open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inno Nazionale della Repubblica

**Inno Nazionale della Repubblica** lii San Marino aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust ive 1894 rääjist. Lavluu lii nuottim Federico Consolo, já ton saanijd lii čáállám Giosuè Carducci.

## Säänih (italiakielân)

:Oh antica Repubblica
:Onore a te virtuosa
:Onore a te
:Oh antica Repubblica
:Onore a te virtuosa
:Onore a te
:Generosa fidente, Virtuosa.
:Oh, Repubblica
:Onore e vivi eterna
:Con la vita
:E gloria d'Italia
:Oh antica Repubblica
:Onore a te.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga

**Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga** () lii Tonga aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust virgálávt ive 1973 rääjist. Vuossâmuu tove tot kuittâg kevttui ive 1874. Lavluu lii nuottim Carl Gustav Schmitt, já ton saanijd lii čáállám ʻUelingatoni Ngū.

## Säänih
### Tongakielân
Taah säänih láá čallum tááláá ortografia mield.
:'E 'Otua Mafimafi,
:Ko ho mau 'Eiki Koe,
:Ko Koe ko e falala'anga,
:Mo e 'ofa ki Tonga:
:'Afio hifo 'emau lotu,
:'A ia 'oku mau fai ni,
:Mo Ke tali homau loto,
:'O malu'i 'a Tupou. 
### Eŋgâlâskielân
:Oh almighty God above
:Thou art our lord and sure defense
:As your people, we trust thee
:And our Tonga thou dost love
:Hear our prayer for thou unseen
:We know that thou hast blessed our land
:Grant our earnest supplication
:Guard and save Tupou, our king.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Belau rekid

**Belau rekid** () lii Palau aalmuglâšlaavlâ. Tot lii lamaš kiävtust virgálávt ive 1980 rääjist. Lavluu lii nuottim Ymesei O. Ezekiel. Ij lah tiäđust, kii lii čáállám ton saanijd.

## Säänih
### Palaukielân
:I
:Belau loba klisiich er a kelulul,
:El di mla ngar ngii ra rechuodel mei
:Meng mengeluolu era chimol beluu,
:El ngar eungel a rirch el lomekesang.

:II
:Bodo leketek a keruul era beluad,
:Lolab a blak el reng ma duch el reng.
:Belau a chotil a klengar re kid,
:Me bodo rurt a bedul msa klisichel.

:III
:Bo dekaiuereked chim lokiu a reng,
:E do ngedmokl era di mla koted.
:Lomecheliu a rengedel ma klebkellel,
:Lokiu a budech ma beltik el reng.

:IV
:Dios mo mekngeltengat ra belumam,
:El di mla dikesam ra rechuodel mei,
:Beskemam a klisicham ma llemeltam,
:Lorrurt a klungiolam el mo cherechar.
### Eŋgâlâskielân
:I
:Palau is coming forth with strength and power,
:By the old ways abides still every hour.
:One country, safe, secure, one government
:Under the glowing, floating soft light stands.

:II
:Let's build our economy's protecting fence
:With courage, faithfulness and diligence
:Our life is anchored in Palau, our land
:We with our might through life and death defend

:III
:In spirit let's join hands, united, one
:Care for our homeland...from forefathers on
:Look after its concord, its glory keep
:Through peace and love and heart's devotion deep

:IV
:God bless our country, our island home always
:Our sweet inheritances from the ancient days
:Give us strength and power and all of the rights
:To govern with all eternity with might

## Käldeeh
Ulveham

[pienoiskuva|[Gåte láávdástmin ive 2024 Euroviisui fiinaal kenraalhárjuttâsâst]]
***Ulveham*** lii taažâ muusikjuávhu Gåte pittá, mii almostui juovlâmáánu 12. peeivi 2023. Tain pittáin Gåte vuoitij Taažâ ive 2024 Euroviisui raađhâkišto *[[Melodi Grand Prix 2024|Melodi Grand Prix]]* já ovdâstij Taažâ ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst. 

## Pitá vuáđutiäđuh
*Ulveham* lii tárukielâg pittá, mon lávlu taažâ muusikjuávkku Gåte. Pitá láá sannim Erlend Skjetne, Gunnhild Sundli, Jon Even Schärer já Magnus Børmark. Sundli lii meiddei nuottim tom oovtâst Ronny Janssenáin já Sveinung Sundlijn.

## Pitá sajeh muusiklistoin

## Fáádást eres soojijn
* Pitá säänih
* Pitá muusikvideo YouTubest

## Käldeeh
Sand (Saba pittá)

[pienoiskuva|[Saba (lávloo)|Saba láávdástmin ive 2024 Euroviisui nube semifiinaal kenraalhárjuttâsâst]]
***Sand*** lii tanskalii lávloo Saba pittá, mii almostui uđđâivemáánu 25. peeivi 2024. Tain pittáin Saba vuoitij Tanska ive 2024 Euroviisui raađhâkišto *[[Dansk Melodi Grand Prix 2024|Dansk Melodi Grand Prix]]* já ovdâstij Tanska ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost Malmöst, Ruotâst.

## Pitá vuáđutiäđuh
*Sand* lii eŋgâlâskielâg pittá, mon lávlu tanskalâš lávloo Saba. Pitá láá nuottim já sannim Jonas Thander, Melanie Wehbe já Pil Kalinka Nygaard Jeppesen. Pitá almostitij Warner Music Denmark uđđâivemáánu 25. peeivi 2024 njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. 

### Dansk Melodi Grand Prixist
*Sand* lâi ohtâ käävci pittáást, moh väljejuvvojii uásálistiđ Tanska ive 2024 Euroviisui raađhâkiišton *[[Dansk Melodi Grand Prix 2024]]*. Raađhâkišto fiinaal uárnejui lávurduv kuovâmáánu 17. peeivi 2024 Tanska Radio Konserttáálust Kööbenhamânist, Tanskaast. Fiinaal kulmâ pyeremuu pitá ovdánii superfinalân: färsuolluulii lávloo Janus Wiberg pittá *I Need Your Love*, tanskalii lávloo Basim pittá *Johnny* já Saba pittá *Sand*. Superfiinaal vuoitij *Sand*, mii finnij 22 jiennâd rääđist já 15 jiennâd telejienâstmist ađai ohtsis 37 jiennâd.

### Euroviisuin
Tastko Saba vuoitij tain pittáin Tanska ive 2024 Euroviisui raađhâkišto, sun ovdâstij Tanska ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoost. Ko kišto uásálisteh juáhhojii viiđâ juávkun uđđâivemáánu 30. peeivi 2024 Malmö kaavpugtáálust, Tanska väljejui nube juávkun oovtâst eres Tave-enâmijgijn já Eestienâmáin. Tast maŋa uásálisteh vuárbáduvvojii jo-uv vuossâmuu teikkâ nube semifinalân. Návt Tanska väljejui nube semifinalân, mii uárnejui vyesimáánu 9. peeivi 2024. Maŋeláá čielgâi, ete Saba lávdástičij čiččâdin nuorttâriijkâlii lávloo Kaleen maŋa já ovdil armenialii muusikjuávhu Ladaniva. 

Euroviisui nubbe semifiinaal uárnejui vyesimáánu 9. peeivi 2024 Malmö maaŋgâtooimâareenast Malmö Arena. Semifinalist *Sand* finnij tuše 36 čyegisid. Sun poođij kyehtnubálovádin kuttnubálov pittáást, já tondiet sun ij peessâm finalân.

## Pitá sajeh muusiklistoin

## Fáádást eres soojijn
* Pitá säänih
* Pitá muusikvideo YouTubest

## Käldeeh
Vuáksátaištâlem

thumb|Vuáksátaištâlem Méridast ive 2008
**Vuáksátaištâlem** lii ärbivuáválâš valastâllâmšlaajâ, mii lii piivnoh eromâšávt Espanjast. Motomijn enâmijn vuáksátaištâlmeh láá ain lováliih, tego Espanjast, Perust, Ecuadorist já Meksikost.

## Espanjalâš vuáksátaištâlem
Tijpâlii espanjalii vuáksátaištâlmist lii puáris kaava. Vistig *matador* adai koddee iädut vuávsá tobdos ruopsis lijnijnis. Tastoo *picadoreh* adai čuággooh puátih hiäppušáin areenan siisâ. Sij čuágguh vuávsá saitijgijn niiskán, tastko sij áiguh háváduttiđ ellee já toin naalijn pijnediđ tom jaamâs.

Tastoo nuuvt kočodum *banderilleroh*, kiäh meid láá matador išedeijeeh, čuágguh vuávsá ivnáás harppuunaigijn. Sij vaibâdeh ellee val lase, mon maŋa puátá *tercio de muerte* adai jäämmimuási. *Matador* kiävttá vala ohtii jieijâs lijne já iädut vuávsá. Loopâst sun čyeggee vuávsá miehhijn, mon maŋa ellee varda jaamâs.

Taištâlmijn ellee táválávt ain jáámá. Tuše mottoom tove ellee uážžu áármu keččein. Vuáksátaištâlem lii varâlâš taištâleijeid mut harvii kuittâg taggaar, et taištâleijeeh jiejah kudduuččii.

## Historjá
### Kiäldu Kataloniast
Espanja kuávlu Katalonia kieldij vuáksátaištâlmijd ive 2010.
### Kiäldu Kolumbiast
Kolumbia parlament jienâstij vyesimáánu 28. peeivi 2024 uđđâ lahâiävtuttâs peeleest, mii kiäldá vuáksátaištâlmijd kuulmâ ive siste. Kolumbia lâi ornim vuáksátaištâlmijd ton rääjist ko Espanja kolonisistij eennâm.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Euroviisuh-lávlumkišto 1956

**Euroviisuh-lávlumkišto 1956** lâi 1. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Luganost, Sveeicist. Tot lii taan räi áinoo Euroviisuh-lávlumkišto, mast kištottâlleeh kolgii lávluđ kyehti pitá.

## Tábáhtussaje

[{
	"type":"Feature",
	"geometry":{"type":"Point","coordinates":[8.955000, 46.004000]},
	"properties":{"title":"Teatro Kursaal","marker-symbol":"stadium","marker-color":"#f00","marker-size":"large"}
},{
	"type":"ExternalData",
	"service":"geoshape","ids":"Q853730",
	"properties":{"title":"Teatro Kursaal","fill":"#f00","stroke":"#f00"}
}]


Sveicci tooimâi vuosmuu Euroviisuh-lávlumkišto išedin. Ive 1956 Euroviisui tábáhtussaijeen lâi Teatro Kursaal, Luganost, Sveeicist.

## Vyeittee
Lys Assia vuoitij ranskakielâlijn pittáin *[[Refrain]]*. Taat laavlâ lâi klassisâš chanson-stijlâsâš laavlâ, mii muurâšt lávloo nuorâvuođâ rähisvuođâid. Tast ij lah tiätu, maht suu nubbe pittá, saksakielâlâš *[[Das alte Karussell]]*, piergij. Tuámáreh iä kuássin muštâlâm ton čuággáid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Campi Flegrei

thumb|Campi Flegrei
**Campi Flegrei** lii eennâmvuálááš tullâvääri Napoli viestârbeln, Italiast. Tot lii ohtâ maailm varâlumosijn tullâvaarijn, já tieđâulmuuh kočodeh tom "supertullâväärrin". Campi Flegrei lii Euroop stuárráámus aktiivlâš kaldera ađai tullâvääri russoom maŋa pááccám vuovdâ. 

## Historjá
Moonnâm tove Campi Flegrei rusoi 1500-lovvoost. Tot lii lamaš aktiivlâš aainâs-uv 80&nbsp;000 ihheed. Tullâvääri káttu koočâi korrâ rusomij maŋa 39&nbsp;000 já 15&nbsp;000 ihheed tassaaš. Ton rääjist ton eennâmvuálásiih magmakámáreh láá oppeet tievvâm, já totkei mield tullâvääri loopâst ruso. Russoom 39&nbsp;000 ihheed tassaaš tovâttij vulkaanlii täälvi masa 100 kilomeetter keččin-uv tullâväärist já paifakkist čuáskudij ubâ eennâmpáálu.

Tullâvääri lii lamaš kuhes ääigi myesitiileest, mut 1950-lovo rääjist tot lii čáittám meerhâid tast, ete tot muttuuččij oppeet aktiivlâžžân, mii puávtáččij tovâttiđ ennuv vahâgijd, jis tot rusoškuáđáččij.

Campi Flegrei tovâttij eennâmtuárgástâs vvyesimáánu 20.&nbsp;peeivi&nbsp;2024. Ton intensiteet lâi 4,4 Richter ciäkkáduv mield. Taat lâi korrâsumos eennâmtuárgástâs kuávlust 1980-lovo aalgâ maŋa. Vyesimáánu 20.&nbsp;peeivi&nbsp;2024 eennâmtuárgástâsah lijjii maaŋgah, joba čyeđeh, mut stuárráámus uási tain lijjii nuuvt hiäjuh, ete olmooš ij huámmášâm taid. Korrâsumos eennâmtuárgástâs huolâstutij Napoli viestârbeln leijee Pozzuoli ässeid. Pozzuoli lii kaldera čohe oolâ huksejum kaavpug. Kuávlust šoodâi kyehti peeivi maŋeláá 3,6 magnitud eennâmtuárgástâs.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Alaskajupikkielâ

**Alaskajupikkielâ** lii eskimo-aleutlâš kielâ, mii kielâlávt lohhoo jupikkielâi juávkun. Ton aldemus hyelkkikielâ lii alutiiqkielâ. Alaskajupikkielâst láá suulân 10 000 sárnod (ive 2024).

## Sárnumkuávlu
Alaskajupikkielâ sárnoo tuše Alaskast. Ulmuuh sárnuh tom ärbivuáválávt maadâviestâr-Alaskast.

## Kuávlukielah
Kuávlukielâid puáhtá jyehiđ viiđâ juávkun: tavveen Norton Sound, viestârist Hooper Bay-Chevak já Nunivak, mäddin Egevik, já koskâ-Alaskast General Central Yup’ik. Egevikkielâ lii časkâm.

Sárnumkielâi kooskâst láá stuorrâ iäruh – meid ovtâskâs sárnoi kooskâst. Iäruh láá sehe leksikalliih já fonologisiih.

## Alaskajupikkielâ pustaveh
Alaskajupikkielâst láá 4 vookaal já 23 konsonantid. Toh čállojeh 20 puustav já 7 digraf peht.

Vokaleh: a, e, i, u

Konsonanteh: c, g, gg, k, l, ll, m, ḿ, n, ń, ng, ńg, p, q, r, rr, s, ss, t, v, vv, w, y

## Kielâoppâ
Alaskajupikkielâst láá čiččâm sajehäämmid já kuttâ täpiluoka. Veerbah sojeh oovtâlovvoost, kyevtlovvoost já maaŋgâlovvoost. Alaskajupikkielâst láá kulmâ säniluoka: substantiiveh, veerbah já partikkeleh.

Alaskajupikkielâ lii agglutinativlâš kielâ. Tast lii polysynteetlâš hämioppâ, já sääni morfeemmeeri lii eromâš styeres. 

## Kirjálâšvuotâ
### Kielâoppâkirjeh
*
*
*
*

### Sänikirjeh
*
*
*

### Iäláskittem
* Marlow, Patrick & Siekmann, Sabine (2012). Changing the Conversation: Promise and Vulnerability in Alaska Native Language Revitalization. In: Journal of American Indian Education, Volume 51, Number 2. 46–69
* Williams, Bev & Rearden, Nita (2006). Yup’ik Language Programs at Lower Kuskokwim School District, Bethel, Alaska. In: Journal of American Indian Education, Volume 45, Number 2. 37–41.

## Fáádást eres soojijn

* Alaska Native Language Preservation and Advisory Council 
* Alaska Native Languages: Yugtun • Cugtun: Yup'ik/Cup'ik/Cup'ig language 
* University of Alaska-Fairbanks: Yup'ik Language and Culture Bachelor's Degree Program 
* Ayaprun Elitnaurvik: Yup’ik Immersion School 

## Käldeeh
Eero Lehikoinen

**Eero Leonard Heikinpoika Lehikoinen** (čohčâmáánu 28. peeivi 1903 Vuokko, Juuka, Suomâ stuorrâfurstâkodde – njuhčâmáánu 20. peeivi 1965 Helsig, Suomâ) lâi syemmilâš huksiittâssárgoo já taaiđâmáálájeijee.

## Eellim
Eero Leonard Heikinpoika Lehikoinen šoodâi čohčâmáánu 28. peeivi 1903 Vuokko siijdâst Juukast, Suomâ stuorrâfurstâkoddeest. Suu eeči lâi syemmilâš milloo Heikki Maunonpoika Lehikoinen (1863–1919), já suu enni lâi Johanna Katariina Juhontytär Lehikoinen (j.s. Nevalainen, 1869–1936). Eero lâi sunnuu viiđâd páárnáš já kuálmád alge. Suu maŋa šoddii vala vittâ párnáá. Puoh párnáin lâi ovdânommâ, mii aalgij pustaváin "e".

Eero viälžáin nelji jammii jo pärnivuođâst. Suu eeči-uv jaamij ko Eero lâi tuše 14-ihásâš, já suu enni naajâi uđđâsist leskáin Pekka Kokkosijn, kiäst lijjii kuttâ párnáá.

Lehikoinen lâi čepis sárgoo jo nuorrân, já sun luvâškuođij Viibur taaiđâustevij sárgumškoovlâst ive 1919. Sárgumškoovlâst sun valmâštui kovetaidârin ive 1926.

## Pargo
Lehikoinen debytistij taidârin ive 1927 Viiburist. Tast maŋa sun uásálistij Suomâ taidârij iivij 1938, 1941, 1942, 1943 já 1952 čáitálduvváid. Jieijâs taaiđâpargo lasseen Lehikoinen tooimâi Viibur taaiđâustevij škoovlâ čäci-ivnemáálám máttáátteijen iivij 1929–1937. Siämmást sun poorgâi sárgon Uno Ullberg arkkitehttoimâttuvvâst. 

### Rautjärvi kirho álttártavlu
1930-lovvoost Iisakki Ahtiainen, kii omâstij Niska-Pietilä sáhhámlágádâs, tiilái Lehikoisiist álttártaavlu. Lehikoinen máálái tom ive 1935, já te Ahtiainen skeŋkkij ivnáás taavlu Rautjärvi kiirkon. Álttártavlu *Vanha paimen kertoo* sajostittui álttár tuáhá, já tot čaittui vuossâmuu keerdi uđđâivemáánu 26. peeivi 1936. Álttártavlu kuittâg tuššâdui talle ko Rautjärvi kirkko puolij kunnân juovlâpeeivi 2022.

## Käldeeh
Kaleva (mađhâšeijeekirdemmaašin)

thumb|Kaleva 1930-lovvoost
thumb|Henry W. Antheil Jr. (1912–1940), ovtâstumstaatâlâš diplomaat
[thumb|[Ilmar Bork vuávám muštomerkkâ Kaleva uuhrijn Kerist]]
**Mađhâšeijeekirdemmaašin Kaleva** (OH-ALL) lâi Aero O/Y Junkers Ju-52-3/mge -kirdemmaašin, mon kyehti sovjetlittolii Iljušin DB-3 -pommikirdemmaašin paččii vuálus talle ko tot lâi kirdemin Tallinnast Helsigân kesimáánu 14. peeivi 1940.

## Almaidâh já mađhâšeijeeh 14.6.1940
Pärttipeeivi almaidâhân kuuláin Bo von Willebrand já Tauno Launis. Siämmáá peeivi suoi láin kirdám Kaleva Tukholmast Tuurkun já Helsig peht Tallinnan. Ehidispeeivi Kaleva ličij kolgâm maccâđ siämmáá kiäinu mield Tukholman.

### Mađhâšeijeeh
* Gunvor Maria Luts
* Max Hettinger
* Friedrich Offermann
* Rudolf Cöllen
* Paul Longuet 
* Frederic Marty
* Henry William Antheil

## Pääččim
Syemmilâš kirdemfinnodâh Aero omâstij Kaleva, mii kiirdij pärttipeeivi 14.6.1940 Tallinnast Helsigân. Kirdemkiäinu lâi aaibâs táválâš, já Kaleva lâi kirdám tom ovdil-uv. Kyehti sovjetlittolii pommikirdemmaašin vuordii Kaleva Suomâluovtâ paajaabeln. Nubbe tain paajij váruttâspääččim, mutâ Kaleva joođhij määđhi. Pommikirdemmašineh paččii Kaleva 50 meetter keččin, já mađhâšeijeekirdemmaašin puállái. Kaleva skuvgááttij vuálus meerân.

Kaleva puoh oovce mađhâšeijed jammii kirdempäärtist, iäge rummâšeh lah kuássin kavnum. Kaleva mieldi merâpoonán vuájui meiddei ennuv diplomaatpostâ. Eestieennâmliih kuálásteijeekárbáh nurrii meerâ alne kobđoo tävirijd, mutâ sovjetlittolii čääsivuálááškárbá almaidâh tuáhánvaaldij taid olssis.

## Uuccâm
Suomâ áimujotolâhmuseo iävtutátulâšjuávkku usâškuođij lappum kirdemmaašin tállán ko Sovjetlitto pieđgânij 1990-lovo aalgâst. Eestieennâmlâš puohčâleijee Kaido Peremees poođij fáárun tutkâmuššáid ihetuhháát jorgálduvvâst. Suu mielâst lâi uáli jo máhđulâš, et Sovjetlitto lâi jo pajedâm kirdemmaašin merâponneest, já tondiet loppâloopâst sun lopâttij uuccâm.
### Ive 2024
Vyesimáánust 2024 puohčâleijee Peremees usâškuođij lappum Kaleva uđđâsist, tastko sun lâi eidu kavnâm nube maašin, mii lâi lappum Tallinna já Helsig kooskâst ive 1935. Peremees keevtij tuođâšteijei ciälkkámušâid iššeen. Tuođâšteijeeh lijjii Kaleva koččâmsaje kävnee, Keri merâradiosajattuv hovdâ já suu išedeijee. Tuođâšteijei ciälkkámušâi lasseen sust lâi meiddei uđđâ teknologia iššeen. Peremees tuubdâi ponneest orroo kirdemmaašin maali uđđâ videoin, maid puohčâmroboteh lijjii váldám. Malli lâi siämmáš ko Kaleva-uv ađai Junkers Ju-52-3/m.

Eestieennâmlâš puohčâmfirma omâstem puohčâmroboteh kavnii Kaleva Suomâluovtâst suullân 30 kilomeetter keččin Tallinnast Eestieennâm kuávlučaasijn. Kirdemmaašin lâi meerâ ponneest suullân 75 meetter kieŋŋâlvuođâst Keri čuovâtornâsuolluu aldasijn. Tot kavnui kesimáánu 5. peeivi 2024.

## Käldeeh
Rautjärvi (jävri Rautjärvist)

**Rautjärvi** lii jävri Rautjärvi kieldâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest, Suomâst. Jävri lii Rautjärvi sajattâhkuávlust viestârân, suullân 30 kilomeetterid Imatrast tavenuorttân.

## Historjá

### Maadârido historjá
Rautjärvi maadâriddoost láá lamaš maaŋgah kappeleh já kirhoh. Jo ive&nbsp;1664 Rautjärvi táluliih finnejii love tallaa Viibur pispe Nicolaus Nycopensisist huksiđ kappel riidon. Riidon huksejui Rautjärvi kappel, mii valmâštui ive&nbsp;1667. 

Juovlâpeeivi 2022 Rautjärvi kirho uđđâsumos kirkkohuksiittâs puolij kunnân. Tot lâi jo kuálmád kirkko, mii lâi tobbeen puállám kunnân. Kirhoi lasseen Rautjärvist láá puállám aainâs-uv kyehti kiällutoornâ iivij&nbsp;1847 já&nbsp;1872 já meid pappâl já kirho kirjerááju (ive&nbsp;1856).

Ääiđi tyehin kunnân puállám kirho já jäävri kooskâst láá vala kirho hävdienâmeh.

## Käldeeh
Ive 1974 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1974 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1974.

## Maadâsämikielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Oppâkirjeh
* Ella Holm Bull – *[[Lohkede Saemien]]*, oovtâst Knut Bergslandáin

## Käldeeh
Ive 1978 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1978 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1978.

## Maadâsämikielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Oppâkirjeh
* Stina Gaup-Westerlund – *[[Jåerhke]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Ella Holm Bull

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Lajla Mattsson Magga – *[[Dågkangærja / Dåkkágir'ji]]*, noomáin Lajla Mattsson  já 

## Käldeeh
John Lennon

**John Lennon** () lâi eŋlandlâš musikkár, kirječällee já grafikkár. Sun lâi ohtâ The Beatles vuáđudeijein. 

## Eellim
John Lennon šoodâi roovvâdmáánu 9. peeivi 1940 Liverpoolist, Eŋlandist. Suu vaanhimeh láin Julia já Freddie Lennon. Lennon vaanhimeh iäránáin traumaatlávt talle ko kandâ lâi tuše neelji-ihásâš. Iäránem maŋa John Lennon kaartâi varriđ čovgâ Mimi-kuáskis luus. Suu eeči lâi merâalmai, ige sun teivâm kaandâs távjá. Suu enni vist kollij távjá algees lunne. Sun máttááttij Lennon čuojâttiđ banjo já piano, já sun oostij algasis vuosmuu kiitaar. Lennon enni jaamij autopäärtist talle ko Lennon lâi nubálovihásâš. Eeni jäämmim lâi ohtâ puoh traumaatlijn tábáhtusâin Lennon elimist. Ton maŋa Lennonân lâi vaigâdub lyettiđ ulmuid, já sun poolâi tast, ete ulmuuh kyeddih suu. 

16-ihásâžžân Lennon vuáđudij muusikjuávhu Quarry Men. Ive 1957 Lennon teeivâi Paul McCartney já povdij suu fáárun muusikjuávkun. Muáddi ive maŋeláá suoi vuáđudáin The Beatles. John Lennon já Paul McCartney kuullâv peeggâlmumos laavlârähtei juávkun muusik historjást. The Beatles lâi aktiivlâžžân iivij 1960–1970. 

Lennon iäránij The Beatlesist ive 1969 čohčâmáánust. Ive 1970 sun almostitij jieijâs deebyytsooloalbum John Lennon/Plastic Ono Band. Ive 1971 sun almostitij Imagine, mii lii suu peeggâlmumos album. Kritikkáreh rámmojii Imagine. 

Lennon naajâi Cynthia Powelláin 21-ihásâžžân. Sunnui šoodâi ohtâ pärni, Julian, ive 1963. Julian ij uáinám eejis ko moddii vanhimijdis iäránem maŋa. Cynthia Powell já John Lennon iäránáin ive 1968. Lennon naajâi jaapaanlâš taaidâr Yoko Onoin čuávuváá ive.  Sunnuu alge, Sean, šoodâi ive 1974, mon maŋa Lennon jooskâi porgâmist muusiksyergist já vuájui peerâelimân. Lennon já Ono láin korrâsávt Vietnam suáđi vuástá, já Lennon lâi mudoi-uv pooliitlávt aktiivlâš.  

John Lennon jaamij ive 1980 juovlâmáánust. Fani Mark Chapman paajij Lennon Manhattanist Lennon táálu oovdâst. Lennon morhe vaaigut vala-uv korrâsávt popkulttuurân. Jäämmim maŋa Lennon lii peessâm Songwriters Hall of Famen já Rock and Roll Hall of Famen.

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 1970 – *[[John Lennon/Plastic Ono Band]]*, (oovtâst Plastic Ono Bandáin)
* 1971 – *[[Imagine (John Lennon album)|Imagine]]*
* 1972 – *[[Some Time in New York City]]*, (oovtâst Yoko Onoin)
* 1973 – *[[Mind Games (John Lennon album)|Mind Games]]*
* 1974 – *[[Walls and Bridges]]*
* 1975 – *[[Rock 'n' Roll (John Lennon album)|Rock 'n' Roll]]*
* 1975 – *[[Shaved Fish]]*
* 1980 – *[[Double Fantasy]]*, (oovtâst Yoko Onoin)
* 1984 – *[[Milk and Honey (John Lennon album)|Milk and Honey]]*, (oovtâst Yoko Onoin, jäämmim maŋa)

### Livealbumeh
* 1969 – *[[Live Peace in Toronto 1969]]*
* 1986 – *[[Live in New York City (John Lennon album)|Live in New York City]]* (jäämmim maŋa)

## Bibliografia
* 1964 – *In His Own Write*
* 1965 – *A Spaniard in the Works*
* 1986 – *Skywriting by Word of Mouth*
* 1997 – *Lyrics of John Lennon*
* 2012 – *The John Lennon Letters*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Peenuvluosâ

**Peenuvluosâ** (*Oncorhynchus keta*) lii Kuálhismeerâst iälusteijee luosâšlaajâ.

Nuorâ peenuvluosâid poreh maaŋgah lodde- já kyelišlaajah, já talle ko toh láá väldimeerâst, te taid poreh haih, merâleijoneh, nuárjuh já miekkiválláh. 

## Olgohäämi já stuárudâh
Peenuvluosah láá kuálhismeerâluosâi nubben stuárráámus šlaajâ. Toh teddih 4–10 kg já láá koskâmiärálávt 60 cm kukkosiih. Brittilii Kolumbiast ive 1995 kuittâg kuddui peenuvluosâ, mii teedij 15,88 kg já lâi 112 cm kukke. 

Väldimeerâst peenuvluosah láá čuovjisruánááh. Peenuvluosâi ivne muttoo tevkisooliivruánáájin já toi čuávji šadda tevkkâdubbon talle ko toh vajâldeh juvváid kuuđđâđ. Orásijn njälmi šadda ruákkilágánin siämmáánáál ko eres-uv luosâšlaajâin. 

## Lavdâm
Peenuvluosâi luándulâš tiettumkuávlu lii vijđásub ko puoh eres kuálhismeerâluosâšlaajâin. Peenuvluosah iälusteh Kuálhismeerâ taveoosijn: Koreast, Japanist já Ruošâst viestârist já Alaskast ain Kalifornia räi nuorttân. 

Peenuvluosâi vajâldem lii puoh kuhemus kuálhismeerâluosâin. Peenuvluosah vajâldeh kuhás sehe Yukonjuuvâst já Amurjuuvâ kulgâmvijđoduvâst. Peenuvluosah vajâldeh tuháttijd kilomeetterijd meiddei Mackenziejuuvâst Kanadast.

Väldimeerâst peenuvluosah pyehčih harvii paijeel 50 m jieŋŋâlvuotân. Táválâš jieŋŋâlvuotâ lii 13 m peiviv já 5 m iho.

## Raavâd
Nuorâ peenuvluosah poreh tiivrijd meerân vaajâlddijnis, já estuaarijn toh purâškyetih čielgitävtittemes elleid, rapuelleid já nuorâ siildijd. Rävis peenuvluosah poreh syerijuolgâgijd, kuolijd, šlieddâelleid, kalmarijd já lippârelleid. 

## Lasanem
thumb|left|Peenuvluosâ vaajâldmin juuvâst
Peenuvluosah kođeh táválávt 3–6-ihásâžžân. Kođoääigi peenuvluosah vajâldeh maasâd jieijâs šoddâmjuuhân. Vajâldem tábáhtuvá táválávt čohčuv. Peenuvluosah pyehtih kuittâg juohhuđ kyevti sierâ juávkun vajâdemääigi mield: peenuvluosah, moh vajâldeh tooleeb, ađai "kesipeenuvluosah", já peenuvluosah, moh vajâldeh maŋeláá čohčuv, ađai "čohčâpeenuvluosah". Alaskast peenuvluosah vajâldeh juvváid vuossâmužžân keessiv, já ruošâ- já silbâluosah vajâldeh esken toi maŋa. Motomijn kuávluin vist peenuvluosah vajâldeh majemužžân skammâmáánust uđđâivemáánu räi. Taggaar kuávlu lii ovdâmerkkân Yukonjuuhâ.

Niŋálâsah kuáivuh kuopijd, moid toh kyeđih meinijdis. Siämmást maaŋgah oráseh irâtteh šovâttiđ meeinijd já kulgâtteh kuopsâs toi oolâ. Tast maŋa niŋálâsah vähtejeh kuopijdis nuuvt kuhháá ko toh vajeh. Puoh peenuvluosah jäämih kođo maŋa.

Čiivgah kočâtteh korâidis 3–4 mánuppaje keččin, já toh pisoh kuopijnis 60–90 peivid. Tast maŋa čiivgah vajâldeh väldimeerân vejehâžžân. Kuopijn čiivgah finnejeh ravâdis ruškâdâspursiist.

Väldimeerâst nuorâ peenuvluosah pisottâleh maŋgâ mánuppaje riddokuávluin, já talle toh vajâldeh olgoláá riddoost. Tobbeen peenuvluosah šaddeh jotelumosávt majemuu ive ovdil ko toh vajâldeh maasâd šoddâmjuuhân kuuđđâđ.

## Nommâ eres kieláid
Peenuvluosâ lii eŋgâlâskielân "chum salmon", "dog salmon", "keta salmon", "silverbrite salmon" já "calico salmon". Suomâkielân peenuvluosâ kočoduvvoo noomáin "koiralohi", já tlingitkielân tot lii "téel'". 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Arnar Már Arngrímsson

**Arnar Már Arngrímsson** (š. 1972) lii islandlâš nuorâikirječällee, jurgâleijee já máttáátteijee. Sun čáálá jieijâs eenikielân ađai islandkielân. Arngrímsson kirjeh iä lah val jurgâlum anarâškielân.

## Eellim
Arngrímsson rávásmij Akureyrist, Islandist. Sun luuvâi islandlii kirjálâšvuođâ Island ollâopâttuvvâst já saksalii kirjálâšvuođâ Köln ollâopâttuvvâst. 

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
Arngrímsson vuossâmuš kirje *Sölvasaga unglings* almostui ive 2015. Jo siämmáá ive sun lâi iävtukkâssân Island kirjálâšvuotâpalhâšume uážžon Párnái- já nuorâikirjeh -kategoriast, mut tom vuoitij islandlâš čaittâleijee já kirječällee Gunnar Helgason. Čuávuváá ive sun vuoitij Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume siämmáá kirjeest. Kirje jotkâuásist *Sölvasaga Daníelssonar* sun lâi oppeet iävtukkâssân Island kirjálâšvuotâpalhâšume uážžon Párnái- já nuorâikirjeh -kategoriast ive 2018, mut palhâšume vuoitij Sigrún Eldjárn.

## Pargo
* 2015 – *[[Sölvasaga unglings]]*
* 2018 – *[[Sölvasaga Daníelssonar]]*

## Käldeeh
Bodø kirdemluhottesvuotâ 1974

**Bodø kirdemluhottesvuotâ** tábáhtui kesimáánu 24. peeivi 1974, ko kirdemmašinâš vuolgij vistig Ruávinjaargâst já talle Avelist Taažâ kulij. Mađhâšeijei ulmen lâi juksâđ Snåsa, kost uárnejui tave-eennâmlâš sämikonferens. Kirdemmaašin kuittâg lappui Bodø aldasijn, ige tot lah valagin kavnum.

Sämitigge kunnijâtij luhottesvuođâst jáámmám ulmui mušto já toolâi joskis puudâ Sämitige tievâsčuákkim aalgâst koskoho 19.6.2024. Ton lasseen tot ornij soroliputtem Sajosist 24.6.2024.

## Mađhâšeijeeh
Mađhâšeijeeh lijjii viiđâs: Reidar Suomenrinne, Jouni Aikio, Uula A.&nbsp;Länsman, Artto Sverloff já Jouni J.&nbsp;Vest. Sij lijjii puohah Suomâ Sämiparlament airâseh. Kirdemmaašin kirden lâi 20-ihásâš Pekka Niemi. Aairâs Matti Morottaja-uv ličij kolgâm vyelgiđ fáárun. Loppâloopâst sun kuittâg muutij mielâs já paasij pááikán.

## Tábáhtusah
Uccâ Beechcraft V35A Bonanza (registertubdâldâh OH-BBD) vuolgij Ruávinjaargâst, kost kirdee Pekka Niemi aasâi. Mađhâšeijeeh njuškejii fáárun Avelist. Tobbeen kirdemmaašin ličij kolgâm juátkiđ Ruándimân, já vuávám mield tot ličij kolgâm taŋkkajuđ sehe Alta já Bodø kirdemkiedist. Kirdemmaašin kuittâg lappui Bodø kuávlust, ige kihheen tieđe, ete mii tábáhtui.

Kirdee Pekka Niemi táátui love siäivuđ Bodø kirdemkiädán. Tárguttâssân lâi kirdeđ uánihávt meerâ alne kirdemkiedi aldasijn ovdil siäivum. Pekka Niemi lâi majemuu tove ohtâvuođâst kirdemkiädán talle ko kirdemäigi tohon lâi innig čiččâm minuttid. Niemi ličij kolgâm väldiđ ohtâvuođâ kirdemkiädán vala ohtii, mut sust ij kullum mihheen.

## Ucâmeh
Virgeomâhááh usâškuottii kirdemmaašin Bodø tuoddârijn já meerâst tállán ko ton lappum huámmášui. Helikopter vuolgâttui jotelávt uuccâđ lappum maašin, já ubâ kuávlun adelui išánkoččom. Meiddei Lofootij virgeomâhááh já ovtâskâs kuálástemkárbáh lijjii fáárust ucâmist. Ucâmeh pištii kulmâ peeivi, mut áinoo äšši, mii kavnui, lâi oljotiälkku meerâst. Kirdemmaašin ij lah vala uccum táálái vuovijguin já piergâsijguin.

## Käldeeh
Pompeji

thumb|Pompeji já Vesuvius russoom
**Pompeji** lâi roomalâš kaavpug, mii ive&nbsp;179 paasij laava vuálá Vesuvius tullâvääri russoom keežild. Taat kaavpug lii koivum uáinusân 1700-lovo rääjist. Pompeji lâi tááláá Italia kaavpug Napoli aldasijn. Onnáá peeivi tot lii ohtâ pivnohumos tuuriistsoojijn Italiast. 

## Ive 2024 kavnum juhlesali
Ive&nbsp;2024 Pompeji kaavpug pasâttâsâin kavnui juhlesali, mii lii tievâ seinitaaiđâtuojijn ađai freskoin. Freskoi teeman lii ruokkâdvuotâ já sáŋgárvuotâ, mutâ meid kolgâmuš. Toh kovvejeh Troija suáđi sáŋgárijd já antiikääigi imelijd. 

Juhlesali lii suullân 15 meetter kukkosâš, já ton kobdodâh lii kuttâ meetter. Sali seeinih láá čappâdeh, já mosaiiklättee lii vielgâd. Lättee lii masa tievâslii oornigist. Freskoi lasseen salist kávnojii hilgum tyejipiergâseh já huksimtarbâšeh sehe tagareh taaiđâtyejeh, moh iä lah veltihánnáá aaibâs valmâšeh. Tot tuárju teoria tast, ete freskoh liččii máálájum eidu ovdil tullâvääri russoom. Sali seeinist kávnojii meiddei nommâpuustaveh ARV, já arkeologeh oskoh, ete toh kuleh Aulus Rustius Verusân. Sun lâi riges páihálâš politikkár, kii eelij eidu ton ääigi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Luosâvejehâš

thumb|Silbâluosâvejehááh
**Luosâvejehâš** lii nuorâ luosâ, mii vaajâld juuvâst meerân. Vajâldem ääigi vejeháást tábáhtuveh fysiologisiih nubástusah. Toi áánsust vejehâš, mii lii iälustâm ubâ elimis saivâčääsist, pasta iälustiđ sálttáás čääsist talle ko tot juksá meerâ. Táválávt luosâčivgâ iälust šoddâmjuuvâst 2−3 ive, mut motomijn šlaajâin tuše 1−2 ive. Ton maŋa tot vaajâld meerân vejehâžžân. Meerâst nuorâ luosâ kiävttá ravâdin vala mottoom ääigi uccâ tiivrijd já čääsist iälusteijee čielgitävtittemes elleid, mut tast maŋa ko tot lii šoddâm 25-senttisâžžân, te tot porá iänááš kuolijd.

## Silbâluosâvejehâš
Silbâluosâčivgâ kooččât korâidis tälviv teikkâ kiiđâ aalgâst suulân pelnub mánuppaje kođoääigi maŋa. Čivgâ piso kyepist 1–2 oho, já tot finnee ravâdis ruškâdâspursiist. Silbâluosâčivgâ iälust šoddâmjuuvâst 1–2 ive ovdil ko tot vaajâld väldimeerân vejehâžžân. Silbâluosâvejehâš lii suullân 10–15 cm kukkosâš, já tot lii siilbâivnásâš. Vajâldem meerân tábáhtuvá njuhčâmáánu loopâst syeinimáánu räi.

## Käldeeh
Chang'e-6

**Chang'e-6** lii kiinalâš luođân, mii paččui máátkán vyesimáánu 3. peeivi 2024. Chang'e-6 siäivui Mánudáá tuáváábel kesimáánu 1. peeivi 2024 tme 22:06 UTC, já tot siäivui maasâd Enâmân kesimáánu 26. peeivi 2024.

## Mánudâšmissio
Chang'e-6 ulmen lâi nuurrâđ mánudâškoovjâid já keeđgijd Mánudáá tuáváábeln. Tot lii Mánudáá sevŋis peeli, mii ij kuássin oinuu Enâmân. Tot siäivui Mánudáá maadânäävi aldasijn leijee kraatterân kesimáánu 1. peeivi 2024. Kesimáánu aalgâst Chang'e 6 kuáivui suullân kyehti kiilu mánudâškoovjâid já keeđgijd Mánudáá eennâmvuáđust, já tot vuorkkij taid uccâ vuárhážân, mii talle vuolgâttui kirdeđ Mánudáá pirrâ. Keđgiamnâseh sirdojii maccâmluođânân, mii algâttij määđhis maasâd Enâmân. Kesimáánu 26. peeivi Chang'e 6 siäivui maasâd Enâmân.

Chang'e-6-luođânân lijjii väridum kyehti pirrâmpeeivi materiaalij nurâmân. Nurrum koovjah já keeđgih láá geologisâš avvees mield suullân nelji miljard ihheed puáráseh. Čáittusij tutkâm vuáđuld kijnáliih tieđâalmaah tuáivuh, et sij finniiččii lasetiäđuid tast, maht Mánudâš lii šoddâm. Taat lâi vuosmuš tohe, ko čáittuseh lijjii nurrum Mánudáá sevŋis peln.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Frederik X

**Frederik X** (*Frederik André Henrik Christian*, š. vyesimáánu 26. peeivi 1968 Kööbenhaammân, Tanska) lii Tanska tááláš kunâgâs. Sun lii Tanska roonnig Margrethe II já Henri de Laborde de Monpezat (1934 – 2018) vuosâpäärni. Frederikist šoodâi Tanska ruuvnâprinssâ uđđâivemáánu 14. peeivi 1972, ko suu eenist Margrethe II šoodâi jiečânâs Tanska roonnig. Táásá 52 ihheed maŋeláá Frederikist šoodâi kunâgâs, ko suu enni Margrethe II luovâi ruvnâstis. 

## Pärni- já nuorâvuotâ
[thumb|left|Prinssâ Frederik já suu enni [Margrethe II|ruuvnâprinses Margrethe ive 1968]]
Frederik André Henrik Christian šoodâi vyesimáánu 26. peeivi 1968 Rigshospitaletist, Kööbenhamânist, Tanskaast vááijuv ihe suu vanhimij heejâi maŋa. Sun lii tallaa Tanska ruuvnâprinses Margrethe (maŋeláá Tanska roonnig Margrethe II) já kreivi Henri de Laborde de Monpezat (maŋeláá Tanska prinssâ Henrik) vuosâalge. Talle ko Frederik šoodâi, suu äijih lâi Tanska kunâgâs já suu madâräijih lâi Ruotâ kunâgâs.

Algâaalgâst Tanska ruuvnâprinses Margrethe koolgâi šoddâdiđ Amalienborgist, kost sun-uv lâi šoddâm, mut váhá ovdil koskâiijâ Margrethe fievridui pyecceiautoin Rigshospitaletân. Tobbeen Frederik šoodâi tijme 23.50 etisektioin.

Frederik kaastâtilálâšvuotâ tollui suulân nelji oho maŋeláá kesimáánu 24. peeivi Holmen kirhoost Kööbenhamânist. Sust láá kuttâ faddâr: suu eehi kreivi Etienne de Laborde de Monpezat, suu muáđá Kreika roonnig Anne-Marie, Tanska prinssâ Georg, paaroon Christian de Watteville-Berckheim, Luxemburg stuorrâherttuatar Joséphine-Charlotte já Frederik eeni ustev Birgitta Juel Hillingsø.

Frederik puoh ovdânoomah puátih suu huolhij noomâin. Vuossâmuš ovdânommâ puátá eeni eeji noomâst, tastko tanskalii ärbivyevi mield Tanska kunâgâsân adeluvvoo nommân jo-uv Frederik teikkâ Christian. Frederik finnij-uv tom noomâ tondiet ko äijih nommâ lâi Frederik, já eeni nommâ ličij lamaš Christian, jis sun ličij lamaš kandâpärni. Nubbe ovdânommâ André lii eeji eeji André de Laborde de Monpezat mield. Kuálmád ovdânommâ Henrik puátá eeji noomâst. Niäljád ovdânommâ Christian lii eeni äijih Tanska kunâgâs Christian X mield.

Suu áinoo viälžá lii uccâviljâ Joachim, kii šoodâi kesimáánu 7. peeivi 1969.

## Škovlim
Čohčuv 1989 Frederik luvâškuođij staatâoopâ Aarhus ollâopâttuvvâst. Iivij 1992–1993 sun luuvâi tom meid Harvard ollâopâttuvvâst. 

## Peerâ
Ive 2000 kesiolympialijn Sydneyst, Australiast Frederik teeivâi australialii markkânistemkonsulent Mary Donaldsonáin. Vyesimáánu 14. peeivi 2004 suoi naajáin ''Vor frue'' -kirhoost, Kööbenhamânist, Tanskaast.

Frederikist já Maryst láá nelji päärni: Christian, Isabella sehe jyemehááh Vincent já Josephine. Ruuvnâprinssâ Christian Valdemar Henri John šoodâi roovvâdmáánu 15. peeivi 2005. Prinses Isabella Henrietta Ingrid Margrethe šoodâi cuáŋuimáánu 21. peeivi 2007. Prinssâ Vincent Frederik Minik Alexander já prinses Josephine Sophia Ivalo Mathilda šoddáin uđđâivemáánu 8. peeivi 2011.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2023–2024

**Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2023–2024** lâi SM-liiga 49. paje. Vuáđuspellâmráiđu aalgij čohčâmáánu 12. peeivi 2023 já nuuvâi njuhčâmáánu 12. peeivi 2024. Playoff-speelâi 1. kiärdu aalgij njuhčâmáánu 15. peeivi, já niäljádâsfinaleh algii njuhčâmáánu 20. peeivi.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 15 juávkkud. Tampere lâi áinoo kaavpug, mast lijjii kyehti juávhu.

## Vuáđuspellâmrááiđu tavlustâh

## Playoff-speelah

### Pronssispellâ
Kärpät vuoitij pronssispeelâst KalPa 3–2 jotkâääigist Oulust cuáŋuimáánu 19. peeivi 2024. Teemu Turunen paajij vuáittumoolâ. Talle spellâmäigi lâi 71.08, já Kärpät-juávhust lâi jieŋâ alne ohtâ spellee eenâb ko vuástálistee juávhust. Turunen finnij skiäru Ville Koivusiist já Miika Koivistost. Eres moolâid paččii Kasper Björkqvist (1–0), Kasper Simontaival (1–1), Aapeli Räsänen (1–2) já Victor Berglund (2–2).

Taat lâi čiččâd pronssimiitaal SM-liigast Kärpät-juávkun. Juávhu ovdebáš miitaal lâi ive 2019 silbâ. Kärpät algâttij jieŋâskiärrupaje 2023–2024 hyeneeht já kaartâi lonottiđ välmejeijee juovlâmáánust 2023.

## Lopâliih sajeh

## Käldeeh
Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2020–2021

**Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2020–2021** lâi SM-liiga 46. paje. Vuáđuspellâmráiđu aalgij roovvâdmáánu 1. peeivi 2020 já nuuvâi cuáŋuimáánu 13. peeivi 2021. Playoff-speelâi 1. kiärdu aalgij cuáŋuimáánu 15. peeivi, já niäljádâsfinaleh algii cuáŋuimáánu 19. peeivi.

Koronapandemia keežild vuáđuspellâmráiđu aalgij esken roovvâdmáánust, já siämmáá suujâ tiet juovlâmáánu 3.–19. peeivi 2020 ij spellum ohtâgin spellâ.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 15 juávkkud. Tampere lâi áinoo kaavpug, mast lijjii kyehti juávhu.

## Vuáđuspellâmrááiđu tavlustâh

## Lopâliih sajeh

## Käldeeh
Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2019–2020

**Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2019–2020** lâi SM-liiga 45. paje. Vuáđuspellâmráiđu aalgij čohčâmáánu 12. peeivi 2019 já nuuvâi njuhčâmáánu 13. peeivi 2020. Koronapandemia keežild playoff-speelah iä spellum ollágin, já Suomâ miäštárvuotâ ij juohhum.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 15 juávkkud. Tampere lâi áinoo kaavpug, mast lijjii kyehti juávhu.

## Vuáđuspellâmrááiđu tavlustâh

Veikkâ paje ääigi Tappara finnij oovtâ čuággá eenâb ko Lukko, "Čuággáh per spellâ (Č/S)" -áárvu mield Lukko (Č/S = 2,00)  poođij nubben já Tappara (Č/S = 1,98) kuálmádin.

## Käldeeh
Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2022–2023

**Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2022–2022** lâi SM-liiga 48. paje. Váđuspellâmráiđu aalgij čohčâmáánu 13. peeivi 2022 já nuuvâi njuhčâmáánu 11. peeivi 2023. Playoff-speelâi 1. kiärdu aalgij njuhčâmáánu 13. peeivi, já niäljádâsfinaleh algii njuhčâmáánu 17. peeivi.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 15 juávkkud. Tampere lâi áinoo kaavpug, mast lijjii kyehti juávhu.

## Vuáđuspellâmrááiđu tavlustâh

## Playoff-speelah

### Fiinaalráiđu
Tamperelâš jieŋâskiärrujuávkku Tappara vuoitij jieŋâskiäru suomâmiäštárvuođâ, ko tot juuvsâi niäljád vuáitus fiinaalrááiđust Lahti Pelicans vuástá cuáŋuimáánu 27. peeivi 2023. Loppâloopâst Tappara vuoitij fiinaalrááiđu viehâ čielgâsávt 4–1 já siämmást seervi historjá oovcenubálovváád miäštárvuođâ. Tappara lâi mudoi-uv miänástum uáli pyereest SM-liigast, ko tot lâi vuáittám ovdebái käävci paje ääigi joba neljii ađai pele miäštárvuođâin. Miitaalsoojij ulguubel Tappara lâi pááccám ovdebái love ive ääigi tuše paje 2020–2021.

Veik Pelicans ij miäštárvuođâ luhostumgin vyettiđ, te jis váldoo huámmášumán seervi puáđushistorjá, te nubbe saje ij lamaš ollágin hyeni. Pelicans lâi nomâlâs juksâm tuše oovtâ miitaalsaje ubâ seervi paijeel 30-ihásâš historjá ääigi ovdil paje 2022–2023. Pelicans táppái 4–1 ive 2012 fiinaal jyväskylälii JYPân.

#### Fiinaalrááiđu majemuš spellâ
Veik Tappara vuoitij ubâ fiinaal čielgâsávt, lâi majemuš speelâ uáli čoovgâs. Tappara finnij vuosmuu moolâs jo váhá paijeel miinuut speelâ aalgâ maŋa, ko tot peesâi Pelicans keejist jotelis vyestivollitmân, mast Valtteri Merelä adelij skiäru Anton Levtchin, kii luhostui moolâ časkemist. Tappara paajij vuosmui čiččâm miinuut ääigi ohtsis kulmâ moolâ. Kyehti maajeeb moolâ pajijn Kristian Tanus já Casimir Jürgens. Pelicans kuittâg-uv peesâi speelân fáárun vuosmuu uási nube peeleest Topias Vilén já Ben Blood moolâi keežild. Nubbe uási lâi iänááš molâttem, mut ton loopâst ääigist 39:01 Pelicans Ilkka Kangasniemi luhostui tassiđ speelâ Tappara ráŋgáštâs ääigi.

Kuálmád uási aalgâst Pelicans 20-ihásâš volliitteijee Aatu Jämsen jávuttutij tamperelijd keččeid, ko suu tärhis paccâm teeivâi Tappara moolâ paječiehân ääigist 44:14. Pelicansist soođâi speelâ jođetteijee, veik tot lâi lamaš kuulmâ moolâ vyejettemtiileest. Eidusâš spellâääigi nuuvâi dramaatlávt, ko Tappara vuoitij algâttâs oovce sekuntid ovdil uási loopâ, já Veli-Matti Savinainen stivrij Valtteri Kemiläisii čuovjissäärgispaccâm moolân tuše seekunt ovdil speelâ loopâ. Jotkâääigist Tappara ruátálâš volliitteijee Marcus Davidsson čooskij moolâ ääigist 68:57, já nuvt Tappara vuoitij speelâ sehe suomâmiäštárvuođâ.

## Lopâliih sajeh

## Käldeeh
Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2016–2017

**Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2016–2017** lâi SM-liiga 42. paje. Vuáđuspellâmráiđu aalgij čohčâmáánu 16. peeivi 2016 já nuuvâi njuhčâmáánu 13. peeivi 2017. Playoff-speelâi 1. kiärdu aalgij njuhčâmáánu 15. peeivi, já niäljádâsfinaleh algii njuhčâmáánu 21. peeivi. Pronssispellâ spellui cuáŋuimáánu 21. peeivi, já fiinaalráiđu uárnejui cuáŋuimáánu 21.–27. peeivi.

Tappara já KalPa spellih fiinaalrááiđust. Tamperelâš jieŋâskiärrujuávkku Tappara vuoitij fiinaalrááiđu 4–2. KalPa vuoitij silbâmiitaal, já JYP pronssimiitaal. JYP vuoitij pronssispeelâst HIFK 1–0.

Espoon Blues moonâi koŋkursân ovdil paje aalgâ. Ton saje SM-liigast vaaldij Mikkelin Jukurit, mii ovdebáá paje lâi spellâm Mestis-liigast.
 
## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 15 juávkkud. Tampere lâi áinoo kaavpug, mast lijjii kyehti juávhu.

## Vuáđuspellâmrááiđu tavlustâh

## Playoff-speelah

## Lopâliih sajeh

## Käldeeh
Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume

**Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume** (, , , , ,  já ) lii ohtâ Tave-enâmij rääđi viiđâ palhâšuumeest, maid rääđi juáhá jyehi ive. Elleekovepalhâšume vuáđudui ive 2002. Aalgâst ulmen lâi tot, ete palhâšume juohhuuččij tuše ive 2002, mut ive 2005 rääđi meridij jyehiđ tom jyehi ive. 

Palhâšume stuárudâh ive 2023 lâi 300&nbsp;000 Tanska ruvnâd ađai suulân 47&nbsp;000 eurod.

## Vyeitteeh

## Käldeeh
Lumparland kirkko

**Lumparland kirkko** () teikkâ motomin **Pase Andreas kirkko** () lii ive 1728 huksejum kuheskirkko luáhá alne Klemetsby siijdâst, Lumparlandist, Ålandist. Kirkko lii pasottum Pase Andreasân. Tot lii puárásumos Åland kuulmâ muorâkirhoost.

Lumparland kirkko kulá Lemland–Lumparland servikoodán, mii kulá Porvoo pispekoddeest leijee Åland ruávástkoodán.

## Historjá
[thumb|left|[Reinhold Fredrik Fabritius ive 1871 sárgum kove Lumparland kirhoost]]
thumb|left|Särnistovli já álttár
[thumb|left|[Votivskiijpâ hiäŋgáá pakkâkáátust.]]
### Vuossâmuš kirkko
Vuossâmuš mainâšume oskolduvlii huksiittâsâst Klemetsby siijdâst lii ivveest 1544, kuás Ruotâ kunâgâs Gustav Vasa tuálvui kappel kiälu Kastelholm laanan ušom mäliskiällun. Kappel mainâšui uđđâsist ive 1637. Tallaa käldee mield kappel lâi lahtâ nijttoost, já tot lâi aaibâs tievâ kaaicâin. Ton lasseen kappel káttu lâi kuocâgâm, álttár lâi meendu vyeligâš já kappelist vááilui veikkâ mii.

Kappel lâi Kapellviken-nommâsii luovtâ aldasijn, já eresnáál ko tááláš kirkko tot ij lamaš luáhá alne.
## Huksiittâs
Lumparland kirkko lii rahtum hirssâkeerdijn vyeligis keđgijyelgi oolâ. Sehe ulguu- já siskiibeln kirho hiirsâi alne láá vielgâdin máálájum ciägulyevdih káátu räi. Kirkko lâi ruopsâd ive 1870 räi, kuás tot máálájui fiskâdin. Tastmaŋa ive 1896 kirkko máálájui vielgâdin. 

### Kirkkosali
Kiirkon čäähih siämmáá ääigi suulân 140 olmožid. Salist láá kuovgisruánáá já ruopsis peeŋkah já särnistovli.

#### Álttártavlu
Kirhoost lii álttártavlu, mon máálái ive 1887 syemmilâš taaiđâmáálár Victor Westerholm.

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Nannaam-Åland

thumb|Nannaam-Åland
thumb|Lumparn
**Nannaam-Åland** (,  teikkâ *Ahvenanmanner*) lii Åland já Suomâ merâkuávlui stuárráámus suálui. Tot lii Åland eennâmkode váldusuálui, tastko ton vijđodâh (685&nbsp;km²) lii 70 % Åland ubâ vijđoduvvâst já tobbeen ääsih suulân 90 % eennâmkode ässein.

## Eennâmtieđâ
Nannaam-Ålandân kuleh kulmâ teikkâ nelji stuorrâ suolluu ton mield, maggaar miäruštâllâm kiävttoo tuávádâhân "suálui". Suollui kooskâst láá kezis čuálmih, moi rasta láá šaldeh.  

Nannaam-Ålandist lii Åland eennâmkodde haaldâtlâš kuávdáš já áinoo kaavpug Maarianhamina. Tobbeen láá meiddei čuávuvááh kieldah: Finström, Geta, Hammarland, Jomala, Saltvik já Sund. Šooldij peht Nannaam-Ålandân kuleh meid Eckerö, Lemland já Lumparland kieldah.

Nannaam-Åland alemus saje lii Orrdalsklint (129,1&nbsp;m), mii lii meiddei Åland eennâmkode alemus saje. Tot lii suolluu taveuásist Saltivik kieldâst.

Nannaam-Åland nuorttâuásist lii Lumparn-nommâsâš luohtâ. Tutkâmušâi mield tot lii jiešalnees kraatter, mii šoodâi suullân miljard ihheed tassaaš. Tot šoodâi tast, ko stuorrâ	meteoriit juhkái enâmân já ton toohâm rogge tevdui čääsist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Taekwondo kesiolympialijn 2024

[thumb|right|[Kesiolympialiih 2024|Ive 2024 kesiolympialijn taekwondokištoh uárnejuvvojii Grand Palaisist.]]
**[[Taekwondo]]** lâi ohtâ Pariisi 2024 kesiolympialij valastâllâmšlaajâin. Ive 2024 lâi 9. kerdi ko taekwondo lâi fáárust kesiolympialijn. Kištoh uárnejuvvojii porgemáánu 7.–10. peeivi 2024 Grand Palaisist.

## Luokah
Tiädduluokah lijjii ohtsis käävci, main almaid lijjii nelji (≤ 58 kg, ≤ 68 kg, ≤ 80 kg já > 80 kg) já nisonáid nelji (≤ 49 kg, ≤ 57 kg, ≤ 67 kg já > 67 kg). Aalgâst jyehi tiädduluokkaast lijjii 16 kištottâlled ađai taekwondo-valastâlleeh lijjii ohtsis 128. Maŋeláá pottii kuittâg fáárun vittâ ulmuu patâreijei olympiajuávhust (almai puoh neelji luokan já nisonij ≤ 49 kg luokan) já ohtâ olmooš ovtâskâs neutraallij valastâllei juávhust (almai ≤ 58 kg luokan), nuuvt ete lopâlâš valastâlleemeeri lâi 134.

## Stadion

## Valastâlleeh já kištoluokah

## Mitalisteh
### Almaah

### Nisoneh

## Miitaaltavlustâh

## Keejâ meid
* Taekwondo kesiparalympialijn 2024

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tennis kesiolympialijn 2024

thumb|right|Stadion kárttá ive 2023
thumb|right|Roland Garros -stadion
**[[Tennis]]** lâi ohtâ **[[Kesiolympialiih 2024|Pariisi 2024 kesiolympialij]]** valastâllâmšlaajâin. Ive 2024 lâi 17. kerdi ko tennis lâi fáárust kesiolympialijn. Turnaameh uárnejuvvojii Stade Roland Garrosist. Toh algii syeinimáánu 27. peeivi já nuhhii porgemáánu 4. peeivi 2024.

Taat lâi vuossâmuš kerdi ive 1992 maŋa ko kesiolympialij tennisturnaameh spiällojii massakiedijn. 

## Novak Đoković
Novak Đoković vuoitij kollemiitaal vuossâmuu tove. Karrieeris ääigi sun lâi vuáittám tuše oovtâ pronssimiitaal almai kuáhtásspeelâst Peking kesiolympialijn ive 2008. Vuáitu maŋa sun eeđâi:

Everything I felt in that moment when I won surpassed everything I thought or hoped that it would...Being on that court with the Serbian flag raising, singing the Serbian anthem, with the gold around my neck, I think nothing can beat that in terms of professional sport. It definitely stands out as the biggest sporting achievement I have had.

Olympialiih lijjii áinoo tehálâš tennisturnam, mon Đoković ij lamaš vala vuáittám.

## Mitalisteh

## Miitaaltavlustâh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jyelgipállu kesiolympialijn 2024

**[[Jyelgipállu]]** lâi ohtâ Pariisi 2024 kesiolympialij valastâllâmšlaajâin. Ive 2024 lâi 28. kerdi ko jyelgipállu lâi fáárust kesiolympialijn. Kištoh algii syeinimáánu 24. peeivi já nuhhii porgemáánu 10. peeivi 2024. Speelah spiällojii Pariisi lasseen meid Marseillest, Décines-Charpieust, Bordeauxist, Nantesist, Nizzast já Saint-Étiennest. 

Ive 2024 olympialijn lijjii sierâ turnaameh almaid já nisonáid. Almai turnaamân uásálistii 16 juávkkud, já nisonij turnaamân 12 juávkkud.

Almai haldâšeijee miäštár lâi Brasilia, mut tot ij lamaš fáárust ive 2024 olympialijn. Nisonij haldâšeijee miäštár lii Kanada, mii ive 2024 olympialijn táppái Saaksan niäljádâsfinalijn.

## Aheraijiittâsah
Almai juávhui jyelgipálluspelleeh kalgeh leđe šoddâm jo-uv uđđâivemáánu 1. peeivi 2001 teikkâ ton maŋa ađai sij kalgeh leđe vuálá 23-ihásiih. Juávhust uážžuh kuittâg leđe enâmustáá kulmâ puárásub spellee. Nisonij juávhui jyelgipálluspelleid ij lah maggaargin aheraijiittâs.

## Äigitavlu

## Stadioneh
Almai fiinaal spellui porgemáánu 9. peeivi 2024 Parc des Princesist, Pariisist, já nisonij fiinaal čuávuváá peeivi siämmáá stadionist.

## Aalmugliih olympiakomiteah já tai juávhuh

## Almai turnam
### Turnam algâuási: uásáduvah
Kyehti pyeremuu juávhu jyehi uásáduvâst pessii kočâttemspelláid.
#### Uásádâh A

#### Uásádâh B

#### Uásádâh C

#### Uásádâh D

### Turnam loppâuási: kočâttemspeelah

## Nisonij turnam
### Turnam algâuási: uásáduvah
Kyehti pyeremuu juávhu jyehi uásáduvâst pessii kočâttemspelláid. Kočâttemspelláid pessii meiddei kyehti pyeremuu juávhu, moh pottii kuálmádin jieijâs uásáduvâst.
#### Uásádâh A

#### Uásádâh B

#### Uásádâh C

### Turnam loppâuási: kočâttemspeelah

## Miitaaltavlustâh

## Mitalisteh
### Almaah

### Nisoneh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Muusik komovuođâst

**Muusik komovuođâst** lii muusik, mii lii vuolgâttum komovuotân teikâ čuojâttum komovuođâst. Ulmen lii távjá levâttiđ tiäđu ulmuin komovuođâ máhđuláid eres ässeid.

## Historjá
Ive 1977 Ovtâstum staatâi komovuotâhaldâttâh NASA vuolgâttij muusik komovuotâmáátkán, já mätki juátkoo vala-uv. Voyager-luođânij fáárun pakkajui skiärru, moos NASA adelij noomâ "The Golden Record". Tot siskeeld jieškote-uvlágán muusik pirrâ maailm. Skiärun láá jienâttum meiddei ulmuu já eres ellei jienah, ovdâmerkkân väzzim já povvâstem jienah sehe tiervuođah 55 kielân.

NASA vuolgâttij The Beatles pitá "Across the Universe" komovuotân ive 2008. Ton lasseen muusik lii čuojâttum komovuotâmodulijn, ovdâmerkkân Apollo-rakettijn, já ISS-komovuotâsajattuvvâst. NASA muávloo Marsist luhostui joba vuolgâttiđ muusik maasâd Enâmân.

Ive 2024 Ovtâstum staatâi komovuotâhaldâttâh NASA vuolgâttij ovtâstumstaatâlii ráp-artist Missy Elliott pitá "The Rain (Supa Dupa Fly)" Venus kulij. Pittá mađhâšij čuovâliävttoin, suullân 254 miljovn kilomeetterid Enâmist Venusân. Mätki piištij suullân 14 minuttid.

## Käldeeh
Voyager Golden Record

thumb|Voyager Golden Record
thumb|Voyager Golden Record lokke
**Voyager Golden Record** lii skiärru, mon Ovtâstum staatâi komovuotâhaldâttâh NASA vuolgâttij komovuotâmáátkán ive 1977. Mätki juátkoo vala-uv. Skiärru pakkajui Voyager-luođânij fáárun. Voyager-luođânij pargopittán lii tutkâđ komovuođâ, mutâ meiddei levâttiđ tiäđu ulmuin komovuođâ máhđuláid eres ässeid.

## Siskáldâs
Voyager Golden Record siskeeld jieškote-uvlágán muusik pirrâ maailm. Skiärun láá jienâttum meiddei ulmuu já eres ellei jienah, ovdâmerkkân väzzim já povvâstem jienah sehe tiervuođah 55 kielân.

Taat lii listo päddejum tiervuođâin:

## Fáádást eres soojijn

* Voyager Golden Record -skiäru tiervuođah 55 kielân YouTubest

## Käldeeh