open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vendsyssel-Thy

**Vendsyssel-Thy** () lii vijđoduv mield Tanska nubben stuárráámus suálui Sjælland maŋa. Ton vijđodâh lii 4 685,7 km², já alemus saje 136 m. Vendsyssel-Thyst ääsih 
294 424 olmožid (ive 2020).

## Käldeeh
Vilddas

**Vilddas** () lii etnomuusikjuávkku, mon vuáđudii sämmilâš-syemmilâš etnomusikolog Annukka Hirvasvuopio já syemmiliih etnomusikologeh Mikko Vanhasalo já Marko Jouste Tamperest ive 1997. Juávkku čuojât jieijâslágán juáigus já nuorttâmuusik ovtâstume. 

## Historjá
Sij kuulmâs lijjii teivâm Tampere ollâopâttuv aalmugärbivyevi lájádâsâst já smiettii maht oroččij, jis Jouste já Vanhasalo čuojâttiččijn ud-sraŋgâčuojânâs já ney-huuilâ já Hirvasvuopio juoigâččij siämmáá pittáást. Sii vuossâmuš konsert lâi siämmáá ive skammâmáánu 26. peeivi Tamperest Kulttuurtáálu Telakkast. 

Vuossâmuš skiärru almostui roovvâdmáánu 31. peeivi 2000, já tot lâi miänástus. Čuávuvâš skiärru *Háliidan* almostui ive 2003. Ive 2005 Vilddas čuojâttij Ijâttes ijjâ&nbsp;-festivaalist. Kuálmád já tassaažân majemuš skiärru *Silbabárut* almostui skiärualmostittemkonsertist Sajosist kesimáánu 23. peeivi 2012. Siämmáá eehid juávkku čuojâttij meiddei Hooteel Kollehovist.

## Jesâneh
Aalgâst lijjii tuš kulmâ jeessân: Annukka Hirvasvuopio, Mikko Vanhasalo já Marko Jouste. Juávkku kuittâg tarbâšij lase musikkárijd. Vilddas-juávhu lasseen Vanhasalo čuojât meid Slobo Horo&nbsp;-juávhust, mast seervâi Vilddas-juávkun vist rumbal Karo Sampela. Muádi ive maŋa Slobo Horost seervâi meid nubbe jeessân: Risto Blomster. Časkemčuojânâsâi čuojâtteijee Ari Isotalo lâi motomin fáárust Sampela sajasâžžân, mut kiđđuv 2001 sust šoodâi muusikjuávhu fastâ jeessân. 

* Annukka Hirvasvuopio, lávlum já juoigâm
* Marko Jouste, kiitaar
* Mikko Vanhasalo, klarinet, saksofon, huilâ
* Ari Isotalo, rumbu, časkemčuojânâsah
* Karo Sampela,  rumbu, časkemčuojânâsah
* Risto Blomster, basso, časkemčuojânâsah

## Diskografia
### LP-skiäruh
#### Vilddas [[2000]]
:1. Savkalanlávlla
:2. Jiekŋaáhpi
:3. Oarreluohti - Nanne Luohti
:4. Beaivvážis Šaddet Beaivvit
:5. Dán Ija
:6. Biegga
:7. Hirvas-Niila Luohti
:8. Ráfi
:9. Pauanne 
:10. Guhtur-Ándde-Reijo
:11. Eadni Lávlu
:12. Báze Dearvan

#### Háliidan [[2003]]
:1. Háliidan
:2. Vuolgge Fárrui
:3. Boađan Du Lusa
:4. Go Moai Leimme Mánat
:5. Vilges Suola
:6. Moaresluohti
:7. Lasse-ádjáluohti
:8. Ohcejohka
:9. Dánses Lille Sárá
:10. Dolla
:11. Dola Mun Cahkkehan 
:12. Irggástallan

#### Silbabárut [[2012]]
:1. Rafehisvuohta
:2. Giđđalávlla	
:3. Guovssahasat	
:4. Silbabárut
:5. Čáhppes luosa áigi	
:6. Ustiban
:7. Mihkku Heandarat	
:8. Návccahuvván	
:9. Olbmo fápmu	
:10. Riebannieida	
:11. Davás	
:12. Beaivvážis šaddet beaivvit

### Singleh
#### Single [[2000]]
:1. Biegga
:2. Pauanne
:3. Moarseluohti

#### Single [[2002]]
:1. Go Moai Leimme Mánat
:2. Ohcejohka
:3. Go Moai Leimme Mánat (radio edit)

## Käldeeh
1481

**1481** (**MCDLXXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1480-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 7. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Lucca eennâmkoddeest Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,6 Richter ciäkkáduv mield já VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 15. peeivi – Ashikaga Yoshizumi, jaapaanlâš suátialmai (j. 1511)

## Jämimeh

## Käldeeh
1471

**1471** (**MCDLXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1470-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1461

**1461** (**MCDLXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1460-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Skammâmáánu
* skammâmáánu 27. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt L'Aquila eennâmkoddeest Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,4 Richter ciäkkáduv mield já X Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* čohčâmáánu 15. peeivi – Jacopo Salviati, italialâš politikkár (j. 1533)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 8. peeivi – Georg von Peuerbach, nuorttâriijkâlâš täsnitiettee (š. 1423)
* syeinimáánu 22. peeivi – Charles VII, Ranska kunâgâs (š. 1403)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1441

**1441** (**MCDXLI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1440-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* čohčâmáánu 25. peeivi – Akamatsu Mitsusuke, jaapaanlâš samurai (š. 1381)

## Käldeeh
1491

**1491** (**MCDXCI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1490-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 24. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Padovast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,0 Richter ciäkkáduv mield já VI–VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Adjágas

thumb|Adjágas ive 2012
**Adjágas** () lâi sämmilâš muusikjuávkku, mon vuáđudáin Láwra Somby já Sara Marielle Gaup Taažâ peln ive 2004. Juávkku jooskâi tooimâs ive 2014.

## Jesâneh
* Láwra Somby – lávloo, jyeigee
* Sara Marielle Gaup – lávloo, jyeigee
* Espen Elverum Jacobsen – kiitaar
* Åsmund Wilther Eriksson – basso
* Petter Marius Gundersen – trumpet já banjo
* Aleksander Kostopoulos – ruumbuh

## Diskografia
* 2005 – *[[Adjágas (album)|Adjágas]]*
* 2009 – *[[Mánu Rávdnji]]*

## Käldeeh
1421

**1421** (**MCDXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1420-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kesimáánu 3. peeivi – Giovanni di Cosimo de' Medici, italialâš paŋkkiolmooš (j. 1463)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Gilbert de Greenlaw, skotlandlâš pispe (š. 1354)

## Käldeeh
1411

**1411** (**MCDXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1410-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 9. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Ferrarast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,1 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Grigol Mgaloblišvili

thumb|Grigol Mgaloblišvili
**Grigol Mgaloblišvili** (; š. roovvâdmáánu 7. peeivi 1973, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Mgaloblišvili lâi Georgia 7. uáiviminister iivij 2008–2009.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Olav V

**Olav V** () lâi Taažâ kunâgâs iivij 1957–1991. 

## Pärni- já nuorâvuotâ
[thumb|left|[Ovtâstum kunâgâskodde|Ovtâstum kunâgâskode prinses Maud, Tanska prinssâ Carl já kyevti-ihásâš Tanska prinssâ Alexander ovdâl ko peerâ varrij Tanskaast Taažân skammâmáánu loopâst ive 1905]]
[thumb|left|Taažâ kunâgâs [Haakon VII, ruuvnâprinssâ Olav já roonnig Maud ive 1914 postâkoortâst]]
Tanska prinssâ Alexander Edward Christian Frederik šoodâi syeinimáánu 2. peeivi 1903 Appleton Housest, Sandringhamist, Norfolkist, Eŋlandist. Suu eeči lâi Tanska prinssâ Carl já suu enni Ovtâstum kunâgâskode prinses Maud. Sun lâi sunnuu áinoo páárnáš. Ko prinssâ Carl šoodâi Taažâ kunâgâssân ive 1905, te Carl já Alexander finnijn uđđâ noomâid já ubâ peerâ finnij uđđâ tittelijd: Carlist šoodâi kunâgâs Haakon VII, Maudist šoodâi roonnig Maud já Alexanderist šoodâi ruuvnâprinssâ Olav. Olav lâi koskâääigi maŋa vuossâmuš väldičokkámsaje árbálâš, kii rávásmij Taažâst.

## Škovlim
Aalgâst ruuvnâprinssâ Olav máttái kunâgâslanneest priivaatmáttááttâsâst. Tastko Olav lâi ruuvnâprinssâ já puáttee Taažâ kunâgâs, te suu vaanhimeh halijdáin, et sun jođáččij sehe táválâš škoovlâid já suátiškoovlâid já nuuvt sun meid juuđij. Olav jođeškuođij Halling škoovlâ, mii lâi lane alda Kristianiast. Sun máttááttâlâi tobbeen iivij 1913&ndash;1921 reaalsyergist. Ive 1921 sun finnij *[[examen artium]]* já valmâštui. Tast maŋa ruuvnâprinssâ jođeškuođij Taažâ suátiškoovlâ, kost sun valmâštui ive 1924.

Siämmáá ive ruuvnâprinssâ Olav maacâi šoddâmeennâmstis Ovtâstum kunâgâskoodán, ko halijdij máttááttâllâđ ekonomia já vuoigâdvuođâtiettuu Oxford ollâopâttuv Balliol Collegest. Sun valmâštui Oxfordist ive 1926.

## Naaijâm já perâeellim
[thumb|right|Ruuvnâprinssâ Olav já [Ruotâ prinses Märtha vihkâm maŋa ive 1929]]
Ive 1928 kesiolympialij ääigi ruuvnâprinssâ Olav kihloi syele Ruotâ prinses Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra. Prinses lâi Olav uárbimpeeli, ko Märtha enni Tanska prinses Ingeborg já Olav eeči kunâgâs Haakon VII láin uábbi já viljâ, já tondiet Olav já Märtha láin tubdâm nubijdis pärnivuođâ rääjist. Uđđâivemáánu 13. peeivi 1929 ruuvnâprinssâ Olav mađhâšij Tukholman já čuávvoo peeivi sunnuu kihlom almostui. Suoi naajáin njuhčâmáánu 21. peeivi 1929.

Sunnui šoddii kulmâ párnáá: ive 1930 šoddâm prinses Ragnhild, ive 1932 šoddâm prinses Astrid já ive 1937 šoddâm ruuvnâprinssâ Harald.

## Valastâllâm
Olav lijkkui valastâlmân já lâi viššâlis valastâllee ubâ eellimääigi. Nuorrân sun joba njuškij Holmenkollenluáhá. Tälviv sun čuoigâi ennuv já tävjit-távjá. Olav lâi meid valastâllee, kii vuoitij oovtâst Erik Ankeráin, Johan Ankeráin já Haakon Piro Bryhnáin kollemiitaal puurjâstmist ive 1928 kesiolympialijn Amsterdamist 6mR-purjâskárbáin, mon nommâ lâi *Norna*. Sun kištottâlâi sehe taažâ já almugijkoskâsâš purjâstemkištoin paijeel 70 ive ääigi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nobel-fyysiikpalhâšume

**Nobel-fyysiikpalhâšume** lii ohtâ viiđâ algâalgâlii Nobel-palhâšuumeest. Ruotâ kunâgâslâš tieđâakatemia mieđeet palhâšume jyehi ive ánsulâš fysikkárân teikkâ fysikkáráid. 

Palhâšume paasij juohhuuhánnáá iivij 1916, 1931, 1934, 1940, 1941 já 1942.

Nuorâmus palhâšume vuáittám olmooš lâi 25-ihásâš Lawrence Bragg, kii vuoitij Nobel ive 1915 oovtâst ejijnis William Henry Braggin.  Puárásumos lii 96-ihásâš Arthur Ashkin, kii vuoitij palhâšume ive 2018. John Bardeen lii áinoo olmooš, kii lii vuáittám Nobel-fyysiikpalhâšume kuohtii. Marie Curie lii áinoo, kii lii vuáittám sehe Nobel-fyysiikpalhâšume já Nobel-kemiapalhâšume. 

## Palhâšume uásih
[thumb|right|300px|Ive [1903 Nobel-fyysiikpalhâšume vyeittim näimipaarâ Pierre já Marie Curie diploom]]
Palhâšumán kuleh kollemiitaal, diploom já stuorrâ ruttâpalhâšume. 

### Miitaal
Miitaal lii vuávám Erik Lindberg. Nubebeln láá Alfred Nobel proofiilkove, suu nommâ já suu šoddâm- já jäämmimiveh. Nubebeln lává kyehti nissoon: luándu immeel já tiettuu vuoiŋâ. Sunnuu lasseen mitalân láá skuážurdum säänih *Inventas vitam iuvat excoluisse per artes*, palhâšume vyeittee nommâ já ton mieđetteijee ađai Ruotâ kunâgâslii tieđâakatemia uánidum nommâ läättinkielân REG. ACAD. SCIENT. SUEC. Nobel-kemiapalhâšume já -fyysiikpalhâšume mitaleh láá identliih.

Ive 1980 räi fyysiikpalhâšume miitaal tiäddu lâi 200&nbsp;g, mut tääl tot lii 175&nbsp;g. Tooleeb miitaal kolle lâi 23 kaaraat kolle, mut taat-uv lii muttum já lii tääl 18 kaaraat kolle. Ton lasseen miitaal kolle lii tääl uđđâsistonnum kolle. Miitaal čoođâmitto lii ain-uv siämmáš: 66&nbsp;mm.

### Diploom
Diploom lii rahtum jyehi vyeittei sierâ já lii návt áinoošlajâsâš taaiđâtyeji. Diploom čižetpeln lii kove, mon fáddá távjá kulá ive teeman. Diploom uálgispeln lii Ruotâ kunâgâslâš tieđâakatemia almottâs tast, kii lii ton ive vyeittee já mondiet. Fyysiikpalhâšume almottâs lii ruotâkielân. Diploom keigee jyehi vyeittei Ruotâ kunâgâs jyehi ive juovlâmáánu 10. peeivi.

### Ruttâpalhâšume
Ive 2020 palhâšume stuárudâh lâi 10&nbsp;miljovn Ruotâ ruvnâd. Palhâšume stuárudâh muttuustâl ivveest nuubán já lii kiddâ Nobelfondd puáđuin, maid tot finnee jieijâs investistmist.

Jis palhâšume vyeittiv kyevtis, te ruttâ juáhhoo táásá. Jis kuulmâs tom vyeittih, te Nobelfondd meerrid juáhhoo-uv ruttâ táásá vâi finnee-uv ohtâ olmooš pele palhâšumeruuđâin já nubbijd juáhhoo nubbe peeli, mii juáhhoo sunnui táásá.

## Käldeeh
Giorgi Kvirikašvili

thumb|Kvirikašvili ive 2017
**Giorgi Kvirikašvili** (; š. syeinimáánu 20. peeivi 1967, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Kvirikašvili lâi Georgia 12. uáiviminister iivij 2015–2018.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tukholma

**Tukholma** (, ) lii kieldâ Ruotâst, Tukholma läänist. Tot lii sehe Ruotâ ete lääni uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. 

Tukholma kieldâ vijđodâh lii 187,16&nbsp;km², čuákkipääihi 381,63&nbsp;km² já ubâ metropolkuávlu vijđodâh lii 6&nbsp;524,12&nbsp;km². Juovlâmáánu 31.&nbsp;peeivi&nbsp;2019 kieldâst lijjii 975&nbsp;904 ässed, čuákkipääihist 1&nbsp;605&nbsp;030 ässed já metropolkuávlust 2&nbsp;383&nbsp;269 ässed.

## Historjá
Tukholma mainâšui vuosmuu keerdi ive&nbsp;1252, já tom vuáđudij Ruotâ tallaš haldâšeijee Birger Jaarl. Tukholma stuárui jotelávt tast maŋa ko rahtui kävppisopâmuš saksalâš Lübeck kaavpugáin. Virgálávt Tukholmast šoodâi Ruotâ uáivikaavpug ive&nbsp;1436.

## Eennâmtieđâ
### Sajadâh já rääjih
Tukholma lii Ruotâ nuorttâriddoost já Nuorttâmeerâ viestârriddoost. Tot lii huksejum 14 suollui. Tukholma naaburkieldah láá Nacka, Tyresö, Huddinge, Ekerö, Järfälla, Sollentuna, Sundbyberg, Solna, Danderyd já&nbsp;Lidingö.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1281

**1281** (**MCCLXXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1280-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Accursia, italialâš juuriist (š. 1230)

## Käldeeh
1271

**1271** (**MCCLXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1270-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Maine Mor Ó Cellaigh, Uí Maine kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1261

**1261** (**MCCLXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1260-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 25. peeivi – Bysantliih väldidii Konstantinopol maassâd tastnmaŋa ko ruossâmáđháliih lijjii völdidâm tom ive 1204.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* vyesimáánu 25. peeivi – Aleksander IV, katolilii kirho paavi iivij 1254–1261 (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1251

**1251** (**MCCLI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1250-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kesimáánu 5. peeivi – Hōjō Tokimune, jaapaanlâš suátialmai (j. 1284)
* čohčâmáánu 2. peeivi – Francesco Venimbeni, italialâš presbyteer (j. 1322)

## Jämimeh

## Käldeeh
1241

**1241** (**MCCXLI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1240-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* čohčâmáánu 4. peeivi – Aleksander III, Skotland kunâgâs iivij 1249–1286 (j. 1286)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Yan Yu, kiinalâš tivtâsteijee (š. 1191)

## Käldeeh
1291

**1291** (**MCCXCI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1290-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Kinkata, jaapaanlâš politikkár (j. 1360)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Conchobair Conallagh Ó Dubhda, Ui Fiachrach Muaidhe kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1401

**1401** (**MCDI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1400-ihelove nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1211

**1211** (**MCCXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1210-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
* vyesimáánu 6. peeivi – Reims katedraal huksejuuškuođij.

## Šoddâmeh
* čohčâmáánu 22. peeivi – Ibn Khallikān, iraklâš tuámmár (j. 1282)

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 26. peeivi – Sancho I, Portugal kunâgâs iivij 1185–1211 (š. 1154)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1181

**1181** (**MCLXXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1180-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kesimáánu 21. peeivi – Huijong, Goryeo kunâgâs iivij 1204–1211 (Korea) (j. 1237)

## Jämimeh

## Käldeeh
1171

**1171** (**MCLXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1170-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Kintsune, jaapaanlâš politikkár já tivtâsteijee (j. 1244)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Diarmait mac Murchada, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1161

**1161** (**MCLXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1160-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 16. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Ceccanost, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,1 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1231

**1231** (**MCCXXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1230-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Kesimáánu
* kesimáánu 1. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Cassinost, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,1 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* njuhčâmáánu 17. peeivi – Shijō, jaapaanlâš kiäisár (j. 1242)

## Jämimeh

## Käldeeh
1141

**1141** (**MCXLI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1140-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Malcolm IV, Skotland kunâgâs (j. 1165)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Maziri, imam já juuriist (š. 1061)

## Käldeeh
Taoiseach

**Taoiseach** teikkâ miärulâš artikkâláin **An Taoiseach**, maaŋgâlovvoost **Taoisigh** lii lamaš Irland haldâttâs hovdâ ađai uáiviminister nomâttâs jo juovlâmáánu 29.&nbsp;peeivi 1937 rääjist sehe iirikielân já eŋgâlâskielân. Haldâttâs väriuáiviminister nomâttâs lii Tánaiste teikkâ miärulâš artikkâláin *an Tánaiste*, maaŋgâlovvoost *Tánaistí*.

Eres staatâi uáiviminister ij kočoduu iirikielân *taoiseach*in ige tai väriuáiviminister *tánaiste*n, pic taah láá *phríomh-aire* já *leas-phríomh-aire*.

## Taoisigh

## Käldeeh
1131

**1131** (**MCXXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1130-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* skammâmáánu 8. peeivi – Myeongjong, Goryeo kunâgâs iivij 1170–1197 (Korea) (j. 1202)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ayn al-Quzat Hamadani, persialâš filosof já tivtâsteijee (š. 1098)

## Käldeeh
1121

**1121** (**MCXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1120-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Chōgen, jaapaanlâš buddhalâš muŋkki (j. 1206)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 23. peeivi – Jón Ögmundsson, islandlâš pispe (š. 1052)
* juovlâmáánu 11. peeivi – Al-Afdal Shahanshah, turkkilâš kenraal (š. 1066)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Tughrai, persialâš tivtâsteijee já alkemist (š. 1061)
* Muireadhach Ua Flaithbheartaigh, Iar Connacht kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1101

**1101** (**MCI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1100-ihelove nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* syeinimáánu 27. peeivi – Konrad II, Italia já Saksa kunâgâs (š. 1074)
* porgemáánu 24. peeivi – Su Shi, kiinalâš tivtâsteijee (š. 1037)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Morozane, jaapaanlâš politikkár (š. 1042)
* Giolla Finn mac Uallacháin, Síol Anmchadha kunâgâs iivij 1096–1101 (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Su Song, kiinalâš politikkár já tiettee (š. 1020)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1531

**1531** (**MDXXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1530-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kesimáánu 20. peeivi – Cesare Caporali, italialâš tivtâsteijee (j. 1601)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Akiyama Nobutomo, jaapaanlâš aatellâš (j. 1575)

## Jämimeh

## Käldeeh
Lordi

thumb|Lordi ive 2018
thumb|Lordi ive 2023
**Lordi** lii syemmilâš muusikjuávkku.

## Jesâneh
### Táálááh jesâneh
* Mr Lordi
* Kone
* Hella
* Mana
* Hiisi

### Ovdiih jesâneh
* Amen
* G-Stealer
* Magnum
* Kalma
* Enary
* Awa
* Kita
* Otus
* OX

## Diskografia
* 2002 – *[[Get Heavy]]*
* 2004 – *[[The Monsterican Dream]]*
* 2006 – *[[The Arockalypse]]*
* 2008 – *[[Deadache]]*
* 2010 – *[[Babez for Breakfast]]*
* 2013 – *[[To Beast or Not to Beast]]*
* 2014 – *[[Scare Force One]]*
* 2016 – *[[Monstereophonic]]*
* 2018 – *[[Sexorcism]]*
* 2020 – *[[Killection]]*
* 2021 – *[[Lordiversity]]*
* 2023 – *[[Screem Writers Guild]]*
* 2025 – *[[Limited Deadition]]*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nightwish

thumb|Nightwish ive 2015**Nightwish** lii syemmilâš muusikjuávkku, mon vuáđudii Kiteest ive 1996. Tot lii ohtâ tain muusikjuávhuin, moh 1990-lovo loopâst ovdedii sinfonisâš meetaal já pajedii tom pivnohvuotân. Nightwish lii ohtâ Suomâ pyeremustáá miänástum muusikjuávhuin – sij láá vuábdám paijeel 10 miljovn skiärrud.

## Jesâneh
### Táálááh jesâneh
* Tuomas Holopainen – kuoskâttuvah (1996–)
* Erno ”Emppu” Vuorinen – kiitaar (1996–)
* Kai Hahto – ruumbuh (2019–) (turneejeessân 2014–2019)
* Floor Jansen – laavlâ (2013–) (sessiojeessân 2012–2013)
* Troy Donockley – sekkâpilli, laavlâ (2013–) (sessiojeessân 2007–2013)
* Jukka Koskinen – basso (2022–) (turneejeessân 2021–2022)

### Ovdiih jesâneh

* Anette Olzon – laavlâ (2007–2012)
* Tarja Turunen – laavlâ (1996–2005)
* Sami Vänskä – basso (1998–2001)
* Jukka Nevalainen – ruumbuh (1997–2019)
* Marko Hietala – basso, laavlâ (2002–2021)

## Diskografia
* 1997 – *[[Angels Fall First]]*
* 1998 – *[[Oceanborn]]*
* 2000 – *[[Wishmaster]]*
* 2002 – *[[Century Child]]*
* 2004 – *[[Once]]*
* 2007 – *[[Dark Passion Play]]*
* 2011 – *[[Imaginaerum]]*
* 2015 – *[[Endless Forms Most Beautiful]]*
* 2020 – *[[Human. :II: Nature.]]*
* 2024 – *[[Yesterwynde]]*

## Käldeeh
The Rolling Stones

thumb|The Rolling Stones ive 1965: Brian Jones, Charlie Watts, Mick Jagger, Keith Richards já Bill Wyman

**The Rolling Stones** lii eŋlandlâš rockjuávkku.

## Jesâneh
* Mick Jagger
* Keith Richards
* Charlie Watts
* Ronnie Wood

## Diskografia
* 1964 – *[[The Rolling Stones / England's Newest Hit Makers]]*
* 1964 – *[[12 X 5]]*
* 1965 – *[[The Rolling Stones No. 2]]*
* 1965 – *[[The Rolling Stones, Now!]]*
* 1965 – *[[Out of Our Heads]]*
* 1965 – *[[December's Children (And Everybody's)]]*
* 1966 – *[[Aftermath]]*
* 1967 – *[[Between the Buttons]]*
* 1967 – *[[Their Satanic Majesties Request]]*
* 1968 – *[[Beggars Banquet]]*
* 1969 – *[[Let It Bleed]]*
* 1971 – *[[Sticky Fingers]]*
* 1972 – *[[Exile on Main St.]]*
* 1973 – *[[Goats Head Soup]]*
* 1974 – *[[It's Only Rock 'n Roll]]*
* 1976 – *[[Black and Blue]]*
* 1978 – *[[Some Girls]]*
* 1980 – *[[Emotional Rescue]]*
* 1981 – *[[Tattoo You]]*
* 1983 – *[[Undercover]]*
* 1986 – *[[Dirty Work]]*
* 1989 – *[[Steel Wheels]]*
* 1994 – *[[Voodoo Lounge]]*
* 1997 – *[[Bridges to Babylon]]*
* 2005 – *[[A Bigger Bang]]*
* 2016 – *[[Blue & Lonesome]]*
* 2023 – *[[Hackney Diamonds]]*

## Käldeeh
Uuccâmkirje

[thumb|250px|right|[Anarâškielâlâš Wikipedia lii ovdâmerkkâ šleđgâlâš uuccâmkirjeest.]]
**Uuccâmkirje** lii tiätukirje teikkâ tiätuolgosadaldâh, mast puáhtá uuccâđ tiäđuid maaŋgâlágánijn fáádáin. Ulmen lii tot, et tiäđuh láá älkkeht kavnâmnáál. Táválávt tiäđuh láá uárnejum puustavoornigist, mut toh pyehtih leđe uárnejum meid fáádá mield.

Ovdil uuccâmkirjeh lijjii iänááš teddilum, mut onnáá peeivi kávnojeh meid šleđgâlâš uuccâmkirjeh. Anarâškielâlâš Wikipedia lii ovdâmerkkâ šleđgâlâš uuccâmkirjeest, tastko tot ij lah teddilum.

## Šlaajah
Uuccâmkirjijd kuleh el. sänikirjeh, tiätusänikirjeh, almenäähkih, kárttáduvah, kietâkirjeh já usâttuvah.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vano Merabišvili

thumb|Merabišvili ive 2012
**Ivane "Vano" Merabišvili** (; š. cuáŋuimáánu 15. peeivi 1968, Ude, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Merabišvili lâi Georgia 9. uáiviminister ive 2012 syeinimáánu 4. peeivist roovvâdmáánu 25. piäiván.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kamala Harris

thumb|right|Kamala Harris ive 2021
**Kamala Devi Harris** (š. roovvâdmáánu 20. peeivi 1964, Oakland, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš äššivyeijee já politikkár sehe Ovtâstum staatâi 49. väripresident. Harris tooimâi Kalifornia riehtiministerin iivij 2011–2017 já ovdâstij Kalifornia Ovtâstum staatâi senatist iivij 2017–2021.

Harris lii Ovtâstum staatâi demokraatpiäláduv presidentiävtukkâssân ive 2024 presidentvaaljâin. Sun riemâi iävtukkâssân syeinimáánu 21. peeivi 2024, tastko Joe Biden almottij aalmugân miärádâsâstis kiäsádâttâđ ive 2024 presidentkištoost.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1511

**1511** (**MDXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1510-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 26. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Sloveniast já Friuli kuávlust Italiast. Eennâmtuárgástâsâst jammii suulân 10 000 olmožid. Tot tovâttij meiddei tulvepááru Triestest já Venetsiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 7,0 Richter ciäkkáduv mield já IX Mercalli ciäkkáduv mield.
### Porgemáánu
* porgemáánu 8. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Sloveniast já Friuli kuávlust Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,0 Richter ciäkkáduv mield já VII–VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 2. peeivi – Ashikaga Yoshiharu, jaapaanlâš suátialmai (j. 1550)
* kesimáánu 15. peeivi – Bartolomeo Ammannati, italialâš koveverree já arkkiteht (j. 1592)
* syeinimáánu 30. peeivi – Giorgio Vasari, italialâš taaiđâmáálár já arkkiteht (j. 1574)

## Jämimeh
* čohčâmáánu 6. peeivi – Ashikaga Yoshizumi, jaapaanlâš suátialmai (š. 1481)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1541

**1541** (**MDXLI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1540-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* čohčâmáánu 5. peeivi – Roberto de' Nobili, italialâš kardinaal (j. 1559)

## Jämimeh

## Käldeeh
1551

**1551** (**MDLI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1550-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1561

**1561** (**MDLXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1560-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 31. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Buccinost, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,6 Richter ciäkkáduv mield já VIII Mercalli ciäkkáduv mield.
### Porgemáánu
* porgemáánu 19. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Campania kuávlust Italiast. Eennâmtuárgástâsâst jammii čyeđeh ulmuuh. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,5 Richter ciäkkáduv mield já IX–X Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 6. peeivi – Heinrich Bocer, saksalâš juuriist já dooseent (j. 1630)
* uđđâivemáánu 6. peeivi – Thomas Fincke, tanskalâš matematikkár já fysikkár (j. 1656)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 9. peeivi – Amago Haruhisa, jaapaanlâš suátialmai (š. 1514)
* uđđâivemáánu 9. peeivi – Luca Martini, italialâš insner (š. 1507)

## Käldeeh
1501

**1501** (**MDI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1500-ihelove nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Kesimáánu
* kesimáánu 5. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Modena eennâmkode maadâoosijn, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,0 Richter ciäkkáduv mield já IX Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1591

**1591** (**MDXCI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1590-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1597

**1597** (**MDXCVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1590-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Porgemáánu
* porgemáánu 3. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Firenze eennâmkode taveoosijn Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,2 Richter ciäkkáduv mield já VII–VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Nikolai Abramov

**Nikolai Viktorovič Abramov** (; ) lâi vepsálâš tihtâčällee já toimâtteijee Ruošâst. Sun čaalij 	tiivtâid sehe vepsá- já ruošâkielân. Abramov kirjeh já tiivtah láá jurgâlum paijeel 20 kielân tegu eestikielân, suomâkielân, ranskakielân já uŋgarkielân.

## Pargo
### Vepsákielâliih kirjeh
* *Koumekümne koume: runokirj*. Petroskoi: Karjala, 1994.
* *Kurgiden aig*. Petroskoi: Periodika-paindišt, 1999.
* *Pagiškam, vel’l’ = Поговорим, брат*. Petroskoi: Periodika, 2005.

### Tihtâkirjeh
* *Kahtišti koumekümne koume* (2010)
* *Kurgede aeg* (2010)
* *Les chants des forêts* (2011)
* *Оять-ёген рандал...* (2013)

## Käldeeh
1577

**1577** (**MDLXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1570-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Almenähki

[right|thumb|Ive [1644 almenäähki siijđoh]] 
**Almenähki** teikkâ **almenäkki** lii uuccâmkirje, mast láá távjá tiäđuh čuávuváá ive jurâmist, almepittáin, tehálâš tábáhtusâin, merkkâpeeivijn jna. Jyehi ive almostuvá uđđâ versio.

Ereslágán almenaahkijn láá távjá tiäđuh eres kevtteejuávhoid. Ovdâmerkkân eennâmviljâleijei almenaahkijn láá tiäđuh tast, kuás ferttee kalveđ, maggaar šoŋŋâ lii já kuás sehe kuás piäiváš já mánudâš pajaneh já lyeštih.

Motomijn almenaahkijn láá meid nommâpeeivih. Ollâopâttuv nommâpeivialmenähki lii tággáár almenähki. Tast láá meid ereslágán tiäđuh tegu Suomâ já Säämi liputtempeeivih, pivnohumos suomâ- já ruotâkielâlâš noomah muáddi ive tassaaš, nommâpeeivih suomâ-, ruotâ- já orjâlâškielân já mottoom verd meid čalluuh, moh kyeskih almenäähki fáddáid.

Onnáá peeivi kávnojeh meid šleđgâlâš almenäähkih tegu Ollâopâttuv nommâpeivialmenähki, mii ive 2016 rääjist lii lamaš finnimnáál sehe teddilum version já moobiilheiviittâssân. Uási teddilum almenäähki tiäđuin kuittâg váiluh moobiilversiost tegu mánudáá já planetij pajanem- já lyeštimtiäđuh já oovdebij iivij šoŋŋâlovottuvah.

## Käldeeh
1547

**1547** (**MDXLVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1540-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 10. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Reggio Emiliast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,1 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1537

**1537** (**MDXXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1530-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Porgemáánu
* porgemáánu 15. peeivi – Juan de Salazar de Espinosa vuáđudij Asunción kaavpug.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Jane Lumley, eŋlandlâš jurgâleijee (j. 1578)

## Jämimeh
* roovvâdmáánu 24. peeivi – Jane Seymour, Eŋland kunâgâs Henry VIII kuálmád pelikyeimi (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Plaaneet

**Plaaneet** lii almepittá, mii jorá jieijâs piäiváškode váldutääsni pirrâ. Ton lasseen planetist lii tuárvi stuorrâ massa, et tot lii jurbâsmâm tiädduvyeimi tiet, mut ij nuuvt styeres, et termováimusfuusio lii tábáhtum. Plaaneet ferttee meid leđe jiešráđálâš jieijâs raađeest.

## Planetij šlaajah
thumb|right|Piäiváškode 4 keđgiplaaneet
Planetijd puáhtá jyehiđ sierânâs juávhoid toi stuáruduv já čuággánmâš vuáđuld. Mohnii juávhuid láá hypoteetliih, ko toi planeteh iä lah mii piäiváškoddeest. 

Keđgiplanetijn lii meetaalvááimus, sudes loovdâ já kiddâdis korrâ. Mii piäiváškoddeest láá 4 tággáár plaaneet: Merkurius, Venus, Eennâmpállu já Mars.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1527

**1527** (**MDXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield maajebargâ. Tot lâi 1520-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Roovvâdmáánu
* roovvâdmáánu 4. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Pistoiast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,4 Richter ciäkkáduv mield já VII–VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* kesimáánu 21. peeivi – Niccolò Machiavelli, italialâš kirječällee, filosof já politikkár (š. 1469)

## Käldeeh
1517

**1517** (**MDXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1510-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 29. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Avellino eennâmkoddeest, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,4 Richter ciäkkáduv mield já VII–VIII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Kárttádâh

right|thumb|350px|''Imperii Orientalis et Circumjacentium Regionum'' -kárttádâh.

**Kárttádâh** lii uuccâmkirje, mast láá maaŋgah nubijdis lohtâseijee kártáh čuákkejum siämmáá kiirján, jis kárttádâh lii teddilum, teikkâ siämmáá heiviittâsân, jis tot lii šleđgâhäämist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1557

**1557** (**MDLVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1550-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* čohčâmáánu 27. peeivi – Go-Nara, ärbivuáválâš jaapaanlâš tiäđu mield Jaapaan 105. kiäisár (š. 1497)

## Käldeeh
1567

**1567** (**MDLXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1560-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 15. peeivi – Antonio Canal, italialâš politikkár (j. 1650)

## Jämimeh

## Käldeeh
1507

**1507** (**MDVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1500-ihelove káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 8. peeivi – Luca Martini, italialâš insner (j. 1561)

## Jämimeh

## Käldeeh
1497

**1497** (**MCDXCVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1490-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 3. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt La Spezia já Massa-Carrara eennâmkuudijn Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,8 Richter ciäkkáduv mield já VIII–IX Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 26. peeivi – Go-Nara, ärbivuáválâš jaapaanlâš tiäđu mield Jaapaan 105. kiäisár (j. 1557)

## Jämimeh

## Käldeeh
1487

**1487** (**MCDLXXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1480-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1477

**1477** (**MCDLXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1470-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 3. peeivi – Eennâm tuárgistij Folignost, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 4,9 Richter ciäkkáduv mield já VI–VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Anarâš-lostâ

**Anarâš-lostâ** lii Anarâškielâ servi ry jeessânlostâ, mast táválávt almostuvá 2–4 nummeer ivveest. Numerij lasseen Anarâškielâ servi lii meid almostittám jyehi ive Anarâš-kalender, mast lii jyehi ive lamaš sierâ fáddá. Anarâš-loostâ toimâttem algâttui ive 1988, já ton vuosmuš toimâtteijee Uccpárnáá Vuoli Ilmar västidij loostâ tooimâtmist kulmâlov ihheed. Tääl loostâ tooimâtmist västid Fabrizio Brecciaroli.

Lostâ vuolgâttuvvoo Suomâ lasseen Japanân, Ovtâstum staatáid, Kanadan, Saaksan, Hollandân, Sveeicin, Ruotân já Taažân. 

## Historjá
Anarâškielâ seervi toimâttem Anarâš-lostâ almostuuškuođij ive 1988, já ton vuosmuš nummeer lâi A5-stuárusâš mááŋgus. Numerist lijjii seervi pevdikirjeh, muáddi säniruossâháá, muáddi sargum kove, saavâjođetteijee sänivuáru já toimâttâs postâpalsta, mast pieijui joton loostâ nommâkišto. Numerist lâi meiddei siemin uđđâsâš esken toollum vuosmuu anarâškielâ kuursâst, mii uárnejui Avelist kesimáánust 1988. Kuursâ ornij Laapi ollâopâttâh, já máttáátteijen láin Kuobžâ-Saammâl Matti (Matti Morottaja) já Sevtil-Piäkká (Pekka Sammallahti). Kurssâliih lijjii neljinubáloh, já maaŋgâs tááláin čällein čallii talle vuosmuu keerdi jieijâs eenikielân.

Anarâš almostui nube keerdi Sápmelaš-loostâ lahtosin ive maŋeláá. Taat lâi juo kirjeteddilemlájádâsâst teddilum lostâ mut vala čapisvielgâd. Ihepele maŋeláá, kesimáánust 1990, almostui vuosmuu keerdi olmâ Anarâš-lostâ, mon olgosaddelmân servi lâi finnim ruuđâ Máttááttâsministeriöst kyevti nummeer várás. Tot-uv lâi vala čapisvielgâd, mut juovláid 1990 almostui jo ivnekuvijgijn hervejum nummeer.

Kalender almostui vuosmuu kerd ive 1996, já tast lijjii fáárust Suomâst kevttum ulmuunoomah anarâškielân.

## Toimâtteijeeh
* 1988–2017 – Uccpárnáá Vuoli Ilmar
* 2017–2018 – Eljas Niskanen
* 2019–2020 – Petter Morottaja
* 2021–2025 – Fabrizio Brecciaroli
* 2026– – Valtteri Valkeapolku

## Keejâ meid
* Anarâš aavis
* Kierâš
* Loostâš

## Liŋkkâ
* Anarâš-lostâ

## Käldeeh
Skammâkoveh

thumb|Skammâkuuvij muotâteatter ive 2012
**Skammâkoveh** teikkâ **Skammâkoveh-elleekovefestivaal** (,  teikkâ *Skammkaart-fiʹlmmfestivaal*, ) lii algâaalmugij elleekovefestivaal, mii uárnejuvvoo tääl Aanaar markkânist jyehi ive uđđâivemáánu loopâst. Koronaviruspandemia tiet festivaal ij uárnejum ive 2021 ige ive 2022 pääihi alne, pic tot lâi máhđulâš čuávvuđ om. pääihist neetist njuolgâvuolgâttâssân.

## Historjá
Ive 1998 vuáđudum festivaal uárnejui vuossâmuu keerdi uđđâivemáánust 1999.

## Tábáhtussajeh

;Ovdiih sajeh

## Skammâkoveh-palhâšume
Skammâkoveh-palhâšume teikkâ Skammâkoveh-elleekovepalhâšume () lii algâaalmugij elleekovepalhâšume, mii juáhhoo jyehi Skammâkoveh-elleekovefestivaal ääigi.

## Fáádást eres soojijn
* Skammâkoveh

## Käldeeh
Kaja Kallas

thumb|right|Kaja Kallas ive 2021
**Kaja Kallas** (š. kesimáánu 18. peeivi 1977, Tallinna, Eestieennâm SST, Sovjetlitto) lii eestilâš äššivyeijee, politikkár, Eestieennâm reformpiäláduv saavâjođetteijee (2018&ndash;) já Eestieennâm 19. uáiviminister (2021&ndash;2024). Kallas lii vuossâmuš nissoon, kii väljejui Eestieennâm uáiviministerin.

## Tuávááš
Kaja Kallas šoodâi kesimáánu 18. peeivi 1977 Tallinnast. Suu eeči lii eestilâš politikkár Siim Kallas, kii lâi talle staatâvarijministeriö äššitobdee já maŋeláá Eestieennâm 14. uáiviminister (2002&ndash;2003). Suu enni lii eestilâš tuáhtár Kristi Kallas. Suu madâräijih lâi Eduard Alver, kii lâi ohtâ Eestieennâm täsivääldi vuáđudeijein kuovâmáánu 24. peeivi 1918 já Eestieennâm poolis vuossâmuš hovdâ.

### Škovlim
Škovlâivijdis Tallinnast sun juuđij vistig vuáđuškoovlâ Tallinna Lilleküla Gümnaasiumst iivij 1984–1992 já te luvâttuv Tallinna 7. Keskkoolist iivij 1992–1995. Luvâttuv maŋa sun varrij Tartton já algâttij uápuidis Tartto ollâopâttuvâst, kost sun luuvâi vuoigâdvuođâtiettuu válduamnâsin. Sun valmâštui kandidaatin ive 1999. Ive 2007 sun oppeet opâškuođij, taan keerdi Estonia Business Schoolist, mast sun valmâštui MBAn kyevti ive maŋa. Sun jotkui siämmáá priivaat kävppitiettuu ollâopâttuvâst já valmâštui EMBAn ive 2010.

## Käldeeh
1457

**1457** (**MCDLVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1450-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 8. peeivi – Eennâm tuárgistij Napolist, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 4,7 Richter ciäkkáduv mield já VI Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Skammâkoveh-palhâšume

**Skammâkoveh-palhâšume** () teikkâ **Skammâkoveh-elleekovepalhâšume** lii algâaalmugij elleekovepalhâšume, mii juáhhoo epimerikoskâsávt Skammâkoveh-elleekovefestivaal ääigi. Vuossâmuu palhâšume vuoitij Johs. Kalvemo ive 2003.

## Vyeitteeh

## Kovegalleria

Johs. Kalvemo.jpg|Johs. Kalvemo ive 2019
NilsGaup.jpg|Nils Gaup ive 2017
KatjaGauriloff.jpg|Katja Gauriloff ive 2017
Skábmagovat2024 Suvi West cistt 4616.jpg|Suvi West ive 2024


## Käldeeh
Suomâ sämmilij kuávdášservi

**Suomâ sämmilij kuávdášservi** (, , , ) lii kuávdášservi, mii oovdâst sämmilijd Suomâ peln. Tot lii Sämirääđi áinoo jeessânservi Suomâst.

## Historjá
Servi vuáđudui Anarist roovvâdmáánu 5. peeivi 1997. Tom vuáđudii Ucjuuvâ sämiservi Sámi siida, Iänuduv sämiservi Johtti sápmelaččat já Ruávinjaargâ sämiservi Mii. Maŋeláhháá ađai ive 1998 servii meid SámiSoster já Suomâ säminuorah. Tast maŋa seervâi Suomâ puásuisämmiliih (). Ive 2008 seervâi majemuš jeessânservi ađai nuorttâlij servi Saaʹmi Nueʹtt.

## Jeessânseervih
Suomâ sämmilij kuávdášseervist láá tääl čiččâm servid:

*Sámi siida rs.
*Johtti sápmelaččat rs.
*Ruávinjaargâ sämiservi Mii rs.
*Suomâ säminuorah rs.
*SámiSoster
*Suomâ puásuisämmiliih
*Saaʹmi Nueʹtt rs.

## Käldeeh
Sámi siida rs.

**Sámi siida rs.** lii ive 1959 vuáđudum sämiservi, mon toimâkuávlun lii Ucjuv kieldâ. 

## Historjá
Servi vuáđudui čohčâmáánu 15. peeivi 1959 sämmilij 3. tave-eennâmlâš konferensist Anarist noomáin Sámi Nuorat. Ko servi sirdâšui Anarist Ucjuuhân ive 1976, te ton nommâ mulsâšui Sámi siidan.

## Anarâšah já anarâškielâ
Ive 2018 Sámi siida Ucjuv anarâšâi sárnumjuávkku aalgij vuot puudâ maŋa. Roovvâdmáánu 20. peeivi 2020 servi vuáđudij koronapandemia tiet facebookjuávhu *Anarâš sárnooh*.

## Palhâšume
Ive 2008 servi vuoitij tave-eennâmlâš Kollekielâ-palhâšume oovtâst Henrik Barrukáin. Servi vuoitij pargostis sämikielâ sajattuv nanodem oovdân Ucjuv kieldâst.

## Suomâ sämmilij kuávdášseervist
Sámi siida lii Suomâ sämmilij kuávdášseervi jeessân. Kuávdášseervi vuáđudii roovvâdmáánu 5. peeivi 1997 Ucjuuvâ sämiservi Sámi siida, Iänuduv sämiservi Johtti sápmelaččat já Ruávinjaargâ sämiservi Mii.

## Liiŋkah
* Sámi siida rs

## Käldeeh
1387

**1387** (**MCCCLXXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1380-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1367

**1367** (**MCCCLXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1360-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Eennâm tuárgistij korrâsávt Sant'Elia Fiumerapidost, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,1 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Mamuka Bakhtadze

thumb|Bakhtadze ive 2019
**Mamuka Bakhtadze** (; š. kesimáánu 9. peeivi 1982, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Bakhtadze lâi Georgia 13. uáiviminister iivij 2018–2019.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ruávinjaargâ sämiservi Mii rs.

**Ruávinjaargâ sämiservi Mii rs.** (, ) lii sämiservi, mon toimâkuávlun lii Ruávinjaargâ kaavpug.

## Historjá
Servi vuáđudii ive 1974 algâaalgâst Helsigist, mut uđđâivemáánu 1. peeivi 1977 muádlov nuorâ sämmilii čokkânii Ruávinjaargân vuáđudiđ jieijâs páihálâš uásáduv. Ulmen lii ovdediđ kuávlu sämmilij tile. 

Servi tooimâi suulân 10 ihheed, mon maŋa tast ij lamaš toimâ paijeel 10 ihán 1980-lovo loopâst. Seervi uđđâsistornijdemčuákkim tollui čohčâmáánu 24. peeivi 1996, já te toimâ aalgij oppeet.

## Stivrâ
Seervi já ton tooimâ joođeet stivrâ, mon ihečuákkim väljee ihásávt seervi fastâ jesânijn. Stiivrâst láá kuttâ jeessân já kulmâ värijeessân. Stivrâ väljee čällee já táárbu mield eres toimâulmuid.

### Saavâjođetteijeeh já värisaavâjođetteijeeh ive 1996 rääjist
Ihečuákkim väljee stiivrâ kooskâst saavâjođetteijee já värisaavâjođetteijee ain ihán häävild.

## Suomâ sämmilij kuávdášseervist
Ruávinjaargâ sämiservi Mii lii Suomâ sämmilij kuávdášseervi jeessân. Kuávdášseervi vuáđudii roovvâdmáánu 5. peeivi 1997 Ucjuuvâ sämiservi Sámi siida, Iänuduv sämiservi Johtti sápmelaččat já Ruávinjaargâ sämiservi Mii.

## Liiŋkah
*Ruávinjaargâ sämiservi Mii

## Käldeeh
1347

**1347** (**MCCCXLVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1340-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Domhnall mac Domhnall mac Murchada Caomhánach, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Sithean Reachea, Khmerij väldikode kunâgâs (Kambodža) (š. 1309)

## Käldeeh
Saaʹmi Nueʹtt rs.

**Saaʹmi Nueʹtt** () lii ive 2006 vuáđudum sämiservi, mon toimâkuávlun láá nuorttâlij puoh ärbivuáváliih kuávluh Suomâst, Ruošâst já Taažâst. Ton lasseen servi puáhtá toimâđ meid nuorttâlâškuávlu ulguubeln.

## Historjá
Seervi vuáđudemčuákkim tollui Čevetjäävrist skammâmáánu 1. peeivi 2006. Seervi ulmuuh lijjii aktiivlávt ornim puohlágán tooimâ tegu leeirâid, nuorttâlij kulttuurohoid, kielâpiervâl, pargopáájáid já ennuv eres tábáhtusâid raajij rasta suulân 8 ihheed. Mut čohčuv 2014 servi meridij kepidiđ tooimâ, ko tassaaš siämmáá ulmuuh lijjii hoittám puoh já tääl sij lijjii vaibâm. Servi ij innig uuccâm ruttâdem uđđâ projektáid, mut kuittâg hoittái puoh jo álgám projektijd loopâ räi.

## Stivrâ
Seervi já ton tooimâ joođeet stivrâ, mon ihečuákkim väljee ihásávt seervi jesânijn. Stiivrâst láá ohtsis vittâ jeessân já kulmâ värijeessân. Stivrâ väljee värisaavâjođetteijee, čällee, ruttâtuállee já táárbu mield eres toimâulmuid. Njuolgâdusâi mield saavâjođetteijee teikkâ värisaavâjođetteijee já paijeel pele stiivrâ jesânijn ferttejeh leđe nuorttâliih.

## Suomâ sämmilij kuávdášseervist
Saaʹmi Nueʹtt lii lamaš Suomâ sämmilij kuávdášseervi jeessân ive 2008 rääjist.

## Käldeeh
1307

**1307** (**MCCCVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1300-ihelove káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Donnchad Muimnech Ó Cellaigh, Uí Maine kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1337

**1337** (**MCCCXXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1330-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 15. peeivi – Chungmok, Goryeo kunâgâs iivij 1344–1348 (Korea) (j. 1348)

## Jämimeh

## Käldeeh
1237

**1237** (**MCCXXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1230-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* vyesimáánu 5. peeivi – Fujiwara no Ietaka, jaapaanlâš tivtâsteijee (š. 1158)
* porgemáánu 31. peeivi – Huijong, Goryeo kunâgâs iivij 1204–1211 (Korea) (š. 1181)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Wei Liaoweng, kiinalâš politikkár já filosof (š. 1178)

## Käldeeh
1227

**1227** (**MCCXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1220-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Kintsugu, jaapaanlâš politikkár (š. 1175)

## Käldeeh
1177

**1177** (**MCLXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1170-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Kiyosuke, jaapaanlâš tivtâsteijee (š. 1104)
* Tribhuvanāditya, Khmerij väldikode kunâgâs (Kambodža) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1207

**1207** (**MCCVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1200-ihelove káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Diarmaid Cleirech Ua Madadhan, Síol Anmchadha kunâgâs iivij 1188–1207 (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Fujiwara no Kanezane, jaapaanlâš politikkár (š. 1149)

## Käldeeh
Ri

[pienoiskuva|Jienâpäddi [ranskalâš lávloo Guillaume Armide esperantokielâg lavlust *Ri liberas* ()]]
***Ri*** (IPA: [ri], omâstemhäämi: ** IPA: [ˈri.a]) lii esperantokielâ ovtâlovo 3. persovn suhâpelineutraal pronomin, mii tievâsmit kielâ eres ovtâlovo 3. persovn pronominijd *li*, moin čujottuvvoo almai, já *ŝi*, moin čujottuvvoo nisonân. Taat uđâssääni kiävttoo siämmáánáál ko anarâškielâ *sun*, mast ij lah máhđulâš tiettiđ maiden kiännii suhâpeeleest lasetiäđuittáá. Uási sárnoin kevttih taam pronomin, ko sij sárnuh ulmust, kiän suhâpeeleest sij iä tieđe maiden teikkâ ko sij iä táátu mainâšiđ tom. 

## Käldeeh
1137

**1137** (**MCXXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1130-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Gruffydd ap Cynan, Gwynedd kunâgâs iivij 1081–1137 (Wales) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1127

**1127** (**MCXXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1120-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 23. peeivi – Uijong, Goryeo kunâgâs iivij 1146–1170 (Korea) (j. 1173)

## Jämimeh

## Käldeeh
1117

**1117** (**MCXVII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1110-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 3. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Verona eennâmkoddeest, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,8 Richter ciäkkáduv mield já IX Mercalli ciäkkáduv mield.
* uđđâivemáánu 3. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Toscana kuávlu taveoosijn, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,3 Richter ciäkkáduv mield já VII–VIII Mercalli ciäkkáduv mield.
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Domenico Michiel šoodâi Venetsia 35. dogen.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Diarmait mac Énna meic Murchada, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Fujiwara no Moromitsu, jaapaanlâš politikkár (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh