open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tove Jansson

**Tove Marika Jansson** () lâi suomâruátálâš kirječällee já kovetaaidâr, kiän karrieer lâi maaŋgâpiälálâš. Sun lii maŋgâsân rähis muumikiirjij čällee.

## Eellim
### Peerâ já nuorâvuotâ
Tove Marika Jansson šoodâi Helsigist porgemáánu 9. peeivi 1914. Enni, kovvejeijee Signe Hammarsten (Ham) já eeči, skultpor Viktor Jansson (Faffan) vuorkkáin Tove-nieidâ eellim sunnuu taaiđân aaibâs aalgâ rääjist. Tove jieš-uv oopâi jo aaibâs uccen sárguđ. Sun já suu viiljah, Per Olov (š.1920) já Lars (š.1926), čuovvuu ubâ 	pärnivuođâstis vaanhimij pargoid, já sist puohâin šoodâi meid taidâreh.

Škovlâäigi lâi Toven vaigâd. Čohčuv 1930 sun vuolgij Tukholma taiđâškoovlân luuhâđ máinussárgum já hammim. Čohčuv 1931 sun joođhij uápuidis Tukholma Aaleeb taiđâškoovlâst teddim- já taaiđâtyeje linjeest, kovvejeijee- já máinussárgumškovlimist. Tobbeen lijjii áámmátsárgum, čäällim, heraldiik, mallisárgum, hervâmááláám já kirjetaiđuu uápuh.

Tove Jansson vietij masa puoh keesijd elimistis Pellinki suáluikuávlust, kost Janssonijn lâi láigutupe já maŋeláá pisovub saje Bredskär suollust. 1960-lovvoost 1990-lovo aalgâ räi Jansson lâi keessiv ain Klovharu suollust oovtâst suu kuoimijn, grafikkár Tuulikki Pietiläin.

### Muumih
Vuosmuš muumikirje lâi ive 1945 almostum *Småtrollen och den stora översvämningen* (almostui 1991 suomâkielân noomáin *Muumit ja suuri tuhotulva*, "Muumih já stuorrâ hiävutulve"). Tast maŋa, ive 1946, almostui nubbe muumikirje *Kometjakten* já ive 1948 kuálmád *Trollkarlens hatt*, mii finnij rämideijee árvustâlmijd sehe Suomâst já Ruotâst. Viehâ jotelávt tot jurgâlui meid eŋgâlâskielân noomáin *Finn Family Moomintroll*, mii almostui ive 1950.

## Tyeji
Jansson lii máálám hirmâd ennuv kuuvijd já čáállám muumikiirjij lasseen vala lovmat eres-uv kirjed. 

### Jansson kirjeh anarâškielân
Anarâškielân lii jurgâlum ohtâ Jansson kirje: *[[Tijdâtälvi]]* (algâalg. nommâ *Trollvinter*, 1957). Tot almostui ive 2019 já tom lii jurgâlâm Uccpárnáá Vuoli Ilmar.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Trecastelli

**Trecastelli** lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Trecastellist ääsih 7&nbsp;563 olmožid. Ton vijđodâh lii 39,30&nbsp;km², já alodâh 143&nbsp;m. Trecastelli naaburkieldah láá Corinaldo, Mondolfo, Monte Porzio, Ostra, San Costanzo já Senigallia.

## Historjá
Trecastelli kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2014, ko Ripe, Castel Colonna já Monterado kieldah lahtojii oohtân. Trecastellist šoodâi kaavpug ive&nbsp;2018.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Brugnetto, Castel Colonna, Croce, Francavilla, Giombino, Monterado, Passo Ripe, Ponte Lucerta, Ponterio já Ripe (markkân).

## Fáádást eres soojijn

* Trecastelli kaavpug virgáliih nettisiijđoh 

## Kovegalleria

Chiesa di San Pellegrino - Ripe.jpg|


## Käldeeh
Treia

**Treia** lii kaavpug Italiast, Marche kuávlust. Treiast ääsih 9&nbsp;224 olmožid. Ton vijđodâh lii 93,54&nbsp;km² já alodâh 342&nbsp;m. Treia naaburkieldah láá Appignano, Cingoli, Macerata, Pollenza, San Severino Marche já Tolentino.

## Historjá
Treiast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1790.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Camporota, Chiesanuova di Treia, Passo di Treia, San Lorenzo, Santa Maria in Selva já Santa Maria in Piana.

## Käldeeh
Triesen

**Triesen** lii kieldâ Liechtensteinist. Triesenist ääsih 5&nbsp;324 olmožid. Ton vijđodâh lii 26,48&nbsp;km² já alodâh 512&nbsp;m.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Kovegalleria


Triesen - St. Mamerten.jpg|St. Mamerten -kirkko
2018-10-05 Liechtenstein, Triesen, Dorfstraße (KPFC) 02.jpg|Kuávdáš


## Käldeeh
Triesenberg

**Triesenberg** lii kieldâ Liechtensteinist. Triesenbergist ääsih 2&nbsp;641 olmožid. Ton vijđodâh lii 29,77&nbsp;km² já alodâh 884&nbsp;m. Triesenberg lii vijđoduv mield Liechtenstein stuárráámus kieldâ.

## Siijdah

Triesenbergist láá 8 sijdâd: Gaflei, Malbun, Masescha, Rotenboden, Silum, Steg, Sücka já Wangerberg. 

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Kovegalleria


2018-10-05 Liechtenstein, Triesenberg, Bergstrasse (KPFC) 02.jpg
LiechtensteinScenery.jpg
Triesenberg-Zentrum.jpg
Wikiolo in Liechtenstein (271).jpg
Wikiolo in Liechtenstein (274).jpg


## Käldeeh
Trond Trosterud

thumb|Trond Trosterud
**Trond Trosterud** (š. porgemáánu 30. peeivi 1962) lii kielâtotkee já kielâteknologia professor Tromsa ollâopâttuvvâst. Sun lii kielâteknojuávhu hovdâ. Kielâtekno ráhtá pargoniävuid sämikielâi várás. Ivij 2015–2016 sun jođettij anarâškielâ maašinjurgâlemproojeekt, mon ääigi anarâškielân huksejui morfologisâš analysaattor. Proojeekt puáđusin anarâškielâ finnij meiddei e-sänikirje, tivvoomohjelm já maašinjurgâlemohjelm. Taah pargoniävuh láá tääl aktiivlii kiävtust anarâškielâ uáppein já čällein. 

Trond Trosterud lii uásálistám anarâškielâ Wikipedia oovdedmân já sun lii toollâm kuursâid Anarist. Ton maŋa anarâškiel Wikipedia-artikkâleh láá šodâškuáttám eenâb. Trond Trosterud lii nomâttum ive wikipedistin ive 2022 Taažâ Wikipedia ihečuákkimist 4.2.2023.

Trond Trosterud finnij roovvâdmáánust 2021 Färsuolluin M.A. Jacobsen palhâšume färkielâ tivvoomohjelm huksiimist.

## Artikkâleh

* Domeij, Rickard; Karlsson, Ola; Nørstebø Moshagen, Sjur; Trosterud, Trond. 2019. Enhancing Information Accessibility and Digital Literacy for Minorities Using Language Technology : the Example of Sámi and Other National Minority Languages in Sweden. I: *Perspectives on Indigenous writing and literacies* Brill Academic Publishers. ISBN 9789004298514. s. 113–137
* Antonsen, Lene; Trosterud, Trond. 2017. Ord sett innafra og utafra : en datalingvistisk analyse av nordsamisk. I: *Norsk lingvistisk tidsskrift* Vol. 35 (2). s 153–185
* Antonsen, Lene; Trosterud, Trond; Tyers, Francis. 2016. A North Saami to South Saami Machine Translation Prototype. I: *Northern European Journal of Language Technology* Vol. 4. s. 11–27
* Antonsen, Lene; Trosterud, Trond; Gerstenberger, Ciprian-Virgil; Moshagen, Sjur Nørstebo. 2009. Ei intelligent ordbok for samisk. I: *LexicoNordica* Vol. 16. s. 271–283
* Trosterud, Trond. 2008. Language Assimilation During the Modernisation Process : Experiences from Norway and North-West Russia. I: *Acta Borealia* Vol. 25 (2). s. 93–112
* Trosterud, Trond. 2006. Gender assignment in Old Norse. I: *Lingua* Vol. 116. s. 1441–1463
* Trosterud, Trond. 2001. The changes in Scandinavian morphology from 1100 to 1500. I: *Arkiv för nordisk filologi* Vol. 116. s. 153–191
* Trosterud, Trond. 1997. Sovjetisk språkpolitikk og dei små minoritetane. I: *Nordisk Østforum* 3. s. 71–78
* Trosterud, Trond. 1995. Sovjetisk språkpolitikk : Finsk-ugriske språk i Russland i eit historisk-politisk perspektiv. I: *Nordisk Østforum* 3. s. 40–45
* Trosterud, Trond. 1995. V2 og V3 i estisk. I: *Norsk lingvistisk tidsskrift* Vol. 13. s. 187–198

## Käldeeh
Tukums

**Tukums** lii kaavpug Latviast. Tukumsist ääsih 16&nbsp;810 olmožid, já ton vijđodâh lii 12,9&nbsp;km².

## Historjá
Tukumsist šoodâi kaavpug ive&nbsp;1795.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tunis

**Tunis** () lii Tunisia stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Tunis lii tavenuorttii Tunisiast Koskâmeerâ riddoost.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tunisia

**Tunisia täsiväldi** () ađai **Tunisia** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Tunis. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho
Tunisiast ääsih suulân 11,82 miljovn olmožid, kiäin 98 % láá muslimeh. Tunisia ránnjástaatah láá viestârist Algeria já mäddin já nuorttân Libya.

### Kielah
Tunisia virgálâš kielâ lii arabiakielâ, mutâ ton lasseen sárnuh berberkielâid já meid ranskakielâ lii ennuv kiävtust eromâšávt maaŋgâin virgálâš ohtâvuođâin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tuorâstâh

**Tuorâstâh** lii oho niäljád peivi. Tot lii koskoho já vástuppeeivi kooskâst.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Turkki

**Turkki** (), virgálávt **Tuurki täsiväldi** (), lii staatâ Euroopist já Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Ankara.

## Historjá
Turkki seervâi Tave-Atlant piäluštemliiton ive&nbsp;1952.

## Eennâmtieđâ
### Sajadâh já rääjih
Turkki lii Aasia viestârumos riijkâ, já tot olá ucánjáhháá meiddei Euroop pel. Tuurki taavaabeln lii Čapismeerâ já máddáábeln Koskâmeerâ. Tuurki ránnjástaatah láá Bulgaria já Georgia tavveen, Kreikka viestârist, Syyria já Irak mäddin sehe Armenia, Azerbaidžan já Iran nuorttân. Kuhemus rääji lii rääji Syyriain, mii lii 899&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 17&nbsp;km rääji Azerbaidžanáin. Merâriddo lii ohtsis suulân 7&nbsp;200&nbsp;km.

### Morfologia
Tuurki alemus vääri lii Ararat, mii paijaan 5 165 meetter alodâhân. 

## Ekonomia
Turkki kaavpâš eromâšávt Euroop unionáin mut meiddei Ovtâstum statâiguin, Ruoššáin, Japanáin já Kiinain. Tuurki teháliih tuálvumpyevtittâsah láá eennâmtuálupyevtittâsah, tekstiileh já tubbáák. Tuurki čuolmân lii eennâm kievhivuotâ, mii uáinoo stuorrâ pargottesvuottân. Miljovneh turkkiliih láá karttâm vyelgiđ siirdâpargen Saaksan já eres kuávloid Euroopân.

### Iäláttâsah
Anatolia pajoseh lii kärjituálukuávlu. Ton narces aroin kuáđuttuvvojeh saavzah, kaaicah já čäcipuhveleh. Tain finnee mielhi, piärgu já ulloid. Angorasaavzâst peskidum timmâ mohairullo lii maailmpegâlmâs turkkilâš pyevtittâs. Tobdosumos turkkilâs purrâmâš lii saavzâpiärgust rahtum kebab.

Kuálmádâs Tuurki aalmugist eelih táálunkuávlu uccâ sijdijn uáli oovtkiärdánávt. Enâmist láá meiddei stuorrâtááluh, main viljâluvvojeh eromâšávt valjeh tegu riisi, niisu, ohra, ruuvâš já maissâ. Toi lasseen Tuurkist viljâluvvojeh meiddei potákkeh, sukkârruottâseh, pumbul já tubbáák. Čapismeerâ já Koskâmeerâ kezis riddostielâsijn šoddâduvvojeh maaŋgâlágáneh heđâlmeh, hasselpähkineh já teejâ. Tobbeen láá meiddei motomeh viiniviljelmeh.

### Tuuriism
Turkki lii pivnohis mađhâšemeennâm, já tobbeen tuuriism lii šoddâm jotelávt 1990-lovo loopâ rääjist. Turisteh mađhâšeh eromâšávt Istanbulân já Koskâmeerâ rido luámučuosâttuvváid tegu İzmirân. Ive 2022 Tuurkist ellii 44,6 miljovn olgoeennâmlâš turistid, kiäh kuođđii enâmân 46 miljard dollarid. Turisteh puátih eromâšávt Saksaast já Ruošâst.

## Viehâdâh

### Kaavpugeh
Tuurki uáivikaavpug lii Ankara, mii lii Anatolia pajosijn. Stuárráámus kaavpug vuod lii Istanbul. Tot lii Aasia já Euroop rääji alne Bospornyere kuábbáá-uv peln.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Trinidad já Tobago

thumb
**Trinidad já Tobago** lii staatâ Karibiast. Ton uáivikaavpug lii Port of Spain.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tripoli

thumb|Tripoli
**Tripoli** lii Libya stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. 

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Turku

**Turku** () lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Tuurkust ääsih 192&nbsp;794 olmožid, já ton vijđodâh lii 306,35&nbsp;km², mast 60,69&nbsp;km² lii čääci. Turku lii Suomâ kuđâdin stuárráámus kieldâ já kuálmádin stuárráámus kaavpugkuávlu. Tuurku naaburkieldah láá Aura, Kaarina, Lieto, Masku, Mynämäki, Naantali, Nousiainen, Parainen, Pöytyä, Raisio já Rusko.

## Historjá

Turku lii Suomâ puárásumos kaavpug; eteh, et tot vuáđudui ive&nbsp;1229. Kihheen ij lah tast vises, mut 1200-lovvoost tot kuittâg tábáhtui. Turku lâi Suomâ epivirgálâš uáivikaavpug iivij 1809–1812 já puoh stuárráámus kaavpug 1840-lovo räi. Tuurku tobdeh eromâšávt kulttuurkaavpugin, já tot lâi-uv Euroop union kulttuuruáivikaavpug oovtâst Tallinnain ive&nbsp;2011.


Turku 1811.jpg|Tuurku kuávdáš ive 1811
Turun palo 1827.jpg|Tuurku puálu ive 1827
Turku panorama late 19th century.jpg|Turku 1800-lovo loopâst
Aurakatu 1910's.jpg|Aurakatu Tuurku kuávdáást 1910-lovvoost
Market place turku.jpg|Kauppatori ive 1965


## Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Ustevvuotâkaavpugeh
Tuurku ustevvuotâkaavpugeh láá:

*  Bergen, Taažâ
*  Göteborg, Ruotâ
*  Aarhus, Tanska
*  Pietari, Ruoššâ
*  Gdańsk, Puola
*  Constanța, Romania
*  Rostock, Saksa
*  Varna, Bulgaria
*  Köln, Saksa
*  Szeged, Uŋgar
*  Bratislava, Slovakia
*  Firenze, Italia
*  Tartto, Eestieennâm

## Panoraamkove

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tuusniemi

**Tuusniemi** lii kieldâ Suomâst, Tave-Savo eennâmkoddeest. Tuusniemist ääsih 2&nbsp;466 olmožid, já ton vijđodâh lii 699,43&nbsp;km², mast 156,25&nbsp;km² lii čääci. Tuusniemi naaburkieldah láá Heinävesi, Kaavi, Kuopio, Leppävirta já Outokumpu.

## Historjá

Tuusniemi vuáđudui ive&nbsp;1870.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Siijdah

Enonsalo, Hauranki, Hiidenlahti, Juojärvi, Juurikkamäki, Jänissalo, Kartansalo, Kiukoonniemi, Kojanlahti, Konttimäki, Kosula, Laukka-aho, Laukansalo, Leppäranta, Litmaniemi, Lohilahti, Miettilä, Ohtaanniemi, Paakkila, Petäjämäki, Susiniemi, Syrjäsaari, Tuusjärvi, Tuusniemi, Ukonlahti, Viitamäki, Pajumäki já Soittu.

## Käldeeh
Tuvalu

thumb|
**Tuvalu** lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Funafuti.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tuárnus

**Tuárnus** (,  já ) lii kaavpug Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Tuárnusist ääsih 21&nbsp;640 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;348,83&nbsp;km², mast 160,05&nbsp;km² lii čääci. Tuárnus naaburkieldah láá Kiemâ, Kiemâeennâm, Pajetuárnus já Tervola.

## Historjá

Tuárnus vuáđudui ive&nbsp;1621 já lii Laapi eennâmkode puárásumos kaavpug.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Kaavpughoovdah
thumb|left|Tuárnus kaavpugtáálu

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tyrnävä

**Tyrnävä** lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Tyrnäväst ääsih 6&nbsp;599 olmožid, já ton vijđodâh lii 494,85&nbsp;km², mast 3,04&nbsp;km² lii čääci. Tyrnävä naaburkieldah láá Kempele, Liminka, Muhos já&nbsp;Oulu.

## Historjá

Tyrnävä vuáđudui ive&nbsp;1865.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Jokisilta, Keskikylä, Kolmikanta, Korvenkylä, Markkuu, Murto, Ojakylä, Parras, Suutarinkylä, Temmes, Tyrnävä markkân, Ylipää já Ängeslevä.

## Käldeeh
Čekki

**Čekki** () ađai **Čeeki täsiväldi** () lii staatâ Koskâ-Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Praha.

## Historjá
Čekki šoodâi jiečânâssân uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;1993, ko Čekkoslovakia pieđgânij.

## Eennâmtieđâ

### Sajadâh já rääjih
Čekki lii staatâ Koskâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá Saksa, Nuorttâriijkâ, Puola já Slovakia. 
## Viehâdâh

### Virgálâš kielâ já eres kielah
Virgálâš kielâ lii čeekikielâ, já stuárráámus uási ulmuin Čeekist sárnuh tom. Čeekist láá meiddei maŋgâ uccâ ucceeblovokielâ, main stuárráámuuh láá slovakiakielâ já ukrainakielâ. Ton lasseen meiddei naaburstaatâi virgálijn kielâin, ađai puolakielâst já saksakielâst, láá maaŋgah sárnooh. Eres stuorrâ kielah Čeekist láá ruošâkielâ, vietnamkielâ, romanikielâ já eŋgâlâskielâ. Taah tiäđuh láá nurrum koijâdâllâmtutkâmušâst já sáttá leđe, et ovdâmerkkân romanikielâst láá eenâb sárnooh, tastko maaŋgah romanikielâ sárnooh iä haalijd tubdâstiđ, et sij sárnuh tom.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
U

thumb|U
**U** lii läättinlâš puustavoornig 21. já anarâškielâ puustavoornig 27. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tšad

**Tšad** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii N'Djamena.

## Eennâmtieđâ
Tšad vijđodâh lii 1&nbsp;284&nbsp;000&nbsp;km², mast 24&nbsp;800&nbsp;km² (1,93 %) lii čääci. Vijđoduv mield Tšad lii maailm 22. stuárráámus staatâ.
### Sajadâh já rääjih
Tšad lii siseennâmriijkâ Koskâ-Afrik taveuásist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Libya, nuorttân Sudan, mäddin Koskâ-Afrik täsiväldi, maadâviestârist Kamerun, viestârist Nigeria já taveviestârist Niger. Tšadist staatârääjih láá ohtsis 6&nbsp;406&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Koskâ-Afrik täsivaldijn, mii lii 1&nbsp;556&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 85&nbsp;km rääji Nigeriain.

### Geologia
#### Tullâväärih

Tšadist láá oovce tullâväärrid. Tain alemus lii Emi Koussi (&nbsp;m). Tšad tullâväärih iä lah aktiivliih, já toi majemuš russoom lâi holoseenist.
### Morfologia

Tšad alemus saje lii Emi Koussi, mii paijaan &nbsp;m alodâhân. Ton vyeligumos saje vist lii Djourab äävist (160&nbsp;m).

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tšekalin

thumb|Tšekalin
**Tšekalin** () lii kaavpug Ruošâst.

## Historjá
Tšekalin vuáđudui ive&nbsp;1565, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1776.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Uganda

**Uganda** lii staatâ Afrikist. Ton uáivikaavpug lii Kampala.

## Eennâmtieđâ
Uganda vijđodâh lii 241&nbsp;038&nbsp;km², mast 43&nbsp;938&nbsp;km² (18,23 %) lii čääci. Vijđoduv mield Uganda lii maailm 81. stuárráámus staatâ.
### Sajadâh já rääjih
Uganda lii staatâ Nuorttâ-Afrikist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Maadâ-Sudan, nuorttân Kenia, mäddin Tansania já Ruanda sehe viestârist Kongo demokraatlâš täsiväldi. Ugandast staatârääjih láá ohtsis 2&nbsp;729&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Kongo demokraatlijn täsivaldijn, mii lii 877&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 172&nbsp;km rääji Ruandain.

### Morfologia

Uganda alemus saje lii Mount Speke čokke, mii paijaan  m alodâhân. Láá kuittâg meiddei motomeh käldeeh, moi mield Uganda alemus vääri lii Margherita Peak ( m). Uganda vyeligumos saje vist lii Albert-Niili riddo (614 m).

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Tiervâsvuotâ
#### Ebola
Ugandast láá lamaš tyellittälli ebolaepidemiah. Iivij 2000–2001 čyeđeh ulmuuh jammii taavdân. Ive 2022 eennâm kierdâi nube viärráás epidemiapáároost: talle 77 olmožid jammii ebolan.  
##### Ive 2025 epidemia
Uganda uáivikaavpugist Kampalast vuottui ebolaepidemia ive 2025 uđđivemáánust. Talle 32-ihásâš pyecceitipšoo jaamij ebolan. Sun poorgâi Kampalast leijee pyecceiviäsust. Virgeulmuuh kuorrii ulmuid, kiäh lijjii lamaš kontaktist tain ebolan jáámmám almain. Sust lijjii 44 kontaktid, kiäh puáhuttuvvojii. Almast pajanij kumeštâs, já laboratorioteestah čaittii, et sun lâi puáccám ebolan. Taat lâi enâmist vuosmuš ebolanjuámmum kyevti ihán. 
 
Ive 2025 cuáŋuimáánu loppâbeln Ugandast iä lam lamaš 42 piäiván uđđâ ebolanjuámumeh, já eennâm tiervâsvuotâministeriö almottij, et epidemia lii vuoittum já nuuhâm. Ive 2025 epidemian jammii neeljis, já neljinubáloves lijjii finnim njuámmum. Koččâmušâst lâi nuuvt kočodum Sudan-variant.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ukraina

**Ukraina** ( [ukrɑˈjinɑ]) lii jiečânâs staatâ Nuorttâ-Euroopist. Ukraina uáivikaavpug lii Kiova.

## Historjá
Porgemáánu 24. peeivi 1991 Ukraina šoodâi jiečânâssân Sovjetlittoost. Ive 2014 Ruoššâ volliittij maadâ-Ukrainast leijee Krimân já väldidij tom. Tooláá iđedist kuovâmáánu 24. peeivi 2022 Ruoššâ volliittij Ukrainan uđđâsist, taan keerdi meiddei Vielgis-Ruošâ já Krim peht.

## Eennâmtieđâ
Ukraina vijđodâh lii , mast 24&nbsp;220 km² lii čääci. Vijđoduv mield Ukraina lii maailm 48. stuárráámus staatâ sehe Euroop nubben stuárráámus staatâ já stuárráámus ollásávt Euroopist leijee staatâ.

### Sajadâh já rääjih
[thumb|left|[Karpaatij aalmuglâšmecci lii viestâr-Ukrainast.]]
Ukraina lii staatâ Nuorttâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá nuorttân Ruoššâ, tavveen Vielgis-Ruoššâ já uárjin Puola, Slovakia, Uŋgar, Romania já Moldova. Ukrainast staatârääjih láá ohtsis 5 581 km. Kuhemus rääji lii 1 944 km rääji Ruoššáin. Uánihumos rääji vist lii 97 km rääji Slovakiain. Ukraina máddáábeln láá Azovameerâ já Čapismeerâ. Merâriddo lii ohtsis 2 782 km.

[thumb|left|[Hoverla lii Ukraina alemus vääri.]]

### Morfologia
Ukraina alemus saje lii Hoverla čokke (2 061 m) Viestâr-Karpaatijn, Karpaatij aalmuglâšmeecist viestâr-Ukrainast. Ton vyeligumos saje vist lii Čapismeerâ riddo (0 m).

## Haldâttâh já politiik
Ukraina staatâhäämi lii semipresidentlâš täsiväldi. 

### Haaldâtlâš jyehim
pienoiskuva|vasen|Ukraina kuávluh já kaavpugeh sehe Krim autonomisâš täsiväldi
Ukraina lii juohhum 24 kuávlun, Krim autonomisâš täsivááldán já kyevti kaavpugân (): Sevastopol já Kiova.

*Dnipropetrovsk kuávlu (Дніпропетровська область)
*Donetsk kuávlu (Донецька область)
*Harkova kuávlu (Харківська область)
*Herson kuávlu (Херсонська область)
*Hmelnytskyi kuávlu (Хмельницька область)
*Ivano-Frankivsk kuávlu (Івано-Франківська область)
*Kiova kuávlu (Київська область)
*Kirovohrad kuávlu (Кіровоградська область)
*Luhansk kuávlu (Луганська область)
*Lviv kuávlu (Львівська область)
*Monnjâ-Karpatia kuávlu (Закарпатська область)
*Mykolajiv kuávlu (Миколаївська область)
*Odessa kuávlu (Одеська область)
*Pultava kuávlu (Полтавська область)
*Rivne kuávlu (Рівненська область)
*Sumy kuávlu (Сумська область)
*Ternopil kuávlu (Тернопільська область)
*Tšerkasy kuávlu (Черкаська область)
*Tšernihiv kuávlu (Чернігівська область)
*Tšernivtsi kuávlu (Чернівецька область)
*Vinnytsja kuávlu (Вінницька область)
*Volynia kuávlu (Волинська область)
*Zaporižžja kuávlu (Запорізька область)
*Žytomyr kuávlu (Житомирська область)
*Krim autonomisâš täsiväldi (Автономна Республіка Крим; Krym)
*Kiova* (Київ; Kyjiv)
*Sevastopol* (Севастополь)

Kuávluhaldâttuv nube tääsist Ukraina kuávluh já Krim autonomisâš täsiväldi láá juohhum syeinimáánu 2020 rääjist 136 pirrâdâhân ().

## Viehâdâh

### Kaavpugeh
Ukraina stuárráámus kaavpug lii ton uáivikaavpug Kiova. Tavenuorttâ-Ukrainast lii staatâ nubben stuárráámus kaavpug Harkova. Kuálmádin stuárráámus kaavpug lii ive 2014 rääjist Odessa. Ovdil 2014 tot lâi Dnipro, mii lii tääl niäljádin stuárráámus kaavpug.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uljanovsk

**Uljanovsk** () lii kaavpug Uljanovsk kuávlust, Ruošâst. Tot lii Volga-juuvâ riddoost.

## Historjá
Uljanovsk vuáđudui ive&nbsp;1648, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1796. Kaavpug nommâ lâi Simbirsk ive&nbsp;1924 räi. Uljanovsk-nommâ puátá kaavpugist šoddâm Vladimir Lenin algâalgâlii suhânoomâst (Uljanov). Nommâ muttui Lenin jäämmimive ađai ive&nbsp;1924.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uma Thurman

**Uma Karuna Thurman** (š. cuáŋuimáánu 29. peeivi 1970, Boston, Massachusetts, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee já malli.

## Eellim
Uma Thurman šoodâi Bostonist, Massachusettsist ive 1970. Suu enni lii Nena Thurman (šoddâm Birgitte Caroline von Schlebrügge), kii lii meid lamaš malli. Suu eeči, Robert Thurman, aasâi muáddi ive Indiast já lii vuossâmuš ovtâstumstaatâlâš, kiäst lii šoddâm buddhalâš muŋkki. Sun meid máttáát buddhalâšvuođâ ollâopâttuvvâst. Eeji tuávááš uáinoo-uv Uma noomâst, mii sanskritkielân meerhâš "kirkes".

## Karrieer
15-ihásâžžân Thurman varrij New Yorkân luvâttuv já mallipargoi tiet. Tobbeen sun uusâi meiddei čaittâleijee roolâid. Viehâ jotelávt sun kavnâškuođij-uv taid. Vistig sun finnij roolâid elleekuuvijn, moh iä lah nuuvt tobdoseh, mutâ jo ive 1988 sun čaittâlij kyevti stuárráb elleekooveest, *The Adventures of Baron Munchausen* já *Dangerous Liaisons*. Tast maŋa sun finniiškuođij uáivipersovn roolâid-uv.

## Väljejum filmografia
Käldee: IMDb

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Umberto I

**Umberto I** () lâi Italia nubbe kunâgâs ivveest 1878 ihán 1900. 

## Eellim
Umberto naajâi Savoia prinses Margherita Teresa Giovannain ive 1868, já sunnui šoodâi alge Viktor Emanuel III ive 1869. Syeinimáánu 29. peeivi 1900 anarkist Gaetano Bresci kuudij Umberto já te Viktor Emanuel šoodâi Italia kunâgâssân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Umberto II

**Umberto II** () lâi Italia niäljád já majemuš kunâgâs vyesimáánu 9. peeivist 1946 kesimáánu 10. piäiván 1946. Sun jaamij njuhčâmáánu 18. peeivi 1983. 
thumb|220px|left|Umberto II

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Umesämikielâ

thumb|upright|2. Umesämikielâ
**Umesämikielâ** lii sämikielâ.

## Kirjekielâ
Ive 1999 Ruotâ Sämitigge iävtuttij virgálii čäällimvyevi umesämikielân já uđđâivemáánust 2000 iävtuttâs  Sämitigge oovdânpuovtij taam Ovtâstum aalmugáid. Säämi parlamentaarlâš rääđi asâttem pargojuávkku tuhhiittij umesämikielâ čäällimvyevi 6.4.2016.

### Umesämikielâ pustaveh

## Numereh
1 = akte
2 = guökte
3 = gulbme
4 = nilje
5 = vijhte
6 = guvhte
7 = tjijtje
8 = gaktse
9 = åktse

10 = lúhke

11 = lúhke jah ákte
12 = lúhke jah guökte
13 = lúhke jah gulbme

20 = guökte lúhkeh
21 = guökte lúhkeh ákte
22 = guökte lúhkeh guökte

30 = gulbme lúhkeh
31 = gulbme lúhkeh ákte
32 = gulbme lúhkeh guökte

40 = nilje lúhkeh
50 = vijhte lúhkeh
60 = guvhte lúhkeh
70 = tjijtje lúhkeh
80 = gakste lúhkeh
90 = åktse lúhkeh

100 = tjúöhte
200 = guökte tjúöhte
300 = gulbme tjúöhte

1 000 = tuvsan

## Kielâčááitus
*Båtsuoj-bieŋjuv galggá báddie-gietjiesna álggiet lieratit. De tjuavrrá jiehtja viegadit ráddiesta ráddáje jah nav ájaj livva-sijiesna, guh jiehtják súhph. Die galggá daina báddie-bieŋjijne viegadit bijrra ieluon, nav júhtie biegŋja galggá vuöjdniet gúktie almatjh gelggh dahkat. Lierruo-biegŋja daggár bälij vánatallá ieluon bijrra ja ij akttak bijgŋuolissa luöjtieh. Die måddie bálliena daggár biegŋja, juhka ij leäh ållást lieratuvvama, die butsijda válldá ja dulvada. De daggár bälij tjuavrrá suv báddáje válldiet jah slåvvat.*

## Liiŋkah
* Glottolog

## Kirjálâšvuotâ
* Larsson, Lars-Gunnar 2012: Grenzen und Gruppierungen im Umesamischen. 198 s. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. (*Veröffentlichungen der Societas Uralo-Altaica* 83.) ISBN 978-3-447-06816-7.
* Salminen, Tapani 2007: Endangered languages in Europe. I: Matthias Brenzinger (red.) *Language diversity endangered* Trends in Linguistics: Studies and Monographs 181; Berlin & New York: Mouton de Gruyter. 205–232.
* Schlachter, Wolfgang 1958: Lexica Societatis Fenno-Ugricae XIV. 1958. XIX + 294 p. Wolfgang Schlachter, Wörterbuch des Waldlappendialektes von Malå und Texte zur Ethnographie. 
* Siegl, Florian 2017 "Ume Saami: The forgotten language" i: 'Études finno-ougriennes* 48. DOI 10.4000/efo.7106.
* [[Florian Siegl|Siegl, Florian]] 2017 "Tryggve Sköld och umesamiskan: intryck från en oavslutad språkdokumentation" i: *Norsk Lingvistisk Tidsskrift'' 35. 252–290.

## Käldeeh
Unna Junná

**Unna Junná** lii Yle Säämi sämikielâlâš párnáiohjelm, mii aalgij ive 2007. Tot ráhtoo kuulmâ sämikielân: anarâš-, nuorttâlâš- já orjâlâškielân. Unna Junná parga oovtâstpargo om. Säämi máttááttâskuávdáá medialinjáin Anarist sehe Säämi škovláin já Elleekovekuávdáš Skábmain. 

## Historjá
Suomâst sämmiliih irâttii finniđ sämikielâlijd párnáiohjelmijd jo 1990-lovo peln, mutâ Yle mield tagarân iä lam resurseh ige vuolgâttâsäigi. Ive 2005 NRK, SVT já Yle ráđádâlškuottii ohtsâš párnáiohjelmist, mutâ Yle kiäsádâđâi tast ovdilgo taggaar šoodâi, já te Suomâ peln sämipárnááh paccii vala-uv jieijâs kielâlii ohjelmttáá. Ulmuuh iä kuittâg tuuttâm toos, já ive 2006 loopâst lâi mielâčááitus Helsigist, kost maŋgâlov sämipárnážid vanhimijdisgijn lijjii vatâmin olssis párnáiohjelmijd. Tast maŋa Ylest šoodâi miärádâs rähtiđ sämikielâlijd-uv párnáiohjelmijd.

Nuuvt te Unna Junná oinuuškuođij ive 2007, talle vala ovtâspargon syemmilâš Yle já ruátálâš SVT kooskâst. Ive 2011 SVT kuittâg meridij vuáijuđ jieijâs sämikielâlii párnáiohjelm pyevtitmân, já tastoo Yle pyevtitškuođij Unna Junná ohjelmijd ohtuu. Siämmáá ive Unna Junnáást kulluuškuottii anarâš- já nuorttâlâškielâ eenâb, ko toh šoddii jođettemkiellân. Tađe ovdil tuše tavesämikielâ lâi lamaš jođettemkiellân, mutâ insertijn anarâš- já nuorttâlâškielâ kal lijjii kullum jo ovdil.

### Läiđejeijeeh
Unna Junnáást láá lamaš maaŋgah läiđejeijeeh. Algâiivij läiđejeijen toimii eereeb iärrás Sofia Jannok, Simon Issát Marainen já Petra Magga. Eres läiđejeijeeh láá lamaš ovdâmerkkân Heli Huovinen, Essi Morottaja já Petter Morottaja anarâškielân, Anna Lumikivi já Janica Gauriloff nuorttâlâškielân já Irene Länsman sehe Marianne Ketola pajekielân.

## Palhâšumeh
Ive 2010 Unna Junná uážui párnáiohjelmij váldupalhâšume Komi täsivääldist uárnejum syemmilâš-ugrilâš aalmugij elleekovefestivaalijn.

Unna Juná pyevtittem *[[Šuoŋâpiäju]]-*muusikrááiđu oovdânpyehteeh vuoittii ive 2023 Music x Media muusiksyergi Industry Awardsist Ive muusiktaho -tubdâstâs. Toos lasseen ráiđu lâi iävtukkâssân meid Lastenmusiikki ry ive 2023 Jellonagaalast Ive puáđulâš -kategoriast, já ive 2024 Jellonagaalast kyevti kategoriast: Ive párnáilaavlâ já Ive párnáimuusiktaho. Veikkâ ohtâgin tain palhâšuumijn ij Šuoŋâpiäjun teivâm, te ive 2024 gaalast tot uážui härvinâš Eromâšjellona-palhâšume ton tááhust ko ráiđu puáhtá oovdân sämikulttuur riggoduv já tuárju kulttuuräärbi siäilum. 

## Keejâ meid
* Binna Bánna

## Fáádást eres soojijn
*Unna Junná Yle Areenast
*Unna Junná Yle Ellee arkkaduvvâst

## Käldeeh
Uranus

thumb|right|Uranus riggeeh já máánuh
**Uranus** lii plaaneet Saturnus já Neptunus kooskâst. Tot lii Piäiváást čiččâdin aldemus plaaneet. Uranusist láá siävŋus riggeeh pirrâ, moh láá jiäŋŋum keeđgih. Nuuvtko Eennâmpállu já piäiváškode eres planeteh Uranus-uv jorá Piäiváá pirrâ. Uranus täsnitieđâlâš symbol lii 16px|⛢. Uranus lii áinoo piäiváškode plaaneet, mii kočodui kreikkalâš immeel mield. Piäiváškode eres planeteh láá kočodum roomalâš imelij mield.

## Uranus máánuh
Uranusist láá ohtsis 27 máánnud.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ulâštooŋâs

**Ulâštooŋâs** (*Rhododendron tomentosum*) lii toŋâsšaddoid kullee šaddo. Tot lii Tave-Pohjanmaa eennâmkode kukká.

## Stuárudâh já olgohäämi
Ulâštooŋâs lii 30–100 cm olluv. Ton verdi lii ruškâd já kukáh vielgâdeh. Lieđiloostah láá vittâ. Loovdâloostah láá uáli uceh, já toh láá meid vittâ. Šovoseh láá love. Ulâštooŋâs lii assaasloostâg šaddo. Ton loostah láá 2–5 cm kuheh. Loostah iä koočâ čohčuv, mut šado vyelemuuh loostah šaddeh ruopsâdin. Tälviv toh jorgetteh vuáluskulij já nuuvt suojâleh veerdi puolâšist. Kukkáin já loostâin lii viehâvis haajâ, mii sáttá tovâttiđ motomáid ulmuid uáivipohčâs.  

Ulâštooŋâs kukkee kesi-syeinimáánust. Šaddo puáhtá eelliđ 20–30 ihheed.

## Eellimpiirâs
Ulâštooŋâs šadda maaŋgâlágánijn jeegijn, eromâšávt karrijn. 

## Kiävttu
Ulâštooŋâs lii mirhâlâš šaddo. Tast huolâhánnáá ulmuuh láá kiävttám ulâštoŋŋâs vuolâ njaddon já talhâsin ovdâmerkkân leesmi tiipšon. Ton lasseen tot lii kevttum meid estâdiđ njuámmootaavdâi levânem leevâtmáin šaddoid lättee oolâ já tuástuđ parasiitijd.

## Ulâštooŋâs suomâkielân já eres sämikieláid

* suomâkielân: suopursu
* orjâlâškielân: guohcarássi
* nuorttâlâškielân: olžvueiʹvv

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Urbisaglia

**Urbisaglia** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Urbisagliast ääsih 2 521 olmožid. Ton vijđodâh lii 22,86 km², já alodâh 310 m. Urbisaglia naaburkieldah láá Colmurano, Corridonia, Loro Piceno, Petriolo já Tolentino.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Abbadia di Fiastra, Convento, Entogge já Maestà.

## Käldeeh
Uruguay

thumb
**Uruguay** lii staatâ Maadâ-Amerikist. Ton uáivikaavpug lii Montevideo.

## Valastâllâm
Uruguay puoh pivnohumos valastâllâmšlaajâ lii jyelgipállu. Eennâm uásálistij jyelgipáálu olympialáid vuosmuu tove ive 1924 Pariisist já vuoitij kole. Nubbe kolle poođij tállán čuávuváin olympialijn ive 1928. Vuossâmuuh jyelgipáálu maailmmiäštárkištoh uárnejuvvojii Uruguayst ive 1930. Uruguay vuoitij miäštárvuođâ. Ive 1950 tot vuoitij nube kollees. Talle finalist táppái Brasilia.

Tobdos spelleeh lává ovdâmerkkân olympiahistorjá vuossâmuš čapisliiškág jyelgipálluspellee José Leandro Andrade, kote lâi fáárust miäštárjuávhust iivij 1924, 1928 já 1930, sehe Luis Suárez, kote lii Uruguay eennâmjuávhu puoh enâmustáá moolâid pááččám spellee.

Jyelgipáálu lasseen kuittâg rugby, kooripállu, tennis já raccastem láá pivnohis šlaajah. Uruguay kooripállueennâmjuávkku vuoitij olympiaproonsi iivij 1952 já&nbsp;1956.

Uruguay vuoitij vuosmuu mitalis almosvalastâllâm maailmmiäštárkištoin ive 2025 Tokiost ko Julia Paternain vuoitij proonsi nisonij maratonist.

## Škovlâlijd
* Lasetiäđuh Uruguayst láá sijđoost 86 (pittá 15. Läättinlâš Amerik enâmeh láá ovdáneijee-enâmeh) oppâkirjeest *[https://www.samediggi.fi/tuote/skoovla-eennamtiatu-amerik/ ŠE Amerik]*.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Us (elleekove)

thumb|
**Us** lii ive 2019 puáttám elleekove, mon lii čáállám já stivrim Jordan Peele. Uáiviroolâin elleekooveest láá Lupita Nyong'o, Winston Duke, Elisabeth Moss já Tim Heidecker. Elleekove čuávu Adelaide Wilson (Lupita Nyong'o) perruu kii vuálgá luámumááđhán. Sij kuáhtájeh sii doppelgängerijd kiäh volliitteh sii oolâ.

## Čaittâleijeeh

## Käldeeh
Ussita

**Ussita** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ussitast ääsih 248 olmožid. Ton vijđodâh lii 55,30 km², já alodâh 744 m. Ussita naaburkieldah láá Fiastra, Bolognola, Castelsantangelo sul Nera, Montefortino, Pieve Torina já Visso.

## Historjá
Ive 2016 kulmâ korrâ eennâmtuárgástus tuššâdii Ussita masa ollásávt:

* Roovvâdmáánu 26. peeivi 2016: 5,4 Mw
* Roovvâdmáánu 26. peeivi 2016: 5,9 Mw
* Roovvâdmáánu 30. peeivi 2016: 6,5 Mw

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Calcara, Capovallazza, Casali,Castel Fantellino, Cuore di Sorbo, Fluminata (markkân), Frontignano, Sammerlano, San Placido, Sant'Eusebio, Sorbo já Vallestretta.

## Käldeeh
Utah

**Utah** lii Ovtâstum staatâi uásistaatâ. Ton uáivikaavpug lii Salt Lake City.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uunjargâ

**Uunjargâ** (,  já ) lii kieldâ Taažâst. Ive&nbsp;2025 aalgâst Uunjaargâst assii 868 olmožid, já kieldâ vijđodâh lâi 1&nbsp;437,19&nbsp;km², mast 73,72&nbsp;km² lâi čääci.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uusikaarlepyy

**Uusikaarlepyy** () lii kaavpug Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Uusikaarlepyyst ääsih 7&nbsp;487 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;675,20&nbsp;km², mast 942,54&nbsp;km² lii čääci. Uusikaarlepyy naaburkieldah láá Kauhava, Pedersöre, Pietarsaari já Vöyri. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.

## Historjá
thumb|293px|Pietarsaari kuávlu kieldâlahtemeh
Uusikaarlepyy vuáđudui ive&nbsp;1620.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Kooskah

* 23px Kokkola 50&nbsp;km
* 23px Lapua 70&nbsp;km
* 23px Oulu 250&nbsp;km
* 23px Pietarsaari 20&nbsp;km
* 23px Seinäjoki 95&nbsp;km
* 23px Vaasa 75&nbsp;km

## Käldeeh
Uzbekistan

thumb
**Uzbekistan** lii staatâ Aasiast. Ton uáivikaavpug lii Taškent.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uáivikaavpug

[thumb|250x250px|Staatah, moi uáivikaavpug ij lah staatâ stuárráámus [kaavpug.]]
**Uáivikaavpug** lii jiečânâs staatâ teikkâ eres haldâšemkuávlu kuávdáš, kost láá táválâvt  staatâhaldâttuv váldutooimah nuuvtko haldâttâs já parlament. Táválâvt uáivikaavpug lii staatâ stuárráámus kaavpug. 

Staatâin pyehtih leđe maaŋgah uáivikaavpugeh, main láá eres tárguttâsah. Ovdâmerkkân Vuáládâhenâmij vuáđulavâlâš uáivikaavpug lii Amsterdam, mut Haag lii staatâ haaldâtlâš kuávdáš ko tobbeen láá Vuáládâhenâmij parlament já ministeriöh, eres staatâi ambassaadeh já alemus riehti.

Lii meiddei máhđulâš, et staatâst ij lah uáivikaavpug ollágin. Ovdâmerkkân Nauru täsivääldist ij lah uáivikaavpug ollágin.

## Keejâ meid
*Listo uáivikaavpugijn

## Käldeeh
Uáivikaavpugkuávlu

[thumb|350px|Tevkisčuovjis kuávlu lii ''uáivikaavpugkuávlu'' já kuovgisčuovjis kuávlu [Helsig metropolkuávlu.]]

**Uáivikaavpugkuávlu** (suomâkielân: *pääkaupunkiseutu*, uán. *PK-seutu*) lii kuávlu maadâ-Suomâst. Toos kuleh 4 kaavpug: Helsig, Espoo, Kauniainen já Vantaa. 

Vittâ Suomâ 15 ollâopâttuvâin láá uáivikaavpugkuávlust.

## Käldeeh
Utajärvi

**Utajärvi** lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Utajärvist ääsih 2&nbsp;643 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;736,73&nbsp;km², mast 65,56&nbsp;km² lii čääci. Utajärvi naaburkieldah láá Muhos, Oulu, Pudasjärvi, Puolanka já&nbsp;Vaala.

## Historjá

Utajärvi vuáđudui ive&nbsp;1865.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Utajärvi markkân.

## Siijdah

Ahmas, Alakylä, Ala-Naama, Ala-Niska, Autio, Juorkuna, Järvikylä, Kangaskylä, Kemilä, Kivijärvi, Kormunkylä, Marttisjärvi, Murronkylä, Naamankylä, Niska, Ojakylä, Potku, Sanginkylä, Sipolankylä, Sotka (Sotkankylä), Särkijärvi, Tervolankylä, Utanen, Ylisuvanto já Yli-Utos.

## Käldeeh
Uđđâ-Kaledonia

thumb|Uđđâ-Kaledoniast kevttum liipuh
thumb|Uđđâ-Kaledonia sajadâh
**Uđđâ-Kaledonia** () lii Ranskan kullee kuávlu maadâviestâr keejist Kuálhismeerâ, suulân 628&nbsp;km máádás Vanuatust já 1&nbsp;210&nbsp;km nuortâs Australiast.

Uđđâ-Kaledonia lii ornim kuohtii aalmugjienâstem jiečânâsvuođâst. Vuosmuu keerdi ive&nbsp;2018 já uđđâsist ive&nbsp;2020. Jienâstemijn láá meridâm pissoođ uássin Ranska. Taah jienâstemeh láá uási ive&nbsp;1998 rahtum sopâmuš, moin Uđđâ-Kaledonia finnij eenâb jiešhaldâšem ko Ranska eres epijiečânâs kuávluh, já mii jooskâi konflikt separatistij já toi, kiäh halijdii pissoođ uássin Ranska, kooskâst.

Uđđâ-Kaledonia ekonomia vuáđđun láá ereslágán metallij, eromâšávt nikkel, pyevtittâs sehe mađhâšem. Tai lasseen merhâšittee roolâ lii meid Ranska máksám išeruuđâst, mii lii 1,5 miljard eurod ivveest já västid paijeel 15 % Uđđâ-Kaledonia bruttoaalmugpyevtittâsâst.

## Uđđâ-Kaledonia haaldâtlâš jyehim

Uđđâ-Kaledoniast láá 3 prooviins, moh láá juohhum 33 kieldân.

* Maadâ-prooviins (*province Sud*). Prooviins uáivikaavpug: Nouméa. Vijđodâh: 9&nbsp;407&nbsp;km2. Ässeeloho: 203&nbsp;142 ässed (2019).
* Tave-prooviins (*province Nord*). Prooviins uáivikaavpug: Koné. Vijđodâh: 7&nbsp;348&nbsp;km2. Ässeeloho: 49&nbsp;912 ässed (2019).
* Loyautésuollui prooviins (*province des îles Loyauté*). Prooviins uáivikaavpug: Lifou. Vijđodâh: 1&nbsp;981&nbsp;km2. Ässeeloho: 18&nbsp;353 ässed (2019).

## Käldeeh
Ucjuuhâ

**Ucjuuhâ** (,  já ) lii kieldâ Suomâst, Laapi eennâmkoddeest. Ucjuuvâst ääsih 1&nbsp;213 olmožid, já ton vijđodâh lii 5&nbsp;372,00&nbsp;km², mast 226,02&nbsp;km² lii čääci. Ucjuuvâ naaburkieldah láá Suomâst Aanaar sehe Taažâst Kárášjuuhâ, Tiänu já Uunjargâ.

## Historjá
Ucjuuhâ vuáđudui ive&nbsp;1876.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive 2017 loopâst Ucjuuvâst lii tuše ohtâ čuákkipäiki: Ucjuv markkân.

### Siijdah já eres aassum sajeh
Ucjuuvâst láá 3 siijdâ: Ucjuv markkân, Kärigâsnjargâ/Vuovdâkuoškâ já Njuárgám.

Virgálij siijdâi lasseen Ucjuuvâst láá eres-uv aassum sajeh. Tagareh láá Dalvadas, Kaamâsmokke, Kevo, Niemelä, Nuvvus já Ruávisavvoon.

## Arâšoddâdem já škovlim
Arâšoddâdem fäälih Ucjuuvâst kuulmâ peivikiäjust: Ucjuvnjäälmi peivikiäjust markkânist sehe Kärigâsnjaargâ já Njuárgám peivikiäjuin. Arâšoddâdem uárnejuvvoo párnái eenikielâ mield. Kieldâst láá meid kulmâ orjâlâškielâg kielâpiervâl: Ucjuuvâst, Kärigâsnjaargâst já Njuárgámist. 

Njuárgám škoovlâst lii ovdâmáttááttâs já vuáđumáttááttâs luokain 1.–6. Kärigâsnjaargâ já Ucjuvnjäälmi škoovlâin lii sehe ovdâmáttááttâs já vuáđumáttááttâs luokain 1.–9. Máttááttâs puoh škoovlâin tábáhtuvá sehe suomâ- já orjâlâškieláid. 

## Kovegalleria

Utsjoki kirkko-2.jpg|
Tenojoki Utsjoki 2009-09-28.JPG|
Kevo canyon2.jpg|
Utsjokifinland.jpg|
Utsjoki kirkko ja kirkkotuvat.JPG|


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uđđâ-Seeland

thumb|
**Uđđâ-Seeland** (, ) lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug lii Wellington.

## Ekonomia

### Tuuriism
Almugijkoskâsii maađhâšmist lii stuorrâ roolâ Uđđâ-Seeland ekonomiast. Ive 2023 Uđđâ-Seelandist ellii paijeel 3,2 miljovn turistid, main 1,3 miljovn olmožid lijjii australialiih.

Tuuriistviäru valdui anon enâmist ive 2019. Tuuriistmáávsu ferttejeh mäksiđ stuorrâ uási turistijn sehe motomeh uáppeeh já pargeeh, kiäh puátih Uđđâ-Seelandân. Australialiih já stuorrâ uási Kuálhismeerâ enâmij aalmugjesânijn vuod iä taarbâš mäksiđ tuuriistviäru. Roovvâdmáánu 1. peeivi 2024 tuuriistmáksu pajanij 35 Uđđâ-Seeland dollarist 100 dollarân. Uđđâ-Seeland esivääldi mield tuuriistviäru aledem suijân lâi tot, ete enâmist eelih jyehi ive ain eenâb turisteh. Tuuriistviäru ruuđah kiävttojeh infrastruktuur paijeentolâmân já huolâtmân sehe luándusuoijâlmân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uđđâivemáánu

**Uđđâivemáánu** lii gregoriaanlâš já juliaanlâš kalender mield ive vuossâmuš mánuppaje. Uđđâivemáánust láá 31 peivid. 

## Nommâ
Uđđâivemáánu lii finnim noomâs tast, et tot aalgât uđđâ ive. Sárnumkielâst taat nommâ uánnán maŋgii: ulmuuh eteh "uđđivemáánu". Taat mánuppaje lii finnim eidu taam noomâ eskin anarâš kalenderân. Ovdil tast lii kevttum meiddei suomâkiel lovnânommâ "tammimáánu".

Uđđâivemáánu teikâ loppâuási tast já kuovâmáánu algâuási láá tovle nomâttum máhđulávt puolâšmáánnun.

## Uđđâivemáánu sämikulttuurist
### Uđđâvuođpeivi

Säämist tovlááh ulmuuh tárkkojii uđđâvuođpeeivi vuástásii iijâ, uáinojeh-uv tääsnih já láá-uv toh mon valjeest. Jis tääsnih lijjii ennuv, te puáđáččij šiev lyemeihe, mut jis toh iä oinum, te talle puáđáččij hallakeesi.

### Paavvâlpeivi
Tovláá eđâlduv mield jis Paavvâlpeeivi ađai uđđâivemáánu 25. peeivi lii pivvâlis šoŋŋâ, te talle lii meiddei pivvâlis tälvi. Jis lii oppeet ton siämmáá peeivi puolâš, te talle lii ubâ täälvi koolmâs.

### Heeihâpeivi
Heeihâpeeivi ađai uđđâivemáánu 19. peeivi piäiváš oppeet päštiškuát Anarist já ko tot ruápsuditij kuátihäärji, te talle puoh ulmuuh, kiäh pääihist lijjii já nähcejii, monnii olgos tiervâttiđ piäiváá.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uŋgar

[thumb|right|[Balaton lii Uŋgar já Koskâ-Euroop stuárráámus jävri.]]
[thumb|right|[Kékes lii Uŋgar alemus vääri. Čohe alne lii Kékestető TV -tornâ.]]
**Uŋgar** ( [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] ) lii staatâ Euroopist. Ton uáivikaavpug lii Budapest.

## Historjá
### Uŋgar já Euroop union
Njuhčâmáánu 31.&nbsp;peeivi&nbsp;1994 Uŋgar uusâi Euroop union jesânin. Uŋgar já Euroop union ráđádâlmeh pištii masa 10 ihheed, já toh nuhhii juovlâmáánu 13.&nbsp;peeivi&nbsp;2002. Cuáŋuimáánu 12.&nbsp;peeivi&nbsp;2023 Uŋgarist tollui aalmugjienâstem Euroop unionân servâmist. Aalmugjienâstmist 83,76 % jienâsteijein halijdii servâđ unionân, já te nelji peeivi maŋeláá Uŋgar vuáláčaalij Euroop union servâmsopâmuš. Siämmáá peeivi Uŋgar vuáláčaalij meiddei Schengen sopâmuš.

Uŋgar seervâi Euroop unionân vyesimáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2004. Siämmáá peeivi oovce eres-uv eurooplâžžâd staattâd servii EU:n: Eestieennâm, Latvia, Liettua, Malta, Kypros, Puola, Slovakia, Slovenia já Čekki. 

Juovlâmáánu 21.&nbsp;peeivi&nbsp;2007 Uŋgar seervâi Schengen-kuávlun. Uŋgar ij lah vala servâm eurokuávlun.

## Eennâmtieđâ
Uŋgar vijđodâh lii 93&nbsp;028&nbsp;km², mast 3&nbsp;420&nbsp;km² lii čääci. Vijđoduv mield Uŋgar lii maailm 110.&nbsp;stuárráámus staatâ.

### Sajadâh já rääjih
Uŋgar lii staatâ Koskâ-Euroopist. Ton ránnjástaatah láá tavveen Slovakia, tavenuorttân Ukraina, maadânuorttân Romania, mäddin Kroatia já Serbia sehe uárjin Slovenia já Nuorttâriijkâ. Uŋgarist staatârääjih láá ohtsis 2&nbsp;106&nbsp;km. Kuhemus rääji lii rääji Slovakiain, mii lii 627&nbsp;km. Uánihumos rääji vist lii 94&nbsp;km rääji Sloveniain. Uŋgar lii siseennâmriijkâađai tast ij lah ollágin merâriddo.

### Jäävrih já juuvah
Uŋgar kuhemuuh juuvah láá Tonava uálgijuuhâ Tisza, Tonava, Raab () já Drava ().

Balaton lii Uŋgar stuárráámus jävri vijđoduv mield. Ton vijđodâh lii 598&nbsp;km², kukkodâh 77&nbsp;km já kobdodâh 14&nbsp;km.

### Morfologia
Uŋgar alemus saje lii Kékes čokke (1&nbsp;014&nbsp;m). Ton vyeligumos saje vist lii Tiszajuuvâ riddo (78&nbsp;m).

## Haldâttâh já politiik
Uŋgar staatâhäämi lii parlamentaarlâš täsiväldi. Uŋgar staatâhovdâ lii staatâ president. Tááláš president lii . 

### Kuávlulâš jyehim
[thumb|upright=1.5|Uŋgar läänih já [Budapest]]
Uŋgar juáhhoo 19 läänin (), moh láá Uŋgar alemuu tääsi kuávluhaldâttâhohtâdâh. Staatâ uáivikaavpug Budapest lii meid lääni:

## Viehâdâh

### Kaavpugeh
[pienoiskuva|[Széchenyi salvânšalde Budapestist]]
Uŋgar taveuásist lii staatâ uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug Budapest. Nubben stuárráámus kaavpug lii Debrecen, mii lii Uŋgar nuorttâuásist Romania rääji aldasijn. Kuálmádin stuárráámus kaavpug lii Szeged. Tot lii Uŋgar máddáákeejist Tiszajuuvâ riddoost. Niäljádin stuárráámus kaavpug lii Miskolc, mii lii Uŋgar tavenuorttân Bükk-nommâsii váráduv aldasijn.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Uŋgarkielâ

thumb|Uŋgarkielâ sárnumkuávlu
**Uŋgarkielâ** lii suomâ-ugrâlâš kielâ. Uŋgarkielâst láá suulân 14,5 miljovn sárnod. Tot lii stuárráámus suomâ-ugrâlâš kielâ.

## Uŋgarkielâ pustaveh

## Käldeeh
V

thumb|V
**V** lii läättinlâš puustavoornig 22. já anarâškielâ puustavoornig 28. puustav.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vaala

**Vaala** lii kieldâ Suomâst, Tave-Pohjanmaa eennâmkoddeest. Vaalast ääsih 2&nbsp;785 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;764,05&nbsp;km², mast 461,33&nbsp;km² lii čääci. Vaala naaburkieldah láá Kaajaan, Liminka, Muhos, Paltamo, Puolanka, Siikalatva já Utajärvi.

## Historjá

Vaala kieldâ vuáđudui ive&nbsp;1954.

Uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2016 Vaala kieldâ sirdâšui Kainuu eennâmkoddeest Tave-Pohjanmaa eennâmkoodán.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Vaala markkân.

## Käldeeh
Vaasa

thumb|Vaasa kirkko
**Vaasa** (, iivij 1855–1917 ) lii kaavpug Suomâst, Pohjanmaa eennâmkoddeest. Vaasast ääsih 67&nbsp;012 olmožid, já ton vijđodâh lii 575,13&nbsp;km², mast 210,46&nbsp;km² lii čääci. Vaasa naaburkieldah láá Isokyrö, Laihia, Maalahti, Mustasaari já Vöyri. Kaavpug lii kyevtikielâlâš.

## Historjá
Vaasa vuáđudui roovvâdmáánu 2. peeivi&nbsp;1606.
### Eennâmpajanem
Merâčudduu kuávlust eennâm paijaan meerâst senttimeetter ivveest, mii lii eenâb ko mongin eres saajeest Nuorttâmeerâ kuávlust. Ovdâmerkkân Helsigist eennâm paijaan tuše 3–4 millimeetter ivveest. Lii rekinistum, et suulân 2&nbsp;000 ive keččin lii máhđulâš jotteeđ Vaasast Uumajan eennâm mield já et Merâpottâ muttoo Jävripottân, mut tot ij lah aaibâs vises. Merâtääsi alodâhân vaaigut meiddei šoŋŋâdâhnubástume.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Panoraamkove

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vadjakielâ

**Vadjakielâ** lii uccâ nuorttâmeerâsyemmilâš kielâ Ruošâst. Vadjakielâ sárnuh 60 olmožid (10 olmožid eenikiellân).

## Vadjakielâ pustaveh

## Kielâčááitus

Meil õli karjušid. Siz õli palkattu karjušiida nyd enempää eväd, eb õõ karjušiid, eväd, tšenni ep taho mennä karjušissi. Nyd tšävvää vuoroo.

## Kirjálâšvuotâ
* Adler, Elna já Merle Leppik: Vadja keele sõnaraamat. Tallinn: Signalet, 1990, 1994; Tallinn: Eesti Teaduste Akadeemia, Eesti Keele Instituut, 1996, 2000.
* Ariste, Paul: A grammar of the Votic language. Bloomington, Indiana: Indiana University, 1968.
* Kettunen, Lauri: Vatjan kielen äännehistoria. Suomalaisen Kirjallisuuden Seuran toimituksia 185. Helsinki, 1930.
* Kettunen, Lauri: Vatjan kielen Mahun murteen sanasto. Castrenianumin toimitteita 27. Helsinki, 1986.
* Kettunen, Lauri já Lauri Posti: Näytteitä vatjan kielestä. Suomalais-ugrilaisen seuran toimituksia 63. Helsinki: Suomalais-ugrilainen Seura, 1932.
* Laakso, Johanna: Vatjan käänteissanasto. Kotimaisten kielten tutkimuskeskuksen julkaisuja 49. Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura, 1989.
* Lauerma, Petri: Vatjan vokaalisointu. Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura, 1993. ISBN 951-9403-57-4.
* Posti, Lauri: Vatjan kielen Kukkosin murteen sanakirja. Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura, 1980.
* Salminen, Väinö: Runonäytteitä Vatjan kielestä. Helsinki: Suomalaisen kirjallisuuden seura, 1928.
* Tsvetkov, Dmitri: Vatjan kielen Joenperän murteen sanasto. Helsinki: Suomalais-ugrilainen seura, 1995.
* Viitso, Tiit-Rein: Vadja keele Luutsa-Liivtšülä murraku fonoloogia. Emakeele Seltsi aastaraamat VII. Tallinn, 1961.

## Käldeeh
Vaduz

**Vaduz** lii Liechtenstein uáivikaavpug já ässeelovo mield nubben stuárráámus kieldâ Schaan maŋa. Vaduzist ääsih 5&nbsp;526 olmožid. Ton vijđodâh lii 17,28&nbsp;km² já alodâh 460&nbsp;m.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Kovegalleria


2008-05-19 Vaduz Liechtenstein 5515.jpg
City of Vaduz,Liechtenstein in 2019.11.jpg
Rotes Haus in Vaduz.jpg
Vaduz centre.jpg
Vaduz, centre ville - panoramio.jpg
Vaduz utsikt.jpg


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Valfornace

**Valfornace** lii kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Valfornacest ääsih 980 olmožid. Ton vijđodâh lii 48,62 km², já alodâh 441 m. Valfornace naaburkieldah láá Caldarola, Camerino, Cessapalombo, Fiastra, Muccia, Pieve Torina já Visso.

## Historjá
Valfornace kieldâ šoodâi uđđâivemáánu 1. peeivi 2017, ko Fiordimonte já Pievebovigliana kieldah lahtojii oohtân.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Alfi, Arciano, Campi, Colle San Benedetto, Cupa, Fiano, Frontillo, Isola, Marzoli, Nemi, Petrignano, Roccamaia, San Giusto, Taro, Valle e Castello, Vico di Sopra, Vico di Sotto, Villanova di Sopra já Villanova di Sotto.

## Käldeeh
Vantaa

[pienoiskuva|Áimukove Vantaa kaavpugoosijn [Keimola já Kivistö čohčâmáánu 23. peeivi 2024]]
**Vantaa** () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Vantaast ääsih 235&nbsp;768 olmožid, já ton vijđodâh lii 240,35&nbsp;km², mast 1,98&nbsp;km² lii čääci. Vantaa naaburkieldah láá Espoo, Helsig, Kerava, Nurmijärvi, Sipoo já Tuusula.

## Historjá

Vantaa vuáđudui ive&nbsp;1331, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1974.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vanuatu

thumb|
**Vanuatu** lii staatâ Oseaniast. Ton uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug lii Port Vila.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh