open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Särgisoppuu

pienoiskuva|Särgisoppuu, video
**Särgisoppuu** (*Strix uralensis*) lii eidusáid oppuid kullee stuorrâ piätulodde.

Puárásumos Suomâst riegistum särgisoppuu lii lamaš 23 ihheed 10 mánuppaijeed 13 peivid puáris, mii lii siämmást meid Euroop puárásumos oppuulodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah

Särgisoppuu ivne lii ränisruškâd, mon kuhessiähá pottâšist já suájáskuáčurijn láá kuhes tuáris sárgáh. Kuovgâdissiähá čuávjibeln láá čapis sárgáh kukkodkulij, mast tot lii noomâs-uv uážžum. Oppuuludij náálá njune lii fiskâd, mut čalmeh láá čappâdeh, ko eres oppuin toh láá iänááš fiskâdeh – suájáh kuittâg láá eres oppuuludij náálá kubduuh.

Niŋálâs lii čuuvtij stuárráb ko ores. Särgisoppuu kukkodâh lii 58–62 cm já ores tiäddu 570–800 g, ko niŋálâs 630–1 300 g. 

### Jienâ

Kiihâmjienâ sulâstit váhá pennuu umástem ("VUhu... Vuh-vuh-vuVU-hu") tâi masa jo ulmuu povvâstem, já niŋálâs jienâ lii ruávis riännjum. Piervâlvuovdâ aldasijn tot váárut uumáástmáin já tom ferttee kale oskođ, ko tot ij eeppid ollágin volliittiđ mon peri aldaneijee huáđđoo – joba ulmuu-uv.

## Lavdâm
thumb|left|Särgisoppuu lavdâm
Särgisoppuu lii levânâm vijđáht tavas Euraasian, Skandinaviast kidâ Kuálhismeerâ räi. Tot lii tijpâlâš taiga pessimlodde, mut Suomâst tom kuáhtáá iänááš Suomâ maadâ- já koskâoosijn eereeb Åland. Puoh käldei mield pessimrääji lii Pello–Kuáccám linjáást, mon ferttee kale mottoom muudon nabded tuottân, mut Lintuatlas mield särgisoppuu lii aainâs ohtii pessim Skállujoorŋâ kuávlust Varttaasuollust.

Suomâ pessimnääli lii lamaš 3 000–4 000 paarrâd, Eestienâmist suullân 2 000 paarrâd, Ruotâst suullân 3 000 paarrâd já Taažâst 10–50 paarrâd. Eres kuávluin Viestâr-Euroop särgisoppuu ij pessii. Euroop populaatio stuárudâhhân árvušteleh 110 000–280 000 ohtâgâssâd.

## Pessim já lasanem
thumb|Särgisoppuu maneh
Särgisoppuu lii päikkilodde, mii pessee luándu- já ulmuu rähtim vuovdáin. Iänááš tot iälust kuosâ- já siähálâsvuovdijn, mut hiäivulâš vuovdâmuorâi meeri pehtilis meccituálu keežild lii vaikuttâm nääli stuárudâhân. Nääli láá keččâlâm nanodiđ ulmui rähtim vuovdâiguin já puátuseh láá lamaš tommittáá pyereh, et iänááš tááláš särgisoppuunääli pessee-uv ulmuu rähtim vuovdâin.

Táválávt piervâl lii ulmuu rähtim vuovdâst, luánduvuovdâst tâi kozzâlode puáris piervâlist. Šiev säpligiivij monnim puáhtá älgiđ jo kuovâmáánust, mut táválávt kuittâg njuhčâ-vyesimáánu jorgálduvâst. Ko säpligeh iä lah, te paarâ ij pessii ollágin. Maneh láá oovtâst käävci räi, šiev säpligivij koskâmiärálávt 4 já hyenes säpligivij ääigi 2. Niŋálâs láálá 32–34 peivid já ores piämmá kyeimis ubâ läällimääigi. Uđâgááh kočâtteh korâidis eresáigásávt, já vyelgih piervâlist suullân mánuppajasâžžân, iäge määti vala kirded. Tom tááiđu toh uáppih oho maŋeláá.

Särgisoppui parâkoskâvuotâ lii eellimahasis já iäruh tábáhtuveh uáli harvii. Jo oovtâihásiih pyehtih pessiđ, mut iänááš pessim álgá kuulmâ- tâi neelji-ihásâžžân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Mervi Sistonen

**Mervi Sistonen** lii anarâškielâ máttáátteijee Oulu ollâopâttuvâst. Sun lii meddâl Kaamâsist. 

## Karrieer
Mervi luvâškuođij anarâškielâ čohčuv 2009 talle ko Anarist aalgij anarâškielâ tievâsmittemškovliittâs. Tastmaŋa sun luuvâi anarâškielâ meiddei Oulu ollâopâttuvâst já valmâštui maisterin ive 2013. Pro gradu -pargostis Mervi lii tutkâm anarâškielâsâš Uđđâ testament teevstâi jurgâlmijd. Sun lâi nubbe, kii valmâštui anarâškielâ maisterin Oulu ollâopâttuvâst. Meervin tot lâi jo nubbe maistertođhos. Sun lâi jo valmâštum teologia maisterin.

Oovtâst Márjá-Liisá Olthuisáin já Ilmari Mattusáin Mervi jurgâlij evangeliumijd. Fáárust lâi meid pargojuávkku, mast lijjii teologia- já kielâmätteeh. Evangeliumij jurgâlempargo piištij nelji ive.

## Käldeeh
764

**764** (**DCCLXIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 760-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Maurizio Galbaio šoodâi Venetsia 7. dogen.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Li Jiang, Tang-dynastia kansler (j. 830)
* Tian Hongzheng, Tang-dynastia kenraal (j. 821)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Abdallah ibn Ali, muslimlâš kenraal (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sämitigge (Ruotâ)

thumb|Ruotâ Sämitige logo
pienoiskuva|Ruotâ Sämitige táálu Kiärunist
**Sämitigge** (, ,  já ) lii Ruotâst tuáimee ornijdume, mii tuárju sämmilij vuoigâdvuođâid já kulttuur.

## Historjá
Ruotâ Sämitigge vuáđudui ive 1993, já tom viihkâi kiävtun kunâgâs Kaarle XVI Kustaa porgemáánu 26. peeivi 1993 Kiärunist.

## Jesâneh
Sämitiggeest láá 31 jesânid, moh väljejuvvojeh sämmilij koskâvuođâst valjâiguin jyehi niäljád ive.

## Keejâ meid
* Sämitigge (Suomâ)
* Sämitigge (Taažâ)
* Ive 2025 sämitiggevaaljah (Ruotâ)

## Fáádást eres soojijn

* Ruotâ Sämitige nettisiijđoh

## Käldeeh
Occoonkerdi

**Occoonkerdi** lii Eennâmpáálu stratosfáárân kullee uási, mii lii 15–35 km aloduvâst já siskeeld stuárráámuu uási áimukeerdi oconist. Occoonkerdi suoijâl eennâmase Piäiváá ultravioletsuonjârdmist.

## Historjá
Occoonkeerdi kavnáin ranskalâš fysikkáreh Charles Fabry já Henri Buisson ive 1913.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Kroatia vaarijn

[thumb|right|350px|[Dinara]]
Taat lii **listo [[Kroatia]] vaarijn**. Kroatia alemus čokke lii Dinara, mii paijaan 1&nbsp;831 meetter alodâhân. Dinaravääri alemus čokke, Troglav (1&nbsp;913&nbsp;m), lii kuittâg Bosnia-Hercegovina peln.

Kroatia já Bosnia-Hercegovina rääji alne lii Kamešnica-nommâsâš vääri. Tast tuše smavvâ uási lii Kroatia peln. Stuárráámus uási lii Bosnia-Hercegovina peln. Meiddei ton alemus čokke, Konj (1&nbsp;855&nbsp;m), lii Bosnia-Hercegovina peln.

Suolluin leijee vaarijn puoh alemus lii Vidova gora, mii lii Brač-nommâsii suollust. Ton alemus čokke, Sutvid, paijaan 780 meetter alodâhân.

## Listo

## Keejâ meid
* Listo Kroatia suolluin

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Occoon

thumb|Occoon
**Occoon** lii epiorgaanlâš molekyyl, mon kemiallâš kaava lii **O<sub>3</sub>**. Tot lii haapi allotrooppisâš häämi. Occoonmolekyyl siskeeld kulmâ happiaatoom. Occoon lii iälánáid mirhâlâš vuoiŋâđ, já tot vahâgit já iärdud vuoiŋâmkiäinuid. Pajeáimukeerdist tot ráhtá occoonkeerdi, mii iästá uásild Piäiváá háitulii ultravioletsuonjârdem puáttim Enâmân.

## Historjá
Occoon kaavnâi saksalâš-sveiccilâš kemist Christian Friedrich Schönbein ive 1840.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Togo kuávluh

thumb|upright=1.4|Togo kuávluh
**Togo kuávluh** láá Togo alemuu tääsi haldâšemkuávluh. Togo lii juohhum 5 kuávlun (), moh láá juohhum 35 prefektuurân ().

## Listo

## Keejâ meid
* Togo prefektuureh

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
756

**756** (**DCCLVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 750-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Domenico Monegario šoodâi Venetsia 6. dogen.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Li Yijian, Tang-dynastia kansler (j. 822)

## Jämimeh
* syeinimáánu 15. peeivi – Yang Guozhong, kiinalâš kansler (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Forggus mac Cellaig, Connacht kunâgâs iivij 742–756 (šoddâmihe ij tiäđust)
* Wang Changling, kiinalâš tivtâsteijee (š. 698)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
761

**761** (**DCCLXI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 760-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Oviedo vuáđudui.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Li Guangyan, Tang-dynastia kenraal (j. 826)
* Wu Chongyin, Tang-dynastia kenraal (j. 827)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Óengus I, piktij kunâgâs iivij 732–761 (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jepua

**Jepua** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Uusikaarlepyyn ive&nbsp;1975 aalgâst. Ive&nbsp;1974 loopâst Jepuast assii 1&nbsp;404 olmožid. Ive&nbsp;1974 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 152,0&nbsp;km² (tuše eennâm). Jepua naaburkieldah lijjii Alahärmä, Kortesjärvi, Munsala, Purmo já Uusikaarlepyy táálunkieldâ.

## Kieldâlahtem
thumb|293px|Pietarsaari kuávlu kieldâlahtemeh
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1975 Jepua, Munsala já Uusikaarlepyy táálunkieldâ lahtojii Uusikaarlepyyn.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Ive 1960 já ive 1970 tiäđui mield Jepuast lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: sajattâhkuávlu. Tobbeen assii 616 olmožid ive&nbsp;1960 já 674 olmožid ive&nbsp;1970.

### Siijdah
Alajepua (Ytterjeppo), Jepua (Jeppo), Jungar, Kepoo (Keppo), Lassila já Ylijepua (Överjeppo).

## Kooskah
* 23px Lapua 55&nbsp;km
* 23px Oulu 250&nbsp;km
* 23px Seinäjoki 80&nbsp;km
* 23px Uusikaarlepyy 15&nbsp;km
* 23px Vaasa 70&nbsp;km

## Käldeeh
Listo Färsuollui vaarijn

[thumb|[Slættaratindur]]
[thumb|[Gráfelli (uálgispeln)]]
[thumb|[Villingadalsfjall]]
[thumb|[Kunoyarnakkur]]
[thumb|[Skælingsfjall]]
[thumb|[Tindur (Borðoy)|Tindur (uálgispeln) já Knúkur (čižetpeln)]]
Taat lii **listo [[Färsuolluuh|Färsuollui]] vaarijn**. Färsuollui alemus vääri lii Slættaratindur, mii paijaan 882 meetter alodâhân. 

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu

pienoiskuva|Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu
**Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu** (, , , ) lii pyereestvaijeemkuávlu, mii vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist. Ton toimâkuávlu lii siämmáš ko Uusimaa eennâmkode kaavpugeh Vantaa já Kerava. Skammâmáánust 2022 pyereestvaijeemkuávlust assii 279 880 olmožid.

## Historjá
Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu vuáđudui Suomân uđđâivemáánu 1. peeivi 2023 uássin soti- já eennâmkoddeuđâsmitmist.

## Sajadâh já rääjih
Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu ránnjákuávluh láá tavveen Koskâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu, nuorttân Nuorttâ-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu, mäddin Helsig kaavpug já viestârist Viestâr-Uusimaa pyereestvaijeemkuávlu.

## Kieldah
thumb|286x286px|Kárttá Uusimaa pyereestvaijeemkuávluin. Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlu kuovgisruopsâdáin.
Vantaa já Kerava pyereestvaijeemkuávlun kuleh tuše kyehti kieldâ. Kuohtuuh láá kaavpugeh. 
* 25x25px **[[Kerava|Kerava kaavpug]]**
* 23x23px **[[Vantaa|Vantaa kaavpug]]**

## Kuávlustivrâ
Vuossâmuuh kuávluvaaljah uárnejuvvojii uđđâivemáánu 23. peeivi 2022.

## Käldeeh
Munsala

**Munsala** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Uusikaarlepyyn ive&nbsp;1975 aalgâst. Ive&nbsp;1974 loopâst Munsalast assii 2&nbsp;416 olmožid. Ive&nbsp;1974 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 263,0&nbsp;km² (tuše eennâm). Munsala naaburkieldah lijjii Alahärmä, Jepua, Maksamaa, Oravainen já Uusikaarlepyy táálunkieldâ.

## Kieldâlahtem
thumb|293px|Pietarsaari kuávlu kieldâlahtemeh
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1975 Jepua, Munsala já Uusikaarlepyy táálunkieldâ lahtojii Uusikaarlepyyn.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive 1970 tiäđui mield Munsalast lijjii kyehti čuákkipääihi: markkân (280 ässed) já Vexala (204 ässed). Ive&nbsp;1960 markkânist assii 288 olmožid já Vexalast assii 212&nbsp;olmožid.

### Siijdah
Harjux, Hirvlax, Jussila, Kantlax, Monå, Monäs, Munsala, Pensala já Vexala.

## Kooskah
* Kokkola 60&nbsp;km
* Oulu 240&nbsp;km
* Seinäjoki 95&nbsp;km
* Uusikaarlepyy 10&nbsp;km
* Vaasa 65&nbsp;km

## Käldeeh
Uusikaarlepyy táálunkieldâ

**Uusikaarlepyy táálunkieldâ** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tot lohtui Uusikaarlepyyn ive&nbsp;1975 aalgâst. Ive&nbsp;1974 loopâst Uusikaarlepyy táálunkieldâst assii 1&nbsp;971 olmožid. Ive&nbsp;1974 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 257,2&nbsp;km² (tuše eennâm). Munsala naaburkieldah lijjii Jepua, Munsala, Pietarsaari táálunkieldâ, Purmo já Uusikaarlepyy.

## Kieldâlahtem
thumb|293px|Pietarsaari kuávlu kieldâlahtemeh
Uđđâivemáánu 1. peeivi 1975 Jepua, Munsala já Uusikaarlepyy táálunkieldâ lahtojii Uusikaarlepyyn.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive 1960 tiäđui mield Uusikaarlepyy táálunkieldâst lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: markkân (289 ässed). Tot ij lamaš innig čuákkipäikki ive&nbsp;1970. Ive&nbsp;1970 tiäđui mield Uusikaarlepyy kuávdáščuákkipäikki lâi uásild meiddei Uusikaarlepyy táálunkieldâst. Uusikaarlepyy táálunkieldâ peln assii 399&nbsp;olmožid.

### Siijdah
Alajepua (Ytterjeppo), Forsby, Kovjoki, Markkân, Lassila, Markby já Sokaluoto (Soklot).

## Käldeeh
Tornâoppuu

**Tornâoppuu** (*Tyto alba*) lii tornâoppui hiäimun kullee koskâmatsâš oppuulodde.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Tornâoppuu lii 33–39 cm kukke, ton suájákejij koskâ lii 85–93 cm, já tot tiäddá 250–350 g. Ton roppâ lii seggi, suájáh láá kuheh já kirdedijn távjá jyelgih hiäŋgájeh. Tornâoppuu muáđuh láá vielgâdeh, čalmeh láá čappâdeh já muátukovos lii vááimu hámásâš. Seelgibeln tot lii täsivis ränis- já lieggâruškis ivnásâš. Suhâpeleh láá mudoi siämmááhámásiih, pic ores távjá kuovgâdub, ko niŋálâsâst láá eenâb čapis tiälhuh. Tornâoppuu táiđá leđe muččâdumos oppuulodde.

### Jienâ
Niŋálâs tuálá huurrân, mut motomin meid ores. Tornâoppuu váruttâsjienâ táválávt kirdedijn lii čuhâlis, já saijeem sulâstittee piškádem. Tot lii suullân kyevti sekunt kukkosâš. Uđâgái kerjidemjienâ lii suullân sekuntpele kukkosâš vyeligis škorijdem.

## Lavdâm
thumb|left|350px|Tornâoppuu lavdâm
Tornâoppuu láá kuáhtám Suomâst käävci kerdid: ive 1935 Pielisjäävrist, ive 1963 Åland eennâmkoddeest Lemlandist, ive 1990 Raumast já majemustáá ive 2021. Nuuvtpa tot lii-uv uáli härvinâš Suomâst. Raumast kuáhtám tornâoppuu láá nabdam, et olmooš ličij puáhtám tom Suomân. Aainâs nelji vuossâmuu Suomân lappum tornâoppuu láá jáámmám niälgán, mut eres ááicuin ij lah tađe pyereeb tiätu. Tornâoppuu pessee ubâ Maadâ- já Koskâ-Euroopist, aldemuuh Baltiast já Tanskaast. Ruotâst tornâoppuu lappui kieskâd suhâjämimân. Euroop lasseen tomâoppuu pessee puoh eennâmoosijn, eereeb Antarktis. Suomâst kuáhtájum tornâoppuuh kuleh nuorttiipiäláá Tyto guttata náálán.

Veikkâ tornâoppuu mákkoo jolgâ kulttuurenâduvâin, ovdâmerkkân kaavpugijn sehe šiiveettáálui já kärdinij šiljopirrâsijn, te tom kuittâg harvii kuáhtáá, ko tot lii tuođâlâš "ijjâlodde". Peeivijd tot viättá čiähusist rakânâsâi luuptâin tâi eres čiähusoojijn já siävŋándijn vuálgá säpligpiivdon. Suomân ton vijđánem iästun láá kolmâ já äŋgiris täälvih.

## Pessim já lasanem
Tornâoppuu pessee rakânâsâi loomijn, mut meid ulmuu rähtim vuovdâin, sehe muorâvuovdâin. Piervâl lii táválâš rogge luuptâ tievâdâsâin já visteluávhuin. Niŋálâs mannee njuhčâmáánu loopâst 4–9 manneed. Ores piämmá niŋálâs. mii láálá 30–31 pirrâmpeivid já koorâi cuovkkânem maŋa ana huolâ uđâgáin. Eres oppui náálá tornâoppuuh-uv läliškyeteh vuossâmuu mane monnim maŋa, já uđâgááh kočâtteh korâidis sierâ aigij. Uđâgááh láá vielgâdeh já kirdeleh 50–55 peeivi keččin. Tornâoppui parâkoskâvuotâ pištá ubâ eellimave, já pelikyeimih lává oovtâst pirrâ ive.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Hauho

**Hauho** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Hauhost assii 3&nbsp;934 olmožid. Ive&nbsp;2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 443,7&nbsp;km², mast 88,84&nbsp;km² lâi čääci. Hauho naaburkieldah lijjii Hattula, Hämeenlinna, Lammi, Luopioinen, Pälkäne já Tuulos.

## Kieldâlahtemeh
thumb|left|Hämeenlinna kieldâlahtemeh ive 1948 rääjist
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009. 

Hauho markkân lii suulân 35&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.

## Siijdah
Aikkola, Ajoranta, Alvettula, Apoo, Eteläinen, Hahkiala, Hakkala, Hankala, Hauhontausta, Heinäkangas, Hyvikkälä, Hyömäki, Ilmoila, Joki (Jokioinen), Juntula, Kalaila, Keso, Kirkonkylä, Kokkala, Kokkila, Kukkola, Kyttälä, Lautsia, Lehdesmäki, Lehtelä, Matkantaka, Miehoila, Mustila, Okerla, Pappila, Porras, Porsoo, Rukkoila, Saha, Sappee, Sotjala, Torvoila, Tuittula, Tuulimylly, Uusikylä, Vihavuosi, Villantila, Vitsiälä já Vuolijoki.

## Kooskah
* Helsig 135&nbsp;km
* Hämeenlinna 34&nbsp;km
* Lahti 66&nbsp;km
* Tampere 62&nbsp;km
* Turku 175&nbsp;km

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Minervaoppuu

**Minervaoppuu** (*Athene noctua*) lii minervaoppuid (*Athene*) kullee lodde.

## Nommâ
Minervaoppuu lii uážžum noomâs nissoonimmeel Minerva mield. Tovlááh roomaliih kunnijâttii Minerva, mii lâi sii vijsesvuođâ, taiđuu já soottâm nissoonimmeel já västidij kreikkalij Athene. Minervaoppuu nobdii ärbivuáválávt vijsesin já nuuvtpa tot lii vijsesvuođâ tubdâldâh já filosofia viärdádâskove.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Minervaoppust lii stuorrâ uáivi, kuhes jyelgih já fiskis čalmeh, moh láá viehâ kukken nubijnis. Ton kukkodâh lii 21–27 cm, suájákejij koskâ suullân 60 cm já tiäddu 140–200 g. Oppuuludij náálá niŋálâs lii čielgâsávt stuárráb ko ores. Šlaajâ lii aktiivlâš meid peiviv já tot liihâd ennuv enâmist. Kirdem lii čäšnilágán ađai vuálus já pajas párustem, já kirdedijn iäruttuveh kubdâ suájáh, moi keejih láá jurbâseh.
thumb|left|Minervaoppuu lavdâm
## Lavdâm
Minervaoppuu iälust vuovdijn, viljâlemenâmijn, aroin já koškeaavijn. Tom kuáhtáá Espanjast Ruošân ollee kuávlust, Aldanuortâst, Koskâ-Aasiast Kiina, Korea já Mongolia räi sehe Tave-Afrikist. Maailm populaatio lii aainâs 0,5–1 miljovn ohtâgâssâd. Árvušteleh, et Euroopist pessiiččii 216 000–330 000 paarrâd. Šlaajâ lii táválâš Stuorrâ-Britanniast, kuus tom ištâdii 1800-lovvoost.

Suomâst minervaoppuu láá kuáhtám kuohtii, 15.9.1901 Muuramest já 26.51983 Siikajokist.

## Pessim já lasanem
Minervaoppuu ráhtá piervâl muorâ- tâi keđgiluámán, moos tot mannee 3–6 mane. Niŋálâs láálá taid 28–29 peivid. Koorâi kočâttem maŋa uđâgááh pisotteleh piervâlist suullân 25 pirrâmpeivid, maid vaanhimeh piemmâv. Minervaoppuu lii oovtnäimisâš.

## Raavvâd
Minervaoppuu pivdá uccâjursseid já uccâloddáid, mut masa peeli ravâdist láá tivreh, aainâs koppakuorijááh. Tiivrijd tot pivdá suámálávt enâmist njuškomáin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Minervaoppuuh

**Minervaoppuuh** (*Athene*) láá oppuid hiäimun kullee loddesuuhâ.

## Minervaoppuušlaajah
* Brahmaoppuu (*Athene brama*)
* Madagaskarvällioppuu (*Athene superciliaris*)
* Minervaoppuu (*Athene noctua*)
* Preeriaoppuu (*Athene cunicularia*)
Minervaoppuin láá ohtsis 13 vyelišlaaijâd, main Euroopist tiättojeijee *Athene vidalii* lii tevkkâdumos, já Aldanuortâst pessejeijee *Athene lilith* kuovgâdumos.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Johan Nuorgam

**Johan Nuorgam** ađai **Nijlâs Jovn Juhháán** (1910–1978) lâi 1900-lovo sämmilii kulttuur já ärbivyevi pioneer ađai oovdâstjottee. Sun lâi vuálgus Uáivušväärist Kitinlompolo táálust, mii lii alda Čivtjuv uáivuš. 1930-lovvoost sun lâi pargoost olgomuseost Seurasaarist. Siämmást sun nuurâi ennuv jieškote-uvlágánijd härvinâš tiiŋgâid, moh láá onnáá peeivi uáinusist Siidast. Nuorgam tooimâi toimâtteijen Tunturisanomat-loostâst, mii almostui sehe suomâkielân já tavesämikielân. 1950-lovvoost sun tooimâi muáddi ive meiddei tavesämikielâlii Sápmelaš-loostâ toimâtteijen. 1950-lovo loopâst sun vuáđudij Säämimuseo Siida. Aanaar sämmilâšmuseo, mon lekkii keesi 1963, lâi vuossâmuš sämmilij vuáđudem museo ubâ maailmist. Vuáđudeijen lâi Samii Litto – Saamelaisten Yhdistys. Ton hoovdâin Johan Nuorgam lâi oovdâstjottee já olášuttee. Saavâjođetteijee Johan Erkki Jomppanen vuod hoittái koskâvuođâid merideijeid já ruttâdeijeid.

## Käldeeh
Peskâ

[thumb|Peskâ [Saemien Sijte museočuágálduvvâst]]
[thumb|250px|Kuovdâkiäinulâš Rasmus Josefsen Utsi peskâ pajalist ive 1884.<br/><small>Kove: [Prince Roland Bonaparte]]
**Peskâ** (,  já ) lii vyesi- tâi čiermihnaahkijn koorrum tälvipiivtâs. Vyesinaahkijn koorrum peskâ kočoduvvoo purgâpeskân. Jis peskâ vuod kuárroo čiermihnaahkijn, te tot kočoduvvoo čiermihâtpeskân.

## Historjá
Peskâ lâi vijđáht aanoost 1800-lovvoost já čuávuváá ihečyeđe aalgâst, mut ton kiävttu kiäppánij kuuloold 1900-lovvoost eromâšávt nube maailmsuáđi maŋa. Peskâ kiävttoo ain-uv, veikkâ tot álgá leđe tááláin anarâšâin härvinâš. Onnáá peeivi kiälkkáhaalareh láá puáttám ärbivuáválii peeskâ argâkiävtu sajan.

Peskâ tollui táválávt kiävtust ton räi ko tast lâi šoddâm šišnelum spálččá. Talle tot kevttui iänááš pääihist tälvipivtâsin. Motomeh pieijii spáálčá pajalân meiddei keessiv – eromâšávt iho kuáláástdijnis teikâ jis lâi čuáskidâm.

## Nähki já njuovvâm
Oovtâ peeskân tarbâšuvvojeh suulân 5–7 nähkipittád, maid finnee 3–5 vyesist teikâ čiermihist. Olmâ peskâtuoljijn láá káálluh mieldi, já kinnáleh tarbâšuvvojeh peeskâ ärdeid. Tááláá ääigi tuoljijd puátkejeh peeljij peht rasta já talle ferttee tyeljist uuccâđ ärdeid suáppee pittáid. Ärdeid puáhtá vooijâđ meiddei sierâ pittáást sämimááccuh ärdee miäldásávt.

Peskâtuoljij pyeremus njuovvâmäigi lii čohčâkeesi porgemáánu loopâst čohčâmáánu loopân, mut njuovvâđ puáhtá meiddei maŋeláhháá čohčuv. Ađai táárbu mield čohčâtäälvi näähkih meiddei tohhejeh. Kiđđâtäälvi näähkih vuod iä tuhhii, tastko tain iä piso kuolgah innig nuuvt pyereest. Tovláá ääigi anarâš puásui-ive algâttij porgemáánu majemuu oho “vuosmušokko”, mii kullui love oho kukkosii nommâokkokuálusân. Talle ulmuuh vuolgii uuccâđ vuájáán- já kädiseergijd sehe peskânaahkijd. Jis purgâpeeskâ haahâm šadda äigikyevdilin, te onnáá peeivi-uv ferttee turvâstiđ puáris vuáhán já vyelgiđ pisso vijlâsijn “tovláá puásui-ive” aalgâst (porgemáánu loopâkeččin) miäcán usâstâllâđ vuovâs vyesinaahkijd.

Tastmaŋa ko näähkih láá skappum, toh timeduvvojeh jiehhein já kuárrojeh suonânuorijn.

## Kuárrum já hervâttem
Peeskâ kuárrum já hervâttemtaavijn uáinojeh páiháliih iäruh, mutâ häämi lii puoh peskâvuovijn siämmáš. Almaa já nissoon peeskâin iä lah vooijâm- já kuárrumiäruh. Rävisulmui peeskah lijjii távjá oovtâivnásiih, nomâlâs čappâdeh almaid já českâdeh nisonáid. Toi várás väljejuvvojii táválávt čohčâvyesi tyeljih. Pärnipeeskâ várás vuod koolgâi leđe uccâ vuásáá linnâ tyelji, mon ivne puovtij leđe mii peri. Syemmilâš kielâ- já aalmugtiettuu totkee T. I. Itkonen kuittâg čáálá: – Riges ulmuuh pivnohisteh čappâd já vielgâd párnáidis peeskâi ivnen.

Peeskâ alne ärdeid já niehi lieggiimin almaah kevttii kuobžâčeevđist koorrum čevenäävdi. Nisoneh vuod kevttii leđđest koorrum syeje, mii lâi kiddejum padijguin čiäppát pirrâ já alemân. Ärdei alne kevttui motomin lukkâ, amas peskâ njuoskâđ já tot tuálá lieggâs. Lukkâ kevttui meiddei sämimááccuh alne syeijin. Čevelijne-uv kevttui luhháin já peskáin. Nisoneh iä kiävttám luuhâ peeskâ syeijin, pic stuorrâ ulloliijne. Juhlepeeskah hervejuvvojii leđđein já ollâ siäpulâs njálmádittui čevđijn.

## Käldeeh
Kalvola

**Kalvola** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Kalvolast assii 3&nbsp;857 olmožid. Ive 2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 338,2&nbsp;km², mast 37,66&nbsp;km² lâi čääci. Kalvola naaburkieldah lijjii Hattula, Hämeenlinna, Lammi, Luopioinen, Pälkäne já Tuulos.

## Historjá
Ive&nbsp;1560 Kalvolast lijjii eennâmkirje mield 135 táállud já ive&nbsp;1634 pitejáást assii 1&nbsp;154 olmožid.
thumb|left|Hämeenlinna kieldâlahtemeh ive 1948 rääjist
### Kieldâlahtemeh
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009. 

Hauho markkân lii suulân 35&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.

## Siijdah
Ahlajärvi, Heinu, Hietajärvi, Hitumaa, Iittala, Kanajärvi, Kankaanpää, Kautio, Kirkonkylä, Kotkajärvi, Kutila, Kutinen, Kuurila, Könnölä, Lintumaa, Niemi, Ohtinen, Ojajärvi, Orjanhirsi, Paakkonen, Pirttikoski, Rimmilä, Sauvala, Saviniemi, Sittala, Sääksniemi, Taljala, Turkinmäki já Unonen.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Šišneheh

**Šišneheh** teikkâ **šišneeh** () láá šišneest koorrum jyelgisyejeh. Šišneehnjäälmist lii korccâ teikâ päddi, moin kiässoo njälmi kamuvruoijâs oolâ. Paijeen lii korccâ, moin šišneeh čannoo puáhánjân amas nollâsiđ. 

## Kevttim
Šišneheh kiävttojii pargokárvun suoijiimin juolgijd puuvsâi alne. Taid kevttii njuoskâ pargoin ovdâmerkkân čäcisuoinij nijttemist teikâ hoošij rokkâmist já meiddei joddei kesimist. Toh lijjii meiddei anoliih, jis koolgâi lapseskierrâsist väzziđ.

## Käldeeh
Vuodduuh

thumb|Taažâsämmiliih vuodduuh
**Vuodduuh** ( já ) láá kammui kiessâm várás čuoldum tâi njuškottum päädih. Toh kiävttojeh vuodâkammuiguin, moid kalga kiessâđ vuodduid kammuu ruoijâs já jyelgi pirrâ jyelgiruottâsist pajaskulij (ruojâs álgá suulân jyelgiruottâs puotâ). Vuodduuh iä kevttuu snoorrâmpäddikammuiguin adai kurekammuiguin, maid kalga čoonnâđ tegu táválijd lädikammuid-uv.

## Uásih
Vuodduin láá nelji uási: čeve, jieš vuodâ, párgáldâh já tieppi. Vuodâčeve lii vuodâlaaigijn ruvdejum teikkâ šišneest rahtum päddi, moin vuodâ kiddejuvvoo kammuu várvoid. Jieš vuodâ lii ullolaaigijn njuškottum (hervâttes argâvuodduuh) teikkâ čuoldum (hervâvuodduuh). Párgáldâh lii vuodduu kukkosâš ullolaaigijn pärgidum teikkâ šnjirriittum segis päddi, mii kiässoo kiessum vuodduu oolâ vuáluskulij. Tieppi lii párgálduv keejist, já tom puáhtá sirdeđ nuuvt ete tot lii muččâdávt – ij kevttuu argâpeeivi pargoin. Vuoddui čiäpátteh pärgiduvvojeh čuoldum vuodduu keejist pááccám čuožžâmijn tâi sierânâs čuožžâmijn já párgálduvah sierânâs čuožžâmijn. Čiäpáttin puáhtá kevttiđ kezis šišnestielâsijn ponjeldum koorcâ, talle meiddei vuodduu keeji ferttee huolâttiđ šišnijn. Vuoddui oosij kiddimsaje oolâ kuárroo leđđeestielâs.

## Kovoshäämih
Nisonijn já almain láá jieijâs kovoshäämih. Nisonij vuoddui kovoseh láá episymmetriliih. Vuoddui vuáđuivnen puáhtá leđe čappâd tâi ruopsâd. Máhđulâš vuáđuivne lii meid čuovjâd. Kovoseh láá ruopsâdeh, fiskâdeh já ruánááh. Nisonijn láá uccáásiähá vuodâhervâmaalih. Almai vuoddui kovoseh láá symmetriliih, já valjiittâs lii vijđásub ko nisonij vuodduin. Vuáđuivnen lii táválávt vielgâd, mut tot puáhtá leđe meiddei fiskâd. Kovoseh láá ruopsâdeh, ruánááh já čuovjâdeh. Kovosrađeh šaddeh čuožžâmijn väljejum laaigijn.

## Käldeeh
Lammi

**Lammi** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Lammist assii 5&nbsp;530 olmožid. Ive&nbsp;2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 611,23&nbsp;km², mast 73,69&nbsp;km² lâi čääci. Lammi naaburkieldah lijjii Asikkala, Hauho, Hausjärvi, Hämeenkoski, Janakkala, Kärkölä, Luopioinen, Padasjoki já Tuulos.

## Kieldâlahtemeh
thumb|left|Hämeenlinna kieldâlahtemeh ive 1948 rääjist
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009. 

Hauho markkân lii suulân 35&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.

## Siijdah
Arrankorpi, Evo, Hauhiala, Iso-Evo, Jahkola, Kataloinen, Kostila, Kuurikka, Kättärlä, Lampelto, Lieso, Montola, Mulkoila, Niipala, Oinen, Onnenvuori, Paakkola, Pakkasela, Palonen, Parikkala, Perinkää, Pienistö, Porraskoski, Rantonen, Riikonen, Ronni, Sankola, Syrjäntausta, Takaperä, Tanttila, Tommala, Vilkkilä, Vähä-Evo, Ylänne já Ylännäinen.

## Kooskah
* Helsig 135&nbsp;km
* Hyvinkää 65&nbsp;km
* Hämeenlinna 30&nbsp;km
* Jyväskylä 150&nbsp;km
* Lahti 40&nbsp;km
* Riihimäki 55&nbsp;km
* Tampere 85&nbsp;km

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Renko

**Renko** () lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kanta-Häme eennâmkoddeest. Tot lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Renkost assii 2&nbsp;365 olmožid. Ive&nbsp;2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 290,85&nbsp;km², mast 12,32&nbsp;km² lâi čääci. Renko naaburkieldah lijjii Hattula, Hämeenlinna, Janakkala, Loppi já Tammela.

## Kieldâlahtemeh
thumb|left|Hämeenlinna kieldâlahtemeh ive 1948 rääjist
Uási Hämeenlinna táálunkieldâst lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;1977. Uási Vanaja kieldâst lohtui Hämeenlinnan ive&nbsp;1967. Hauho, Kalvola, Lammi, Renko já Tuulos lahtojii Hämeenlinnan uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009. 

Hauho markkân lii suulân 35&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavas. Kalvola kuávdáščuákkipäikki Iittala lii suulân 20&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást taveviestârân. Lammi markkân lii suulân 35&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást nuorttii tavenuortâs. Renko markkân lii suulân 15&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást maadâviestârân. Tuulos markkân lii suulân 25&nbsp;km keččin Hämeenlinna kuávdáást tavenuortâs.

## Siijdah
Ahoinen, Asemi, Kaloinen, Kuittila, Lietsa, Muurila, Nevilä, Nummenkylä, Oinaala, Uusikylä, Vaimare já Vehmainen.

## Kooskah
* Forssa 40 km
* Helsig 110 km
* Hämeenlinna 15 km
* Lahti 90 km
* Riihimäki 35 km
* Tampere 90 km
* Turku 125 km

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Koskâ-Afrik

thumb|Koskâ-Afrik staatah OA jyehim mield

**Koskâ-Afrik** lii kuávlu, mii siskeeld Afrik koskâuási staatâid.

## Staatah



## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 2023 Čeeki presidentvaaljah

pienoiskuva|Jienâstem ive 2023 Čeeki presidentvaaljâin
thumb|Ive 2023 Čeeki presidentvaaljâi vuossâmuu jienâstemkeerdi puátuseh
**Ive 2023 Čeeki presidentvaaljah** láá presidentvaaljah, moh uárnejuvvojii Čeekist uđđâivemáánust 2023. Tááláš president Miloš Zeman ij lamaš iävtukkâssân täin vaaljâin, tastko sun lâi jo toimâm kyehti paje maŋaluvâi Čeeki presidentin. 

Vaaljâi vuossâmuš jienâstemkerdi uárnejui uđđâivemáánu 13.–14. peeivi 2023. Ko kihheen ij finnim paijeel pele adelum jienâin, te vaaljâin uárnejui meid nubbe jienâstemkerdi uđđâivemáánu 27.–28. peeivi 2023. Vuossâmuu jienâstmist kyehti enâmustáá jienâid finnim iävtukkâskyevtis Petr Pavel já Andrej Babiš láin iävtukkâssân nube jienâstmist. 

Nube jienâstmist Petr Pavel finnij 57,6 % jienâin, já te sun väljejui Čeeki presidentin. Pavel algâttij Čeeki president virgeest njuhčâmáánu 9. peeivi 2023.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 1982 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1982 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1982.

## Nuorttâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Samuli já Annukka Aikio – *[[Nijdd mottji kåʹllšuåbrjen]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Satu já Jouni Moshnikoff

## Maadâsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Lajla Mattsson Magga – *[[Saara jih Laara]]*

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Oppâkirjeh
* Lajla Mattsson Magga – *Aalkoe – Lohkehtæjjabïhkedimmie ööhpehtimmie 16–31*
* Lajla Mattsson Magga – *Aalkoe – Ööhpehtimmiegærja ööhpehtimmie 1–15*
* Lajla Mattsson Magga – *Aalkoe – Ööhpehtimmiegærja ööhpehtimmie 16–31*
* Lajla Mattsson Magga – *Aalkoe – Ööhpehtimmie 1–15: vuesiehtimmieguvvieh*
* Lajla Mattsson Magga – *Aalkoe – Ööhpehtimmie 16–31: vuesiehtimmieguvvieh*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Kirsti Paltto – *[[Go Ráhkun bođii Skáhpenjárgii]]*

## Käldeeh
Ive 1983 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1983 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1983.

## Anarâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ

#### Škovlâkirjeh
* Ellen Marit Guttorm – *[[Kaiccâ]]: luuhâmkirjááš*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Kaarina Mattus
* Marit Guttorm já Dagny Skals – *[[Máárjá]]: luuhâmkirjááš*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Kaarina Mattus
* Inger Seierstad – *[[Maa eälu kuvlan]]: luuhâmkirjááš*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Veijo Paltto já kielâ tivvoom Matti Morottaja
* Dagny Skals – *[[Puolašpeivi]]: luuhâmkirjááš*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Kaarina Mattus

## Nuorttâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Inger Seierstad – *[[Peârnaž puõcci åʹrnn]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Satu já Jouni Moshnikoff 

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Jouni Moshnikoff – *[[Sääʹnnooccâmǩeʹrjj säämas da lääddas]]*

#### Škovlâkirjeh
* Satu já Minna Moshnikoff – *[[Mäʹrjj da Ǩiurrâl]]: lookkâmǩeʹrjj*
* Satu já Minna Moshnikoff – *[[Mäʹrjj da Ǩiurrâl]]: mättʼtõõttâmǩeʹrjj*

### Oskolduvliih kirjeh
* *[[Risttoummi Moʹlidvaǩeʹrjj]]*

## Juulevsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Tihtâkirjeh
* Stig Gælok – *[[O, Oarjjevuodna]]*, noomáin Stig Gælok Urheim

## Orjâlâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ

#### Škovlâkirjeh
* Máret Sárá – *[[Mihkku (bargobihtat)|Mihkku]]: bargobihtat*

## Käldeeh
Ive 1981 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1981 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1981.

## Nuorttâlâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Škovlâkirjeh
* Anni Feodoroff – *[[Jiäʹnnǩiõll 3]]: lookkamǩeʹrjj*
* Vassi Semenoja – *[[Jiäʹnnǩiõll 3 A]]: mättʹtõõttâmǩeʹrjj*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Kirsti Paltto – *[[Risten]]*

## Käldeeh
Ive 1980 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1980 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1980.

## Nuorttâlâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Jouni Moshnikoff – *[[Sääʹnnooccâmǩeʹrjj säämas da lääddas]]*

## Maadâsämikielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Oppâkirjeh
* Lajla Mattsson Magga – *Aalkoe - Lohkehtæjjabïhkedimmie ööhpehtimmie 1–15*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Kirsti Paltto – *[[Vilges geađgi]]* (koveh: Tuula Mukka)
* Gunilla Wolde – *[[Emma atna noavkki]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Emma bátne-doaktara luhtte]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Emma duoddjon-latnja]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Emma ferte doaktara lusa]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Emma ja unna vieljaš]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Emma unna vieljaš lea buohcci]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Emma mánaid-gárddis]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Emma vuosttaš bæivi mânaid-gârddis]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Nággaris Emma]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Nuppelágan Emma ja Piera]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Thomas čorge]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Thomas fitna doaktara luhtte]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Thomas gárvodalla]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Thomas hukse]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Thomas ja Ristiinna]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Thomas láibu]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Thomas lávgoda]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Thomas lea unni]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Thomas stoahka bussain]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo
* Gunilla Wolde – *[[Thomas vuolga olggos]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Anne Dagmar Biti Mikalsen já Inga Eira Keskitalo

## Käldeeh
Ive 1988 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1988 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1988.

## Anarâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ

#### Škovlâkirjeh
* Kari Østmo – *[[Sämikielâ vieres kiellân vuáđuškoovlâst 1]]*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Iisak Mattus
* Kari Østmo – *[[Sämikielâ vieres kiellân vuáđuškoovlâst 2]]*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Iisak Mattus
* Kari Østmo – *[[Sämikielâ vieres kiellân vuáđuškoovlâst 3]]*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Iisak Mattus

## Nuorttâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Kati-Claudia Fofonoff – *[[Pââšjooǥǥ laulli]]*, noomáin Claudia Fofonoff

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Pekka Sammallahti já Jouni Moshnikoff – *[[Uʹcc sääʹm - lääʹdd sääʹnnǩeârjaž]]*

### Oskolduvliih kirjeh
* *[[Evvan Evaŋǧeʹlium]]*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Mâliâraq Vebæk – *[[Katrine muitalus]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Jovnna-Ánde Vest
* Jovnna-Ánde Vest – *[[Čáhcegáddái nohká boazobálggis]]*

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Maarit Hivand – *[[Mággá]]*
* Rauna Paadar-Leivo – *[[Mo giđđa boahtá Sápmái]]*

#### Ráiđukoveh
* *[[Vulle Vuojaš]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars (18 lääđđid)

## Maŋgáid kieláid
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Tihtâkirjeh
* Stig Gælok – *[[Amuk - Den fremmede]]*  já 

## Käldeeh
Ive 1975 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1975 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1975.

## Nuorttâlâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
#### Škovlâkirjeh
* Pekka Sammallahti – *[[Aabbâs]]: Jiäʹnnǩiõll 1*

## Maadâsämikielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Jørgen Clevin – *[[Jaahke jïh Joakime]]*, maadâsämikielân jurgâlâm Ella Holm Bull

## Käldeeh
Ive 1989 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1989 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1989.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Kerttu Vuolab – *[[Kulmâ skipárâš]]*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Matti Morottaja

## Nuorttâlâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Raili Peltonen – *[[Nuõrr piârrja]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Anni Feodoroff, Vassi Semenoja já Marja Sinikka Semenoja
* Matti Sverloff – *[[Suomi-koltansaame piensanasto]]*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Kirsti Paltto – *[[Guovtteoaivvat nisu]]*
* Elle Márjá Vars – *[[Savdnjiluvvon nagir]]*, tihtâkirje oovtâst Kaia Nilsenáin já Ravna Eirain
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Rauna Paadar-Leivo – *[[Luobbalvári stállu]]* 
* Kirsti Paltto – *[[Dávggáš ja násti]]* (koveh: Sigga-Marja Magga)

## Käldeeh
Elimäki

**Elimäki** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Elimäkist assii 8&nbsp;199 olmožid. Ive&nbsp;2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 391,74&nbsp;km², mast 4,27&nbsp;km² lâi čääci. Elimäki naaburkieldah lijjii Anjalankoski, Iitti, Kouvola, Kuusankoski, Lapinjärvi, Pyhtää, Ruotsinpyhtää já Valkeala.

## Historjá
Elimäki tááláš kirkko huksejui ive&nbsp;1638. Ive&nbsp;1868 Elimäkin vuáđudui Suomâ vuossâmuš kieldâ váldustivrâ.
### Kieldâlahtemeh
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2009.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive&nbsp;2000 loopâst Elimäkist lijjii 8&nbsp;594 ässed, kiäin 5&nbsp;684 assii čuákkipaaihijn. Elimäki čuákkipäikkitääsi lâi talle 66,3 %, já kieldâst lijjii kyehti čuákkipääihi.

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

### Siijdah
Hongisto, Hämeenkylä, Joensuu, Moisio, Mustila, Nappa, Niinimäki, Peippola, Rahikkala, Ratula, Raussila, Teutkoski, Villikkala, Vilppula já Värälä.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 1991 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1991 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1991.

## Anarâškielân

### Tiätukirjálâšvuotâ

### Oskolduvliih kirjeh
* *[[Sun ana mist huola]]: párnái katkismus*, orjâlâškielâst anarâškielân jurgâlâm Marja-Liisa Mujo

## Nuorttâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Dagn Skals – *[[Puõlâš peiʹvv]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Seija Sivertsen

### Tiätukirjálâšvuotâ
* Pekka Sammallahti já Jouni Moshnikoff – *[[Lääʹdd - sääʹm sääʹnnǩeʹrjj]]*
* Helena Semenoff – *[[Sääʹm peʹssertuejj]]*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Mihkkal Marastat – *[[Siidavuomi golli]]*
* Kirste Paltto – *[[Guržo luottat]]*
* Jovnna-Ánde Vest – *[[Kapteainna ruvsu]]*

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Anne Helgesen – *[[Katherine ii báhtaran okto]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars 
* Elle Márjá Vars – *[[Okto]]*

## Käldeeh
Ive 1995 sämikielâliih kirjeh

**Ive 1995 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 1995.

## Nuorttâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Veikko Holmberg – *[[Tuʹrr-kammgaž da žeeʹvetdåhttar laskk]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Sinikka Semenoja
* Satu Moshnikoff – *[[Õõmâs ååʹreskääʹnn]]*
* Marjatta Palismaa – *[[Ääʹǩǩ peâmmâʹlǧǧ]]*, nuorttâlâškielân jurgâlâm Vladimir Feodoroff já Jouni Moshnikoff

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Olavi Paltto – *[[Juohkásan várri]]*
* Inghilda Tapio – *[[Ii fal dan dihte]]*

#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Anette Diesen – *[[Niillas ja Máhtte-áddjá]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars oovtâst Láilá Susanne Varsáin
* Anette Diesen – *[[Niillas oažžu ođđa gápmagiid]]*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars oovtâst Láilá Susanne Varsáin

### Oskolduvliih kirjeh
* Graugaard Nielsen – *[[Moai Jesusiin]]: rohkosgirji olles bearrašii*, orjâlâškielân jurgâlâm Elle Márjá Vars oovtâst Láilá Susanne Varsáin

## Käldeeh
Ive 2001 sämikielâliih kirjeh

**Ive 2001 sämikielâliih kirjeh** -sijđo kieđâvuš čaabâ- já tiätukirjálâšvuođâ kiirjijd, moh almostuvvii mon peri sämikielân ive 2001.

## Anarâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Kirsti Siraste (toim.) – *[[Kollepäddi]]: siperialiih mainâseh*, anarâškielân jurgâlâm Iisakki Mattus

## Nuorttâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
#### Párnái- já nuorâikirjálâšvuotâ
* Satu já Anastasia Moshnikoff – *[[Neâmmai caarnijdd]]: sää'mmaainâs*

## Orjâlâškielân
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* Kirsti Paltto – *[[Suoláduvvan]]*  

## Käldeeh
De čábba niegut runiidit

**De čábba niegut runiidit** lii tavesämmilâš jyeigee Nils-Aslak Valkeapää niäljád studioalbum. Tom almostittii LP-skiärrun Hi-Hat (HILP 111) já Aillohaś (AILP-2) ive 1976. Valkeapää lasseen albumist lává fáárust meiddei Åsa Blind já Jaakko Gauriloff.

## Pittálisto

## Musikkáreh
* Åsa Blind – laavlâ
* Jaakko Gauriloff – laavlâ
* Nils-Aslak Valkeapää – laavlâ
* Klaus Järvinen – klarinet, saksofon
* Eero Lupari – kiitaar
* Jarkko Leivo – basso 
* Teppo Hauta-aho – kontrabasso
* Upi Sorvali – ruumbuh, časkemčuojânâsah

## Fáádást eres soojijn
* ''De čábba niegut runiidit'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
732

**732** (**DCCXXXII**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 730-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ecgbert šoodâi York arkkâpispen.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Momokawa, jaapaanlâš politikkár (j. 779)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Abdul Rahman Al Ghafiqi, Al-Andalus kuvernöör (šoddâmihe ij tiäđust)
* Sima Zhen, kiinalâš historjistee (š. 679)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
779

**779** (**DCCLXXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 770-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ibrahim ibn al-Mahdi, muslimlâš prinssâ (j. 839)
* Yuan Zhen, Tang-dynastia politikkár já tivtâsteijee (j. 831)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Momokawa, jaapaanlâš politikkár (š. 732)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
704

**704** (**DCCIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 700-ihelove viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Coenred šoodâi Mercia kunâgâssân.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Toyonari, jaapaanlâš politikkár (j. 765 teikâ 766)
* Hyecho, korealâš buddhalâš muŋkki (j. 787)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Adomnán, irlandlâš aapoot (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sámi Grand Prix 2023

**Sámi Grand Prix 2023** lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Säämi muusikfestivaal&nbsp;-servi ornij Kuovdâkiäinust Taažâ peln lávurduv cuáŋuimáánu 8. peeivi 2023 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi 33. tohe, ko kišto uárnejui. Njuhčâmáánu 10. peeivi 2023 kišto uásálisteeh já pitáh almottuvvojii. Siämmáá peeivi DAT almostitij ive 2023 nurâldâhskiäru njuolgist muusikpalvâlussáid neetist. Juoigâmuási vuoitij maadâsämmilâš Saara Hermansson loddejuáigusáin *Goeksege*, kii vuoitij meid ive 2019 Sámi Grand Prix, mut talle sun vuoitij lávlumuási. Lávlumuási vuoittijn tavesämmiliih Mihka já Andreas pittáin *Ále guođe mu*. Sunnust Andreas uásálistij meid ive 2022 kišto lávlumuási kollefinalân SOÁ-muusikjuávhu jesânin, mut muusikjuávkku táppái Ingá-Máret Gaup-Juuson. 

## Formaat
Kiišton puáhtá uásálistiđ tuše uđđâ pitáigijn, moh láá monnii sämikielân já moh iä lah ovdil almostum. Pitáh oovdânpuáhtojeh konsertist pessijâšmarkkânij ääigi pessijâšlávurduv ađai cuáŋuimáánu 8. peeivi Báktehárji-maaŋgâtooimâhaalist. Siämmást livekonsert čáittoo njuolgâ vuolgâttâssân meid NRK 1:st, NRK TV:st já radio peht. Vuolgâttâs puáhtá keččâđ já vyeittee puáhtá jienâstiđ kost peri maailmist.

### Jođetteijeeh
Ive 2023 kišto jođetteijen láin sämmiliih Agnete Saba já Ole Mathis Sara Nedrejord.

## Juoigâm- já lávlumuásih
Ovdebij iivij náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási. Ive 2023 lávlumuási lâi vuossâmužžân já juoigâmuási nubben. Juoigâmuási maŋa Emil Karlsen, Jan Ole Hermansen já Dear Sara juoigii ive 2002 jáámmám Simona Máhtte kunnen. Katarina Barruk já Hildá Länsman lávdástáin kollefiinaal jienâstem ääigi.

### Juoigâmuási uásálisteeh
Juoigâmuásist lijjii 6 uásálistee. Taam uási vuoitij Saara Hermansson. Sun juoigâi maadâsämikielâg pittáin *Goeksege*. Nubben lâi Anders Isak Oskal orjâlâškielâg pittáin *Sara Máijja Oskal*. 

Kollefinalân peesáin Saara Hermansson pitáinis *Goeksege* já Anders Isak Oskal pitáinis *Sara Máijja Oskal*.

;Fiinaal
 

### Lávlumuási uásálisteeh
Lávlumuásist-uv lijjii 6 uásálistee. Taam uási vuoittijn Mihka já Andreas. Suoi lávloin orjâlâškielâg pittáin *Ále guođe mu*. Nubben lâi Máret Áile orjâlâškielâg pittáin *Ráhkis hoavda*. 

Kollefinalân pessii Mihka já Andreas pitáinis *Ále guođe mu* já Máret Áile pitáinis *Ráhkis hoavda*.

;Fiinaal 
 

## Áillohaš-muusikpalhâšume
Ive 2023 Áillohaš-muusikpalhâšume vuoitij Maj-Lis Skaltje.

## Fáádást eres soojijn
* Ive 2023 Sámi Grand Prix radiovuolgâttâs NRK:st

## Käldeeh