Benin

**Benin** lii staatâ Afrikist, Guinealuovtâ riddoost. Ton uáivikaavpug lii Porto-Novo. 

## Historjá
Beninist assii ulmuuh jo keđgiääigi.

Benin riddokuávlu kočodui tovle uárjiriddon, ko viestâreennâmliih viežžii riddokuávlust ennuv oorjijd, kiäid sij tuálvui Amerikân. 1400-lovvoost viestâreennâmliih huksejii ennuv kolonialismkuudijd Benin kuávlun. Uárjikävppi vahâgitij ennuv 1600-lovvoost vuáđudum Dahomey staatâ aalmug. 1800-lovo loopâst Dahomeyst (ive 1975 rääjist Benin) šoodâi Ranska sirdoeennâm. Tađe ovdil kuávlust lijjii maaŋgah jiečânâs staatah, moi kielah já kulttuureh lijjii maaŋgâlágáneh. Kuávlu kievrâmus staatâ ovdil Dahomey lâi Allada kunâgâskodde. Mäddin lijjii enâmustáá ewekielâliih aalmugeh, kiäi madduuh lijjii tááláá Togo raajij siste. Tavveen stuárráámus juávkku lâi baribah já taveviestârist oppeet sombah.

Benin finnij jiečânâsvuođâs Ranskaast porgemáánu 1. peeivi 1960.

## Eennâmtieđâ
Benin vijđodâh lii 112 622 km², mast 110 622 km² lii eennâm já 2 000 km² čääci.

### Sajadâh já rääjih
Benin lii staatâ Viestâr-Afrikist Nigeria já Togo kooskâst. Ton eres ránnjástaatah láá Niger já Burkina Faso.

### Morfologia

Alemus saje Beninist lii Mont Sokbaro, mii paijaan 658 meetter alodâhân.

### Šoŋŋâdâh
Šoŋŋâdâh Beninist lii trooppisâš: mäddin šooŋah láá kumeh já lahtâseh, tavveen váhá koškásuboh. Ubâ staatâst koškepaje pištá juovlâmáánust njuhčâmáánun já oppeet njuhčâmáánust syeinimáánu räi láá rášuarveh. Beninist láá viehâ uccáá meecih, ko koškepajeh já meccipuáluh láá tuššâdâm 59% meecijn, moh ovdil lijjii.

## Haldâttâh já politiik
 

### Kuávlulâš jyehim
thumb|right|Benin departementeh: 1. Atakora, 2. Alibori, 3. Donga, 4. Borgou, 5. Collines, 6. Couffo, 7. Zou, 8. Plateau, 9. Mono, 10. Atlantique, 11. Littoral, 12. Ouémé  
Benin lii juohhum 12 departementân (), moh láá juohhum val 77 pirrâdâhkodán (*communes*). Toh juáhhojeh 545 arrondissementân (*arrondissements*), já taah val sijdáid (*villages*) teikkâ kaavpugossijd (*quartiers*).

## Ekonomia
Benin lii ohtâ kievhimuin enâmijn maailmist.

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Beninist ääsih paijeel 12 miljovn olmožid (2020).

### Kielah
Virgálâš kielâ Beninist lii ranskakielâ, mutâ ton lasseen tobbeen sárnuh meiddei maaŋgâid hiäimukielâid ađai Beninist sárnojeh ohtsis 52 kiellâd. ohtsis 52 kiellâd. . 

### Kaavpugeh
Veikkâ Benin uáivikaavpug lii Porto-Novo, ton stuárráámus kaavpug Cotonou. 

### Oskoldâh
Benin lii voodoo šoddâmsaje, já jyehi uđđâivemáánu tobbeen uárnejuvvoo maailm stuárráámus voodoo-festivaal. Maaŋgah hiäimuh Beninist, om. fon-, yoruba- já ewehiäimuh, hárjutteh ärbivuáválâš animistlâš oskoldâh, vodun. Tot lii Beninist nuuvt stuorrâ áárvust, ete masa puoh eres-uv oskolduvâi hárjutteijeeh kunnijâtteh tom já ton imelijd. 

Algâaalmug oskolduvâi lasseen merhâšitteemuuh oskolduvah Beninist láá ristâosko já islam.

### Tiervâsvuotâ
Eellimäigivuordâ Beninist lii 61 ihheed.

### Škovlim
Luuhâđ máttá 15–24-ihásijn ohtsis 60,95 %, kaandâin 69,76 % já nieidâin 51,94 % (2018). Paijeel 65-ihásijn ohtsis tuše 8,22 % máttá luuhâđ, almain 16,31 % já nisonijn tuše 2,27 % (2018).

## Kulttuur
thumb|250px|right|Wikimédiens du Bénin -kevtteejuávkku já Wikimedia Suomâ Heikki Kastemaa Villa Karost.
Grand-Popo riddokaavpugist kávnoo Villa Karo kulttuurkuávdáš, mii fáálá pargoviistijd jieškote-uvlágán taidâráid, tego kirječälleid já musikkáráid. Ton ohtân ulmen lii ovdediđ ohtsispargo syemmilâš já afriklâš taidârij já totkei kooskâst.

## Fáádást eres soojijn

* Benin Enciclopedia Britannica -sijđostuvâst 
* Benin The World Factbook -sijđostuvâst 
* Benin BBC News -sijđostuvâst 

## Käldeeh