open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ovdâsijđo

{| id="mp-upper" style="margin:0; background:none;"
| class="MainPageBG" style="width:50%; border:1px solid #cedff2; background:#f5faff; vertical-align:top; color:#000;" |

| style="border:1px solid transparent; " |
| class="MainPageBG" style="width:50%; border:1px solid #cef2e0; background:#fcfcfc; vertical-align:top;"|


__NOTOC____NOEDITSECTION__
1647

**1647** (**MDCXLVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1640-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
* Aanaar vuossâmuš muorâkirkko (40 m²) valmâštui Piälppáájäävri riidon.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1991

**1991** (**MCMXCI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1990-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 5. peeivi – Aulikki Oksanen vuoitij Runeberg-palhâšume kirjestis *Henkivartija*.
* kuovâmáánu 25. peeivi – Aalmugregisterkuávdáá mield Suomâ olmoošloho šoodâi paijeel 5 miljovnân.

### Kesimáánu
* kesimáánu 17. peeivi – Maadâ-Afrik jaska apartheid.

### Syeinimáánu
* syeinimáánu 1. peeivi – Varsova litto lopâttui virgálávt Prahast.

### Porgemáánu
* porgemáánu 20. peeivi – Eestieennâm šoodâi jiečânâssân Sovjetlittoost.
* porgemáánu 21. peeivi – Latvia šoodâi jiečânâssân Sovjetlittoost.
* porgemáánu 24. peeivi – Ukraina šoodâi jiečânâssân Sovjetlittoost.
* porgemáánu 26. peeivi – Simpsoneh oinui vuosmuu tove Suomâst Kolmoskanavast.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
* Fyysiik – Pierre-Gilles de Gennes
* Kemia – Richard R. Ernst
* Kirjálâšvuotâ – Nadine Gordimer
* Ráávhu – Aung San Suu Kyi
* Talhâstieđâ – Erwin Neher já Bert Sakmann

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn
* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 1991
* Videospeelah ive 1991

## Šoddâmeh
* roovvâdmáánu 19. peeivi – Samantha Robinson, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* skammâmáánu 6. peeivi – John André Eira, tavesämmilâš musikkár já jyeigee

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 17. peeivi – Olav V, Taažâ kunâgâs iivij 1957–1991 (š. 1903)
* uđđâivemáánu 30. peeivi – John Bardeen, ive 1972 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš fysikkár já šleđgâinsner (š. 1908)
* kuovâmáánu 6. peeivi – Salvador Luria, ive 1969 Nobel-fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume finnim italialâš-ovtâstumstaatâlâš mikrobiolog (š. 1912)
* čohčâmáánu 3. peeivi – Frank Capra, italialâš-ameriklâš stivrejeijee, čällee já pyevtitteijee (š. 1897)
* čohčâmáánu 7. peeivi – Edwin McMillan, ive 1951 Nobel-kemiapalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš fysikkár (š. 1907)
* skammâmáánu 24. peeivi – Freddie Mercury, eŋlandlii rock-juávhu Queen lávloo, laavlârähtee já pianist (š. 1946)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1995

**1995** (**MCMXCV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1990-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 1. peeivi – Suomâ, Ruotâ já Nuorttâriijkâ servii Euroop unionân.

### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 5. peeivi – Monika Fagerholm vuoitij Runeberg-palhâšume kirjestis *Underbara kvinnor vid vatten*.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
* Fyysiik – Martin L. Perl já Frederick Reines
* Kemia – Paul J. Crutzen, Mario J. Molina já F. Sherwood Rowland
* Kirjálâšvuotâ – Seamus Heaney
* Ráávhu – Joseph Rotblat já Pugwash Conferences on Science and World Affairs
* Talhâstieđâ – Edward B. Lewis, Christiane Nüsslein-Volhard já Eric F. Wieschaus

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn
* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 1995
* Videospeelah ive 1995

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 3. peeivi – Jisoo, korealâš-australialâš lávloo, čaittâleijee já mannekiin ("Blackpink")
* kuovâmáánu 28. peeivi – Madisen Beaty, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já DJ
* njuhčâmáánu 5. peeivi – Marja Mortensson, maadâsämmilâš šuoŋârähtee, lávloo, jyeigee já musikkár
* njuhčâmáánu 23. peeivi – Victoria Pedretti, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* cuáŋuimáánu 19. peeivi – Susanna Forsström, syemmilâš luákkánjuškejeijee
* syeinimáánu 8. peeivi – Kjersti Synneva Moen, taažâ ráiđukovetaaidâr já lávloo

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 1. peeivi – Eugene Wigner, ive 1963 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim uŋgarlâš-ovtâstumstaatâlâš teoreetlâš fysikkár (š. 1902)
* uđđâivemáánu 18. peeivi – Adolf Butenandt, ive 1939 Nobel-kemiapalhâšume finnim saksalâš biokemist (š. 1903)
* cuáŋuimáánu 2. peeivi – Hannes Alfvén, ive 1970 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ruátálâš plasmafysikkár já akateemikkár (š. 1908)
* vyesimáánu 14. peeivi – Christian B. Anfinsen, ive 1972 Nobel-kemiapalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš kemist (š. 1916)
* skammâmáánu 23. peeivi – Einari Teräsvirta, syemmilâš arkkiteht (š. 1914)
* juovlâmáánu 20. peeivi – Madge Sinclair, jamaikalâš čaittâleijee (š. 1938)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1996

**1996** (**MCMXCVI**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1990-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 1. peeivi – Haapavesist já Viitasaarist šoddii kaavpugeh. 
* uđđâivemáánu 14. peeivi – Jorge Sampaio väljejui Portugal presidentin.

### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 5. peeivi – Agneta Ara vuoitij Runeberg-palhâšume kirjestis *Huset med de glömda dörrarna*.

### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 2. peeivi – Suomâ Sämitigge vuáđudui.
* njuhčâmáánu 11. peeivi – John Howardist šoodâi Australia uáiviminister. 

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
* Fyysiik – David Lee, Douglas Osheroff já Robert Coleman Richardson
* Kemia – Robert Curl, Harold Kroto já Richard Smalley
* Kirjálâšvuotâ – Wisława Szymborska
* Ráávhu – Carlos Filipe Ximenes Belo já José Ramos Horta
* Talhâstieđâ – Peter Doherty já Rolf Zinkernagel

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn
* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 1996
* Videospeelah ive 1996

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 16. peeivi – Jennie, maadâkorealâš-australialâš lávloo, ráppájeijee já mannekiin ("Blackpink")
* vyesimáánu 7. peeivi – Ina Marija Bartaitė, liettualâš čaittâleijee (j. 2021)
* skammâmáánu 26. peeivi – Anne Peichert, ranskalâš lávloo já čaittâleijee

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 15. peeivi – Moshoeshoe II, jiečânâs Lesotho 1. kunâgâs (š. 1938)
* čohčâmáánu 4. peeivi – Joan Clarke, eŋlandlâš kryptoanalytikkár já numismatikkár (š. 1917)
* skammâmáánu 21. peeivi – Abdus Salam, ive 1979 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim pakistanlâš teoreetlâš fysikkár (š. 1926)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1997

**1997** (**MCMXCVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1990-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 20. peeivi – Bill Clinton algâttij nube paje Ovtâstum staatâi presidentin.

### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 5. peeivi – Hannu Aho vuoitij Runeberg-palhâšume kirjestis *Kello 4.17*.

### Porgemáánu
* porgemáánu 29. peeivi – Netflix vuáđudui.

### Roovvâdmáánu
* roovvâdmáánu 28. peeivi – Katalaankielâg *[[El Periódico de Catalunya]]* -aavis vuossâmuš nummeer almostui.

### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Vuosmuuh anarâškielâ kielâpiervâleh vuáđuduvvii Anarân já Avelân.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
*Fyysiik – Steven Chu, Claude Cohen-Tannoudji já William Daniel Phillips
*Kemia – Paul D. Boyer, John E. Walker já Jens Christian Skou
*Kirjálâšvuotâ – Dario Fo
*Ráávhu – Aalmugijkoskâsâš kampanja eennâmmiijnij kieldimân *(ICBL)* já Jody Williams
*Talhâstieđâ – Stanley Prusiner

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn
* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 1997
* Videospeelah ive 1997

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 11. peeivi – Rosé, korealâš-australialâš lávloo já mannekiin ("Blackpink")  
* kuovâmáánu 25. peeivi – Ana Mena, espanjalâš lávloo já čaittâleijee
* njuhčâmáánu 14. peeivi – Simone Biles, ovtâstumstaatâlâš vuáimáštâllee
* njuhčâmáánu 27. peeivi – Lisa, thaieennâmlâš ráppájeijee, tánssájeijee já mannekiin ("Blackpink") 
* cuáŋuimáánu 15. peeivi – Maisie Williams, eŋlandlâš čaittâleijee (*[[Game of Thrones]]*)
* syeinimáánu 12. peeivi – Malala Yousafzai, ive 2014 Nobel-ráávhupalhâšume finnim pakistanlâš ráávhuaktivist
* syeinimáánu 26. peeivi – Sebastian Aho, syemmilâš jieŋâskiärruspellee
* čohčâmáánu 12. peeivi – Sydney Sweeney, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee
* juovlâmáánu 16. peeivi – Zara Larsson, ruátálâš lávloo

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 2. peeivi – Joan Coromines i Vigneaux, katalonialâš kielâtiettee (š. 1905)
* uđđâivemáánu 8. peeivi – Melvin Calvin, ive 1961 Nobel-kemiapalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš biokemist (š. 1911)
* uđđâivemáánu 10. peeivi – Alexander Todd, ive 1957 Nobel-kemiapalhâšume finnim skotlandlâš biokemist (š. 1907)
* uđđâivemáánu 12. peeivi – Charles Brenton Huggins, ive 1966 Nobel-talhâstieđâpalhâšume finnim kanadalâš-ovtâstumstaatâlâš fysiolog (š. 1901)
* njuhčâmáánu 30. peeivi – Kalervo Nissilä, syemmilâš čaittâleijee já teatterstivrejeijee (š. 1913)
* cuáŋuimáánu 12. peeivi – George Wald, ive 1967 Nobel-talhâstieđâpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš neurotiettee (š. 1906)
* vyesimáánu 22. peeivi – Alfred Hershey, ive 1969 Nobel-fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš bakteriolog já genetikkár (š. 1908)
* porgemáánu 31. peeivi – Diana Spencer, Wales prinses (š. 1961)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1998

**1998** (**MCMXCVIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1990-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 5. peeivi – Ulla-Lena Lundberg vuoitij Runeberg-palhâšume kirjestis *Regn*.

### [[Tiätuvuárkká:Nobel prize medal.svg|20px]] Nobel-palhâšumeh
*Fyysiik – Robert Laughlin, Horst Störmer já Daniel Chee Tsui
*Kemia – Walter Kohn já John Pople
*Kirjálâšvuotâ – José Saramago
*Ráávhu – John Hume já David Trimble
*Talhâstieđâ – Robert F. Furchgott, Louis J. Ignarro já Ferid Murad

### Čuákánkiäsuh jieškote-uvlágán suorgijn
* Sämmilâš kirjálâšvuotâ ive 1998

## Šoddâmeh
* syeinimáánu 8. peeivi – Maya Hawke, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, malli já musikkár

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 7. peeivi – Vladimir Prelog, ive 1975 Nobel-kemiapalhâšume finnim kroatialâš kemist (š. 1906)
* uđđâivemáánu 9. peeivi – Kenichi Fukui, ive 1981 Nobel-kemiapalhâšume finnim jaapaanlâš kemist (š. 1918)
* kuovâmáánu 6. peeivi – Johann Hölzel (*Falco*), nuorttâriijkâlâš lávloo (š. 1957)
* kuovâmáánu 8. peeivi – Halldór Guðjónsson (*Halldór Laxness*), ive 1955 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim islandlâš kirječällee (š. 1902)
* njuhčâmáánu 13. peeivi – Helene Kløvstad, taažâ máttáátteijee, párnáikirječällee já jurgâleijee (š. 1903)
* vyesimáánu 14. peeivi – Frank Sinatra, ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já lávloo (š. 1915)
* syeinimáánu 9. peeivi – Knut Bergsland, suomâ-ugrâlij kielâi kielâtiettuu professor (š. 1914)
* syeinimáánu 21. peeivi – Alan Shepard, ovtâstumstaatâlâš astronaut (š. 1923)
* porgemáánu 17. peeivi – Władysław Komar, puolalâš kuulašlivgejeijee (š. 1940)
* porgemáánu 17. peeivi – Tadeusz Ślusarski, puolalâš stávránjuškejeijee (š. 1950)
* porgemáánu 26. peeivi – Frederick Reines, ive 1995 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš fysikkár (š. 1918)
* čohčâmáánu 6. peeivi – Akira Kurosawa, jaapaanlâš elleekovestivrejeijee (š. 1910)
* čohčâmáánu 21. peeivi – Florence Griffith Joyner, ovtâstumstaatâlâš almosvalastâllee (š. 1959)
* skammâmáánu 15. peeivi – Ludvík Daněk, čekkoslovakialâš skiärruleggisteijee (š. 1937)
* juovlâmáánu 20. peeivi – Alan Lloyd Hodgkin, ive 1963 Nobel-fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume finnim brittilâš biofysikkár (š. 1914)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1111

**1111** (**MCXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1110-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Cuáŋuimáánu
* cuáŋuimáánu 13. peeivi – Paschalis II ruvnái Henry V Pase saksalâš-roomalâš kiäisárkode kiäisárin.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* kuovâmáánu 22. peeivi – Roger Borsa, italialâš-normandlâš aatellâš (š. 1060 tâi 1061)
* cuáŋuimáánu 12. peeivi – Berthold II, saksalâš aatellâš (šoddâmihe ij tiäđust)
* roovvâdmáánu 5. peeivi – Robert II, Flander kreivi (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Bohemond I, italialâš-normandlâš aatellâš (šoddâmihe ij tiäđust)
* Ōe no Masafusa, jaapaanlâš tivtâsteijee (š. 1041)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
12 Years a Slave (elleekove)

thumb|
**12 Years a Slave** lii ive 2013 puáttám elleekove, mon lii čáállám John Ridley já stivrim Steve McQueen. Elleekove vuáđuduvá Solomon Northup 1853 uárji muštâlušân Twelve Years a Slave. Uáiviroolâst elleekooveest lii Chiwetel Ejiofor kii čaittâl Solomon Northup. Muusik elleekován lii ráhtám Hans Zimmer 

## Čaittâleijeeh

## Käldeeh
A

thumb|A

**A** lii läättinlâš puustavij já meid anarâškielâ puustavoornig vuossâmuš puustav.

## Historjá
Oskoh, ete A puustav lii finnim häämis Egypt hieroglyfij teikkâ seemilij meerhâst, mii kovvee vuávsá uáivi.

## A-puustav anarâškielâst
## A-puustav merhâšumeh
*Fysiikast
**A lii šleđgâvirde ovtâttuv ampeer tubdâldâh.
*Pajeuáppeetutkosist já ollâopâttuvvâst 
**A meerhâš iskos vyelemuu tuhhiittettee árvusääni, approbatur.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
A. V. Koskimies

**Aukusti Valdemar Koskimies** (ive 1906 räi **Forsman**; ) lâi syemmilâš kielâtotkee, máttáátteijee, professor já kirječällee.

## Eellim
Aukusti Valdemar kuulâi Forsman suuhân. Suu vaanhimeh láin Isokyrö kirkkohiärrá Oskar Vilhelm Forsman já Maria Gustafva Ahlholm. Koskimies luuvâi pajeuáppen ive 1874 Vasa svenska lyceumist. Filosofia kandidaatin sun valmâštui ive 1882 já tuáhtárin ive 1891. Ive 1900 Aukusti naajâi Ilta Evelinain (oovdiš Bergroth; 22.11.1879 – 9.11.1958). Suoi finnijn oovtâ nieidâ, Aamu Aulikki Kotivalo, kii šoodâi ive 1904.

## Karrieer
Keessiv ive 1886 Koskimies juuđij kulmâ mánuppaje Anarist já nuurâi vijđes mainâsvuárhás *[[Inarinlappalaista kansantietoutta]]* -kiirján, mii siskeeld paijeel 400 sijđod anarâškielâg aalmugärbivyevi. Vuosâteddilâs almostui eskin ive 1917, ko T.I. Itkonen jurgâlij mainâsijd suomâkielân, tievâsmitij taid jieijâs pajasčälimijgijn já toimâttij tain kirje. Koskimies keežild meid anarâšah jieijah čäliškuottii sämikielân, ko suu Helsigân maccâm maŋa kielâmiäštáreh čallii sunjin reeivâin lase muštâlusâid. 

Koskimies almostitij maaŋgâid olgosdalduvâid já čuágálduvâid. Sun finnij professor árvunoomâ ive 1926.

## Čalluuh
* *Kristfriid Ganander, eräs Porthanin työkumppani* (Forsman, A. V.). Syemmilâš kirjálâšvuođâ servi, Helsig 1887.
* *Tutkimuksia Suomen kansan persoonallisen nimistön alalta 1. Pakanuuden aikainen nimistö*. Lisensiaatpargo. Čällee jieijâs kuástádâssáin, Helsig 1891.
* *Taavetti Emanuel Taneli Europaeus*. Gummerus, Jyväskylä 1896.
* *Novellivalikoima suomalaisten kirjailijain teoksista*. WSOY, Porvoo 1904.
* *Kokoelma suomalaista runoutta koulua ja kotia varten*. Yrjö Weilin, Helsig 1905.
* *Suomalaisuuden liiton nimiopas*. Yrjö Weilin, Helsig 1907.
* *Inarinlappalaista kansantietoutta. Toimâttâm já almostittâm A. V. Koskimies já T. I. Itkonen*. Societé finno-ougrienne, Helsig 1917.
* *Lisäyksiä Jusleniuksen Sana-Lugun Coetukseen*. Salomon Kreander já Juhana Castrén; almostittâm A. V. Koskimies. Syemmilâš kirjálâšvuođâ servi, Helsig 1917.
* *Agricolasta Juteiniin. Kirjallis- ja kielihistoriallisia näytteitä vanhemmasta suomalaisesta kirjallisuudesta*. WSOY, Helsig 1921.
* *Vuosien varrelta. Runoelmia*. WSOY, Porvoo 1926.

## Fáádást eres soojijn
* A.V. Koskimies – Säämimuseo Siida
* Omin Sanoin (pdf-tiätuvuárkká) ISBN 951-746-820-2 s.77
* *Kohtauspaikkana kieli. Näkökulmia persoonaan, muutoksiin ja valintoihin.* Toim. Taru Nordlund, Tiina Onikki-Rantajääskö, Toni Suutari, Suomalaisen Kirjallisuuden Seuran Toimituksia 1078, Helsinki 2006 ISBN 951-746-820-2 s.401–405

## Käldeeh
Aalmugijkoskâsâš sundenummeer

500px|right|Maailm eennâmkoodih

**Aalmugijkoskâsâš sundenummeer** teikâ **eennâmkoodi** lii puhelinnummeer ovdâlabdos, mii tarbâšuvvoo, ko suáittá olgoenâmân. Numereh láá juohhum nuuvt, ete lii máhđulâš sierrâđ staatâid já kuávluid já nuuvt, ete numereh iä lah pajaluvvâi. Sundenumerist láá 1–3 nummeer. Numerijd juáhá já haaldâš Aalmugijkoskâsâš televiestâdemlitto (eŋgâlâskielân: *International Telecommunication Union*, uán. *ITU*, ranskakielân: *Union Internationale des Télécommunications*, uán. *UIT*).

## Páihálii puhelinnumerist aalmugijkoskâsii háámán
Iänááš staatâin, meid Suomâst, páihálii sundenummeer vuosmuš nollá páácá meddâl, ko kiävttoo aalmugijkoskâsâš sundenummeer. Ovdâmerkkân páihálâš puhelinnummeer 019 1234567 Suomâst lii aalmugijkoskâsii häämist +358 19 1234567. 

## Keejâ meid
*Listo aalmugijkoskâsâš sundenumerijn
Aanaar markkân

**Aanaar markkân** teikâ **Aanaar** (,  já ) lii sijdâ Aanaar kieldâst Aanaarjäävri riddoost. 

## Historjá
Anarist láá kavnum arkeologâlâš amnâstuvah, moh čäittih, ete Anarist ääsih ulmuuh jo maŋgâ tuhháát ihheed tassaaš.

Puárásumos vala ton algâalgâlâš saajeest čuážžoo rakânâs Anarist lii Piälppáájäävri meccikirkko.

## Suomâ sämikulttuur kuávdáš
Aanaar markkân lii Suomâ sämikulttuur kuávdáš, já tobbeen kávnojeh ovdâmerkkân Säämimuseo Siida já Paje-Laapi luándukuávdáš, moh fäälih máhđulâšvuođâ uápásmuđ Säämi luándoin já kulttuuráin, já Säämi máttááttâskuávdáš, kost puáhtá máttááttâllâđ anarâškielâ já eres-uv sämikielâid. 


File:Sámi Cultural Centre Sajos, Inari, Finland 2015.jpg
File:Sami Cultural Center SAJOS Inari village.JPG


## Käävpih

Aanaar markkânist láá motomeh šiev käävpih, tegu Inarin hopea, Lahjatalo Näkkäläjärvi&nbsp;Oy já Sámi Duodji&nbsp;ry.

## Tábáhtumeh
thumb|Skammâkuuvij muotâteatter ive 2012
Anarist uárnejuvvojeh jyehi porgemáánu algâaalmugij muusiktábáhtus Ijâttes Ijjâ () já jyehi uđđâivemáánu Skammâkoveh-elleekovefestivaal ().

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Aalmuglâš Kokoomus

**Aalmuglâš Kokoomus** (uánihubbooht **Kokoomus**, , ) lii ohtâ Suomâ piäláduvâin. Piäláduv saavâjođetteijee lii .

## Fáádást eres soojijn
* Táálááh Suomâst registeristum piäláduvah sämikielâin
* Rekisteröidyt puolueet 
* Aalmuglii Kokoomus nettisiijđoh 

## Käldeeh
Aasia

**Aasia** lii eennâmuási. Tot lii eennâmpáálu stuárráámus eennâmuási nuuvt ässeelovo ko vijđodâh-uv peeleest. Aasiast lii sehe maailm alemus saje, Mount Everest Himalaja váráduvvâst, já eennâmase vyeligumos saje Jamâmeerâ.

## Kielah

thumb|600px|left|Aasia kielâkodeh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Aasia staatah

pienoiskuva

* 25px|reunus Afganistan
* 25px|reunus Armenia
* 25px|reunus Azerbaidžan
* 25px|reunus Bahrain
* 25px|reunus Bangladesh
* 25px|reunus Bhutan
* 25px|reunus Brunei
* 25px|reunus Filippiineh
* 25px|reunus Georgia
* 25px|reunus India
* 25px|reunus Indonesia
* 25px|reunus Irak
* 25px|reunus Iran
* 25px|reunus Israel
* 25px|reunus Jaapaan
* 25px|reunus Jemen
* 25px|reunus Jordania
* 25px|reunus Kambodža
* 25px|reunus Kazakstan
* 25px|reunus Kiina
* 25px|reunus Kirgisia
* 25px|reunus Kuwait
* 25px|reunus Kypros
* 25px|reunus Laos
* 25px|reunus Libanon
* 25px|reunus Maadâ-Korea
* 25px|reunus Malediiveh
* 25px|reunus Malesia
* 25px|reunus Mongolia
* 25px|reunus Myanmar
* 25px|reunus Nepal
* 25px|reunus Nuorttâ-Timor
* 25px|reunus Oman
* 25px|reunus Ovtâstum arabiemiirikodeh
* 25px|reunus Pakistan
* 25px|reunus Qatar
* 25px|reunus Ruoššâ
* 25px|reunus Saudi-Arabia
* 25px|reunus Singapore
* 25px|reunus Sri Lanka
* 25px|reunus Syyria
* 25px|reunus Tadžikistan
* 25px|reunus Taiwan
* 25px|reunus Tave-Korea
* 25px|reunus Thaieennâm
* 25px|reunus Turkki
* 25px|reunus Turkmenistan
* 25px|reunus Uzbekistan
* 25px|reunus Vietnam
Abidjan

**Abidjan** lii Elefanttähtirido stuárráámus kaavpug já haaldâtlâš uáivikaavpug. Tot lii meid ässeelohhoos mield ohtâ stuárráámuin ranskakielâlijn kaavpugijn Afrikist já ubâ maailmist. Puoh Afrik kaavpugijn tot lii kuđâdin stuárráámus Lagos, Kairo, Kinshasa, Dar es Salaam já Johannesburg maŋa.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Abuja

**Abuja** lii Nigeria uáivikaavpug. Ive 1976 Nigeria meridij sirdeđ uáivikaavpug Lagosist Abujan, mutâ virgálávt Abujast šoodâi uáivikaavpug esken juovlâmáánu 12. peeivi 1991.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Accra

**Accra** lii Ghana stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Acqualagna

**Acqualagna** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Acqualagnast ääsih 4 293 olmožid. Ton vijđodâh lii 50,69 km², já alodâh 204 m. Acqualagna naaburkieldah láá Cagli, Fermignano, Urbania já Urbino.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Bellaria, Canfiagio, Ca'Romano, Case nuove, Farneta, Fossato, Furlo, Naro, Pelingo, Petriccio já Pole.

## Käldeeh
Aalmuglâšpiäládâh

**Aalmuglâšpiäládâh** (, ) lâi Suomâ piäládâh.

## Fáádást eres soojijn
* Táálááh Suomâst registeristum piäláduvah sämikielâin
* Rekisteröidyt puolueet 
* Aalmuglâšpiäláduv nettisiijđoh 

## Käldeeh
Aanaarjävri

**Aanaarjävri** (,  já  tâi *Inarijärvi*) lii jävri Aanaar kieldâst Suomâst. 

## Eennâmtieđâ
Aanaarjäävri vijđodâh lii 1&nbsp;084&nbsp;km², já tot lii Suomâ jaavrijn kuálmádin stuárráámus, já ubâ Laapi stuárráámus. Aanaarjävri lii meid Suomâ stuárráámus jävri, mii lii tuše oovtâ kieldâst já maailm nubben stuárráámus luándujävri, mii lii ollásávt tave näpikiärdu taavaabeln. Aanaarjäävri kulgâmvijđodâh lii 14&nbsp;512&nbsp;km2, já tot kulá Paččvei čácádâhân. Aanaarjävri lii Suomâ nubben kieŋâlumos jävri Päijänne maŋa. Aanaarjäävri kieŋâlumos saje lii Kálbáájoorŋâst, já tot lii 92&nbsp;m. Jäävri koskâkieŋŋâlvuotâ lii 14,3&nbsp;m. Aanaarjäävri čäcirääji kukkodâh lii suullân 3&nbsp;300&nbsp;km.

Aanaarjäävri čäsuáivi alodâh lii 117–119&nbsp;m. Tot muttoo Paččvei Kaitakuoškâ puáđu tulvâdem tiet.

Aanaarjävri lii nuuvt kočodum vuáijumjävri. Aanaarjäävri ääldis lii šoddâm, ko vuáđukällee kiäldusvuotâ lii purgánâm. Purgánâm lii tovâttâm tom, ete källee laigoseh láá sirdâšum vuálus teikkâ pajas. Vuáluskulij já pajaskulij sirdâšum källeelaigoseh kočoduvvojeh vuáijumleehhin já horstin. Aanaarjävri lii tággáár tábáhtusâst šoddâm vuáijumleehhin já Suáluičielgi horstin.

### Juuvah
Aanaarjáávrán lyeštih maaŋgah juuvah. Merhâšitteemuuh tain láá Avveeljuuhâ já Juvduujuuhâ. Juuvah finnejeh čääsis Lemmee, Myeđhituoddâr já Pänituoddâr kuávluin. Aanaarjäävri nuorttiibeln vuálgá Paččvei, mii mana stuárráámuu uásild Taažâ já Ruošâ räjijuuhân já luáštá Bøkfjorden-vuonân, Baareencmeerân alda Kirkkonjaargâ.

### Suolluuh
Aanaarjäävrist láá ohtsis 3&nbsp;318 suollud, mii lii enâmustáá Suomâ jaavrijn. Stuárráámuuh suolluuh láá Suomâ sisčácáduvâi 21.&nbsp;stuárráámus suálui Mahlad (20,7&nbsp;km2), 22.&nbsp;stuárráámus suálui Kamessuálui (20,7&nbsp;km2), Kossâpecsuálui (9,2&nbsp;km2), Varttaasuálui (7,9&nbsp;km2), Jieŋâsuálui (7,4&nbsp;km2) sehe Segispecsuálui (7,1&nbsp;km2). Eres merhâšittee Aanaarjäävri suolluuh láá sieidikeđgin tubdum Äijihkeđgi já jieŋâkuovđâšmist tubdum Ollâ-Mavra.

### Joorŋah
Aanaarjäävri stuárráámuuh joorŋah láá Äijihjorŋâ, Skállujorŋâ, Cuobbuujorŋâ, Kálbáiääpi já Čyetpecjorŋâ.

## Kyeleh
Aanaarjäävrist láá ennuv luosâkyeleh. Jäävrist kávnojeh kuávžur, jävriluosâ, rávdu, šapšâ, muikku já suávvil. Eres kyeleh láá vuásku, puško, njäähi, vollâsâš já ryevdikuálááš. Stuorrâ uási kuolijn láá šoddâdum. Kuolij ištâdem aalgij ive&nbsp;1976, ko čäsuáivi tulvâdem keežild monâttum kuolijd koolgâi sajanpieijâđ jáávrán. Aanaarjáávrán láá ištâdum enâmustáá šapšâ, kuávžur já rávdu. 

Ive&nbsp;2007 Aanaarjäävri saalâsmeeri lâi 192&nbsp;000&nbsp;kg, mast šapšâ já riäská lijjii ohtsis 65&nbsp;000&nbsp;kg, já kuávžur lâi 47&nbsp;000&nbsp;kg. Muikku lâi 19&nbsp;000&nbsp;kg, rávdu 13&nbsp;000&nbsp;kg, suávvil 12&nbsp;000&nbsp;kg, puško 12&nbsp;000&nbsp;kg, vuásku 9&nbsp;000&nbsp;kg, ränisráávdu 8&nbsp;000&nbsp;kg, njäähi 6&nbsp;000&nbsp;kg já jävriluosâ 2&nbsp;000&nbsp;kg.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Acquaviva (San Marino)

**Acquaviva** lii kieldâ San Marinost. Acquavivast ääsih 2 147 olmožid. Ton vijđodâh lii 4,86 km², já alodâh 237 m.

## Käldeeh
Addis Abeba

thumb|
thumb|Addis Abeba Etiopiast
**Addis Abeba** (amharakielân አዲስ አበባ, "uđđâ kukká", oromokielân *Finfinne*) lii Etiopia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Afganistan

**Afganistan** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Kabul.

## Eennâmtieđâ
Afganistan vijđodâh lii 652&nbsp;230&nbsp;km², mast 0&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Afganistan lii maailm 43.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Afganistan lii siseennâmstaatâ Aasiast. Ton ránnjástaatah láá tavveen Turkmenistan, Uzbekistan já Tadžikistan, nuorttân Kiina, maadânuorttân já mäddin Pakistan já viestârist Iran. Afganistanist staatârääjih láá ohtsis 5&nbsp;987&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Pakistanáin, mii lii 2&nbsp;670&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 91&nbsp;km rääji Kiinain. Afganistan lii siseennâmstaatâ ađai tast ij lah ollágin merâriddo.

### Morfologia
[thumb|left|[Noshaq lii Afganistan alemus vääri.]]
Afganistan alemus saje lii Noshaq čokke (7&nbsp;492 m). Ton vyeligumos saje vist lii räjijuuvâ Amu Darya riddo (258 m).

## Haldâttâh já politiik
Afganistan staatâhäämi lii islamlâš eemiirkodde. Afganistan staatâhovdâ lii eemiir. Tááláš eemiir lii .

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Afrik

**Afrik** lii eennâmuási.

## Staatah


File:Africa-regions.svg|Afrik kuávluh:
File:Afrik_kárttá_smn.svg|Afrik pooliitlâš kárttá anarâškielân




 



## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Afrik staatah

• 25px|border Algeria

• 25px|border Angola

• 25px|border Benin

• 25px|border Botswana

• 25px|border Burkina Faso

• 25px|border Burundi

• 25px|border Djibouti

• 25px|border Egypt

• 25px|border Elefanttähtiriddo

• 25px|border Eritrea

• 25px|border Eswatini

• 25px|border Etiopia

• 25px|border Gabon

• 25px|border Gambia

• 25px|border Ghana

• 25px|border Guinea

• 25px|border Guinea-Bissau

• 25px|border Kamerun

• 25px|border Kap Verde

• 25px|border Kenia

• 25px|border Komoreh

• 25px|border Kongo demokraatlâš täsiväldi

• 25px|border Kongo täsiväldi

• 25px|border Koskâ-Afrik täsiväldi

• 25px|border Lesotho

• 25px|border Liberia

• 25px|border Libya

• 25px|border Maadâ-Afrik

• 25px|border Maadâ-Sudan

• 25px|border Madagaskar

• 25px|border Malawi

• 25px|border Mali

• 25px|border Marokko

• 25px|border Mauritania

• 25px|border Mauritius

• 25px|border Mosambik

• 25px|border Namibia

• 25px|border Niger

• 25px|border Nigeria

• 25px|border Peeivitäsideijee Guinea

• 25px|border Ruanda

• 25px|border Sambia

• 25px|border Senegal

• 25px|border Seychelleh

• 25px|border Sierra Leone

• 25px|border Somalia

• 25px|border Sudan

• 25px|border São Tomé já Príncipe

• 25px|border Tansania

• 25px|border Togo

• 25px|border Tšad

• 25px|border Tunisia

• 25px|border Uganda

• 25px|border Zimbabwe
Áhujävri

**Áhujävri** ( já ) lii siijdâš Aanaar kieldâst kuttâ kilomeetter Avelist nuortâs. Tot lii siämmáánommâsii jäävri riddoost.

## Áhu-uáiváš
Áhujäävri alda lii saje, mast lii uhredum siäidán. Tot saje lii Áhu-uáiváš, mon alne lii 1&nbsp;m³ keđgi neelji ucceeb keeđgi alne. Tot sátáččij pyereest-uv leđe tot palvâškeđgi.

## Käldeeh
Akaa

**Akaa** () lii kaavpug Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Akaast ääsih 16&nbsp;481 olmožid, já ton vijđodâh lii 314,38&nbsp;km², mast 21,12&nbsp;km² lii čääci. Akaa naaburkieldah láá Hämeenlinna, Lempäälä, Urjala, Valkeakoski já Vesilahti.

## Historjá
thumb|left|Akaa já Valkeakoski kieldâlahtemeh
Akaa kaavpug vuáđudui ive&nbsp;2007 aalgâst, ko Toijala kaavpug já Viiala kieldâ lahtojii oohtân.

### Kieldâlahtemeh

Kylmäkoski kieldâ lohtui Akaan ive&nbsp;2011.

## Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Kooskah

* 23px Tampere 42&nbsp;km
* 23px Hämeenlinna 42&nbsp;km
* 23px Riihimäki 76&nbsp;km
* 23px Hyvinkää 89&nbsp;km
* 23px Helsig 142&nbsp;km
* 23px Turku 130&nbsp;km
* 23px Valkeakoski 22&nbsp;km
* 23px Forssa 55&nbsp;km
* 23px Huittinen 77&nbsp;km
* 23px Pori 141&nbsp;km
* 23px Rauma 146&nbsp;km
* 23px Lahti 115&nbsp;km

## Käldeeh
Alabama

**Alabama** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Montgomery já stuárráámuuh kaavpugeh láá Birmingham já Huntsville.

Alabama uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 4,9 miljovn olmožid (2020).

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Alajärvi

**Alajärvi** lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Alajärvist ääsih 9&nbsp;492 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;056,75&nbsp;km², mast 47,92&nbsp;km² lii čääci. Alajärvi naaburkieldah láá Alavus, Kuortane, Kyyjärvi, Lappajärvi, Lapua, Perho, Soini, Vimpeli já Ähtäri.

## Historjá

Alajärvi vuáđudui ive&nbsp;1869, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1986.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Alakylä, Halla-aho, Hoisko, Huosianmaa, Höykkylä, Iiruu, Kaartunen, Karhula, Koivumäki, Kortekylä, Koskenvarsi, Kuolema, Levijoki, Luoma-aho, Myllykangas, Nälkämäki, Paalijärvi, Pekkola, Pihlajakangas, Pynttäri, Saukonkylä, Sissala, Teerineva, Uusikylä, Viinamäki já Ylikylä.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Alaska

**Alaska** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Juneau já stuárráámuuh kaavpugeh láá Anchorage já Fairbanks.

Alaska uásistaatâst ääsih ohtsis suulân 734&nbsp;000 olmožid (2020). Tot lii ässeelovo mield kuálmádin ucemus uásistaatâ. Ohtâgin uásistaatâ ij lah nuuvt häärviht aassum ko Alaska.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Alavieska

**Alavieska** lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Alavieskast ääsih 2&nbsp;522 olmožid, já ton vijđodâh lii 253,02&nbsp;km², mast 1,61&nbsp;km² lii čääci. Alavieska naaburkieldah láá Kalajoki, Merijärvi, Oulainen já Ylivieska.

## Historjá

Alavieska vuáđudui ive&nbsp;1868. Ko Säämisuáti puállái ive&nbsp;1944, te puoh Suomâ sämmiliih karttii vyelgiđ evakkon Ylivieska já Alavieska kuávloid.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Siijdah

Alavieska, Eteläranta, Kähtävä, Somero, Taluskylä já Käännäkylä.

## Kooskah

*23px Ylivieska 16&nbsp;km
*23px Helsig 530&nbsp;km
*23px Oulu 141&nbsp;km
*23px Kokkola 85&nbsp;km

## Käldeeh
Agugliano

**Agugliano** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Aguglianost ääsih 4&nbsp;792 olmožid. Ton vijđodâh lii 21,89&nbsp;km², já alodâh 203&nbsp;m. Agugliano naaburkieldah láá Ancona, Camerata Picena, Jesi já Polverigi.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Borgo Ruffini, Castel d'Emilio, Chiusa já Molino.

## Fáádást eres soojijn

* Agugliano kieldâ virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
Alavus

**Alavus** lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Alavusist ääsih 11&nbsp;416 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;151,46&nbsp;km², mast 64,24&nbsp;km² lii čääci. Alavus naaburkieldah láá Seinäjoki, Kuortane, Ähtäri, Virrat já Alajärvi.

## Historjá

Alavus vuáđudui ive&nbsp;1865, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1977.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Albania

**Albania** (, jurg. 'kuáskimij eennâm') ađai **Albania täsiväldi** () lii staatâ Balkanist Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Tirana. 

## Eennâmtieđâ
Albania vijđodâh lii 28&nbsp;748&nbsp;km², mast 1&nbsp;350&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Albania lii maailm 144.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Albania lii staatâ Balkanist Maadânuorttâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá tavenuorttân Kosovo, nuorttân Tave-Makedonia, mäddin Kreikka já  taveuárjin Montenegro. Albaniast staatârääjih láá ohtsis 691&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Kreikkain, mii lii 212&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 112&nbsp;km rääji Kosovoin. Albania rájášuvá viestârist Adria- já Jooniameerân, moh kuleh Koskâmeerân. Merâriddo lii ohtsis 362&nbsp;km.

### Suolluuh
[thumb|left|Albania stuárráámus suálui [Sazan]]
Albania stuárráámus suálui lii Sazan (5,7&nbsp;km²). Mađhâšem suollui šoodâi loválâžžân ive&nbsp;2017. Tobbeen láá nube maailmsuáđi áigásiih buŋkkereh já suáldáttoorjâsajattâh. Merâkuávluh pirrâ suolluu kuleh luándusuojâlemkuávlun. 

Albania stuárráámui suollui juávkun kuleh meiddei Kunë (1,4&nbsp;km²), Malsori (0,4&nbsp;km²) já Zvërnec (0,1&nbsp;km²).

### Jäävrih já juuvah
#### Albania 5 stuárráámuu jäävri

#### Albania 5 kuhemuu juuvâ

### Morfologia
[thumb|right|[Korab lii Albania alemus vääri.]]
Albania alemus saje lii Korab čokke (2&nbsp;764&nbsp;m). Korab maŋa Albania alemuuh väärih láá Jezercë (2&nbsp;694&nbsp;km), Grykat&nbsp;e&nbsp;Hapëta (2&nbsp;625&nbsp;km), Maja&nbsp;e&nbsp;Popllukës (2&nbsp;578&nbsp;km) já Radohina (2&nbsp;568&nbsp;km).

Staatâ vyeligumos saje vist lii Adriameerâ riddo (0&nbsp;m).

## Haldâttâh já politiik
Albania staatâhäämi lii parlamentaarlâš täsiväldi. Albania staatâhovdâ lii president. Tááláš president lii . 

## Ekonomia
### Iäláttâsah
Albaniast láá ennuv váráduvah, já tondiet viljâlem lii tuše käržis riddokuávlust. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Albania ässeeloho lii suulân 2,86 miljovn, kiäin váhá paijeel peeli láá muslimeh.

### Kaavpugeh
pienoiskuva|Skanderbeg tori Tiranast
Albania uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Tirana. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Aldanuorttâ

pienoiskuva|Aldanuorttâ

**Aldanuorttâ** lii kuávlu Aasia já Afrik kuáhtámkuávlust, Euroop nuorttiibeln. Aldanuortâ staatâin stuárráámus uási láá arabienâmeh pic Turkki, Israel, Kypros já Iran. Meid oskoldâh, islam ovtâstit Aldanuortâ staatâid.

## Staatah
Čuávuvááh staatah rekinistojeh táválávt Aldanuortân:
 
* 25px|reunus Bahrain 
* 25px|reunus Egypt
* 25px|reunus Irak
* 25px|reunus Iran
* 25px|reunus Israel
* 25px|reunus Jemen
* 25px|reunus Jordania
* 25px|reunus Kuwait

* 25px|reunus Libanon
* 25px|reunus Oman
* 25px|reunus Palestiina
* 25px|reunus Qatar
* 25px|reunus Saudi-Arabia
* 25px|reunus Syyria
* 25px|reunus Ovtâstum arabiemiirikodeh

Motomin meid 25px|reunus Turkki rekinistoo Aldanuortân.

25px|reunus Kypros kulá eennâmtieđâlávt Aldanuortân, mutâ ton historjá já kulttuur láá iänááš kreikkalâš-turkkiliih. Tondiet tot rekinistoo historjálávt já kulttuurlávt Euroopân já Aasian.

Enâmustáá ohtâlâs kulttuur tet Aldanuortân rekinistoo motomin meid ubâ Tave-Afrik ađai *[[Maghreb]]*.

## Käldeeh
Aleksandria

**Aleksandria** lii kaavpug Egyptist. Tot lii ässeelovo mield Egypt nubben stuárráámus kaavpug.

## Käldeeh
Aalmugijkoskâsâš komovuotâsajattâh

[thumb|250px|Aalmugijkoskâsâš komovuotâsajâttâh [vyesimáánu 23. peeivi 2010]]
**Aalmugijkoskâsâš komovuotâsajattâh** adai **ISS** (, ) lii suullân jyelgipállukiedi stuárusâš satelliit, ive 2000 rääjist pisovávt almaidittum komovuotâsajattâh, mii jorá Eennâm pirrâ 368 km aloduvvâst 27 600 km tijmeliävttoin. Tot jorá Eennâmpáálu pirrâ pelnub tiijme kooskâi, 16 kerdid pirrâmpeeivist. Pirrâmpeeivist ISS jotá suullân siämmáá määđhi ko jis tot kirdáččij Enâmist Mánudâžân já maassâd. 

Taat sajattâh lii jotkâ Ovtâstum staatâi Skylab- já Sovjetlito Mir- já Saljut-komovuotâsajattuvváid. Komovuotâsajattâh lii Kanada, Euroop, Jaapaan, Ruošâ já Brasilia komovuotâornijdumij sehe Ovtâstum staatâi komovuotâhaldâttuv ohtsâšhaahâ. 

Puoh kirdemeh komovuotâsajattâhân, moh kevttih ryeššilâš rakkeet, páččojeh Baikonur kosmodromist Kazakstanist. Vuosmuu keerdi komovuotâsajattâhân paččui rakkeet Ovtâstum staatâin Cape Canaveral pääččimkuávdáást ive 2020. 

Komovuotâsajattâh uáinoo päljis čolmijn Enâmân uánihâš puudâid, táválávt motomijd miinutijd häävild. 

## Historjá
Ovtâstum staatâi kongres tuhhiittij Nasa vuávám ISS-komovuotâsajattuv huksiimân ive 1984. Nasa usâškuođij tállán ohtsâšpargokuoimijd, já ovdâmerkkân Kanada, Jaapaan já maaŋgah Euroop enâmeh servii projektân. Ive 1993 meid Ruoššâ poođij fáárun, mii ovdedij nuorttâ- já viestârenâmij koskâvuođâ kolmâ suáđi maŋa. ISS vuolgâttui Eennâm juurrâmrađan ive 1999, já tot lii lamaš almaidittum ive 2000 rääjist.
### Huksim
ISS-komovuotâsajattuv uásih huksejuvvojii sierâ. Stuárráámus uási sajattuvvâst huksejui iivij 1998–2011, já uđđâsumos mooduul kiddejui sajattâhân ive 2021. Ive 2024 ISS-komovuotâsajattuv massa lâi paijeel 400 000 kiillud, já ton kukkodâh lâi 109 meetterid, ađai aalmugijkoskâsâš komovuotâsajattâh lâi kuhheeb ko jyelgipállukieddi. Tot juurâi pirrâ Eennâm tagaráin liävttoin ko 28,98 km/h. ISS-komovuotâsajattuv huksim maavsij suullân 140 miljard eurod.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Altidona

**Altidona** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Altidonast ääsih 3 540 olmožid. Ton vijđodâh lii 12,97 km², já alodâh 224 m. Altidona naaburkieldah láá Campofilone, Fermo, Lapedona já Pedaso.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Altidona kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Marina di Altidona.

## Käldeeh
Amanda Kernell

**Amanda Kernell** (š.  čohčâmáánu 9. peeivi 1986, Ume, Ruotâ) lii ruátálâš-sämmilâš stivrejeijee já kietâčällee. Suu enni lii ruátálâš já eeči maadâsämmilâš. Kernell luuvâi čäällim čaittâlemlyevi já audiovisuaallâš media várás Biskops-Arnöst já juuđij meid Filmpool Nord kietâčäällimkuursâ. Elleekovestivrim sun luuvâi Tanskaast Den Danske Filmskolest iivij 2009–2013.  Suu peeggâlmumos elleekove lii *Sameblod* (2016), mii lii meid suu vuossâmuš kuhes elleekove.

## Filmografia

Taat lii Amanda Kernell filmografia:

### Elleekoveh

## Käldeeh
Amanda Plummer

**Amanda Plummer** (š. njuhčâmáánu 23. peeivi 1957, New York, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee. 

Sun lii pegâlmâs suu teatterkarrieerist sehe elleekuuvijn *Joe Versus the Volcano* (1990), *The Fisher King* (1991), *[[Pulp Fiction]]* (1994) já *The Hunger Games: Catching Fire* (2013). Suu eeči lii kanadalâš čaittâleijee Christopher Plummer (š. 1929) já enni še lâi čaittâleijee, ovtâstumstaatâlâš Tammy Grimes (1934–2016).

## Filmografia
### Elleekoveh

### Televisio

## Teatter

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Amandola

**Amandola** lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Amandolast ääsih 3&nbsp;471 olmožid. Ton vijđodâh lii 69,50&nbsp;km² já alodâh 500&nbsp;m. Amandola naaburkieldah láá Comunanza, Gualdo, Monte San Martino, Montefalcone Appennino, Montefortino, Penna San Giovanni, Sarnano já Smerillo.

## Historjá
Amandolast šoodâi kaavpug ive&nbsp;2017.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Bore, Botundoli, Buzzaccheri, Caccianebbia, Campo di Masci, Capovalle, Casa Coletta, Corazza, Casa di Carlo, Casa Innamorati, Casalicchio, Casa Paradisi Inferiore, Casa Paradisi Superiore, Case Staffinati, Casa Tasso, Cese, Ciaraglia, Colle San Fortunato, Colle Turano, Coriconi, Corvellari, Cucchiaroni, Fossacieca, Francalancia, Garulla Inferiore, Garulla Superiore, Le Piane, Marnacchia, Merli, Moglietta, Montane, Paolucci, Paterno, Pucci, Rustici, Salvi, San Cristoforo, San Lorenzo, San Ruffino, Schiti, Scagnoli, Suitullo, Taccarelli, Vena, Verri, Vesciano, Vidoni, Villa Conti já Villa Fiorentina.

## Uáinámušah
thumb|left|Amandola muvrâ
Amandolast lii puáris kuávdáš, mon pirrâ láá uđđâsuboh uásih. Tobbeen lii meiddei muvrâ, mii lii šiev oornigist vala onnáá peeivi.

## Käldeeh
Amerik

**Amerik** lii eennâmuási, moos kuleh Tave- já Maadâ-Amerik. Ton pirrâ láá Atlant, Kuálhismeerâ, já Maadâ- sehe Tave-Jieŋâmeerâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Amman

thumb|Amman
**Amman** lii Jordania stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Amoc

**Amoc** (*Mikkâl Antti Morottaja* ađai *Kuobžâ-Saammâl Maati Mikkâl*, š. juovlâmáánu 24. peeivi 1984, Aanaar, Suomâ) lii anarâš ráppájeijee. Nommâ Amoc puátá saanijn *Aanar Master of Ceremony* (Aanaar seremoniamiäštár). Amoc lii šoddâm tobdosin tast, et sun ráppáá anarâškielân. Sun keikkaastâl tyellitälli pirrâ Säämi já motomin meid Maadâ-Suomâst.

## Karrieer
Amoc ráppááškuođij 1990-lovvoost. Sun raahtij vistig muáddi pitá suomâkielân, mutâ luvâttuvâst meridij molsođ kielâ anarâškielân. Sun lâi vuossâmuš, kote ráppááškuođij anarâškielân, já sáttá leđe, ete meid vuossâmuš sämikielâlâš ráppájeijee ubânâssân. 

Amoc vuossâmuš single "Šaali" almostui juovlâmáánu 13. peeivi 2006. Suu vuossâmuš studioalbum *[[Amok-kaččâm]]*, mii siskeeld single "Šaali", almostui kuovâmáánu 6. peeivi 2007. Skiäru pyevtittij Tuupa Records. 

Ive 2016 almostui uđđâ single "Kiälláseh", mon ohtâvuođâst almostui meid muusikvideo. Siämmáá ive loopâst almostui "Kuobârpoolvâ maŋa", mast lává kyessilávlon Sofia Jannok já Niillas Holmberg.

Tast maŋa Amocist láá almostum singleh jyehi nube ive. Ive 2018 single "Čuđeh" lâi ohtsâšpargo Niki Rasmusáin já Heidi Gauriloffáin. Single "Horagállis" almostui ive 2020, já tot lii vuosmuš single Amoc já Ailu Vale ohtsâš skiärun. Ive 2022 almostuvvii pittá "Steehlaž kååvas – Lássalávvu – Lasâláávu" já ton muusikvideo, moh láá meid uási Siida čáitálduv. Täin láá mieldi Ailu Valle, Hildá Länsman já Heidi Gauriloff. Pittá lii meid nubbe single Amoc já Ailu Vale ohtsâš skiärun *Profelaččat.* 

Ive 2024 Amoc já Yungmiqu almostittijn ohtsâš singles "Šamána".

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 2007 – *[[Amok-kaččâm]]*

### Singleh
* 2006 – "Šaali"
* 2016 – "Kiälláseh" mieldi Ailu Valle
* 2016 – "Kuobârpoolvâ maŋa" mieldi Sofia Jannok já Niillas Holmberg
* 2018 – "Čuđeh" oovtâst Niki Rasmusáin já Heidi Gauriloffáin
* 2020 – "Horagállis" oovtâst Ailu Vallein
* 2022 – "Steehlaž kååvas" oovtâst Ailu Vallein, Hildá Länsmanáin já Heidi Gauriloffáin
* 2024 – "Šamána" oovtâst Yungmiquin

## Fáádást eres soojijn

* Amoc Yle artikkâlijn

## Käldeeh
Anarâškielâ pustaveh

Anarâškielâ kiävttá latinalâš pustavijd. Tego suomâkielân-uv meid anarâškielân láá lasettum pustaveh, moh iä läättinkielâst kavnuu. 

## Pustaveh
Anarâškielâ pustaveh láá:

## Anarâškielâ puustavoornig
Anarâškielâ puustavoornig lii *a â á ä b c č d đ e f g h i j k l m n ŋ o p r s š t u v y z ž*. Tom láá Säämi kielâorgaaneh tuhhiittâm anarâškielân. 
Puustavoornig lâi ovdil 2014 váhá eresláván.
Anarâskielâst lii kuittâg kevttum maaŋgâlágán puustavoornigeh, ovdâmerkkân Sammallahti-Morottaja Säämi-suomâ sänikirjeest puustavoornig lii *a â b c č d đ e f g h i j k l m n ŋ o p r s š t u v y z ž ä á* já Erkki Itkonen Inarilappisches Wörterbuch oornig lii *a á ä b c č ʒ ǯ d đ e æ f g h i j k l m n ŋ o p r s š z ž t u v y*.

## Käldeeh

## Fáádást eres soojijn
* Anarâškielâ aabis neetist
* Anarâškielâ puustavvideo YouTubest
Anarâškielâ servi

thumb|Anarâškielâ seervi logo
**Anarâškielâ servi** lii ive 1986 vuáđudum sämiservi, mon toimâmpäikki lii Aanaar kieldâ, Laapi eennâmkoddeest. Seervi vuáđudemčuákkim tollui Avelist juovlâmáánu 4. peeivi Avveel-hooteel auditoriost. Seervi vuáđudemjesâneh lijjii Veikko Aikio, Ilmari Mattus já Matti Morottaja, kii väljejui seervi vuosmužžân saavâjođetteijen.

Seervi ulmen lii ovdediđ já nonniđ anarâškielâ. Servi algâttij ive 1997 kielâpiervâltooimâ. Kielâpiervâl lii lasettâm anarâškielâ sárnoi, eromâšávt párnái já nuorâi, mere.

Servi almostit Anarâš-loostâ já Anarâš aavis. Tolebáá servi meid kuástidij Kierâš-loostâ já Loostâš-lostii. 

## Palhâšume
Servi uážui tave-eennâmlâš Kollekielâ-palhâšume skammâmáánu 17. peeivi 2004.

## Fáádást eres soojijn

* Anarâškielâ servi

## Käldeeh
Ancona

**Ancona** lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Anconast ääsih 100&nbsp;305 olmožid. Ton vijđodâh lii 124,84&nbsp;km², já alodâh 16&nbsp;m. Ancona naaburkieldah láá Agugliano, Camerano, Camerata Picena, Falconara Marittima, Offagna, Osimo, Polverigi já Sirolo.

## Historjá
Anconast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1357.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Aspio, Candia, Casine di Paterno, Gallignano, Ghettarello, Massignano, Montacuto, Montesicuro, Paterno, Poggio di Ancona, Sappanico já Varano.

## Fáádást eres soojijn

* Ancona kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Ancona-nebbia.jpg
0420025141 - Mole Vanvitelliana (Lazzaretto) - Ancona (Italy).jpg
Ancona - Fontana dei Cavalli.jpg
Monumento Caduti Ancona dal Viale Vittoria.JPG
Parco del Cardeto Ancona.JPG
Ancona - Villa S. Margherita - aranciera.JPG
UnivPM-Rettorato.jpg


## Käldeeh
Ancona eennâmkode kieldah

Ancona eennâmkoddeest láá 47 kieldâd. 

## Kieldâlisto

## Kieldâlahtemeh

### Uđđâivemáánu 1. peeivi 2014

* Castel Colonna + Monterado + Ripe = Trecastelli

## Käldeeh
Andorra

**Andorra furstâkodde** () ađai **Andorra** () lii mikro- já siseennâmstaatâ Espanja já Ranska kooskâst Pyrenij váráduvvâst. Staatâ uáivikaavpug lii Andorra&nbsp;la&nbsp;Vella  (ađai 'Puáris Andorra').

## Eennâmtieđâ
[thumb|left|[Comapedrosa lii Andorra alemus vääri.]]
Andorra vijđodâh lii tuše 468&nbsp;km², mast 0&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Andorra lii maailm 195. stuárráámus staatâ já Euroop kuđâdin ucemus staatâ. Staatâ koskâalodâh lii Euroop alemus, 1&nbsp;996 meetterid.

### Sajadâh já rääjih
Andorra lii staatâ Pyrenij váráduvvâst, Maadâ-Euroopist. Ton áinoo ránnjástaatah láá Espanja já Ranska. Andorrast staatârääjih láá ohtsis 118&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Espanjain, mii lii 63&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 55&nbsp;km rääji Ranskain. Andorra lii siseennâmstaatâ, já te tast ij lah merâriddo ollágin.

### Morfologia

Andorra alemus vääri lii Comapedrosa, mii paijaan 2&nbsp;942 meetter alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii Runerjuuvâ riddo (840&nbsp;m).

## Haldâttâh já politiik
Andorra staatâhäämi lii .  Táálááh staatâhoovdah lává Josep-Lluís Serrano Pentinat já Emmanuel Macron.  

### Kuávlulâš jyehim
#### Kieldah
Andorrast láá 7 kieldâd: Andorra la Vella, Canillo, Encamp, Escaldes-Engordany, La Massana, Ordino já Sant Julià de Lòria.

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Ive 2020 staatâ ässeeloho lâi 77 543. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** lii Andorra uáivikaavpug já ohtâ staatâ kieldâin. Ton vijđodâh lii 30 km², já alodâh 1 022 m. Ive 2021 Andorra la Vellast assii 22 873 olmožid.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

* Andorra la Vella virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
Angola

**Angola**, virgálávt **Angola täsiväldi** (portugalkielân *República de Angola*) lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Luanda. 

## Historjá
Stuárráámuu uásist angolalijn láá madduuh eennâmtuálu kulttuurijn, moh asâiduttii Angolan suulân 1000-500 oKr. Oskoh, ete taah ulmuuh sarnuu tovláá versio kielâin, maid Angolast tääl sárnuh. 800-lovo rääjist Angola taveuásih kullii stuorrâ kunâgâskuddijd. 

Ko portugalliih 1400-lovo aalgâst pottii, te sij algii tállân ráđádâllâđ eres hiäimuigijn. Čuávuvái muáddi čyeđe ive ääigi Angolast vuobdui paijeel 4 miljovn uárjid Tave-Amerikân. Portugal haldâšij Angola rähtimáin kävppisopâmušâid eres hiäimuigijn, mutâ ubbân sij finnii Angola vääldi vuálá esken 1900-lovo aalgâst. Ive 1951 tot labdasui Portugal eennâmkoodán. Kuittâg 1960-lovvoost maaŋgah stuimejuávhuh tuáruškuottii jiečânâsvuođâ peeleest, já skammâmáánu 11. peeivi 1975 Angola finnij jiečânâsvuođâs.

## Eennâmtieđâ
Angola vijđodâh lii 1 246 700 km², mast 0 km² lii čääci. Vijđoduvâs peeleest Angola lii maailm 24. stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Angola lii Ovtâstum aalmugij jyehim mield Koskâ-Afrikist, mutâ eres jyehimeh sättih keččâđ tom meid uássin máddáápiäláá Afrik. Ton ránnjástaatah láá tavveen Kongo täsiväldi já Kongo demokraatlâš täsiväldi, nuorttân Sambia já mäddin Namibia. Angolast staatârääjih láá ohtsis 5 369 km. Kuhemus rääji lii rääji Kongo demokraatlijn täsivaldijn, mii lii 2 646 km. Uánihumos rääji vist lii 231 km rääji Kongo täsivaldijn. Angola rájášuvá Maadâ-Atlantân. Merâriddo lii ohtsis 1 600 km.

### Morfologia
[thumb|right|[Morro do Moco lii Angola alemus vääri.]]
Angola alemus saje lii Morro do Moco čokke (2 620 m). Ton vyeligumos saje vist lii Atlant väldimeerâ riddo (0 m).

## Haldâttâh já politiik
Angola staatâhäämi lii presidentlâš täsiväldi. Angola staatâhovdâ lii staatâ president. Tááláš president lii . 

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Angolast ääsih paijeel 32 miljovn olmožid, kiäin stuárráámus uási láá ristâliih: jo-uv katoliliih (41 %) teikkâ protestantliih (38 %). 

### Kielah
Angola ive 2010 adelum vuáđulaavâ 19&nbsp;§ mield staatâ virgálâš kielâ lii portugalkielâ. Ton lasseen Angolast sárnojeh eres lasseen kongokielâ, kimbundukielâ já umbundukielâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Anna Morottaja

thumb|Konsertist láávdást Kuobžâ-Piäká Ánná Helsigist ive 2019
**Kuobžâ-Piäká Ánná** teikâ **Anna Margareeta Morottaja** (š. 1969) lii anarâš máttáátteijee, kielâpargee, livđojeijee, jyeigee, lávloo já musikkár. Sun lii šoddâm tobdosin anarâšâi livđe-muusikärbivyevi iälláátteijen.

Sämitige alguu vuáđuld Yle já Gutsy Animations -pyevtittemfinnodâh rähtiškuottii uđđâ Muumileehi-rááiđu orjâlâškielân, anarâškielân já nuorttâlâškielân. Morottaja lii jienâčaittâlâm Muumieeni roolâ anarâškielâg rááiđust.

## Diskografia
* 2022 – *[[Livđe (album)|Livđe]]*

### Singleh
* 2021 – *Suohpan*, Yungmiqu oovtâst Anna Morottajain já Niillas Holmbergáin

## Filmografia
* 2020 – *Songs of the Earth*
* 2022 – *Áfruvvá - Mermaid*

## Keejâ meid
* Kuobžâ-Piäká Ánná livđoo (25.7.2017) Youtube
* Anarâš livđojeijee Kuobžâ-Piäká Ánná (4.6.2017) TSTV

## Käldeeh