open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kamaskielâ

**Kamaskielâ** lii samojedikielâ. Kielâ lii nohádâm, tastko ton majemuš eenikielâlâš sárnoo jaamij ive 1989. Kamaskielâ sarnuu Krasnojarsk kuávlust Maadâ-Siberiast. Kamaskielâst ij lamaš virgálâš kirjekielâ.

## Jienâdâhoppâ
### Vokaaleh
Kamaskielâst láá 13 vokalid:
a, e, i, o, u, ü, ä, ö, å, ǝ, ɛ, e̮ ja i̮.

### Konsonanteh
**Klusileh**
k, k̕, g,
t, t̕, d, ď,
p, ṕ, b, b̕,

**Sibilanteh**
s, ś, š, š̕,
z, ź, ž, ž̕,
c, ć, č, č̕,
ʒ, ʒ́, ǯ, ǯ̕

**Nasaleh**
m, ḿ, n, ń, ŋ

**Frikatiiveh**
ɣ, x, x́, δ, f,

**Pelivokaleh**
w, j

**Lateraaleh já tremulanteh**
l, ĺ, r, ŕ

## Käldeeh
Rahtum kielâ

**Rahtum kielâ** lii kielâ, mon ulmuuh láá ráhtám. Táválâvt rahtum kielah láá rahtum jieškote-uvlágánij tárguttâsâi várás, tegu kiirjij já elleekuuvij várás. Ovdâmeerhah rahtum kielâin láá esperantokielâ, klingonkielâ, sindarinkielâ, quenyakielâ já na'vikielâ. Onnáá peeivi rahtum kielâi pirrâ láá šoddâm vijđes siärvuseh: ovdamerkkân esperantokielâ särnoi siärvus lii styeres já maailmvijđosâš.

## Käldeeh
Okapi

**Okapi** (*Okapia johnstoni*) lii kyeppirellei laahkon kullee njomâtteijee. Tot lii kirahvi áinoo hyelkki, mii iälá vala onnáá peeivi Eennâmpáálust. Okapi lii ärgis ellee, mii lâi tubdâmettum viestâreennâmláid totkeid ive 1901 räi.

## Stuárudâh já olgohäämi

Okapist lii tevkisruškâdis turkkâ, uáivi lii kuovgâdub. Poođâst já juolgijn láá vielgis já čapis sárgáh. Tego kirahvi, okapist lii kuhes njuovčâ, moin tot kiäsá loostâid oovsijn, já nelji čuávji, moiguin tot pasta suddâdiđ siđhes šaddoid. Oráseh pyehtih šoddâđ 2,5 m kukkosâžžân já teddiđ 250−300 kg. Niŋálâsah láá uccânjáhháá stuárráábeh já teddih 25−50 kg eenâb ko oráseh. Orásijn láá uánihis čuárvih, moh láá lovdum liškijn, pic keejih.

## Lavdâm já eellimpiirâs

Okapi iälá Ituri arvemeecist Kongo demokraatlâš täsivääldist. Ton táválâš eellimpiirâs lii assaas šadolâšvuođâst.

Majemui aaigij okapi nääli lii čuuvtij kiäppánâm meccituššâdem já miäcástem tiet. Šlaajâ lii tuođâlávt uhkevuálásâš.

## Eellimvyevih já lattim

Okapi lii aktiivlâš peiviv. Ellee iälá iänáážin ohtuu, mut motomin okapih sättih čorostâllâđ uccâ juávhoid. 

### Raavâd
Okapi porá heđâlmijd, uurbijd, oovsijd, loostâid já eres šaddoid. Jyehi peeivi ellee porá suullân 20−27 kg šaddoid. 

### Lasanem

Okapij čuávjum pištá 14–16 mánuppaijeed. Okapih čivgih táválávt tuše oovtâ čiivgâ. Čivgâ tiäddá 14–30 kg, ko tot šadda. Enni viestâd čivgâsân infrajienâiguin. Enni já čivgâ pissoov oovtâst kuttâ mánuppaje.

Niŋálâsah šaddeh suhâjuátkimahan 2 ive ahasâžžân, oráseh vuod 3 ive ahasâžžân. Elleikäärdist okapi puáhtá eelliđ 30 ive ahasâžžân.

## Käldeeh
Čeekikielâ

**Čeekikielâ** lii slaavilâš kielâ, mii kulá puolâ-, slovakki-, sorbi- já kašubikielâiguin indoeurooplâš kielâi uárjislaavilâš kielâijuávkun. Čeekikielâ lii suullân 10,7 miljovn ulmuu eenikielâ. Suullân 2,5 miljovn olmožid sárnuh čeekikielâ nube kiellân. Masa puohah sárnooh ääsih Čeekist, mut enâmistvarrim keežild sárnooh láá meiddei Slovakiast, Amerik ovtâstum staatâin (iänááš Texasist), Kanadast, Saksaast, Nuorttâriijkâst, Romaniast, Australiast, Ukrainast, Serbiast já nuuvt ain.
## Čeekikielâ pustaveh

## Smavvâ sänikirje
Ahoj! - Tiervâ!

Jak se máš? - Mii kulloo?

Promiňte! - Addagâs!

Děkuji! - Takkâ!

krtek - muldesäplig

zmrzlina - lahcâjieŋâ

pivo - vuolâ

ryba - kyeli

brambory - potákkeh

Mé vznášedlo je plné úhořů. - Muu áimukuáddákäärbis lii tievâ aŋgeriain.

## Käldeeh
Juuraackielâ

**Juuraackielâ** lii samojedikielâ. Tot lii nohádâm 1800-lovo aalgâst, ige tast lah siäilum ennuv tiätu. Juuraackielâ lii onnum jo-uv neeneeckielâ kuávlukiellân teikkâ eeneec- já neeneeckielâ koskâsâš sirdumkuávlukiellân.

## Käldeeh
Jaskatvuođa maŋŋá

**Jaskatvuođa maŋŋá** teikkâ meid **Jaskatvuođa maŋŋá – Etter stillheten** lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine Persen vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Hot Club Records ive 1985 Taažâšt.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Jaskatvuođa maŋŋá'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Gula Gula

**Gula Gula** teikkâ meid **Gula Gula – Hør stammødrenes stemme** lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine Persen nubbe studioalbum. Tom almostitij Iđut ive 1989 Taažâst. 

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Gula gula'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Radiant Warmth

**Radiant Warmth** lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine viiđâd studioalbum. Tom almostitij Antilles skammâmáánu 5. peeivi 1996 Ovtâstum staatâin. 

## Pittálisto

## Musikkáreh
* Mari Boine, lávloo
* Roger Ludvigsen
* Helge A. Norbakken
* Hege Rimestad, vivlu
* Gjermund Silset
* Carlos Z. Quispe

## Fáádást eres soojijn
* ''Radiant Warmth'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Serie B 1968–1969

**Serie B 1968–1969** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 37. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 29. peeivi 1968 já nuuvâi kesimáánu 22. peeivi 1969.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 4 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Calabriast, 2 juávhu Umbriast, 1 juávkku Sisiliast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Venetost já 1 juávkku Liguriast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1969–1970
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1969–1970

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Serie B 1965–1966

**Serie B 1965–1966** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 34. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 5. peeivi 1965 já nuuvâi kesimáánu 19. peeivi 1966.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Venetost, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Toscanast, 2 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Basilicatast, 1 juávkku Apuliast já 1 juávkku Liguriast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1966–1967
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1966–1967

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Serie B 1964–1965

**Serie B 1964–1965** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 33. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 13. peeivi 1964 já nuuvâi kesimáánu 20. peeivi 1965.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Lombardiast, 4 juávhu Emilia-Romagnast, 3 juávhu Venetost, 2 juávhu Apuliast, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Piemontestst, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Campaniast, 1 juávkku Basilicatast, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Sisiliast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1965–1966
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1965–1966

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Härjilodde

**Härjilodde** (*Upupa epops*) lii härjiluddijd kullee loddešlaajâ. Tot lii Israel aalmuglâšlodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Härjilodde lii 25–29 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 70–85 g. Ton suájákeejij koskâ lii 44–48 cm. Härjiloddeest lii kuhes njune. Suájáh já poođâš láá čapisvielgâdeh, uáivi já radde láá ruškisfiskâdeh. Uáivist härjiloddeest lii ruostâfiskis tieppi, mast láá čapis tiälhuh. Lode ruoidah láá ránáseh. 

Härjilodde reeviirjienâ lii ijjâloddelágán ”pu-pu-pu”, mii kulloo kuhás.
vasen|pienoiskuva|245x245px|Härjilode lavdâm

## Lavdâm já eellimpiirâs

Härjilodde iälá Afrikist, Euroopist já Aasiast.

Härjilodde ij táválávt pessii Suomâst. Tiäđust lii ohtâ pessim Pori aldasijn ivveest 1940. Ive 2022 härjilodde pessij uđđâsist Pyhärantast. Lodde lii kulttuurpirrâs šlaajâ, mii mudoi-uv uáinoo härvinávt Suomâst.

Härjilodde tálvástâl Tave- já Koskâ-Afrikist. Lodde lii peivivärrejeijee. Suomâst tot lii oinum cuáŋuimáánu aalgâst juovlâmáánu aalgâ räi.

## Lasanem
Härjilodde ráhtá piervâlis koške vaddâsijn já loostâin, puuzâin já koške kussâsuándist. Piervâl lii táválávt rahtum vuovdân muorâst, loddekuáđist tâi rakânâs vuágust. Niŋálâs mannee vyesi-kesimáánust 5–7 manneed já láálá taid 16–18 peivid. Uđâgááh mättih kirdeđ 26–32 peeivi ahasâžžân. Vaanhimeh piemmâv uđâgáidis 30–35 peivid. Tastmaŋa uđâgááh já vaanhimeh pisoh oovtâst vala 4–5 oho.

## Raavâd

Härjilodde porá eromâšávt kussâsuándist ellee tiivrijd já toi kiivsâid, mutâ meid eres čielgimielgâsttemijd.

## Käldeeh
Eallin

**Eallin** lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine kuuđâd studioalbum. Tom almostitij ive 1996 Antilles Ovtâstum staatâin. Siämmáá ive tom almostittii Euroopist sehe Antilles já Lean. 

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Eallin'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
701

**701** (**DCCI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 700-ihelove nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Eennâm tuárgistij korrâsávt Selinuntest, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,8 Richter ciäkkáduv mield já VIII–IX Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Li Bai, kiinalâš tivtâsteijee (j. 762)

## Jämimeh
* čohčâmáánu 8. peeivi – Sergius I, katolilii kirho paavi iivij 687–701 (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Haslumseter kappel

thumb|274px|Haslumseter kappel täkkituve peln
**Haslumseter kappel** lii ive 1969 kiävtunvihkum valastâllâmkappel Bærumsmarkast, Bærumist, Taažâst. Tom vuávái taažâ arkkiteht Magnus Poulsson, kii jaamij ive 1958 ovdil ko kappel huksim aalgij. Suu alge Anton Poulsson tooimâi ovdâsvástádâslâžžân arkkitehtin huksim ääigi.

## Historjá
Haslumseter lâi puáris kesikuáttumsaje. Tobbeen lijjii kulmâ fastâ eennâmtáálu, moh puollii kunnân suulân ive 1880. Ive 1942 merkkui, ete Oslomarka viestâroosijn-uv tarbâšuvvoo kappel, mast vajâldeijeeh, čyeigeeh já turisteh pyehtih eelliđ el. immeelpalvâlusâin, tastko Nordmarkkappel Oslomarka taavaapeln lâi nuuvt piivnoh. Kappel huksimsaje muulsâiähtun lijjii Muren, Haslumseter, Vensåsseter, Rognlivann, Tjæregravshøgda já Elgkollen. Vyesimáánu 29. peeivi 1946 meridui kevttiđ kiedi Haslumseterist tuon tárguttâsân.

Huksiittâs vuáđukeeđgi muvrái pispe Johannes Smemo roovvâdmáánu 22. peeivi 1967. Tilálâšvuođâst lijjii paijeel 1 000 olmožid. Täkkitupe valmâštui vistig, já tom viihkâi kiävtun kuovâmáánu 9. peeivi 1969 pappâ Kaare H. Skollerud. Tobbeen tuállojii immeelpalvâlusah ton räi, ko kappeltupe valmâštui ive 1969. Pispe Fridtjof Birkeli viihkâi muorâkappel kiävtun čohčâmáánu 21. peeivi 1969.

## Huksiittâs
Kappel lii rahtum salvum hirssâkeerdijn. Tot lii 10&nbsp;m kubduv já 12&nbsp;m kukke. Kappel kuori lii 5&nbsp;m kubduv já 6&nbsp;m kukke ađai kappel vijđodâh lii 150&nbsp;m2. Huksiittâsâst láá kyehti eresstuárusâš tuve: ucceeb täkkitupe já stuárráb kappeltupe. Kappelist lii meid vyelikerdi, kost láá el. riišâ, hiivsigeh já molsomviste. Tuuvij kooskâst láá kiällutornâ. Kappelân čäähih siämmáá ääigi suulân 300 olmožid. 

### Täkkitupe
Täkkitupe lii ucceeb ko kappeltupe. Toos čäähih suulân 100 olmožid. Ovdil ko kappeltupe valmâštui, täkkituuveest tuállojii immeelpalvâlusah. Tobbeen tuállojii toh tast maŋa-uv, ovdâmerkkân talle ko kappeltuuveest lâi meendu koolmâs.

### Kappeltupe
Kappeltuuveest láá čokkámsajeh suulân 150 ulmui. Ive 1979 räi kappeltuve nube keerdist lâi luptâstâh, kost lijjii 50 čokkámsaijeed, mut tast šoodâi maŋeláá uáđđimkuárvi. 

#### Álttártavlu
Álttár tyehin lii ivnáás álttártavlu, mon máálái Håkon Stenstadvold. Taavlu nommâ tárukielân lii *Den oppstandne Kristus*. Stenstadvold máálái tom ive 1961 Holmegilkappel várás, mut tavlu sirdui maŋeláá Haslumseter kappelân.

## Kirkkoeennâm
Kappelenâmist ij lah kirkkoeennâm.

## Fáádást eres soojijn

* Haslumseter kappel 

## Käldeeh
Serie B 1966–1967

**Serie B 1966–1967** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 35. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 11. peeivi 1966 já nuuvâi kesimáánu 18. peeivi 1967.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 3 juávhu Liguriast, 3 juávhu Toscanast, 3 juávhu Sisiliast, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Venetost, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Campaniast, 1 juávkku Basilicatast já 1 juávkku Lombardiast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1967–1968
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1967–1968

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Kanta-Häme eennâmkodde

**Kanta-Häme** lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 5&nbsp;708&nbsp;km² já ässeeloho 169&nbsp;884. Tot raijâšuvá tavveen Pirkanmaa eennâmkoodán, viestârist Varsinais-Suomâ eennâmkoodán, nuorttân Päijät-Häme eennâmkoodán sehe mäddin Uusimaa eennâmkoodán. Kanta-Häme eennâmkoddekuávdáš lii Hämeenlinna. 

## Kieldah
Kanta-Häme eennâmkoddeest láá 11 kieldâd, main kulmâ láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Päijät-Häme eennâmkodde

**Päijät-Häme** lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 6&nbsp;942&nbsp;km² já ässeeloho 204&nbsp;644. Tot raijâšuvá tavveen Koskâ-Suomâ eennâmkoodán, taveviestârist Pirkanmaa eennâmkoodán, viestârist Kanta-Häme eennâmkoodán, nuorttân Maadâ-Savo já Kymileevi eennâmkuddijd sehe mäddin Uusimaa eennâmkoodán. Päijät-Häme eennâmkoddekuávdáš lii Lahti. 

## Kieldah
Päijät-Häme eennâmkoddeest láá love kieldâd, main kulmâ láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Serie B 1983–1984

**Serie B 1983–1984** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 52. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 11. peeivi 1983 já nuuvâi kesimáánu 10. peeivi 1984.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Toscanast, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Emilia-Romagnast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Molisest, 1 juávkku Campaniast, 1 juávkku Apuliast, 1 juávkku Calabriast, 1 juávkku Sisiliast já 1 juávkku Sardiniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1984–1985
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C1 1984–1985

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Vestby kirkko

**Vestby kirkko** ( já ) lii iivij 1885–1886 huksejum kuheskirkko Vestby kieldâst, Viken läänist, Taažâst. Keđgikirho vuáváin taažah arkkitehteh Henrik Nissen já Holm Munthe. Huksimmiäštárin tooimâi Gulbrand Johnsen. Kiirkon čäähih siämmáá ääigi 450 olmožid. Kirho aldasijn lii kirkkoeennâm.

## Fáádást eres soojijn

* 
* 

## Käldeeh
Varsinais-Suomâ eennâmkodde

**Varsinais-Suomâ** ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 20&nbsp;538 km² já ässeeloho 484&nbsp;677. Tot raijâšuvá tavveen Satakunta eennâmkoodán, tavenuorttân Pirkanmaa eennâmkoodán sehe nuorttân Kanta-Häme já Uusimaa eennâmkuddijd. Ton lasseen Varsinais-Suomâst lii viestârist merârääji Åland eennâmkuddijn. Varsinais-Suomâ eennâmkoddekuávdáš lii Turku.

## Kieldah

Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest láá 27 kieldâd, main 12 láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Serie B 1987–1988

**Serie B 1987–1988** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 56. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 13. peeivi 1987 já nuuvâi kesimáánu 19. peeivi 1988.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Emilia-Romagnast, 4 juávhu Apuliast, 3 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávkku Venetost, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Latiumist, 1 juávkku Calabriast já 1 juávkku Sisiliast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1988–1989
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C1 1988–1989

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Kunâgâskuálásteijee

**Kunâgâskuálásteijee** (*Alcedo atthis*) lii šiälguluudij laahkon kullee loddešlaajâ.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Kunâgâskuálásteijee lii 17–19,5 cm kukkosâš lodde, mii tiäddá 16–23 g. Ton suájákeejij koskâ lii 24–26 cm. Kunâgâskuálásteijee lii maaŋgâivnásâš. Ton selgipeeli lii turkoosčuovjâd já vyelipeeli ruopsâd teikkâ ooraans. Kunâgâskuálásteijee seelgist lii kejimiäldásâš säärgis, mii šiälláá čuovjâdin teikkâ ruánán. Čuávji lii ruostâruopsâd. Čuudâ já tiälkku peeljij tyehin láá vielgâdeh. Loddeest lii uánihis, 2 cm kuhes poođâš. Kunâgâskuálásteijest lii tiikaarlágán čapis njune já stuorrâ uáivi.
vasen|pienoiskuva|270x270px|Kunâgâskuálásteijee lavdâm

## Lavdâm já eellimpiirâs

Kunâgâskuálásteijee iälá Euroopist, Aasiast já Tave-Afrikist. Euroop pessimnääli lii áárvu mield 100 000–200 000 paarrâd. Kunâgâskuálásteijee pessee härvinávt meid Maadâ- já Maadâviestâr-Suomâst. Suomâ pessimnääli lii áárvu mield 10–100 paarrâd.

Kunâgâskuálásteijee tálvástâl Viestâr- já Koskâ-Euroopist. Čohčâvarrim lii porge-roovvâd(-skammâ)máánust já kiđđâvarrim cuáŋui-vyesimáánust. Lodde lii ijjâvärrejeijee. Motomeh kunâgâskuálásteijeeh irâtteh tálvástâllâđ meid Suomâst, mut harvii tot luhostuvá.

## Lasanem
Kunâgâskuálásteijee pessee čácáduvâi alda vuáguin, moh láá ciäggu čievrâ- já čunoimielijn. Lodde ráhtá piervâlis 45–90 cm kuhes tunnel kiäčán, mon tot kuáivu riddoviemmârân. Kuáivum pištá 4–31 peivid. Piervâl ponneest láá kyeletäävtih. Niŋálâs mannee vyesimáánust 5–10 manneed. Sehe ores já niŋálâs läälliv taid 19–22 peivid. Uđâgááh vyelgih piervâlist 21–37 peeivi ahasâžžân. Kunâgâskuálásteijee ráhtá távjá kyehti mááná ivveest.

## Raavâd

Kunâgâskuálásteijee porá uccâ kuolijd já čielgimielgâsttemijd. Lodde pivdá kuolijd siämmáánáál ko čerriheh, ađai tot puáhčá skuvgáátmáin alda čäsiuáivi lihâdee kuolijd já tuápu taid njunijnis.

## Käldeeh
Serie B 1992–1993

**Serie B 1992–1993** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 61. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 6. peeivi 1992 já nuuvâi kesimáánu 13 peeivi 1993.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 6 juávhu Emilia-Romagnast, 4 juávhu Apuliast, 3 juávhu Venetost, 2 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Toscanast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Marchest já 1 juávkku Calabriast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1993–1994
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C1 1993–1994

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Serie B 1994–1995

**Serie B 1994–1995** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 63. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 4. peeivi 1994 já nuuvâi kesimáánu 11. peeivi 1995.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Venetost, 2 juávhu Lombardiast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Marchest, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Sisiliast, 1 juávkku Frilu-Venezia Giuliast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Campaniast já 1 juávkku Calabriast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1995–1996
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C1 1995–1996

**Čuággáh:**
3 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Uusimaa eennâmkodde

**Uusimaa** () lii Suomâ eennâmkodde. Ton vijđodâh lii 16&nbsp;059&nbsp;km² já ässeeloho 1&nbsp;724&nbsp;940. Tot raijâšuvá tavveen Kanta- sehe Päijät-Häme eennâmkuddijd, viestârist Varsinais-Suomâ eennâmkoodán sehe nuorttân Kymileevi eennâmkoodán. Uusimaa lii ässeelovo mieldi čielgâsávt Suomâ stuárráámus eennâmkodde. Uusimaa eennâmkoddekuávdáš lii Helsig.

## Kieldah

Uusimaa eennâmkoddeest láá 26 kieldâd, main 13 láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kymileevi eennâmkodde

**Kymileehi** ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton ässeeloho lii 159&nbsp;902 já vijđodâh 6&nbsp;769&nbsp;km². Kymileevi eennâmvijđodâh lii Nannaam-Suomâ eennâmkuudij ucemus (4&nbsp;559&nbsp;km²). Kymileevist láá meid tuše kuttâ kieldâ, mii lii vyelemus kieldâloho Suomâ eennâmkuudijn. Kymileevi räjinaabureh láá tavveen Maadâ-Savo, viestârist Päijät-Häme sehe Uusimaa já nuorttân Maadâ-Kärjil.

## Kieldah

Kymileevi eennâmkoddeest láá kuttâ kieldâ, main kulmâ láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah
thumb|Tááláá Kymileevi kuávlu kieldah 1960-lovvoost.
* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

### Kieldâmolsomeh

* 25px Iitti sirdâšui Päijät-Häme eennâmkoodán ive&nbsp;2021.

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Maadâ-Kärjil eennâmkodde

**Maadâ-Kärjil** ( já ) lii Suomâ eennâmkodde. Ton ässeeloho lii 125&nbsp;284 já vijđodâh 6&nbsp;872&nbsp;km². Maadâ-Kärjil räjinaabureh láá tavveen Tave-Kärjil já Maadå-Savo sehe viestârist Kymileehi. Maadâ-Kärjil eennâmkoddekuávdáš lii Lappeenranta.

## Kieldah

Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest láá oovce kieldâd, main kyehti láá kaavpugeh.

### Ovdiih kieldah

* *Tiäđuh kieldâ lopâttem ääigi*

### Kieldâmolsomeh

* 25px Suomenniemi sirdâšui Maadå-Savo eennâmkoodán, ko lohtui Mikkeli kaavpugân ive&nbsp;2013.

## Stuárráámuuh čuákkipääihih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Serie B 1995–1996

**Serie B 1995–1996** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 64. paje. Tot aalgij porgemáánu 27. peeivi 1995 já nuuvâi kesimáánu 9. peeivi 1996.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 3 juávhu Venetost, 3 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Toscanast, 2 juávhu Apuliast, 2 juávhu Campaniast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Lombardiast, 1 juávkku Liguriast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Abruzzost já 1 juávkku Sisiliast.

## Lopâlâš tavlustâh



**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1996–1997
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C1 1996–1997

**Čuággáh:**
3 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Serie B 2000–2001

**Serie B 2000–2001** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 69. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 3. peeivi 2000 já nuuvâi kesimáánu 10. peeivi 2001.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 4 juávhu Venetost, 3 juávhu Toscanast, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Liguriast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Piemontest, 1 juávkku Lombardiast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Umbriast, 1 juávkku Abruzzost, 1 juávkku Sardiniast já 1 juávkku Campaniast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 2001–2002
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C1 2001–2002

**Čuággáh:**
3 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

## Käldeeh
Rafael Orozco Maestre

thumb|Rafael Orozco Maestre ive 1992
**Rafael José Orozco Maestre** (24. njuhčâmáánu 1954 Becerril, Kolumbia – 11. kesimáánu 1992 Barranquilla, Kolumbia) lâi kolumbialâš lávloo.

## Diskografia

### Studioalbumeh

* *Adelante* (1975)
* *Con Emoción* (1975)
* *Binomio de oro* (1977)
* *Por lo alto* (1977)
* *Enamorado como siempre* (1978)
* *Los Elegidos* (1978)
* *Súper vallenato* (1979)
* *Clase aparte* (1980)
* *De caché* (1980)
* *5 años de oro* (1981)
* *Festival vallenato* (1982)
* *Fuera de serie* (1982)
* *Mucha calidad* (1983)
* *Somos vallenato* (1984)
* *Superior* (1985)
* *Binomio de oro 1986* (1986)
* *En concierto* (1987)
* *Internacional* (1988)
* *De Exportación* (1989)
* *De fiesta con binomio de oro* (1990)
* *De américa* (1991)
* *Por siempre* (1992)

## Käldeeh
Šuoššjäävri tuodârkirkko

**Šuoššjäävri tuodârkirkko** ( já ), ovdil Šuoššjäävri kappel ( já ) lii ive 1968 huksejum uccâ kuheskirkko Šuoššjäävrist, Kárášjuuvâst, Finnmark läänist, Taažâst. Tom vuávái taažâ arkkiteht Ernst Nilsen Kristiansandist.

Tuodârkirkko kulá Kárášjuuvâ servikoodán, mii vist kulá Sis-Finnmark ruávástkoodán. Sis-Finnmark ruávástkodde lii ruávástkodde Tave-Hålogaland pispekoddeest.

## Historjá
Kirho huksim vuávájui suulân 40 ihheed ovdil ko tot huksejui. 

Taažâ Sämivuolgâttâspargo, Kárášjuuvâ kieldâ já Kuovdâkiäinu kieldâ huksejii kirho oovtâst. Kirho jurbâhiirsah láá Suomâ peln, Anarist. Taid puovtij Šuoššjáávrán aanaarlâš Akseli Veskoniemi. 

Muorâkirkko vihkui kiävtun ive 1968 loopâst. Huksiittâs lâi vaalmâš jo ovdil, mut tot ij kihheen halijdâm vihkâđ kiävtun ovdil ko puásuisämmiliih maccii kesikuáttumsojijnis. Kiävtunvihkâm ij kuittâg tábáhtum čohčuv, mut esken juovlâmáánust.

## Huksiittâs
pienoiskuva|274px|left|Kirho äiđi, äiđiuksâ já olgouksâ
Kuheskirkko lii rahtum salvum hirssâkeerdijn keđgijyelgi oolâ. Ulguubeln kirho hiirsah láá tääl máálájum tevkisruškâdin. Siskiibeln hiirsah láá vistig máálááhánnáá.

Kirho pirrâ lii vyeligis äiđi. Äiđiuksâ lii kirho viestârbeln nuuvtko kirho olgouksâ-uv. Kiirkon piäsá tuše uccâ pálgá mield.

Kirhoost láá čokkámsajeh 75 ulmui.

### Kuori
Kuori lii kirkkohuksiittâs nuorttiibeln, já tot lii vyeligub ko kirkkosali. Kuorist lii álttár, mut ij lah álttártavlu. Álttártaavlu saajeest lii stuorrâ ristâ seeinist. Kirkkohuksiittâs taavaabeln lii nk. *ambo* ađai pulbet kuori já kirkkosali kooskâst.

## Estâttesvuotâ
Kirkko lii čuumâ čohheest, parkkisaje lii Taažâ riijkâkiäinu 92 tovnbeln já kirho oovdâst láá porthááh ađai kirkko ij lah iästuttes. Jo ive 2007 taat mainâšui *[[Min Áigi]]* -loostâst, mut ij tot lah valagin iästuttes.

## Fáádást eres soojijn

* 
* 

## Käldeeh
758

**758** (**DCCLVIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 750-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Li Fengji, Tang-dynastia kansler (j. 835)
* Sakanoue no Tamuramaro, jaapaanlâš shōgun (j. 811)
* Wang Zhixing, Tang-dynastia kenraal (j. 836)

## Jämimeh
* kuovâmáánu 11. peeivi – Chen Xilie, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Swithred, Essex kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
746

**746** (**DCCXLVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 740-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Swithred šoodâi Essex kunâgâssân.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Gao Chongwen, Tang-dynastia kenraal (j. 809)
* Huiguo, kiinalâš buddhalâš muŋkki (j. 805)
* Zhao Zongru, Tang-dynastia kansler (j. 832)
* Zheng Yuqing, Tang-dynastia kansler (j. 821)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Saelred, Essex kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Wolofkielâ

**Wolofkielâ** lii nigerlâš-kongolâš kielâ. Wolofkielâ sárnoo Senegalist, Gambiast, Ranskaast, Mauritaniast já Malist. Senegalist wolofkielâ lii aalmugkielâ já enâmustáá sarnum kielâ. Suullân 8 miljovn olmožid sárnuh wolofkielâ eenikiellân. Wolofkielâst láá kyehti variant: senegalwolofkielâ já gambiawolofkielâ.

## Ortografia
Tovle wolofkielâ čallui arabialij pustavijguin. Kielâinstituut *Centre de linguistique appliquée de Dakar* (CLAD) raahtij uđđâ ortografia, mii vuáđuduvá läättinláid pustaváid já mii lii lamaš wolofkielâ virgálâš ortografia 1970-lovo rääjist.

## Kielâoppâ
Wolofkielâst veerbah iä suujâ. Veerbâi saajeest persovnpronomineh sojeh ovdâmerkkân ääigi já aspekt mield. 

Taan kielâst kielâtieđâlâš aspekt lii tehálub kategoria ko äigi. Ohtâ kuávdášlâš iäru aspektist lii tot, lii-uv toimâ nuuhâm vâi lii-uv tot vala joođoost. Eres aspekteh čujotteh ovdâmerkkân kiärdoo tooimân já toos, tábáhtuvá-uv teikkâ lii-uv toimâ tábáhtum vissásávt.

### Pronomineh

#### Persovnpronomineh

### Numereh
Wolofkielâ lohosänisysteem vuáđuduvá lovvoid "5" já "10". Systeem lii uáli njuolgâduslâš.

## Fáádást eres soojijn
*Wollof - English dictionary
*Wolof Online.com

## Käldeeh
Ive 2022 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2022 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2022.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* *[[Anarâškielâ tihtâantologia]]*, toimâttâm Fabrizio Brecciaroli
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Jeff Kinney – *[[Čuovâuáivi peivikirje – Stuorrâviljâ almaaštâl]]*, anarâškielân jurgâlâm Fabrizio Brecciaroli
* Jeff Kinney – *[[Čuovâuáivi peivikirje – Jo rijttáá]]*, anarâškielân jurgâlâm Fabrizio Brecciaroli
* André Kuipers – *[[3, 2, 1, GO!]]*, anarâškielân jurgâlâm Márjá-Liisá Olthuis
* Katarina von Bredow – *[[Liijkás stuorrâ rähisvuotâ]]*, anarâškielân jurgâlâm Sáárá Seipiharju

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Oppâkirjeh
* Oona Länsman – *[[KEI 1: Kollemecci oppâkirje]]*, anarâškielân jurgâlâm já anarâš kulttuurân heiviittâm Minna Lampinen
* Oona Länsman – *[[KEI 1: Kollemecci pargokirje čoohčân]]*, anarâškielân jurgâlâm já anarâš kulttuurân heiviittâm Minna Lampinen

## Juulevsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Camilla Kuhn – *[[Samira ja sjelehta]]*, juulevsämikielân jurgâlâm Sivert Anders Kintel

## Maadâsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Catarina Kruusval – *[[Buehkieh Bunhkie]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Helene Blind Bransfjell
* Lars Mæhle – *Dinosaure-tjomhpe – [[Munnie]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Ejva-Krihke Jonassen
* Sophia Rehnfjell – *[[Beerkh mannem!]] – gïjre almmien jïh enoken luvnie*, maadâsämikielân jurgâlâm Åse Klemensson

## Pittáámsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Inga Borg – *[[Pluppa ja sarrva]]*, pittáámsämikielân jurgâlâm Peter Steggo já Inger Fjällås

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Rakel Helmsdal – *[[Milja fearánat]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Lill Hege Anti
* Ann-Helen Laestadius – *[[Suoládeapmi]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Laila Susanne Sara Oskarsson
* Kirste Paltto – *[[Ellá ja Milot : Váimmosvári siiddas]]*
* Kirste Paltto – *[[Gos lea Muzá?]]*
* Risten Sokki – *[[Searaid fearánat]]*
* Hanne-Sofie Suongir – *[[Buorre idja, Sunnáš]]*

#### Tihtâkirjeh
* Inger-Mari Aikio – *[[Otne lea mu manimuš beaivi]]*

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Marja Kallio – *[[Jesus dahká čavddisin]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Maija-Liisa Guttorm, Hannu Kangasniemi, Anne-Christine Mortensen Hansen, Seija Somby já Arja Somby-Rahko
#### Persovnliih muštâlusah
* Fredrik Prost – *[[Leŋges hearggi Sáhčal fatnasa]]*

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Sophia Rehnfjell – *[[Gájuoh muv!]] – gïjrra Almien jah Enoken luvnnie / Rädda mig – vår hos Almmie och Enok*  já 

## Käldeeh
Kerris

thumb|300px|Kerris
**Kerris** lii jođettemniävvu. Keevâtlávt tot lii kárbá hámásâš pulkkur, mon puáhtá keessiđ muottuu alne. Kerris lii lamaš čoođâ aaigij tergâdis išeniävvu anarâššáid. Lii máhđulâš, et kárbárähtimtáiđu já kerrisrähtimtáiđu ovdánii siämmáá-áigásávt anarâšâi kooskâst.

## Šlaajah
Kerriseh láá lamaš kuuđâlágáneh:

* *Vyeijimkerris*, mast lii liäkku já ton uulgušpeeli lii herviittum mááláámáin ađai ruovdiimáin.
* *Ráiđukerris*, mii lii liähuttem tâi vyeligis liähhoin já moos puáhtá kaarrâđ jieškote-uvlágánijd tarbâšijd tontovváá määđhi várás. Majemuš vierâ, ađai jiervâs lii sujâttum suáhimuorâst.
* *Muorâkerris*, mii lii liähuttem já ucánjihhii kuhheeb sehe kobdeeb ko ráiđukerris. Jiervâs lii rahtum jieškaavvâl muorâst.
* *Lokkekerris*, meid lukkâkerris, mii ij lam aaibâs táválâš anarâšâi kiävtust kuittâg jyehipiäiválávt. Kerrisist lâi lokke, mon finnij táárbu mield luukân.
* *Tyeljikerris*, mii lii tyeljist rahtum kerris. Jis kerris cuovkkânij, te tyeljist puovtij rähtiđ koskâpuddâsii kerris. Tyeljiroobdân ráhtojii lovmat räigid kuábbáá-uv roobdân já tävireh kárrojii labžijn tyelji siisâ nuuvt, et roobdah puátih oohtân. Tyelji uáivikeš čannoo vuotreip kiddâ jeđe leŋgejuvvoo sijvuus eergi moojiibel.
* *Pulkkur*, mii lâi rahtum oovtâ muorâst já lâi 150 senttid kukke já 40 senttid kubduv. Toin kesittui suándi kiädán.

## Kerris uásih
Kerris uásih láá:

* Mielgâs – Tot lii rahtum jieškaavvâl (luándukavre) piŋâlmuorâst, já toos poorájuvvoo jukkoräigi.
* Kieggi – Piŋâlist rahtum kerrisvuáđu, amas mielgâs nuuhâđ
* Solge – Uárbislaštui kiddejum piŋâllaaštâ, amas laštuuh nuuhâđ
* Čimmâ – Kerris oovdiškeeči
* Pelčči – Kerris njunekeeči, moos laštuuh kiddejuvvojeh
* Káhástâh ađai puáimástâh – Tot lii peelčist. Tot lii rävis eergi čuážžumsuonâst rahtum čonâstâh, mon vuálá laaštâkeejih uigâduvvojeh ovdil sujâttem.
* Vierâ – Tot nävlejuvvoo muorânavlijguin mielgâsân ovdil laštui kiddim.
:* Njunevierâ – Ovdemuš vierâ
:* Čimmâvierâ – Nubben ovdemuš vierâ
:* Sojovierâ – Vierâ kogo čimmâ álgá pajaniđ
:* Monnjâvierâ – Kuálmádin majemuš vierâ
:* Liäkkuvierâ – Nubben majemuš vierâ
:* Jiervâs – Majemuš vierâ
* Liäkku – Vyeijimkerrisist ollâgub ko ráiđukerrisist
* Čieppâin – Tot lii mielgâs moojiškeeči já olá kuárttil verd liähu moojiibel
* Laštuuh – Toh láá rahtum suávist já sujâttuvvojeh vierâi oolâ
:* Uárbislaaštâ ađai vyelilaaštâ – Vyelemuš laaštâ
:* Maaneemlaaštâ – Nubben vyelemuš laaštâ
:* Muáđuinvuáláášlaaštâ ađai koskâlaaštâ – Nubben pajemuš laaštâ
:* Muáđuinlaaštâ – Pajemuš laastâ
* Nävli – Neeljičievâg suárvinävli
* Irrát – Pikkâšist rahtum lote, moin nävli kiddejuvvoo

## Kiävttu
Kerris kevttui eromâšávt tävirij joođeetmân. Anarâšah läävejii meid rähtiđ kerrisijd vyebdim várás. Sij vuobdii iänááš kerrisijd já rievâid sehe tyellitälli sovskammuid, peeskâid já kistuid. Ton lasseen kerris kevttui motomin joba mitto-ovtâdâhhân-uv. Tävirij meeri mittedui nuuvt ete tot lâi ovdâmerkkân oovtâ kerris verd ige tiätu kiilumere verd.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nyetti

[thumb|right|300px|Nuorttâliih kuáláástmin nuottijn [Njiävđámist syeinimáánust 2005]]
**Nyetti** lii kyelipivdemniävvu. Kyelipivdemniävuh láá lamaš anarâšâin maaŋgah, mut tain nyetti lii lamaš puoh tergâdumos.

## Historjá
Nyetti lii lamaš aanoost jo maaŋgâid čuođijd iivijd. Vuossâmuu keerdi nyetti mainâšuvvoo ive 1639, ko mottoom Alanus-nommâsâš olmooš lâi toohâm tutkâmmääđhi Kiemâ Sáámán. 1800-lovvoost masa jyehi anarâš perrust lâi jieijâs nyetti, já motomijn perruin lijjii joba muáddi-uv nyeti já eres jaavrijn-uv vala. Nyetih lijjii vijđáht kiävtust vala soođij maŋa, mut toh kuuloold lappuustâlškuottii tastmaŋa ko fabrikviermih algii leđe finnimnáál. Anarâš nyetti lâi 70–80 sollâd kukke, ovdil joba 100–150 sollâd. Ton alodâh lâi 2,5–3 soolâ, motomin joba 4 soolâ. Nyettiviermih láá meeddum árppoin nubijdis kiddâ.

## Peleh
Nyeti peleh láá:
* *Tuárbumpeeli* – nyeti čižetpeeli puohtâmist kejâdijn
* *Piiŋušpeeli* – nyeti uálgispeeli puohtâmist kejâdijn
* *Puohtâm* – kuus nyetti kiässoo já mast tot loptejuvvoo kárbás

## Uásih
Nyeti uásih láá:
* *Nyetipottâ*, čalme = 0,5–1 suormâ
* *Nyetisuájá* (2–2,5 soolâ), čalme = ovdâsuormâ
* *Uálgi* (3–4 soolâ), čalme = pelgi
* *Uálgimaadâ* (3–4 soolâ), čalme = 1,5 suormâ
* *Tuárbumviermi* ađai *uálgimadduulohviermi* (3–4 soolâ), čalme 2 suormâ
* *Koskânyetti* ađai *ruoidâviermi* (3,5–4,5 soolâ), čalme = 3 suormâ
* *Juolisviermi* ađai *puddokeejilohviermi* (7 sollâd), čalme = 3 suormâ
* *Puddokešviermi* (7 sollâd), čalme = 4 suormâmadduu ađai kuámmir
* *Cyecci* ađai *nyettiviermilahtos*
* *Kievđâ* (50–70 sollâd já kuulmâsaaigâg), mii čuolmâduvvoo sivláviermi paajaapele koorcân
* *Ääli* (2,5–3 soolâ kukkosâš), mii lii kievđâ nubekeččin já tot čyeggejuvvoo poonán kiddâ, vâi nyettikäärbis piso sajestis kesidijn
* *Tuárbum*, mii lii tuárbumpele kárbást já tot lii karsum já uállejum kuhes muorâ (muádi soolâ kukkosâš), mon keejist lii šluubbuk, ađai tieppi, toin kárbá suhhee álgá vistig kuuloold šoollâđ, jeđe korrâsubbooht tuárbuđ, ko tuárbumviermi aldan nyettikárbá
* *Koskâkievđâ*, moin kárbáh rottejuvvojeh puohtâmist oohtân

Tovláá ääigist nuátán kullii vala:
* *Kiiptah*, moh lijjii rahtum peesi siisâ viäddáin koorrum uccâ kiäđgáin já tollii nyeti jäävriponneest
* *[[Lyevdih|Nyettilyevdih]]*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 2022 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh

**Ive 2022 Tave-enâmij rääđi palhâšumeh** láá vittâ palhâšume, maid Tave-enâmij rääđi mieđettij ive 2022: Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume‎, Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume, Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume já Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume. Palhâšumeseremonia uárnejui skammâmáánu 1. peeivi 2022 Helsigist, Suomâst.

Ive 2022 lijjii kulmâ sämmilii iävtukkâssân Tave-enâmij rääđi palhâšuumijd. Kirjálâšvuotâpalhâšumán lâi Mary Ailonieida Sombán Mari iävtukkâssân tihtâkirjestis *Beaivváš mánát* já Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšumán Sara Vuolab tihtâkirjestis *Gárži* já Moa Backe Åstot nuorâiromanistis *Himlabrand*.

## Vyeitteeh já iävtukkâsah
### Kirjálâšvuotâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi kirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Elleekovepalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi elleekovepalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

### Muusikpalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi muusikpalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin): 

### Pirâspalhâšume
Čuávvoo tavlustuvvâst láá ive 2022 Tave-enâmij rääđi pirâspalhâšume vyeittee já iävtukkâsah (vyeittee lii merkkejum čuovjâdin):

## Käldeeh
Riehâ

thumb|Eestiliih rievah
thumb|Puáris muorâst rahtum riehâ
**Riehâ** teikâ **kiälkká** lii jotteemniävvu. 

## Historjá
Riehâ lii lamaš sämmilijn kiävtust jo ryevdipaje äigin já lii jurdemist, et anarâšâin-uv tot lii lamaš kiävtust ovdil ko koddegin lâš lojodum puásujin. Ryevdipaje rievâin láá lamaš čiimah ennuv kobdodeh, asettuboh, uánihuboh já meid njuolgâduboh ko tááláin rievâin. Čiimah láá meid lamaš nuuvt ovdiikeččin ko moojiikeččin-uv čiptum njuáidusin já čuhhum siämmáá sulâsávt ko saaveehnjuneh-uv. Ko kodde lâi lojodum, te talle sämmiliih máttájii rähtiđ kerris já valdii tom anon vaarâ tondiet, ko tot lâi nanosub ko kiälkká ađai riehâ.

Taanáigásâš riehâ lii lamaš anarâšâin jo 1850-lovo rääjist kiävtust, mutâ táválubbon tot šoodâi 1800-lovo loppâkeččin, ko avveelliih läddliih rähtiškuottii taid jieijâs anon. Sijhân lijjii eennâmtieđâlávt anarâšâi aldemuuh ráánjáh mäddin já sist anarâšah finnejii-uv lädimallisii rievâ rähtimtááiđu. Rievváin kesittuvvojeh ereslasseen puáldimmuorah, syeinih, huáših já jyehilágán tiiŋgah. Riehâ lii mottoom tááhust keppisub ko ovdâmerkkân táiđukerris ađai muorâkerris, já tot ij šnjoggii miätáluvâin eergi čevžijd, nuuvtko ráiđukerris taha. Tađe ovdil lijjii aanaarsämmilijn kiävtust ráávuh, moh lijjii rahtum kárbái fievridmân kiđđâtäälvi jäävrist nuubán. Ij lah tärkkilávt tiäđust, maggaar riehâ tot lâi, mut lii jurdemist, et tot lâi paŋkko- ađai kubboolrievâ sulâstittee, mon oolâ kárbá oovdiškeeči karrui já kárbá moojiškeeči kessui cuoŋŋuu mield maajeeld, teikkâ tast saatij kale leđe monnjâriehâ, tegu tááláin paŋkkorievâin já käärbis loptejui ollásávt rievâi oolâ.

Ko vuájááneergih láppojii já moottorkiälkká-äigi poođij, te olmooš kuálustij poccuurievâ ryevdispäilihis ađai moottorkiälhás maŋŋaal. Tááláá ääigist poccuurievah láá kiävtust ergivyeijimkišton já toh láá rahtum nuuvt keppisin, et toiguin ij pyevti kevttiđ lussâdub káálvu ollágin. Tot suvdá tuše vyeijee.

## Uásih
Rievâ uásih láá:
* *Mielgâs* (2) – Ton čimmâ lii čiptum kavren.
* *Kettaar* (3 paarâ)
* *Poijuuh* (3) – Toh láá pakkâ čääsist käsittum já sujâttum ketarij pirrâ. Poijuiguin kettaarpaarah láá kiddejum oohtân já piäsáduvâiguin čoonnum kiddâ.
* *Njunepuájui* – Tot lii sujâttum mielgâskeejij pirrâ.
* *Njunesraŋgâ* – Tot vuálgá kettaarmaddust já mana mielgâs kiäčán.
* *Kavstah* – Toh oleh ovdemuin kettaarpaarâin majemuu kettaarpaarân.
* *Ááisáh* – Toh láá kiddejum savirikoiguin ovdâketaran kiddâ.

## Keejâ meid
* Moottorkiälkká

## Käldeeh
791

**791** (**DCCXCI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 790-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Idriss II, Marokko eemiir (j. 828)
* Pei Xiu, Tang-dynastia kansler (j. 864)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 30. peeivi – Zhang Xiaozhong, Tang-dynastia kenraal (š. 730)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Artgal mac Cathail, Connacht kunâgâs iivij 735–742 (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
781

**781** (**DCCLXXXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 780-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Harith al-Muhasibi, muslimlâš filosof já máttáátteijee (š. 723)

## Jämimeh
* syeinimáánu 9. peeivi – Guo Ziyi, Tang-dynastia kenraal (š. 697)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Isonokami no Yakatsugu, jaapaanlâš aatellâš (š. 723)
* Yang Yan, Tang-dynastia kansler (š. 727)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
749

**749** (**DCCXLIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 740-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 18. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Jerusalemist, Israelist. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,2 Richter ciäkkáduv mield já IX–X Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* kuovâmáánu 2. peeivi – Gyōki, jaapaanlâš buddhalâš pappâ (š. 668)
* porgemáánu 27. peeivi – Qahtaba ibn Shabib al-Ta'i, muslimlâš kenraal (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ailello hui Daimine, Uí Maine kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lenita Airisto

**Hymmi Lenita Aulikki Airisto** (š. uđđâivemáánu 1. peeivi 1937 Helsig, Suomâ) lii syemmilâš tiätukirječällee, luvâldâllee, TV-toimâtteijee, finnodâholmooš já diplom-ekonoom.

## Eellim
Hymmi Lenita Aulikki Airisto šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 1937 Helsigist, Suomâst ive vuossâmužžân vávván Nisonijkliinikist. Suu eeči lâi matematikkár Reino Airisto (skammâmáánu 11. peeivi 1913 räi Brutoff; 1898–1956) já enni Alli Airisto (j.s. Oksanen; 1899–1972). Lenita lii nuorâmus uábbikulmâsist. Puárásumos lâi Annemi (1926–2019) já koskâmus Armi (1930–2013).

## Pargoh
[250px|left|thumb|Lenita Airisto [Helsig kirjemeesuh|Helsig kirjemeesuin ive 2010]]
* *Voitontahto. Avain suomalaisten menestymiseen.* Helsig: Otava, 1994. ISBN 978-951-1-13146-5.
* *Menestys! Uusia näkemyksiä ja selkeitä virikkeitä 2000-luvun businessihmiselle.* Helsig: Otava, 1996. ISBN 978-951-1-14147-1.
* *Rautarouva/Teräsmies. Globaalilla markkinapaikalla.* Helsig: Otava, 1998. ISBN 978-951-1-15158-6.
* *Jatkoaika. Molto vivace.* Helsig: Otava, 2000. ISBN 978-951-1-16088-5.
* *Naarasenergia. Hyöty ja uhka.* Helsig: Otava, 2002. ISBN 978-951-1-16088-5.
* *Kauneus on lisäarvo.* Helsig: Otava, 2004. ISBN 978-951-1-18931-2.
* *Saanko luvan? Ei kun omin luvin!.* Helsig: Otava, 2007. ISBN 978-951-1-20739-9.
* *Eläköön 100 vuotta! Ikävallankumous vai suuri utopia?* Helsig: Otava, 2010. ISBN 978-951-1-23065-6.
* *Elämäni ja isänmaani.* Helsig: Bazar, 2017. ISBN 978-952-279-304-1.
* *Noitanaisen ilosanoma: Puolustaudu! Taistele! Voita!* Helsig: Bazar, 2022. ISBN 978-952-376-480-4.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
769

**769** (**DCCLXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 760-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Du Yuanying, Tang-dynastia kansler (j. 833)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 14. peeivi – Cui Huan, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)
* juovlâmáánu 13. peeivi – Du Hongjian, Tang-dynastia kansler (š. 708 teikâ 709)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Conchubhar mac Cumasgach, Uí Fiachrach Aidhne kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Dub Calgaid mac Laidcnén, Uí Ceinnselaig kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lyevdih

**Lyevdih** kullii tovláá ääigist nuátán. Toh tollii nyeti paajaakeeji čäässuáivist. Fáárust lijjii kuáŋulyevdih, ciägulyevdih já nyettilyevdi. Kuáŋulyevdih lijjii suulân 30 seenti kooskâi. Toh lijjii njoođđum nyeti viermij pajepeelijd. Ciäguluovdij kooskâi lâi ohtâ kuárttil. Nyettilyevdi lâi puoh stuárráámus, já tot lâi nyettipoođâst. Kuáŋulyevdih já nyettilyevdi lijjii kuovttijn kiddimraigijn. Ciägulyevdi vuod lâi ovttáin kiddimraigijn.

## Käldeeh
Käärbis

[thumb|300px|Käärbis [Aanaarjävri|Aanaarjäävri riddoost]]
**Käärbis** lii čäcijotteemniävvu, mii suvdá 2–3 ulmuu. Lii máhđulâš, et kárbárähtimtáiđu já kerrisrähtimtáiđu ovdánii siämmáá-áigásávt anarâšâi kooskâst.

## Uásih
Kárbá uásih láá:
* *Vuáđumuorâ* ađai *kielâs* – Tot ráhtoo pievlâ ääigi ađai keessiv ton suujâst, et talle finnee peesi kavre madduu stämnin. Vuáđumuorâ lii kyevtuáság (ucceeb kárbást) já ton moojiikeejibel puátá lohtâ, mii lii suullân kuuđâ tuumá kukkosâš neljijn piihâst puánjustum navlijn já irrááttáin kiddejum. Vuáđumuorâ lii viiđâ tuumá kobdosâš já toos hevvâlistoo kaskoo kope.
* *Stämni* – Tot lii kärbisnjune, ađai tot vuáđumuorâ mokke, mast šadda kärbisnjune teikkâ moojiškeeči.
* *Čuávjiläiđi*  ađai *vyeličuávji* – Tot lii vuáđumuorâ aldemuš lyevdi.
* *Ruobdâ* – Tot lii koskâlyevdi.
* *Aasâg* – Tot lii pajemuš lyevdi.
* *Kuoŋâr* – Táválávt kárbást láá vittâ kuoŋâr.
* *Ávskár* – Tot kiävttoo čääsi kuáivumân kárbást.
* *Pittá* – Tot lii kärbisnjuuneest ton siskiibeln, kárbá enâmân ruttim várás.
* *Ááŋuh*, *ááiruh* já *áŋupäädih*
* *Tiljáh*, *ovdâtiljá*, *koskâtiljá* já *monnjâtiljá*
* *Naappâlräigi* já *naappâl* – Toh láá vuáđumuorâst kárbá moojiikeččin.

## Purjâskäärbis
Purjâskäärbis lii stuárráb ko táválâš käärbis, já tast lii kieggi "köli" vuáđust já stivlee.

## Fáádást eres soojijn

## Keejâ meid
* Puárree

## Käldeeh
740

**740** (**DCCXL**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 740-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah
### Roovvâdmáánu
* roovvâdmáánu 26. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Yalovast, Tuurkist. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,4 Richter ciäkkáduv mield já X Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Gao Ying, Tang-dynastia kansler (j. 811)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Æthelheard, Wessex kunâgâs iivij 726–740 (šoddâmihe ij tiäđust)
* Meng Haoran, kiinalâš tivtâsteijee (šoddâmihe ij tiäđust)
* Zhang Jiuling, Tang-dynastia kansler (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Karunki

**Karunki** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tot lohtui Tuárnus kaavpugân ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Karunkist assii 2&nbsp;181 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 247,3&nbsp;km² (tuše eennâm). Karunki naaburkieldah lijjii Pajetuárnus já Vyelituárnus sehe Ruotâ peln Karunki ađai *Karl Gustav*.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;1973 Karunki já Vyelituárnus lahtojii Tuárnus kaavpugân.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Aapajoki, Aapajärvi, Karunki, Korpikylä, Kukkola.

## Käldeeh
Vyelituárnus

**Vyelituárnus** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tot lohtui Tuárnus kaavpugân ive&nbsp;1973 aalgâst. Ive&nbsp;1972 loopâst Vyelituárnusist assii 8&nbsp;792 olmožid. Ive&nbsp;1972 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 927,4&nbsp;km² (tuše eennâm). Vyelituárnus naaburkieldah lijjii Karunki, Kiemâ táálunkieldâ, Ruávinjaargâ táálunkieldâ, Tervola, Tuárnus já Pajetuárnus sehe Ruotâ peln Haparanda já Övertorneå.

## Kieldâlahtem
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1973&nbsp;Karunki já Vyelituárnus lahtojii Tuárnus kaavpugân.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

Ive 1957 Vyelituárnusist lohtui Tuárnusân kuávlu, kost lijjii 1&nbsp;140 ässed.

### Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Vyelituárnusist lijjii čuávuvááh čuákkipääihih: Alavojakkala (528 ässed), Arpela (439 ässed), Kaakamo (615 ässed), Kiviranta (901 ässed), Kyläjoki (344 ässed), Pirkkiö (367 ässed), Pudas (28 ässed), Ruottala (229 ässed), Tuárnus kuávdáščuákkipäikki (3 ässee) já Yliraumo-Alaraumo (790&nbsp;ässed).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh