Antiikáigásâš Kreikka

**Antiikáigásâš Kreikka** (s. 1100–30&nbsp;oKr.) lâi ollâkulttuur suulân tááláá Kreika kuávlust. Äigipaje juáhhoo táválávt neelji uásán: sevŋis ääigih (s. 1100–700&nbsp;oKr.), arkaaisâš paje (700–480&nbsp;oKr.), klassiklâš paje (480–323&nbsp;oKr.) já hellenistlâš paje (323–30&nbsp;oKr.). Antiikáigásâš Kreikka lâi tobdos taiđuustis, tiettuustis sehe uđđâ filosofisijn já pooliitlijn jurduinis. Pegâlmâs antiikáigásiih ulmuuh láá ovdâmerkkân filosofeh Aristoteles, Plato já Sokrates, historjistee Herodotos já suátihovdâ Aleksander Styeres.

## Äigipajeh

### Sevŋis ääigih (s. 1100–700&nbsp;oKr.)
Ovdil sevŋis aaigij kuávlust lâi mykenelâš kulttuur 1600–1100&nbsp;oKr., kuás kavpâšem, taaiđâ já kielâ kukkejii. Maaŋgâlágánij tuárui keežild kulttuur kuittâg lappui. Tastmaŋa pottii sevŋis ääigih, moh finnejii noomâs tast, ete ij lah hirmâd pyereest tiäđust, mii talle tábáhtui. Kreikkaliih iä orroom oovdedmin iäge ennustkin ovdánmin taan ääigi. Taaiđâ já kirjálâšvuotâ lappojii, puáris aassâmsajeh eereeb Ateena hilgojii, já ulmui meeri kiäppánij.

Sevŋis aaigij loppâbeln kreikkalij kulttuur iäláskij oppeet. Merkkân täst láá ovdâmerkkân vuossâmuuh olympialiih ive 776&nbsp;oKr. sehe eeppisiih tiivtah Ilias já Odysseia, maid lii čáállám Homeros.

### Arkaaisâš paje (700–480&nbsp;oKr.)
Arkaaisii paje ääigi kreikkalâš kulttuur ovdánij já levânij. Kavpâšem já nube tááhust šaddee olmoošloho finnejii kreikkalijd varriđ pirrâ Koskâmeerâ já Čapismeerâ já vuáđudiđ uđđâ kaavpugijd já kavpâšemsoojijd. Motomijn puáris kaavpugstaatâin šoddii eromâš nanoseh. Taah lijjii eereeb iärrás Ateena, Sparta, Theba já Kooriint tááláá Kreika kuávlust, Syrakusa Sisilia suollust já Miletos tááláá Tuurki kuávlust.

Vuosmuuh olmâ šlaantih pottii Kreeikan suullân 600-lovo oKr. loopâst Lyydiast, mii lâi vievsâs, ij-kreikkalâš väldikodde tááláá Tuurki kuávlust. Ruttâ älkkeeditij kavpâšem já meid omâduv sirdem. Nubástusah sotâmist hiäjusmittii aristokraatij ađai ovdâvuoigâdvuođâlij ulmui sajattuv.

### Klassiklâš paje (480–323&nbsp;oKr.)
Klassiklâš paje annoo antiikáigásii Kreika puoh merhâšitteemužžân paijeen. Ton ääigi hellenistlâš kulttuur levânij Koskâmeerâ taavaabeln. Váldusuijân leevvânmân lijjii kaavpugstaatâi noonâ kávpáliih koskâvuođah. Kaavpugstaatâin Sparta já Ateena šoddii puoh kievrâmussân. Sparta lâi oligarkia, mon jođettáin kyehti kunâgâs. Tot lâi kiddejum ohtsâškodde, mon vääldi tyehin lâi kievrâs suátiviehâ. Ateena vist lâi ávus, demokraatlâš ohtsâškodde, mii nanosmij kaavpâšmáin.

Klassiklii paje ääigi  viestâreennâmlii maailm vuáđu ovdánij, tastko tiettust, taiđust já politiikist tuođâi vaaigutškuođij loogisâš jurdâččemvyehi. Herodotosist šoodâi historjá eeči já Hippokratesist vist talhâstiettuu eeči, já Ateena demokratia tooimâi myensterin vuossâmuid viestâreennâmláid demokratiaid.

Persialâšsoođij stuárráámuuh tuáruh taištâluvvojii 480&nbsp;oKr. – 479&nbsp;oKr. ko Persia kunâgâs Xerxes volliittij Kreeikan eennâm- já merâjuávhuiguin. Vuosmuš tuáru juttui Thermopylai njuáskist, kost Sparta kunâgâs Leonidas teeivâi Persia suátivievâ kulmáinčuođijn spartalijn suáldáttáin já eres juávhuiguin. Kreikkaliih cogâdâttii persialijd kulmâ peeivi ovdilgo persialiih luhostuvvii karveđ kreikkalijd já sormejii juáhháá sist. Siämmáá ääigi ateenaliih suátitaampah taištâlii persialijguin Artemision njaargâ oovdâst. Kreika taampah ferttejii kiäsádâttâđ Salamis suollui Ateena kaavpug aldasijn. Persialiih poldii Ateena kaavpug, mon ubâ aalmug lâi evakuistum.

Kreika-volliittem čuávdee tuáru lâi Salamis merâtuáru. Kreikkaliih taampah čaittâlii, ete toh patâreh, já fillejii návt persialijd volliittiđ. Ko persialiih talle vyejettii vajalii, te kreikkaliih paifakkist jurgâlâttii já tuššâdii persialâštaampâid. Taampâi monâttem maŋa Xerxes poolâi, ete kreikkaliih potkiiččii suu kiäinu pááikán, já nuuvt sun kiäsádâđâi Aasian. Sun kuođij kuittâg Kreeikan kenraal Mardonios, kiäm kreikkaliih vuoittii 479&nbsp;oKr. Plataiai tuárust spartalii kenraal Pausanias jođáttâsâst.

Ko persialij uhke lâi čahhim, te Sparta já Ateena, kyehti kievrâs staatâ já nubijdis vyestikeeči, karttii suátán 431&nbsp;oKr. Taat peloponnessolâšsuáti piištij ihán 404&nbsp;oKr., kuás Ateena loopâloopâst táppái Spartan.

Klassiklâš paje nuuvâi Aleksander Stuárrá jämimân.

### Hellenistlâš paje (323–30&nbsp;oKr.)
Hellenistlii paje ääigi Kreika kaavpugstaatâi sajan šoddii stuárráábeh väldikodeh.

## Fáádást eres soojijn

## Keejâ meid
* Rooma väldikodde

## Käldeeh