, sittartorlu*.

## Karrieer
Ive 2019 Møller vuossâmuš kirje *Qinngusersaarfik* almostui. Kirjeest láá 8 novellid já 44 tihtâd. Vittâ ive maŋeláá suu vuossâmuš roomaan *Qaamarngup taartullu akisugunneri* almostui. Kuovâmáánu 27. peeivi 2025 Tave-enâmij rääđi almottij, ete *Qaamarngup taartullu akisugunneri* lii ohtâ iävtukkâsâin ive 2025 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšumán.

## Pargo
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* 2019 – *[[Qinngusersaarfik]]*
* 2024 – *[[Qaamarngup taartullu akisugunneri]]*

### Tiätukirjálâšvuotâ
* 2014 - *Kalaallisut oqaasilerissut: oqaasilerinermik ilisimasaqalaareersimasunut ilisimasaqareersunulluunniit*
* 2022 - *IsumMAT+ 1*, kalaallisutkielân jurgâlâm

## Käldeeh
Vónbjørt Vang

**Vónbjørt Vang** (š. 1974 Klaksvík, Färsuolluuh) lii färsuolluulâš kirječällee, tihtâčällee já kirjerájutipšoo. 

## Eellim
Vónbjørt Vang šoodâi ive 1974 Klaksvíkist, Färsuolluin. Tobbeen sun meiddei rávásmij.

## Karrieer
Kuovâmáánu 27. peeivi 2025 Tave-enâmij rääđi almottij, ete *Svørt Orkidé* lii ohtâ iävtukkâsâin ive 2025 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšumán.

## Palhâšumeh
Ive 2024 Vang vuoitij färsuolluulii M. A. Jacobsen -kirjálâšvuotâpalhâšume tihtâkirjestis *[[Svørt orkidé]]*. Čuávuváá ive Vang vuoitij siämmáá kirjeest Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume.

## Pargo
### Tiivtah
* 2011 – *[[Millumlendingar]]*
* 2019 – *[[Djúpini]]*
* 2023 – *[[Svørt orkidé]]*

### Esseeh
* 2023 – *[[Úr loggbókunum]]*

## Käldeeh
Milja Sarkola

**Milja Sarkola** (š. njuhčâmáánu 22. peeivi 1975 Helsig, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee, teatterstivrejeijee já čaaitâlmčällee.

## Eellim
Milja Sarkola šoodâi njuhčâmáánu 22. peeivi 1975 Helsigist, Suomâst. Suu eeči lii syemmilâš čaittâleijee já teatterhovdâ Asko Sarkola já suu enni lii syemmilâš kirječällee já jurgâleijee Emelie Enckell.

## Karrieer
Iivij 2009–2013 Sarkola oovtâst Pauliina Feodoroffáin tooimâi Teatteri Takomo taiđâlâžžân hovdân.

Kuovâmáánu 27. peeivi 2025 Tave-enâmij rääđi almottij, ete *Min psykiater* lii ohtâ iävtukkâsâin ive 2025 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšumán.

## Käldeeh
Anu Kaaja

**Anu Kaaja** (š. 1984 Tampere, Suomâ) lii syemmilâš kirječällee já kietâčällee. Sun čáálá suomâkielân.

## Škovlim
Kaaja valmâštui medianomin Tampere áámmátollâškoovlâst. Tast maŋa sun luvâškuođij elleekuuvij kietâčäällim Salford ollâopâttuvvâst, mast sun maŋeláá valmâštui taiđuu maisterin. Helsigist sun luuvâi kreatiivlii čäällim Kriittisii ollâškoovlâst. Tobbeen sun čäliškuođij vuossâmuu kirjees *Muodonmuuttoilmoitus.*

## Karrieer
Kaaja vuossâmuš kirje *Muodonmuuttoilmoitus* lii ive 2015 almostum surrealistisâš nooveelčuágáldâh. Kirje lâi iävtukkâssân siämmáá ive Helsingin Sanomat -kirjálâšvuotâpalhâšumán, mii mieđettuvvoo ive pyeremuu suomâkielâg vuosâkiirján. Kirje poođij nubben já finnij kunneemainâšume. Čuávuváá ive kirje lâi iävtukkâssân Mahdollisen Kirjallisuuden Seura -palhâšumán-uv, mut ij vuáittám. Ive 2017 siämmáš kirje lâi oppeet iävtukkâssân, taan keerdi Jarkko Laine -palhâšumán. Taam palhâšume kirje vuoitij-uv.

Ive 2017 almostui Kaaja nubbe kirje já vuossâmuš roomaan *[[Leda (romaani)|Leda]]*. Kirje lii peividum versio antiikáigásii kreikkalii *Leda*-mainâsist, mon Kaaja lii sajaldittám antiikáigásii Kreika saajeest 1700-lovo loopâ Raanskan. Roomaan lâi iävtukkâssân sehe ive 2017 Toisinkoinen-palhâšumán já ive 2018 Runeberg-palhâšumán. Kaaja vuoitij Toisinkoinen-palhâšume, mut ij Runeberg-palhâšume.

Gummerus almostitij ive 2017 nooveelčuágálduv *[[Jatkuu!]]*, mon 10 čälled čallii mainâsijd syemmilii kirjálâšvuođâ klassikkoi vuáđuld. Kaaja maainâs *Toinen talvi* vuáđuduvá Tove Jansson ''Tijdâtáálván''.

Ive 2020 almostui Kaaja kuálmád kirje *[[Katie-Kate]]*. Provokatorisii roomaan nommâ čuujoot glamourmalli Katie Pricen já herttuatar Kate Middletonân. Taan kirjeest Kaaja finnij ive 2020 Kalevi Jäntti -palhâšume.

Muáddi ive maŋeláá almostui Kaaja vuossâmuš párnáikirje ''Florian & Griselda''. Mainâsij kukkâseh láá riimijguin. Kirje lii kuvvim syemmilâš nukketeattertaaidâr Lee Lahikainen.

Kaaja niäljád kirje rävisulmuid, kollaasroomaan ''Rusetti'', almostui ive 2023. Kuovâmáánu 27. peeivi 2025 Tave-enâmij rääđi almottij, ete Kaaja kollaasroomaan lii ohtâ iävtukkâsâin ive 2025 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšumán.

## Palhâšumeh
* 2015 – Jarkko Laine -palhâšume
* 2017 – Toisinkoinen-palhâšume
* 2020 – Kalevi Jäntti -palhâšume

## Pargo
* 2015 – *[[Muodonmuuttoilmoitus]]*
* 2017 – ''Leda''
* 2020 – *[[Katie-Kate]]*
* 2022 – ''Florian & Griselda''
* 2023 – ''Rusetti''

### Antologia
* 2017 – *[[Jatkuu!]]*

## Käldeeh
CARE-prinsiipeh

**CARE-prinsiipeh** () láá ravvuuh, moi ulmen lii stivriđ ávus tiäđui haavâid toin naalijn, et haavah váldáččij huámášumán algâaalmugij vuoigâdvuođah já hiäđuh. Taid keksij ive 2019 *International Indigenous Data Sovereignty Interest Group* -juávkku, mii kulá *Research Data Alliance* -viärmádâhân. 

C-puustav puátá eŋgâlâskielâ eđâlduvâst *Collective benefit*, adai tiäđu (uđđâsist)kevttim tuárju algâaalmug já puáhtá oovdân siärvus áárvuid. A-puustav puátá eđâlduvâst *Authority to control*, adai algâaalmug kolgâččij jieš leđe fáárust miäruštâlmin materiaal kiävtu. R-puustav puátá säänist *Responsibility*, adai tot tiädut ovdâsvástádâs. Nuubij sanijguin (ij-)algâaalmugliih instituuteh kalgeh tähidiđ, et tiätu tuárju algâaalmugjuávhu(id). E tiädut eetiik, adai algâaalmug eetiik kolgâččij stivriđ tiäđui kevttim.

## Fáádást eres soojijn
* CARE-prinsiipeh 

## Käldeeh
Sámi Grand Prix 2025 (album)

**Sámi Grand Prix 2025** lii nurâldâhskiärru, mon DAT almostitij njuhčâmáánu 7. peeivi 2025 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Skiärust láá ive 2025 Sámi Grand Prix&nbsp;-kišto juoigâm- já lávlumoosij uásálistei pitáh. Skiäru pitáh 1–6 láá juoigâmuásist, já loopah lávlumuásist.

## Pittálisto
	

## Käldeeh