open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Laavlârástágâš

**Laavlârástágâš** (*Turdus philomelos*) ađai lávloorástágâš lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Laavlârástágâš lii 20–22 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 53–79 g. Ton selgi lii ränisruškâd já čuávji vielgâd. Raddeest já ertpeelijn láá čapis tiälhuh. Käŋŋirpuuzah láá fiskislágáneh. Laavlârástágáást ij lah čielgâ säärgis čalmekulmeest tego veigiloddeest lii.

Laavlârástágáá kirdemjienâ lii kievrâs “tsik”. Lávlum lii maaŋgâhámásâš já tast láá čielgâ melodiah. Kiđđuv ores lávlu kuosâ kierruu alne korrâ jienáin eromâšávt aarriiđeed já ehidâsveeigi ääigi. Kesi-syeinimáánust laavlârástágâš sáttá lávluđ iho-uv.
vasen|pienoiskuva|Laavlârástágáá lavdâm

## Lavdâm já eellimpiirâs

Laavlârástágâš iälá masa ubâ Euroopist sehe pááihui Aldanuorttân já Koskâ-Ruošâst. Tot lii ištâdum meiddei Australian já Uđđâ-Seelandân.

Šlaajâ pessee puohlágánijn vuovdijn ubâ Suomâst, mut tavveen härvibbeht. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 800 000–1 400 000 paarrâd.

Laavlârástágâš tálvástâl Koskâmeerâ enâmijn. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust. Laavlârástágâš lii iänáážin ijjâvärrejeijee.

## Lasanem

Laavlârástágáá piervâl lii muorâst 0–12 m aloduvvâst (táválávt 1–2 m). Piervâl lii rahtum oovsijn, siähtálijn, jievjâmin já koške loostâin. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 2–6 mane já láálá taid 10–18 peivid. Maneh láá čuovjâdeh. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–16 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 23–27 peeivi ahasiih. Máánáh láá táválávt 2 ivveest.

Laavlârástágâš hilgo heerkiht piervâlis ton muddoost, ko tobbeen láá jo maneh.

## Raavâd

Laavlârástágâš porá čielgimielgâsttemijd, muorjijd já siemânijd.

## Käldeeh
Menišjävri (jävri)

**Menišjävri** teikâ **Menesjävri** ( já ) lii jävri Kittâl maađij piällást Aanaar kieldâst. Tot kulá Paččvei čácádâhân. Jäävri vijđodâh lii 632,27&nbsp;ha, já čäcirääji kukkodâh lii 21,6&nbsp;km. Čäsuáivi alodâh lii 202,3&nbsp;m.

Menišjävri luáštá Menišjuuvâ mield Páđárân.

Jäävri riddoost lii Menišjäävri sijdâ.

## Käldeeh
Sančuari

**Sančuari** (ovd. **Sanctuary**) lii ive 1984 vuáđudum sämmilâš muusikjuávkku Kuovdâkiäinust. Juávhu stijlâ lii ''juáigusrock''.

## Palhâšumeh
Ive 2000 Sančuari vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume.

## Diskografia
* 1997 – *[[Stállangazza]]*
* 2001 – *[[Šleaŋgáčuoivvat]]*
* 2012 – *[[Gállábártnit]]*
* 2019 – *[[Sarvvagalba]]*

## Käldeeh
Vyevdirástágâš

**Vyevdirástágâš** (*Turdus viscivorus*) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ. Tot lii Suomâ stuárráámus rástágâš.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Vyevdirástágâš lii 26–29 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 100–126 g. Ton selgi lii ränisruškâd já čuávji vielgâd. Čuávjist láá jurbâ čapis tiälhuh. Käŋŋirpuuzah láá vielgâdeh já kuhes pottâšist láá vielgis čievah. Vyevdirástágâš sulâstit ivnijdis peeleest laavlârástágáá, mut vyevdirástágâš lii stuárráb, čapisrástágáá matsâš.  

Vyevdirástágáá lavlum sulâstit čapisrástágáá lavlum, mut tot lii jotelub já uánihub.

Vyevdirástágâš lii viehâ ärgis lodde.
vasen|pienoiskuva|Vyevdirástágáá lavdâm

## Lavdâm já eellimpiirâs

Vyevdirástágâš iälá masa ubâ Euroopist, Viestâr-Siberiast já Anatoliast sehe pááihui Koskâ-Aasiast já Himalaja viestâroosijn.

Šlaajâ pessee kuácceevuovdijn Maadâ-Suomâst Laapi räi. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 130 000–200 000 paarrâd.

Vyevdirástágâš tálvástâl Koskâ- já Viestâr-Euroopist. Lodde lii sehe peivi- já ijjâvärrejeijee. Čohčâvarrim lii čohčâ-roovvâdmáánust iänáážin iho já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust iänáážin peiviv.

## Lasanem

Vyevdirástágáá piervâl lii muorâst 0,5–10 m aloduvvâst. Piervâl lii rahtum oovsijn, jievjâmin já jáhálijn. Niŋálâs mannee cuáŋui-vyesimáánust 3–5 mane já láálá taid 13–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 12–16 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 24–30 peeivi ahasiih. Motomin vyevdirástágâš ráhtá nube mááná kesi-syeinimáánust.

## Raavâd

Vyevdirástágâš porá čielgimielgâsttemijd, muorjijd já siemânijd.

## Käldeeh
Sara Vuolab

**Sara Kristine Vuolab** (š. 1995) lii tavesämmilâš tihtâ- já kirječällee. 

## Palhâšumeh
Ive 2021 Vuolab finnij tihtâkirjestis *[[Gárži]]* Tabupalhâšume já čuávuváá ive Sämirääđi kirjálâšvuotâpalhâšume. Kirje lâi meid iävtukkâssân ive 2022 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán, mut ij vuáittám.

## Pargo
### Tihtâkirjeh
* 2019 – *[[Gárži]]*
* 2024 – *[[27 (tihtâkirje)|27]]*

### Antologiah
* 2019 – *[[Diet almmái ii hála das maidege]]*

## Käldeeh
Rááhájävri

**Rááhájävri** teikâ **Ráhujävri** () lii Avveel já Aanaar koskâsâš jävri. Tot kulá Paččvei čácádâhân. Jäävri vijđodâh lii 22,14&nbsp;km², já čäcirääji kukkodâh lii 74,52&nbsp;km. Čäsuáivi alodâh lii 132,0&nbsp;m.

Rááhájävri luáštá Kievŋiskuoškâ mield Äijihjáávrán.

## Nommâ
*Rááhá* lii toovláš nissoon piivtâs, mii suoijij tuše čiäppát já rade. Nubbe máhđulâš čielgiittâs lii *ráávuh*, mii lii rievâ sulâstittee riäidu kárbá jođettem várás kiđđâtäälvi.

## Käldeeh
Smuggâjävri

**Smuggâjävri** (,  já ) lii Njiävđámjuuvâ čácádâhân kullee jävri Tave-Anarist Ijjäävri nuortâs. Jäävri vijđodâh lii 0,26&nbsp;km², já čäcirääji kukkodâh lii 3,4&nbsp;km. Čäsuáivi alodâh lii 201,2&nbsp;m.

## Nommâ
Miärušuási puátá Taažâpele suhânoomâ *Smuk* mieldi, mii lii *Maarrušij* suhânommâ ain tááláá ääigist-uv.

## Smuggâ-äijih
Maainâs muštâl, et mottoom Taažâpele nuáidi *Smuggâ-äijih* lii jáámmám taan jäävri riidon. *Smuggâ-äijih* toolâi poccuidis *Panne-äijih* (máhđulávt *Panne-Aaslâk* 1842–1910) noomâst, kote kuáđuttij poccuidis Suomâbeln. Suomâst lijjii pyerebeh kuáttumenâmeh ko Taažâst. Smuggâ jaamij, ko sun lâi keččâmin iälus, mii lâi *Panne-äijih* kiäjust. *Taavvid-äijih*, kote lâi talle nuorâ almai, lâi ohtâ tain haarvijn, kiäh teivâsii leđe pääihi alne, ko nuáidi jaamij.

## Käldeeh
Scarlett Johansson

**Scarlett Johansson** (š. skammâmáánu 22. peeivi 1984, New York City, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee, lávloo já malli sehe pegâlmâs seksisymbol.

## Tuávááš
Scarlett Ingrid Johansson šoodâi skammâmáánu 22. peeivi 1984 Manhattanist New Yorkist. Suu eeči lii tanskalâš arkkiteht Karsten Olaf Johansson já enni ovtâstumstaatâlâš pyevtitteijee Melanie Sloan. Vaanhimeh iäránáin, ko Johansson lâi 13-ihásâš. Johansson tánssái já halijdij čaittâleijen jo pärnin.

## Pargo
Johansson algâttij karrieeris 10-ihásâžžân elleekooveest *North* (1994). Sun lâi uáiviroolâst ive 1998 pivnohis elleekooveest *[[The Horse Whisperer]]*. Johansson šoodâi maailmvijđosávt tobdosin ive 2003 elleekuuvijn Lost in Translation já Girl with a Pearl Earring. Sun čaittâlij Woody Allen stivrim elleekuuvijn Match Point (2005), Scoop (2006) já Vicky Cristina Barcelona (2008). Siämmást sun čaittâlij meiddei ovdâmerkkân elleekuuvijn The Prestige (2006), The Other Boleyn Girl (2008) já He’s Just Not That Into You (2009). Johansson lâi Natasha Romanoff ađai Black Widow (Čapis Leskâ) -huáđđoo Marvel Cinematic Universe -elleekuuvijn. Sun čaittâlij roolâ ohtsis käävci elleekooveest, vuossâmužžân ive 2010 fiilmâst Iron Man 2 já majemužžân ive 2021 almostum elleekooveest Black Widow. Ive 2019 Johansson lâi Oscar-iävtukkâssân elleekuuvijn Marriage Story já Jojo Rabbit.

Johansson lii porgâm meiddei pivtâssundáttellen já mallin. Sun lii meid lávloo. Suu vuossâmuš skiärru *Anywhere I Lay My Head* almostui ive 2008, já čuávuváá ive sun almostitij skiäru *Break Up* oovtâst lávloo-laavlârähtee Pete Yornáin.

## Priivaateellim
Johansson siärvástâlâi čaittâleijee Josh Hartnettáin, mut suoi iäránáin ive 2006. Johansson naajâi čaittâleijee Ryan Reynoldsáin ive 2008 loopâst. Suoi iäránáin ive 2011. Iäru maŋa sust lâi uánihis koskâvuotâ čaittâleijee Sean Pennáin. Johansson naajâi ranskalâš Romain Dauriacáin ive 2014. Sunnui šoodâi nieidâ Rose Dorothy ive 2014 čohčâmáánust. Paarâ iäránij ive 2017 aalgâst. Johansson naajâi Colin Jostáin ive 2020 já sunnui šoodâi alge Cosmo Jost ive 2021.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kiärdurástágâš

**Kiärdurástágâš** (*Turdus torquatus*) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Kiärdurástágâš lii 24–27 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 85–120 g. Kiärdurástágâš sulâstit viehâ ennuv čapisrástágáá, mut kiärdurástágâš lii šođbâsub, já tast láá kezibeh suájáh sehe kuhheeb čeve. Ores lii masa čappâd, pic ton raddeest lii vielgis kovos já suájáin kuovgisränis ivne. Niŋálâs lii čapisruškâd, puuzâin lii čuomâslágán kovos. Rade kiärdukovos lii siävŋusub ko orásist. Kiärdurástágáá ruoidah láá ruškâdeh. Njune lii fiskâd já poođâš kukke.

Kiärdurástágáá lavlum sulâstit čapisrástágáá lavlum, mut tot lii jotelub já uánihub. Lavluu loopâst lii veigiloddelágán visârdem. Kiärdurástágáá váruttemjienâ lii korrâ njiäpčuttem (“dsek dsek”).
vasen|pienoiskuva|Kiärdurástágáá lavdâm
thumb|left|Alppâkiärdurástágáá (''Turdus torquatus alpestris'') maneh
## Lavdâm já eellimpiirâs
Kiärdurástágâš pessee Koskâ- já Viestâr-Euroop váráduvâin, Kaukasusist sehe Turkmenistanist. Suomâst tot lii härvinâš lodde, mii pessee Tuodâr-Laapi kuávluin. Mottoomverd tot uáinoo kiđđâ- já čohčâvärrejeijen eromâšávt Viestâr-Suomâst. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 50–150 paarrâd.

Kiärdurástágâš tálvástâl Koskâmeerâ enâmijn. Lodde lii iänáážin ijjâvärrejeijee. Čohčâvarrim lii čohčâ-skammâmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.

## Lasanem
Kiärdurástágáá piervâl lii hiäŋgupäävtist, riäđhást teikkâ eres miestust. Piervâl lii rahtum siävŋálijn, koške loostâin já suoinijn. Niŋálâs mannee kesimáánust 3–6 mane já láálá taid 12–14 peivid. Maneh láá čuovjisruánááh, já tain láá ruškes tiälhuh. Uđâgááh vyelgih piervâlist 14–16 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 26–33 peeivi ahasiih. Tavveen kiärdurástágâš ráhtá tuše oovtâ mááná ivveest, mäddin távjá kyehti.

## Raavâd
Čapisrástágâš porá čielgimielgâsttemijd, muorjijd já siemânijd.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vyelijävri (Avveel)

**Vyelijävri** () lii jävri Aanaar kieldâst Avveel kirdemkiedi alda. Tot kulá Paččvei čácádâhân. Jäävri stuárráámus kieŋŋâlvuotâ lii 22,95&nbsp;m (koskâkieŋŋâlvuotâ 7,60&nbsp;m), ton vijđodâh lii 3,46&nbsp;km², ton saijaasvuotâ lii 0,0262&nbsp;km³ já čäcirääji kukkodâh lii 10,87&nbsp;km. Čäsuáivi alodâh lii 136,6&nbsp;m.

Vyelijävri luáštá Menišjuuvâ mield Páđárân.

## Käldeeh
Ranska Guayana

thumb|right|Ranska Guayana kárttá anarâškielân
[thumb|[Ariane 5 -rakkeet já James Webb -komovuotâteleskoop pääččim juovlâpeeivi 2021 Guayana komovuotâkuávdáást]]
**Ranska Guayana** () lii epijiečânâs Ranska tovnbeln meerâ kuávlu Maadâ-Amerikist. Ton ránnjástaatah láá maadânuorttân já mäddin Brasilia já uárjin Suriname. Tavenuorttân tot lii Atlant väldimeerâ maadâviestârriddoin. Ranska Guayana uáivikaavpug lii Cayenne. Ko Ranska Guayana kulá Raanskan, te tot kulá meid Euroop unionân já eurokuávlun. Tot ij kuittâg kuulâ Schengen-kuávlun.

Ranska Guayana já Brasilia rääji (730&nbsp;km) lii Ranska kuhemus staatârääji. Ton lasseen taat rääji lii Ranska nubbe staatârääji Euroop ulguubeln; nubbe lii Ranska Guayana já Suriname rääji uárjin.

## Kuávlulâš jyehim

Ranska Guayana lii juohhum 2 *arrondissementân*: Saint-Laurent-du-Maroni já Cayenne. Taah arrondissementeh láá juohhum 22 kieldân.

## Kielah
Ko Ranska Guayana kulá Raanskan, te ranskakielâ lii kuávlu virgálâš kielâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Düsseldorf Open (ATP)

**Düsseldorf Open** (oovdiš nommâ **Power Horse Cup**) lâi almai tennisturnam, mii uárnejui massakiedist Düsseldorfist, Nordrhein-Westfalenist, Saksaast iivij 2013–2014. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun. Turnam uárnejui vyesimáánust.

Ive 2015 turnam ij uárnejum, tastko iä lamaš tuárvi ennuv sponsoreh.

## Finaleh

### Kuáhtásspellâ

### Niäljásspellâ

## Käldeeh
New York Open (ATP)

**New York Open** lâi almai tennisturnam, mii uárnejui seemeentkiedist Uniondalest, New Yorkist, Ovtâstum staatâin iivij 2018–2020. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun. Turnam aalgij ive 2018, ko Memphis Open sirdui Uniondalen sponsorij vänivuođâ tiet. Ive 2022 turnam sirdui Dallasân.

## Finaleh
### Kuáhtásspellâ

### Niäljásspellâ

## Käldeeh
Áimusundeh

thumb|350px|Áimusundeh anarâškielân
**Áimusundeh** láá sooppum sundeh, moh tohhejeh ubâ maailmist. **Tave** lii tavenäävi sunde. **Mäddi** lii maadânäävi sunde. Piäiváš itá **nuorttân** já luáštá **viestârân**. Kárttáást tave lii paijeen, nuorttâ lii uálgispeln, mäddi lii vyellin já viestâr teikâ uárji lii čižetpeln.

## Válduáimusundeh
* **[[Tave]]** 0°
* **[[Nuorttâ]]** 90°
* **[[Mäddi]]** 180°
* **[[Viestâr]]** 270°

## Koskâáimusundeh
***[[Tavenuorttâ]]** 45°
***[[Maadânuorttâ]]** 135°
***[[Maadâviestâr]]** 225°
***[[Taveviestâr]]** 315°

## Áimusundeh áimujotoluvâst
thumb|350px|Sundeuánádâsah
* N = 000° (tave)
*NNE = 022,5° (tave-tavenuorttâ)
* NE = 045° (tavenuorttâ)
*ENE = 067,5° (nuorttâ-tavenuorttâ)
* E = 090° (nuorttâ)
*ESE = 112,5° (nuorttâ-maadânuorttâ)
* SE = 135° (maadânuorttâ)
*SSE = 157,5° (maadâ-maadânuorttâ)
* S = 180° (mäddi)
*SSW = 202,5° (maadâ-maadâviestâr)
* SW = 225° (maadâviestâr)
*WSW = 247,5° (viestâr-maadâviestâr)
* W = 270° (viestâr)
*WNW = 292,5° (viestâr-taveviestâr)
* NW = 315° (taveviestâr)
*NNW = 337,5° (tave-taveviestâr)

## Škovlâláid
* Áimusundeh Kuáti.fi
* 

## Käldeeh
Istanbul Open (ATP)

**Istanbul Open** teikâ **TEB BNP Paribas Istanbul Open** lâi almai tennisturnam, mii uárnejui massakiedist Istanbulist, Tuurkist iivij 2015–2018. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun já lâi vuossâmuš ATP-turnam Tuurkist.

## Finaleh

### Kuáhtásspellâ

### Niäljásspellâ

## Käldeeh
Antalya Open (ATP)

**Antalya Open** lâi almai tennisturnam, mii uárnejui Belekist, Antalya eennâmkoddeest, Tuurkist iivij 2017–2021. Iivij 2017–2019 turnam lâi sinokiedijn. Ive 2021 vuod tot lâi seemeentkiedijn.

## Finaleh

### Kuáhtásspellâ

### Niäljásspellâ

## Käldeeh
Malaysian Open (ATP)

**Malaysian Open** teikâ **Proton Malaysian Open** lâi almai tennisturnam, mii uárnejui seemeentkiedist Kuala Lumpurist, Malesiast iivij 2009–2015. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun. Turnam uárnejui táválávt čohčâmáánu loopâst / roovvâdmáánu aalgâst. Ive 2009 turnam uárnejui 28.9.–25.10. Ive 2016 turnam sirdui Chengdun.

## Finaleh

### Kuáhtásspellâ

### Niäljásspellâ

## Käldeeh
Shenzhen Open (ATP)

**Shenzhen Open** lâi almai tennisturnam, mii uárnejui seemeentkiedist Shenzhenist, Kiinast iivij 2014–2018. Tot kuulâi ATP Tour 250 -turnamrááiđun. Turnam aalgij ive 2014, ko Thailand Open sirdui Shenzhenân.

## Finaleh

### Kuáhtásspellâ

### Niäljásspellâ

## Käldeeh
Videospellâihe 1999

**Videospellâihe 1999** kieđâvuš ive 1999 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.

## Tábáhtusah
* Figma vuáđudui.
### Uđđâ finnoduvah
* Artoon
* Monolith Soft
* Mr. Goodliving
* Paradox Interactive

## Ruustigalmostitmeh
### Spellâkonsoleh
* Bandai almostitij WonderSwan-kietâkonsol.
* SNK almostitij Neo Geo Pocket Color -kietâkonsol.

## Merhâšittee almostitmeh
* *[[Age of Empires II: The Age of Kings]]*
* *[[Chrono Cross]]*
* *[[Crash Team Racing]]*
* *[[Everquest]]*
* *[[Harvest Moon 64]]*
* *[[Imperium Galactica II]]*
* **
* *[[Shenmue]]*
* *[[Sid Meier’s Alpha Centauri]]*
* *[[System Shock 2]]*

## Palhâšumeh
### [[Interactive Achievement Awards]]
* *[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time]]* – Ive spellâ

## Käldeeh
Silbo Gomero

pienoiskuva|La Gomera -suálui
pienoiskuva|Silbo Gomero kevttee
**Silbo Gomero** ađai **El Silbo** ( 'njuurgâs') lii kielâ, mon viestâdem tábáhtuvá njurgiitmáin. Kielâ kiävttoo Kanariasuolluid kullee La Gomera -suollust. Njurgum kielâin Silbo Gomerost láá enâmustáá kevtteeh maailmist. 

## Historjá
Suolluu ässeeh láá viestâdâm Silbo Gomero peht jo ovdil ko vuossâmuuh euroopliih pottii Kanariasuolluid 1400-lovvoost. Njurgum kielâ vuáđđun lâi talle suollui algâaalmug ađai guanchij kielâ. Talle ko espanjaliih väldideijeeh väldidii Kanariasuolluid, njurgâsijd sovâttii espanjakielân, já meid espanjaliih kevtiškuottii Silbo Gomero.
pienoiskuva|Silbo Gomero – ovdâmerkkâ
1960-lovvoost ennuv ulmuuh värrejii La Gomerast meddâl eres soojijd (tego Kuuban, Venezuelan já Teneriffan). Forgâ tast maŋa puhelimeh šoddii suollust táválâžžân, mii merhâšij tom, ete Silbo Gomero ij lamaš innig nuuvt tarbâšlâš ko ovdil. Meiddei uđđâ luodah kepidii Silbo Gomero merhâšume kiellân, mii kulloo pyereest meid taggaar kuávlust, kost láá ennuv váráduvah, leevih já kanjoneh. Njurgâsij jienâ kulloo joba muádi kilomeetter keččin.

1970- já 1980-lovvoin kielâ kevtteeh lijjii innig tuše muádis. 1990-lovo aalgâst Silbo Gomero kiäsutškuođij kuittâg oppeet ulmuid, ko ärbivuovijd halijdii anneeđ huolâ. Ive&nbsp;1999 rääjist Silbo Gomero lii lamaš págulâš aamnâs puoh škoovlâin La Gomera-suollust. Máttááttâs uárnejuvvoo puoh 6–14-ihásâš párnáid. Silbo Gomero škovliittâsâst kiävttoo Silfateo-meetood, moin lii máhđulâš čäälliđ já luuhâđ njurgum kielân. Silfateo-meetood lii keksim Silbo Gomero kielâmiäštár Isidro Ortiz.

Ive&nbsp;2009 Silbo Gomero uážui Unesco kulttuurärbi-staatus.

## Onnáá peeivi kevttim
Masa puoh La Gomera ässeeh (suullân 22&nbsp;000) iberdeh Silbo Gomero. Stuárráámus uási ässein mättih kevttiđ tom, eromâšávt puáris já nuorâ ulmuuh. Suijân toos lii tot, ete ulmuuh, kiäh láá šoddâm ovdil 1950-lovvoost, láá oppâm kielâ vaanhimijnis. Nuorâbeh suhâpuolvah, kiäh láá jottáám škoovlâ 1999 maŋa, láá oppâm Silbo Gomero škoovlâst.

Veikkâ Silbo Gomero kevttim vijđánij ton historjá ääigi La Gomerast eres Kanariasuolluid, onnáá peeivi kielâ kiävttoo La Gomera ulguubeln innig oovtâ Kanariasuollust, El Hierrost, kost puáris ässeeh kevttih tom tyellitälli.

Silbo Gomero ij kevttuu tuše páihálij ässei kooskâst. Meid turistijn lii máhđulâšvuotâ uápásmuđ kielân motomijn raavâdviäsuin La Gomerast, kost uárnejuvvojeh Silbo Gomero čáittuseh.

## Kielâ rááhtus
Silbo Gomerost láá kyehti vookaal viiđâ espanjakielâ vookaal saajeest. Aaleeb njuurgâs (i) meerhâš i já e espanjakielâst. Vyeligub njuurgâs (a) vuod meerhâš a, o teikkâ u espanjakielâst. Nelji njurgum konsonant västideh puoh espanjakielâ konsonantijd. Njurgâseh iäráneh nubijnis nuottâaloduv já jotkuuvâšvuođâ mield.

## Fáádást eres soojijn
*Ramón Trujillo: The Gomeran Whistle (El Silbo Gomero). Eŋgâlâskielân jurgâlâm: Jeff Brent
*Silbo-Gomero.com

## Käldeeh
Videospellâihe 2000

**Videospellâihe 2000** kieđâvuš ive 2000 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.

## Tábáhtusah
* Ubisoft oostij Red Storm Entertainment.
* Microsoft oostij Bungie.
### Uđđâ finnoduvah
* Kanadalâš Beenox vuáđudui.
* Syemmilâš Bugbear Entertainment vuáđudui.
* Double Fine Productions vuáđudui.
* Syemmilâš Fathammer vuáđudui.
* Syemmilâš RedLynx vuáđudui.
* Syemmilâš Sulake vuáđudui.

## Ruustigalmostitmeh
### Šlanttispeelah
* Sega NAOMI 2 vuáđu almostui.
### Spellâkonsoleh
* Sony PlayStation 2 -konsol almostui.
* Bandai WonderSwan Color kietâkonsol almostui Japanist.

## Merhâšittee almostitmeh
* *[[Command & Conquer: Red Alert 2]]*
* *[[Counter-Strike]]*
* *[[Deus Ex]]*
* *[[Escape from Monkey Island]]*
* **'
* ''[[Icewind Dale]]''
* ''[[Jet Set Radio]]''
* **', *[[Total War]]* -rááiđu vuossâmuš spellâ.

## Palhâšumeh
### [[BAFTA Interactive Entertainment Awards]]
* Deus Ex

### [[Game Developers Choice Awards]]
* The Sims – Ive spellâ

### [[Interactive Achievement Awards]]
* The Sims – Ive spellâ

## Käldeeh
Videospellâihe 2001

**Videospellâihe 2001** kieđâvuš ive 2001 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.

## Tábáhtusah
* Game Developers Choice Awards -palhâšumeh juáhhojii vuossâmuu tove Game Developers Conference -tábáhtusâst.

## Ruustigalmostitmeh
* Game Boy Advance
* Nintendo GameCube
* Microsoft Xbox

## Videospellâalmostitmeh

;Cuáŋuimáánu
* *[[Tropico]]*

;Kesimáánu
* *[[Operation Flashpoint: Cold War Crisis]]*

;Syeinimáánu
* 23. peeivi &ndash; *[[Max Payne]]*

;Čohčâmáánu
* *[[Ico]]*
* 10. peeivi &ndash; *[[Advance Wars]]*

;Roovvâdmáánu
* *[[Grand Theft Auto III]]*
* *[[Tony Hawk’s Pro Skater 3]]*

;Skammâmáánu
* 12. peeivi &ndash; *[[Empire Earth]]*
* 14. peeivi &ndash; *[[Rally Trophy]]*
* 15. peeivi &ndash; **
* 18. peeivi &ndash; *[[IL-2 Sturmovik (videospellâ)|IL-2 Sturmovik]]*

## Palhâšumeh
### [[BAFTA Interactive Entertainment Awards]]
* *[[Max Payne]]* vuoitij BAFTA-palhâšume pyeremuu PC-speelâ kategoriast.

### [[Game Developers Choice Awards]]
* *[[The Sims]]* &ndash; Ive spellâ
* *[[Deus Ex]]* &ndash; Eromâšvuotâ spellâvuáváámist

### [[Interactive Achievement Awards]]
* *[[Diablo II]]* &ndash; Ive spellâ
* *[[Shenmue]]* &ndash; Konsolinnovaatio (konsolspellâmist)

## Käldeeh
Videospellâihe 2002

**Videospellâihe 2002** kieđâvuš ive 2002 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.

## Tábáhtusah
* D.I.C.E. Summit uárnejui vuossâmuu tove.
* G4-televisiokanava aalgât tooimâs.

### Uđđâ finnoduvah
* Frozenbyte vuáđudui.
* Universomo vuáđudui.

## Ruustigalmostitmeh
* Bandai SwanCrystal

## Videospellâalmostitmeh

* *[[The Elder Scrolls III: Morrowind]]*
* *[[Freedom Force]]*
* *[[Grand Theft Auto: Vice City]]*
* *[[Kingdom Hearts (videospellâ)|Kingdom Hearts]]*
* *[[Mafia (videospellâ)|Mafia: The City of Lost Heaven]]*
* *[[Neverwinter Nights]]*

## Palhâšumeh
### [[BAFTA Interactive Entertainment Awards]]
* *[[Neverwinter Nights]]*

### [[Game Developers Choice Awards]]
* *[[Grand Theft Auto III]]* – Ive spellâ (Game of the Year)

### [[Golden Joystick Awards]]
* *[[Grand Theft Auto III]]* – Ive spellâ (Game of the Year)

### [[Interactive Achievement Awards]]
* ** – Ive spellâ (Game of the Year)

## Käldeeh
Oranjestad

thumb|right|Oranjestad Aruba káártást
thumb|Oranjestad
**Oranjestad** lii Aruba uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug. Tot lii suolluu maadâviestârriddoost. Kaavpug vuáđudui virgálii nomâttáá ive&nbsp;1796. Ive&nbsp;1824 tast šoodâi Aruba uáivikaavpug, já ton nommân šoodâi *Oranjestad* Oranje-Nassau -priinsâ já Vuáládâhenâmij kunâgâs Willem I mield.  

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Guatemala tullâvaarijn

thumb|320px|Tehálumoseh tullâväärih Guatemalast
thumb|Tajumulco
thumb|Tacaná
thumb|Acatenango
Taat lii **listo [[tullâvääri|tullâvaarijn]] [[Guatemala]]st**.

## Tullâväärih

}
| 
|
|85 000 ihheed tassaaš
|- align="right"
| align="left"| Moyuta ||  ||  ||  ||-
|- align="right"
| align="left"| Pacaya ||  ||  ||  || 2013
|- align="right"
| align="left"| Quezaltepeque ||  ||  ||  || Holoseen
|- align="right"
| align="left"| San Pedro ||  ||  || ||-
|- align="right" 
| align="left"| Santa María ||  ||  ||  || 2013
|- align="right"
| align="left"| Santo Tomas ||  ||  ||  || 84 000 ihheed tassaaš
|- align="right"
| align="left"| Siete Orejas ||  ||  ||  || -
|- align="right"
| align="left"| Suchitán ||  ||  ||  || 1469
|- align="right"
| align="left"| Tacaná ||  ||  |||| 1986
|- align="right"
| align="left"| Tahual ||  ||  ||  || Holoseen
|- align="right"
| align="left"| Tajumulco ||  ||  ||  || 1863
|- align="right"
| align="left"| Tecuamburro ||  ||  ||  ||960 oKr. ± 75 ihheed
|- align="right"
| align="left"| Tolimán ||  ||  ||  || Holoseen
|}

## Käldeeh
Videospellâihe 2003

**Videospellâihe 2003** kieđâvuš ive 2003 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.

## Tábáhtusah
* BAFTA ornim jyehi-ihásâš BAFTA Interactive Entertainment Awards -palhâšume juohhui kyevti uásán: BAFTA Video Games Awards já BAFTA Interactive Awards.

;Juovlâmáánu
:2. juovlâmáánu - Spike Video Game Awards uárnejui vuossâmuu tove.

### Uđđâ finnoduvah
* 10tons Entertainment vuáđudui.
* Obsidian Entertainment vuáđudui.
* SimBin vuáđudui.
* Square já Enix lahtojii oohtân já šoodâi Square Enix.

## Ruustigalmostitmeh
* Nokia N-Gage
* Tapwave Zodiac

## Videospellâalmostitmeh

* *[[Call of Duty (videospellâ)|Call of Duty]]*
* *[[Command & Conquer: Generals]]*
* **
* *[[Freelancer (videospellâ)|Freelancer]]*
* *[[Max Payne 2: The Fall of Max Payne]]*

## Palhâšumeh
### [[Game Developers Choice Awards]]
* *[[Metroid Prime]]* – Ive spellâ (Game of the Year)

### [[Golden Joystick Awards]]
* *[[Grand Theft Auto: Vice City]]* – Ultimate Game of the Year

### [[Interactive Achievement Awards]]
* *[[Battlefield 1942]]* – Ive spellâ

### [[Spike Video Game Awards]]
* *[[Madden NFL 2004]]* – Game of the Year

## Käldeeh
Videospellâihe 2004

**Videospellâihe 2004** kieđâvuš ive 2004 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.

## Tábáhtusah
;Kuovâmáánu
* British Academy Games Awards
;Juovlâmáánu
* 14. juovlâmáánu – Spike Video Game Awards

### Uđđâ finnoduvah
* Facepunch Studios
* Rocksteady Studios

## Ruustigalmostitmeh
* Nintendo DS
* Nokia N-Gage QD
* PlayStation Portable almostui juovlâmáánust Japanist.

## Videospellâalmostitmeh

* *[[The Chronicles of Riddick: Escape from Butcher Bay]]*
* *[[Counter-Strike: Condition Zero]]*
* *[[Counter-Strike: Source]]*
* *[[Fable]]*
* *[[Far Cry]]*
* *[[Full Spectrum Warrior]]*
* *[[Grand Theft Auto: San Andreas]]*
* *[[Half-Life 2]]*
* *[[Prince of Persia: Warrior Within]]*
* *[[Richard Burns Rally]]*
* **'
* **'

## Palhâšumeh
### [[British Academy Games Awards]]
* *[[Grand Theft Auto: Vice City]]*, vuáittu maaŋgâ kategoriast
* *[[The Legend of Zelda: The Wind Waker]]*

### [[Game Developers Choice Awards]]
* *[[Star Wars: Knights of the Old Republic]]* – Ive spellâ (Game of the Year)

### [[Golden Joystick Awards]]
* *[[Doom 3]]* – Ultimate Game of the Year

### [[Interactive Achievement Awards]]
* *[[Call of Duty (videospellâ)|Call of Duty]]* – Ive spellâ

### [[Spike Video Game Awards]]
* *[[Grand Theft Auto: San Andreas]]* – Game of the Year

## Käldeeh
Videospellâihe 2005

**Videospellâihe 2005** kieđâvuš ive 2005 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.

## Tábáhtusah
;Njuhčâmáánu
* 1. njuhčâmáánu – 2003/4 British Academy Games Awards

;Juovlâmáánu
* 10. juovlâmáánu – Spike Video Game Awards

## Ruustigalmostitmeh
* Gizmondo
* Xbox 360

## Videospellâalmostitmeh

* *[[Civilization IV]]*
* *[[Empire Earth II]]*
* *[[God of War]]*
* *[[Guitar Hero]]*
* *[[Jade Empire]]*
* *[[Nintendogs]]*
* *[[Shadow of the Colossus]]*
* *[[Shadowgrounds]]*

## Palhâšumeh
### [[British Academy Games Awards]]
* *[[Half-Life 2]]*, vuáittu maaŋgâ kategoriast

### [[Game Developers Choice Awards]]
* *[[Half-Life 2]]* – Ive spellâ (Game of the Year)

### [[Golden Joystick Awards]]
* *[[Grand Theft Auto: San Andreas]]* – Ultimate Game of the Year

### [[Interactive Achievement Awards]]
* *[[Half-Life 2]]* – Ive spellâ

### [[Spike Video Game Awards]]
* *[[Resident Evil 4]]* – Game of the Year

## Käldeeh
Videospellâihe 2007

**Videospellâihe 2007** kieđâvuš ive 2007 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.

## Tábáhtusah
;Roovvâdmáánu
* 23. roovvâdmáánu – 2006/7 British Academy Games Awards

;Juovlâmáánu
* 9. juovlâmáánu – Spike Video Game Awards

### Uđđâ finnoduvah
* Nitro Games vuáđudui.

## Videospellâalmostitmeh

### Kuovâmáánu

* 17. kuovâmáánu – *[[Supreme Commander]]*

### Poremáánu
* *[[BioShock]]*

### Čohčâmáánu
* *[[Halo 3]]*

### Roovvâdmáánu
* *[[Portal]]*
* *[[The Witcher]]*

### Skammâmáánu
* *[[Crysis]]*
* *[[Assassin’s Creed]]*

## Palhâšumeh

### [[Game Developers Choice Awards]]
* *[[Gears of War]]* – Ive spellâ (Game of the Year)

### [[Golden Joystick Awards]]
* *[[Gears of War]]* – Ultimate Game of the Year

### [[Interactive Achievement Awards]]
* *[[Gears of War]]* – Ive spellâ

### [[Spike Video Game Awards]]
* *[[BioShock]]* – Game of the Year

## Käldeeh
Ádahooníłígíí

thumb|upright|''Ádahooníłígíí''-aavis ovdâlokke, skammâmáánu 1. peeivi 1948
***Ádahooníłígíí*** () lâi maailm vuossâmuš navajokielâg aavis, mii almostui ohtii máánust Ovtâstum staatâi maadâviestârist iivij 1943–1944 já 1946–1957. Aavisist lijjii uđđâseh, almottâsah já eres äigikyevdilis saavah, moh kuoskii navajoid. Kielâtotkeekyevtis – navajo William Morgan, Sr. já ij-navajo Robert W. Young –  toimâttáin aavis maaŋgâid iivijd oovtâst.

Cuáŋuimáánust 2019 Arizona ollâopâttuv kirjerááju skannai puoh 103 numerid já piejâi taid neetin, kost toh láá luuhâmnáál nuuvtá.

## Historjá
Ovtâstum staatâi indiaanašijtoimâtuv (, uán. BIA) Navajo-juávus Window Rockist, Arizonast vuáđudij aavis ive 1943. Juáhus William Morgan, Sr. já Robert W. Young tooimâtškuođijn aavis. Morgan čaalij já jurgâlij artikkâlijd aavisân; Young toojij aavis já toimâttij tom lohheid. Vuossâmuš nummeer almostui jo porgemáánu 2. peeivi siämmáá ive. 

Tast maŋa aavis almostui vistig vittii ovdilgo tot nuuvâi koskâpuddâsávt uđđâivemáánust 1944 tondiet ko nube maailmsuáđi ääigi Young seervâi Ovtâstum staatâi merâjyelgiviehân já varrij Window Rockist Phoenixân. Tobbeen sun poorgâi nk. *[[Koodisárnooh]]*-projektist, mast navajokielâ kevttui syelikiellân Kuálhismeerâ suátitoimâkuávlust. Suáđi nuuhâm maŋa Young maacâi Window Rockân já tooimâtškuođij vuot aavis.

Veikkâ suáti nuuvâi jo čohčâmáánu 2. peeivi 1945, esken skammâmáánust 1946 aavis almostuuškuođij oppeet. Suáđi maŋa *Ádahooníłígíí* vijđedui já toos pottii eŋgâlâskielâg koveteevstah. Aavis almostui mestâ njuolgâduslávt ive 1950 räi. 

Ive 1951 Young vuolgij toimâttâsâst já Morgan tooimâi mottoom ääigi uáivitoimâtteijen tassaažân ko R. Ethelyn Miller seervâi toimâttâsân. Miller ij kuittâg pissoom kuhháá já jo ive 1952 aalgâst Leon Wallist šoodâi uáivitoimâtteijen. Wall ääigi aavis almostui oppeet njuolgâduslávt suulân nelji ive. Ive 1956 cuáŋuimáánu numerist Wall almottij, ete sun looppât aavispargo, tastko sust šadda Chilocco indianij eennâmtuáluškoovlâ rehtorin. Ko Wall talle vuolgij, te suu sajan poođij aavis majemuš uáivitoimâtteijee Edward Mays.

Čohčâmáánu 1956 rääjist aavis almostui jyehi nube máánu ton räi ko ton almostittem nuuvâi lopâlávt vyesimáánust 1957. Muáddi ive maŋeláá eŋgâlâskielâg *[[Navajo Times]]* vuáđudui.

## Fáádást eres soojijn
* Ádahooníłígíí Arizona Memory Project (AMP) -siijđoin (103 numerid)
* Ádahooníłígíí Internet-arkkâduvvâst (103 numerid)

## Käldeeh
Videospellâihe 2006

**Videospellâihe 2006** kieđâvuš ive 2006 almostittum videospeelâid já videospellâmaailm merhâšittee tábáhtusâid.

## Tábáhtusah
* Official Nintendo Magazine aalgât tooimâs.

;Roovvâdmáánu
* 5. roovvâdmáánu – 2005/6 British Academy Games Awards

;Juovlâmáánu
* 13. joulukuuta – Spike Video Game Awards

## Ruustigalmostitmeh
* PlayStation 3
* Wii

## Videospellâalmostitmeh

### Njuhčâmáánu
* The Elder Scrolls IV: Oblivion

### Cuáŋuimáánu
* Okami

### Kesimáánu
* FlatOut 2

### Čohčâmáánu
* Company of Heroes

### Skammâmáánu
* Gears of War

## Palhâšumeh
### [[British Academy Games Awards]]
* *[[Shadow of the Colossus]]*

### [[Game Developers Choice Awards]]
* *[[Shadow of the Colossus]]* – Ive spellâ (Game of the Year)

### [[Golden Joystick Awards]]
* *[[The Elder Scrolls IV: Oblivion]]* – Ultimate Game of the Year

### [[Interactive Achievement Awards]]
* *[[God of War]]* – Ive spellâ

### [[Spike Video Game Awards]]
* *[[The Elder Scrolls IV: Oblivion]]* – Game of the Year

## Käldeeh
Tave-Pohjanmaa eennâmkodde

**Tave-Pohjanmaa** ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 45&nbsp;852&nbsp;km² já ässeeloho 416&nbsp;142. Tave-Pohjanmaa raijâšuvá tavveen Laapi eennâmkoodán, nuorttân Kainuu eennâmkoodán sehe mäddin Koskâ-Pohjanmaa, Koskâ-Suomâ sehe Tave-Savo eennâmkuddijd. Tave-Pohjanmaa eennâmkoddekuávdáš lii&nbsp;Oulu.

## Kieldah

Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest láá 30 kieldâd, main 11 láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

### Kieldâmolsomeh

* 25px Himanka sirdâšui Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest ko lohtui ive 2010 Kalajoki kaavpugân.
* 25px Vaala sirdâšui Kainuu eennâmkoddeest ive&nbsp;2016.

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Pešnirihhááš

**Pešnirihhááš** (*Motacilla alba*) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ. Tot lii Pirkanmaa eennâmkode lodde já Latvia aalmuglâšlodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Pešnirihhááš lii 16,5–19 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 18–23 g. Ton puuzah láá čappâdeh, ránáseh já vielgâdeh. Orráás uáivičohe monnjâuási, čuudâ sehe vättikuávlu láá čappâdeh, niŋálâsâst vuod toh láá ránáseh teikkâ čapisránáseh. Nuorâ lode uáivi lii räänis. Pešnirihhááš lii šođbâ lodde, mast lii kuhes čapis poođâš. Pottâšist láá vielgis roobdah. Vääti kuávlust láá tevkis kovoseh. Pešnirihháá njune já ruoidah láá čappâdeh.

Pešnirihhááš lii ruokis lodde, mii ohtânmaanoost stáávrut kuhes pottâšis, ko tot vázzá.

Pešnirihháá lávlum lii virkkuus já jotelis visârdem.
thumb|left|270px|Pešnirihháá lavdâm
thumb|left|170px|Pešnirihháá mane
## Lavdâm já eellimpiirâs
Pešnirihhááš pessee ubâ Suomâst. Mudoi tot pessee stuorrâ uásist Aasiast já Euroopist. Uccâ nääli iälá meid Alaska viestâruásist. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 400 000–600 000 paarrâd.

Pešnirihhááš lii uáli táválâš lodde riddoin, piälduin já čuákkipaaihijn.

Pešnirihhááš tálvástâl Aldanuorttân já Tavenuorttii-Afrikist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-roovvâdmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.

## Lasanem
Pešnirihhááš pessee puohlágánijn soojijn. Piervâl tot ráhtá vaddâsijn já siävŋálijn. Niŋálâs mannee vyesimáánust 2–7 manneed. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 10–15 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–16 peeivi ahasâžžân. Vaanhimeh piemmâv uđâgáidis ton räi, ko toh láá 17–21 peeivi ahasiih. Kyehti mááná ivveest láá pešnirihháást viehâ táváliih. Pessimäigi lii vyesimáánust porgemáánu aalgâ räi.

## Raavâd
Pešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd. Pessimääigi ulguubeln tot porá meid siemânijd.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kainuu eennâmkodde

**Kainuu** () lii Suomâ eennâmkodde. Ton ässeeloho lii 70&nbsp;600 já vijđodâh 22&nbsp;688&nbsp;km². Kainuu eennâmkode räjinaabureh láá tavveen já viestârist Tave-Pohjanmaa já mäddin Tave-Savo sehe Tave-Kärjil. Nuorttân Kainuu rajâšuvá Ruoššâ Kärjil täsivááldán.

## Kieldah

Kainuu eennâmkoddeest láá käävci kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah

* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

### Kieldâmolsomeh

* 25px Vaala sirdâšui Tave-Pohjanmaa eennâmkoodán ive&nbsp;2016.

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kollepoođah

**Kollepoođah** (*Calliphoridae*) lii kiärpášhiäimu. Hiäimun kuleh 1 100 šlaaijâd. Kollepoođâi lasseen meiddei maaŋgah eres kiärppááh poreh rááđuid, mut kollepoođah láá spesiaališum toid.

Kollepoođah láá čuovjis- tâi meetaalkildeeh, tegu šuálbejum stääli. Toh láá vistekiärppáást stuárráábeh já taid uáiná kiđđuv peeivipaštust tupeseeinist, mut meid rááiđuin, soondijn já mieskee kuobbârijn. Kollepoođâi suovsah ovdáneh rááđuin, mut rävisin toh ucâluveh távjá siisâ tálvástâllâđ.

## Suuvah
Kollepoođáid kuleh čuávuvááh suuvah:
* *Angioneura*
* *Bellardia*
* *Calliphora*
* *Chrysomya*
* *Cosmina*
* *Cynomya*
* *Eggisops*
* *Eurychaeta*
* *Lucilia*
* *Melanomya*
* *Melinda*
* *Morinia*
* *Nesodexia*
* *Onesia*
* *Phormia*
* *Pollenia*
* *Protocalliphora*
* *Protophormia*
* *Rhinia*
* *Rhyncomya*
* *Stomorhina*
* *Trypocalliphora*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Koskâ-Pohjanmaa eennâmkodde

**Koskâ-Pohjanmaa** ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Koskâ-Pohjanmaa ässeeloho lii 68&nbsp;065 ađai Nannaam-Suomâ eennâmkuudijn ucemus já vijđodâh 6&nbsp;463&nbsp;km² ađai Nannaam-Suomâ nubben ucemus Kymileevi maŋa. Koskâ-Pohjanmaa räjinaabureh láá tavveen Tave-Pohjanmaa, mäddin Koskâ-Suomâ sehe Maadâ-Pohjanmaa já viestârist Pohjanmaa.

## Kieldah

Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest láá käävci kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
thumb|270x270px|Tááláá Koskâ-Pohjanmaa kuávlu kieldah 1960-lovvoost.
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

### Kieldâmolsomeh

* 25px Himanka sirdâšui Tave-Pohjanmaa eennâmkoodán ko lohtui ive&nbsp;2010 Kalajoki kaavpugân.

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tikkekiärppááh

**Tikkekiärppááh** (*Hippoboscidae*) lii kiärpášhiäimu. Hiäimun kuleh paijeel 200 šlaaijâd, moh juáhhojeh 21 suuhân. Tikkekiärppááh tiättojeh ubâ maailmist. Suomâst tiättojeh 10 šlaaijâd.

Tikkekiärppááh láá iänáážin lode tâi soorvâ parasiiteh. Sorvâkiärpáš (*Hippoboscata cervi*) ij lah vala Sáámán pyevtittâm, mut lode tikkekiärpáš kale lii lamaš Säämist ton tovláá rääjist. Tikkekiärppáá tobdá tast, et jis veikkâ mon korrâsávt cäpcee tom suormâkeejij kooskân, te tot ij jäämi pic ruotâst ain ovdâskulij.

## Vyelihiäimuh
*Hippoboscinae
*Nycteribiinae
*Streblinae

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ruotâskiärppááh

[thumb|272px|''[Adia cinerella*]]
[[Tiätuvuárkká:Anthomyia pluvialis.jpg|thumb|272px|*Anthomyia pluvialis*]]
*'Ruotâskiärppááh*' (*Anthomyiidae*) lii [[kiärppááh|kiärpáš]]hiäimu já [[kyevtsuájásiih|kyevtsuájásij]] stuárráámus hiäimu. 

Ruotâskiärppááh sulâstiteh táválii [[vistekiärpáš|vistekiärppáá]], mut láá ucánjáhháá ucebeh. Rävisin kiärppááh iälusteh kukkáin, mut suoksân toh poreh já pilledeh ovdâmerkkân [[naavrâs|navrâs]] já eres-uv ruotâsšaddoid.

==Vyelihiäimuh==
Hiäimu juáhhoo kyevti vyelihiäimun [[Anthomyiinae]] (23 suuhhâd) já [[Pegomyinae]] (8 suuhhâd). Suuvâi *Pegomya*, *Delia*, *Phorbia*, *Botanophila* já *Chirosia* suovsah poreh ellee šaddo-oosijn, já tain motomeh láá háituliih pilletiivreh. Motomij *Pegomya*-suuvâ šlaajâi suovsah poreh kuobbârij iđoseenijd.
=== Anthomyiinae ===
* *Anthomyia*
** *Anthomyia pluvialis*
* *Botanophila*
* *Chiastocheta*
* *Chirosia*
* *Delia*
** *Delia antiqua* 
** *Delia floralis*
** *Delia radicum* 
* *Egle*
* *Eustalomyia* 
* *Fucellia* 
* *Hylemya* 
* *Hylemyza* 
* *Hydrophoria*  
* *Leucophora*
* *Lasiomma* 
* *Phorbia* 
* *Strobilomyia*
* *Zaphne* 

=== Pegomyinae ===
* *Alliopsis* 
* *Calythea*
* *Emmesomyia*
* *Eutrichota*
* *Paradelia*
* *Parapegomyia*
* *Pegomya* 
** *Pegomya betae*  
** *Pegomya hyoscyami*
**  *Pegomya rubivora*
* *Pegoplata''

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tave-Savo eennâmkodde

**Tave-Savo** ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 21&nbsp;078 km² já ässeeloho 247&nbsp;810. Tave-Savo raijâšuvá tavveen Tave-Pohjanmaa já Kainuu eennâmkuddijd, nuorttân Tave-Kärjil eennâmkooodán, viestârist Koskâ-Suomâ eennâmkoodán sehe mäddin Maadâ-Savo eennâmkoodán. Tave-Savo eennâmkoddekuávdáš lii Kuopio.

## Kieldah
thumb|right|300px|Tave-Savo eennâmkode kieldah. Kárttáást váilu Joroinen, mii lohtui Tave-Savo eennâmkoodán ive 2019.

Tave-Savo eennâmkoddeest láá 19 kieldâd, main 5 láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

### Kieldâmolsomeh

* 25px Joroinen sirdâšui Maadâ-Savo eennâmkoddeest ive 2021.

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vistekiärpáš

**Vistekiärpáš** (*Musca domestica*) lii kiärpáš. Tot lii táválávt 6–8 mm kukkosâš. Vistekiärpáš tiäddá suulân 12 mg, já ton stuárráámus kirdemliähtu lii suulân 7,2 km tiijmest.

Vistekiärppááh pyehtih levâttiđ taavdâid. Toh láá suulân 8 mm kukkosiih čapis- já räniskirjáás tiivreh, moi orásijn láá vala fiskissiähá tiälhuh poođâkeččin. Vistekiärpáš lii eidusâš kikse ađai kivsádâs, mon olmooš ij happit toškâliđ ige tom fattii kiddâ.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Koskâ-Suomâ eennâmkodde

**Koskâ-Suomâ** ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 19&nbsp;012&nbsp;km² já ässeeloho 272&nbsp;086. Tot raijâšuvá tavveen Tave-Pohjanmaa eennâmkoodán, taveviestârist Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoodán, viestârist Maadâ Pohjanmaa eennâmkoodán, maadâviestârist Pirkanmaa eennâmkoodán, nuorttân Tave- sehe Maadâ-Savo eennâmkuddijd já mäddin Päijät-Häme eennâmkoodán. Koskâ-Suomâ eennâmkoddekuávdáš lii Jyväskylä.

## Kieldah

Koskâ-Suomâ eennâmkoddeest láá 22 kieldâd, main 6 láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

### Kieldâmolsomeh

* 25px Kuhmoinen sirdâšui ive&nbsp;1974 Häme läänist Koskâ-Suomâ läänin, mast šoodâi maŋeláá Koskâ-Suomâ eennâmkodde.
* 25px Kuhmoinen sirdâšui Pirkanmaa eennâmkoodán ive&nbsp;2021.

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Suándikiärppááh

**Suándikiärppááh** (*Scathophagidae*) lii uccâ kiärpášhiäimu. Rävis suándikiärpáš lii suulân 6–8 mm kukkosâš. Suájáh láá viehâ kuheh. Suovsah láá kubbeellágáneh, já tain iä lah jyelgih.

Suándikiärppááh iälusteh noomâs mield suándist, mut iänáážin kuittâg lahtâ jeegijn já lyeivein, kost suovsah-uv ovdáneh kiärpážin. Táválumos šlaajâ, mii Säämist tiättoo, lii fiskissiähá kuolgiis *Scatophaga stercoraria*. Ton suovsah ovdáneh suándist já toh poreh eres tiivrij suovsâid.

## Vyelihiäimuh
*Delininae
*Scathophaginae

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Fiskispešnirihhááš

**Fiskispešnirihhááš** (*Motacilla flava*) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Fiskispešnirihhááš lii 15–16 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 15–23 g. Fiskispešnirihháá vyelipeeli lii fiskâd já ton selgi ruánááruškâd. Lode suájáin láá kezis kuovgisfiskis teikkâ ränisvielgis sárgáh. Ton kuhes čapis pottâšist láá vielgis roobdah. Fiskispešnirihháá njune já ruoidah láá čappâdeh. Niŋálâsâst ivneh láá kuovgâduboh ko orásist.

Siämmáánáál ko pešnirihhááš, meid fiskispešnirihhááš stáávrut ohtânmaanoost kuhes pottâšis, ko tot vázzá.

Fiskispešnirihháá jienâ lii čyejilis ”vtsie”.
vasen|pienoiskuva|230px|Fiskispešnirihháá lavdâm

## Lavdâm já eellimpiirâs
Fiskispešnirihhááš pessee ubâ Suomâst. Mudoi tot pessee stuorrâ uásist Euroopist já Aasiast. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 500 000 paarrâd. Nääli lii hiäjulum korrâsávt eromâšávt Maadâ-Suomâst.

Fiskispešnirihhááš tálvástâl trooppisâš Afrikist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii porge-čohčâmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.

## Lasanem
thumb|left|230px|Fiskispešnirihháá maneh
Fiskispešnirihháá piervâl lii enâmist šadolâšvuođâ čiähusist. Piervâl lii rahtum koške vaddâsijn já siävŋálijn. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 4–7 manneed. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 12–14 peivid, iänáážin kuittâg niŋálâs láálá. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–13 peeivi ahasâžžân. Vaanhimeh piemmâv uđâgáidis ton räi, ko toh láá 23–33 peeivi ahasiih.

## Raavâd
Fiskispešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd.

## Vyelišlaajah
Fiskispešnirihhááš juáhhoo muádi vyelišlaajân, moin kyehti pessiv Suomâst: *Motacilla flava flava* já *Motacilla flava thunbergi*. Vyelišlaajâid puáhtá iäruttiđ tienuuvt, ete *Motacilla flava flava* -orásist lii kuovgisfiskis säärgis čalmekulmeest, *Motacilla flava thunbergi* -orráás uáivi vuod lii ollásávt räänis. Máddáápiälááš vyelišlaajâ *Motacilla flava flava* pessee eennâmtuálupirrâsijn, ko vuod *Motacilla flava thunbergi* iälá taveláá já pessee suánjoin. Vyelišlaajah meiddei ruossâlistojeh koskânis.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Parasiitkiärppááh

**Parasiitkiärppááh** (*Tachinidae*) lii kiärpášhiäimu. Hiäimun kuleh masa 10 000 šlaaijâd. Suomâst tiättojeh paijeel 200 šlaaijâd. Rävis kiärppáid kuáhtáá táválávt kukkáin já šadoi loostâin.

## Suovsah
Suovsah ovdáneh eres tiivrij parasiitin, aainâs piäivááloddái suovsâin. Tot uáivild tom, et kiärppáá suoksâ porá ellee piäivááloddáá suovsâ tassaaš ko tot jáámá, mon maŋa tot skuáppuluvá.

## Vyelihiäimuh
*Dexiinae
*Exoristinae
*Phasiinae
*Tachininae

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Heeđâlmkiärppááh

**Heeđâlmkiärppááh** (*Tephritidae*) lii kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst. 

Heeđâlmkiärppááh láá viehâ alda hyelhih mijnejeijeekiärppáid. Nuuvtpa toi suovsah láá mijnejeijen šadoi loostâin já heđâlmijn. Heeđâlmkiärppááh láá iänááš ruškâdeh, mut toi suájáh láá kirjááh, main láá ruškis tâi fiskis tiälhuh, sárgáh tâi täsni tâi viermičalmekovoseh. Suájáh tuáimih siämmáálágánin viestâdemriäidun tego sevveekiärppáin-uv. Čalmeh láá távjá ivnááh.

## Vyelihiäimuh
* Blepharoneurinae
* Dacinae
* Phytalmiinae
* Tachiniscinae
* Tephritinae
* Trypetinae

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Virdepešnirihhááš

**Virdepešnirihhááš** (*Motacilla cinerea*) lii varbusluudij laahkon kullee loddešlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Virdepešnirihhááš lii 17–20 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 18–23 g. Ton suájái kukkodâh lii 8–9 cm. Orráás vyelipeeli lii fiskâd já ton čuudâ lii čappâd. Uáivi lii räänis. Niŋálâs čuávjipeeli lii kuovgâdub, fiskis ivne lii kievrâb raddeest já juolgij tyehin. Niŋálâs čuudâ lii vielgâd. Virdepešnirihháá selgi lii räänis. Tevkis suájáin lii vielgis säärgis. Lode kuhes čapis pottâšist láá vielgis roobdah. Nuorâ luudij radde lii okraivnásâš. Puoh virdepešnirihháin lii fiskis vyelipottâ já fiskisruánáá pajepottâ. Virdepešnirihháást lii pešnirihhááš-šlaajâin kuhemus poođâš.

Virdepešnirihhááš stáávrut pottâšis siämmáánáál ko pešnirihhááš. Meiddei ton lávlum lii pešnirihháášlágán visârdem.
vasen|pienoiskuva|270x270px|Virdepešnirihháá lavdâm

## Lavdâm já eellimpiirâs
thumb|right|Virdepešnirihháá maneh
Suomâst virdepešnirihhááš lii härvinâš lodde já pessee iänáážin tavveen, eromâšávt Oulujärvi, Kuáccám, Suovâkuoškâ já Kolari kuávluin. Mudoi tot pessee stuorrâ uásist Euroopist já Aasiast. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 20–50 paarrâd. Suomâst šlaajâ lii uđđâ puáđulâš, mii poođij nuorttân 1960-lovvoost. Vuossâmuu keerdi virdepešnirihhááš pessij Suomâst ive 1967.

Virdepešnirihhááš tálvástâl Koskâ- já Maadâ-Euroopist. Lodde lii peivivärrejeijee. Čohčâvarrim lii čohčâ-skammâmáánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust.

## Lasanem
Virdepešnirihhááš ráhtá piervâl vohis čääsi alda keeđgij sehe rakânâsâi já seeinij vuággoid. Piervâl lii rahtum vaddâsijn já siävŋálijn. Niŋálâs mannee vyesimáánust 4–7 manneed já láálá taid 11–14 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 11–14 peeivi ahasâžžân. Sehe ores já niŋálâs piemmâv uđâgáid ton räi, ko toh láá 27–33 peeivi ahasiih. Motomeh virdepešnirihháášpaarah rähtih kyehti mááná ivveest.

## Raavâd
Pešnirihhááš porá čielgimielgâsttemijd.

## Vyelišlaajah
*Motacilla cinerea cinerea* pessee Taveviestâr-Afrikist já Viestâr-Euroopist, suullân linjá Puola (Gdansk) – Iran maadâviestârbeln. Ton lasseen taat vyelišlaajâ pessee meid Skandinavia maadâoosijn.

*Motacilla cinerea melanope* pessee Ural-váráduv viestârbeln Amur-juuvâ räi Siberiast.

*Motacilla cinerea robusta* pessee Suomâst nuortâs kulij Kuálhismeerâ räi.

*Motacilla cinerea patriciae* pessee Atsori-suolluin.

*Motacilla cinerea schmitzi* pessee Madeira-suollust.

*Motacilla cinerea canariensis* pessee Kanariasuolluin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tave-Kärjil eennâmkodde

**Tave-Kärjil** ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 22&nbsp;903&nbsp;km² já ässeeloho 162&nbsp;400. Tave-Kärjil raijâšuvá tavveen Kainuu eennâmkoodán, viestârist Tave- sehe Maadâ-Savo eennâmkuddijd, sehe mäddin Maadâ-Kärjil eennâmkoodán. Tave-Kärjil eennâmkoddekuávdáš lii Joensuu.

## Kieldah
Tave-Kärjil eennâmkoddeest láá 13 kieldâd, main 5 láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

### Kieldâmolsomeh

* 25px Heinävesi sirdâšui Maadâ-Savo eennâmkoddeest ive 2021.

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Maadâ-Pohjanmaa eennâmkodde

**Maadâ-Pohjanmaa** (, ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 14&nbsp;356&nbsp;km² já ässeeloho 191&nbsp;465. Maadâ-Pohjanmaa raijâšuvá tavveen Koskâ-Pohjanmaa eennâmkoodán, viestârist Pohjanmaa eennâmkoodán, nuorttân Koskâ-Suomâ eennâmkoodán já mäddin Satakunta sehe Pirkanmaa eennâmkuddijd. Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddekuávdáš lii Seinäjoki.

## Kieldah
Maadâ-Pohjanmaa eennâmkoddeest láá 18 kieldâd, main käävci láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

### Kieldâmolsomeh

* 25px Isokyrö sirdâšui Pohjanmaa eennâmkoddeest ive 2021.

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tälvikiärppááh

**Tälvikiärppááh** (*Heleomyzidae*) lii uccâ kiärpášhiäimu, mii tiättoo ubâ Suomâst já maailmist-uv. Tälvikiärpáššlaajah kávnojeh Suomâst viđâlov suulâin.

Tälvikiärppááh tiättojeh maŋesčoovčâ tâi tooláá kiđđuv, mut meiddei tälviv, jis liegâsvuotâ paijaan paijeel nolá. Suovsah iälusteh kuocâgeijee šaddo- já elleepasâttâsâin.

## Vyelihiäimuh
* Borboropsinae
* Chiropteromyzinae
* Cinderellinae
* Cnemospathidinae
* Diaciinae
* Heleomyzinae
* Heteromyzinae
* Rhinotorinae
* Suilliinae
* Tapeigastrinae
* Trixoscelidinae

## Keejâ meid
* Listo Heleomyzidae-hiäimun kullee suuvâin

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh