open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Murray Sinclair

thumb|Murray Sinclair ive 2015
**Murray Sinclair** () lâi kanadalâš politikkár, tuámmár já äššivyeijee. Sinclair lâi algâaalmugij vuoigâdvuođâi já sovâdâttâmviggâmušâi piälušteijee. Sun puovtij oovdân Kanada asâttâhškovlâsysteem tuotâvuođâ já uđâsmittij eennâm vuoigâdvuođâvuáháduv.

Murray Sinclair algâaalmuglâš nommâ lâi *Mizhana Gheezhik* ().

## Eellim já pargo
Murray Sinclair šoodâi Selkirkist, Manitobast, Kanadast uđđâivemáánu 24. peeivi 1951. Sust šoodâi Manitoba vuossâmuš algâaalmuglâš tuámmár ive 1988. Suu eellimpargon šoodâi lopâttiđ tagarijd epivuoigâdvuođâid, maid maaŋgah algâaalmugeh kuáhtájeh kolonialismpolitiik keežild. Sun stivrij Kanada tuotâvuotâ- já sovâdâttâmkomissio, mii selvâttij kuuđâ ive ääigi eennâm asâttâhškoovlâi tábáhtuumijd. Komissio kavnâttij ive 2015, ete Kanada lâi hárjuttâm "kulttuurlii aalmugmorhe" politiik. Loppâraportist árvuštâlloo, ete paijeel 4&nbsp;100 párnážid jammii tavdáid, kuáridem tiet já jiešsorme peht. Sinclair arvâlij, et tuođâlâš loho saatij leđe joba 15 000. 

Sinclair paasij iäláttâhân ive 2021. Ive 2022 sun uážui Order of Canada -kunneemeerhâ algâaalmugij vuoigâdvuođâi já rijjâvuođâi piäluštmist. Order of Canada lii Kanada alemus kunneemerkkâ, mii mieđettuvvoo Kanada aalmugjesânân, kote lii merhâšitteht ovdedâm kunneemeerhâ läättinkielâlii moto *Desiderantes meliorem patriam* (). 

Murray Sinclair jaamij Winnipegist, Manitobast, Kanadast skammâmáánu 4. peeivi 2024.

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Euroviisuh-lávlumkišto 2012

[pienoiskuva|[Ruotâ ovdâsteijee Loreen vuoitij ive 2012 Euroviisuid.]]
**Euroviisuh-lávlumkišto 2012** lâi 57. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Bakust, Azerbaidžanist, tondiet ko Azerbaidžan ovdâsteijeeh Ell já Nikki vuoittijn ive 2011 kišto, ko suoi finnijn finalist 221 čyegisid pitástis *[[Running Scared]]*.

Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 22. peeivi já 24. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 26. peeivi 2012. Taat lâi vuossâmuš kerdi ko Euroviisuh uárnejuvvojii Azerbaidžanist, já viiđâd kerdi ko Azerbaidžan uásálistij Euroviisuid.

Kiišton uásálistii ohtsis 42 staattâd. Taat lâi vuossâmuš kerdi, ko Montenegro uásálistij lávlumkiišton tast maŋa ko tot kiäsádâđâi ive 2009 lávlumkištoost. Armenia kiäsádâđâi kištoost torvolâšvuotâsuujâin Várádâh-Karabah konflikt keežild. Puola vuod kiäsádâđâi ekonomâlij suujâi keežild.

Ruotâ ovdâsteijee Loreen finnij finalist 372 čyegisid pitástis *[[Euphoria (Loreen pittá)|Euphoria]]* já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 296 čyegisid já telejienâstmist 343 čyegisid.

## Tábáhtussaje
[thumb|right|[Bakı Kristal Zalı Azerbaidžan postâmeerhâst]]

[{
	"type":"Feature",
	"geometry":{"type":"Point","coordinates":[49.85013329656719,40.34418837145134]},
	"properties":{"title":"Bakı Kristal Zalı","marker-symbol":"stadium","marker-color":"#f00","marker-size":"large"}
},{
	"type":"ExternalData",
	"service":"geoshape","ids":"Q618714",
	"properties":{"title":"Bakı Kristal Zalı","fill":"#f00","stroke":"#f00"}
}]

Azerbaidžan uážui vuoigâdvuođâ uásálistiđ ive 2012 Euroviisuid, tondiet ko ton ovdâsteijeeh Ell já Nikki vuoittijn ive 2011 kišto pitástis *[[Running Scared]]*. Tábáhtuskaavpugin väljejui Baku, mii lii Azerbaidžan stuárráámus kaavpug já uáivikaavpug. Aalgâst virgeomâhááh lijjii meridâm huksiđ aaibâs uđđâ areena ive 2012 Euroviisui várás, mut maŋeláhháá almottii, ete sehe Tofiq Bəhramov -stadion já Heydər Əliyev valastâllâm- já konsertkompleks lijjii meid iävtukkâssân.

Virgálâš miärádâs poođij esken uđđâivemáánust 2012. Tábáhtussaijeen väljejui uđđâ maaŋgâtooimâareena Bakı Kristal Zalı ađai Baku kristalhalli, mon huksimpargoh lijjii algâttum porgemáánust 2011. Tot lii Aalmuglâšliipu tori aldasijn, Bakust. Areena lâi kolgâđ šoddâđ valmâšin njuhčâmáánu 31. peeivi 2012 räi, mut nievris šooŋâ keežild tot valmâštui esken cuáŋuimáánu 16. peeivi 2012. Azerbaidžan president İlham Əliyev já suu kálgu Mehriban Əliyeva lehâstáin areena vyesimáánu 7. peeivi 2012 tuše muáddi oho ovdil ko ive 2012 Euroviisuh-lávlumkišto aalgij.

## Formaat
### Jođetteijeeh já čielgejeijeeh
[thumb|right|[Leyla Aliyeva Quliyeva, Eldar Gasimov já Nargiz Birk-Petersen]]

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Euroviisuh-lávlumkišto 2011

**Euroviisuh-lávlumkišto 2011** lâi 56. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Düsseldorfist, Saksaast, tondiet ko Saksa ovdâsteijee Lena vuoitij ive 2010 kišto, ko sun finnij finalist 246 čyegisid pitástis *[[Satellite (Lena Meyer-Landrut pittá)|Satellite]]*.

Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 10. peeivi já 12. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 14. peeivi 2011. Kiišton uásálistii ohtsis 43 staattâd. Ive 2011 nelji staatâ maccii Euroviisuh-lávlumkiišton. Uŋgar lâi uásálistám majemuu tove ive 2008, San Marino ive 2007, Nuorttâriijkâ ive 2006 já Italia ive 1996.

Azerbaidžan ovdâsteijeeh Ell já Nikki finnijn finalist 221 čyegisid pitástis *[[Running Scared]]* já vuoittijn kišto. Suoi finnijn aalmugijkoskâsijn raađijn 182 čyegisid já telejienâstmist 223 čyegisid. Taat lâi Azerbaidžan vuossâmuš vuáittu Euroviisuin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Euroviisuh-lávlumkišto 2010

**Euroviisuh-lávlumkišto 2010** lâi 55. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Oslost, Taažâst, tondiet ko Taažâ ovdâsteijee Alexander Rybak vuoitij ive 2009 kišto, ko sun finnij finalist 387 čyegisid pitástis *[[Fairytale (Alexander Rybak pittá)|Fairytale]]*.

Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 25. peeivi já 27. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 29. peeivi 2010. Kiišton uásálistii ohtsis 39 staattâd. Georgia maacâi Euroviisuh-lávlumkiišton. Nelji staatâ vist iä uásálistám toos: Andorra, Čekki, Uŋgar já Montenegro. Liettua lâi almottâm, ete tot ij uásálist ive 2010 kiišton, mut maŋeláá tot kuittâg uásálistij.

Saksa ovdâsteijee Lena finnij finalist 246 čyegisid pitástis *[[Satellite (Lena Meyer-Landrut pittá)|Satellite]]* já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 187 čyegisid já telejienâstmist 243 čyegisid. Taat lâi Saksa vuossâmuš vuáittu Euroviisuin tast maŋa ko Nuorttâ-Saksa já Viestâr-Saksa ovtâstuvvii ive 1990.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Euroviisuh-lávlumkišto 2013

**Euroviisuh-lávlumkišto 2013** lâi 58. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Malmöst, Ruotâst, tondiet ko Ruotâ ovdâsteijee Loreen vuoitij ive 2012 kišto, ko sun finnij finalist 372 čyegisid pitástis *[[Euphoria (Loreen pittá)|Euphoria]]*.

Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 14. peeivi já 16. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 18. peeivi 2013. Taat lâi viiđâd kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojii Ruotâst já nubbe kerdi, ko toh uárnejuvvojii Malmöst. Ovdil 2013 Euroviisuh lijjii uárnejum Ruotâst čuávuvávt: Malmöst iivij 1992, Tukholmast iivij 1975 já 2000 já Göteborgist ive 1985.

Kiišton uásálistii ohtsis 39 staattâd. Armenia lâi kiäsádâttâm ive 2012 kištoost torvolâšvuotâsuujâin Várádâh-Karabah konflikt keežild, mut maacâi ive 2013. Bosnia-Hercegovina, Portugal, Slovakia já Turkki iä uásálistám ive 2013 kiišton.

Tanska ovdâsteijee Emmelie de Forest finnij finalist 281 čyegisid pitástis *[[Only Teardrops]]* já vuoitij kišto. 

## Tábáhtussaje

[{
	"type":"Feature",
	"geometry":{"type":"Point","coordinates":[12.976111,55.565278]},
	"properties":{"title":"Malmö Arena","marker-symbol":"stadium","marker-color":"#f00","marker-size":"large"}
},{
	"type":"ExternalData",
	"service":"geoshape","ids":"Q853730",
	"properties":{"title":"Malmö Arena","fill":"#f00","stroke":"#f00"}
}]

[right|thumb|200x200px|[Malmö Arena, kost uárnejuvvojii sehe ive 2013 já ive 2024 Euroviisuh-lávlumkištoh]]
[right|thumb|200x200px|Ive 2013 Euroviisui lyevi [Malmö Arenast]]
Ive 2013 Euroviisui tábáhtussaijeen lâi maaŋgâtooimâareena Malmö Arena Malmöst, Ruotâst. Malmö Arena lii Ruotâ nubben stuárráámus maaŋgâtooimâareena. Toos čäähih 15&nbsp;500 olmožid keččâđ Ruotâ jieŋâskiärruliiga juávhu Malmö Redhawks. Siämmáá saajeest uárnejuvvojii meiddei ive 2024 Euroviisuh.

## Formaat
Vuolgâttâsâin västideijee Sveriges Television (SVT) meridij ovdil kišto toohâđ maaŋgâid stuorrâ nubástusâid tegu koloi merhâšittee kepidem já jođetteijei mere čuoppâm, nuuvt ete ive 2013 lâi tuše ohtâ jođetteijee.

### Juávhoid jyehim semifinalij várás
Uásálisteeh juáhhojii viiđâ juávkun uđđâivemáánu 17. peeivi 2013 Malmö kaavpugtáálust. Tanska já Taažâ meddâlistojii jyehimist, tastko kuohtuuh láá Malmö aldasijn já vuordui, ete tanskaliih já taažah šamâččii Malmön, mondiet EBU meridij, ete Tanska uásálistáččij vuossâmuu semifinalân já Taažâ nube semifinalân. Maŋeláá Israel ánuttij uásálistiđ nube semifinalân, tastko vuossâmuš semifiinaal lâi vyesimáánu 14. peeivi, mii lâi talle almolâš juhlepeivi Israelist.

Jyehim vuáđudui ovdebij oovce ive jienâstmáid. Espanja, Italia, Ranska, Saksa Ovtâstum kunâgâskodde já oovdeb ive vyeittee Ruotâ pessii njuolgist finalân. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Euroviisuh-lávlumkišto 2009

**Euroviisuh-lávlumkišto 2009** lâi 54. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Moskovast, Ruošâst, tondiet ko Ruošâ ovdâsteijee Dima Bilan vuoitij ive 2008 kišto, ko sun finnij finalist 272 čyegisid pitástis *[[Believe (Dima Bilan pittá)|Believe]]*.

Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 12. peeivi já 14. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 16. peeivi 2009. Kiišton uásálistii ohtsis 42 staattâd. Taat lâi vuossâmuš kerdi, ko Slovakia uásálistij Euroviisuid tast maŋa ko tot kiäsádâđâi ive 1998 kištoost. San Marino vuod kiäsádâđâi ekonomâlij suujâi keežild. Sehe Latvia já Georgia lijjii almottâm, ete toh iä uásálist ive 2009 kiišton, mut maŋeláá Euroop almosradiounion almottij, ete kuohtuuh staatah áiguh uásálistiđ. Maŋeláá Georgia kuittâg meridij kiäsádâttâđ lávlumkištoost tondiet ko Euroop almosradiounion seeđŋij ton pitá njuolgâdusvuástásâžžân.

Taažâ ovdâsteijee Alexander Rybak finnij finalist 387 čyegisid pitástis *[[Fairytale (Alexander Rybak pittá)|Fairytale]]* já vuoitij kišto. Sun finnij äššitobdeeraađijn 312 čyegisid já telejienâstmist 378 čyegisid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Skammâkoveh 2025

thumb|Muotâteatter uđđâivemáánu 23. peeivi 2025
[thumb|Skammâkoveh 2025 -festivaal postereh [Siidast]]
**Skammâkoveh 2025** teikkâ **Skammâkoveh-elleekovefestivaal 2025** lâi 26. kerdi, ko Skammâkoveh-elleekovefestivaal uárnejui. Festivaal uárnejui uđđâivemáánu 23.–26. peeivi Anarist. Suomâ staatâ ruttâšiäštutooimâi keežild káidusfestivaal ij uárnejum.

Ive 2025 elleekoveh já kyesih pottii maailm jyehi nurheest. Sämmilij kuosij lasseen festivaalân pottii Amerik algâaalmugkyesih – tavemuuh Nunavutist já mädimuuh Brasiliast. Ive&nbsp;2025 festivaalist ellii ohtsis 3&nbsp;800 olmožid.
 
## Tábáhtussajeh

## Ohjelm
Festivaal ohjelmist lijjii čiččâm nuuvtá čáittusid já miäldusohjelmid. Ohtâ tain lâi ärbivuáválâš lekkâmohjelm muotâteatterist. Ohjelmist lijjii elleekoveh ei. Säämist, Brasiliast, Nunavutist, Sierra Leonest, Andiváráduvvâst, Jakutiast já Aleut-suolluin. 

### Elleekoveh
Festivaalist lijjii 73 elleekovveed já 1&nbsp;muusikvideo. Fáárust lâi meiddei Taažâ pele stivrejeijee Egil Pedersen stivrim "Biru Unjárga", mii lii vuossâmuš sämmilâš kuhes nuorâielleekove. Tot muštâl, maht sämmilâš nuorâ nieidâ eellim nubástuvá, ko suu olmâ eeči almostuvá suu elimân.

"Sämmiliih čalmelaasah" -elleekooveest mottoom almai kávná čalmelaasâid, já ko sun piäjá taid uáivásis, te sun kávná jieijâs aaibâs eres saajeest. Nubbe uánihis elleekove lâi jakutialâš animaatio, mast uccâ nieidâš lii vyelgimin vuossâmuu tove *munkhan*, aalmug ärbivuáváláid tälvituáloid kyelipiivdon.

Elleekovestis "Red Fever" Cree-stivrejeijee Neil Diamond kovvee, moin naalijn muoti, politiik já valastâllâm maailm lii ávhástâllâm Tave-Amerik algâaalmugij kulttuuráin já kuvijguin. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jani Ikonen

[pienoiskuva|Ive 2014 [Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume jyehimtilálâšvuotâKooveest čižetpeln: toimâtteijee já kirječällee Mark Levengood, ive 2013 vyeitteeh Seita Vuorela já Jani Ikonen sehe ive 2014 vyeitteeh Øyvind Torseter já Håkon Øvreås]]
**Jani Ikonen** (š. 1978) lii syemmilâš kovvejeijee já grafikkár. Ive 2013 suoi Seita Vuorelain vuoittijn vuossâmuu Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume kirjestis *Karikko*. 

## Pargo
Taat lii listo kiirjijn, moi kuuvijd Jani Ikonen lii sárgum:
* 2006 – *Viima*
* 2007 – *Kerran joku avasi kirjan ja se alkoi puhua*
* 2009 – *Usva*
* 2010 – *Kikatuksen kuvakulmia. Opas valokuvamenetelmään*
* 2011 – *Добрые соседи*
* 2011 – *Vind*
* 2012 – *Karikko*
* 2018 – *Iltasadun aika*
* 2020 – *Harmaa hakkeri. Glasier vastaan Hopea*
* 2020 – *Sankaritarinoita nuorilta nuorille*
* 2021 – *Harmaa Hakkeri 2. Glasier vastaan vapaus*
* 2021 – *Kaupunki kukaties*
* 2022 – *Harmaa hakkeri 3. Glasier vastaan Onnela*
* 2022 – *Almus. Tännetuloa terve*
* 2022 – *Mummola. Runoja mummoista, vaareista ja lapsista*
* 2023 – *Mielikutituspakka. Sanataidetehtäviä koululaisille*
* 2023 – *Almus. Vinhavuorten vanki*
* 2023 – *Einarin elokuu*
* 2023 – *Ai niin, minä olen muuten Lee*
* 2024 – *Loruleikkipakka. Runoja ja sanataidetehtäviä alle kouluikäisille*
* 2024 – *Haitulan taikahattu*

## Käldeeh
Kezisnjunkuškástâh

**Kezisnjunkuškástâh** (*Numenius tenuirostris*) lii suvâttum loddešlaajâ, mii kuulâi stuorrâkuškástuvváid (*Numenius*) suuhân. Onnáá peeivi tuše motomeh tevdum lodeh kávnojeh museost.

## Olgohäämi já eellimvyevih
Kezisnjunkuškástâh sulâstitij olgoldâs tobdomerhâidis tááhust ennuv táválii kuškástuv, mii lii tot-uv majemui love ive ääigi monâttâm ennuv eellimkuávluidis. Kezisnjunkuškástuvvâst iä lah pááccám ennuv tiäđuh, tastko tot lii lamaš härvinâš lodde. Tommittáá tast kuittâg tiättoo, et tot lii tálvástâllâm Koskâmeerâ kuávlust.

## Lavdâm
Kezisnjunkuškástuv eellimpiirâs lâi viehâ viijđes: šlaajâ iälustij Koskâ-Aasiast Afrik taveviestârriidon já Nuorttâ-Euroopist ain Aldanuortâ já Koskâmeerâ räi. Taat šlaajâ ij lah kuássin kavnum Suomâst.

## Suhâjäämmim
Majemustáá kezisnjunkuškástâh lii boŋgajum kuovâmáánust 1995 Marokkost Merja Zerga laaguunkuávlust. Tutkâmušâst arvâluvvoo, ete šlaajâ suvâttui tuođânálásávt forgâ ton maŋa.

Tutkâmuš mield lii arvâlum, ete kezisnjunkuškástuv meeri lii kiäppánâm ubâ moonnâm ihečyeđe ääigi. Jo ive 1912 váruttui tast, et loddenääli lâi lappuumin. Almugijkoskâsâš luándusuojâlemlitto kuittâg kulluuttij eskin 1980-lovvoost, ete šlaajâ lii uhkevuálásâš.

Totkeeh iä tárkká tieđe suujâ šlaajâ suvâttuumán. Sij vyerdih, et suujah láá maaŋgah, tego šlaajâ eellimkuávlu káržum já meid nubástumeh lode pessimkuávluin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Revontulten räppäri

**Revontulten räppäri** (,  já ) lii Petteri Saario stivrim dokumentelleekove, mon vuosâeehid lâi DocPoint-dokumentelleekovefestivaalist Helsigist kuovâmáánu 3. peeivi 2023. Ton kietâčalluu lává čáállám Petteri Saario já Matti Näränen.

Dokumentfiilmâst čuávvoo, maht sämiráppájeijee Mihkku Laiti ađai Yungmiqu siärvá Talent Suomi -kiišton já šadda tobdosin ubâ Suomâst.

## Palhâšumeh
Filmâ vuoitij eromâšpalhâšume etnograafisij fiilmâi festivaalist Bulgariast.

## Fáádást eres soojijn

* Virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
Euroviisuh-lávlumkišto 2017

**Euroviisuh-lávlumkišto 2017** lâi 62. kerdi, ko lávlumkišto uárnejui. Kišto uárnejui Kiovast, Ukrainast, tondiet ko Ukraina ovdâsteijee Jamala vuoitij ive 2016 kišto, ko sun finnij finalist 534 čyegisid pitástis *[[1944 (Jamala pittá)|1944]]*.

Semifinaleh uárnejuvvojii vyesimáánu 9. peeivi já 11. peeivi. Fiinaal uárnejui vyesimáánu 13. peeivi 2017. Taat lâi nubbe kerdi, ko Euroviisuh uárnejuvvojii Ukrainast já Kiovast. Euroviisuh lijjii jo uárnejum tobbeen ive 2005. Kiišton uásálistii ohtsis 42 staattâd. Ruoššâ já Bosnia-Hercegovina kiäsádâttii ive 2017 kištoost.

Portugal ovdâsteijee Salvador Sobral finnij finalist 758 čyegisid pitástis *[[Amar pelos dois]]* já vuoitij kišto. Sun finnij aalmugijkoskâsijn raađijn 382 čyegisid já telejienâstmist 376 čyegisid. 

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Seita Vuorela

**Seita Merituuli Vuorela** (ovdil **Parkkola**, ) lâi syemmilâš kirječällee, kreatiivlii čäällim máttáátteijee já čuovâkovvejeijee. Vuorela kirjeh láá jurgâlum aainâs-uv ranska-, italia-, eŋgâlâs- já saksakielân, mutâ iä vala anarâškielân.

## Eellim
Seita Merituuli šoodâi njuhčâmáánu 15. peeivi 1971 Sumiaisiist, Suomâst. Suu uábbi lii palhâšum kirječällee Marisha Rasi-Koskinen. Sunnuu enni Maria Juudin lii meiddei kirječällee.

Vuorela rávásmij Toivokkast. Sun juuđij Jyväskylä lyseo, mast sun čaalij pajeuáppen. Tast maŋa sun luuvâi ei. kirjálâšvuođâ, kreatiivlii čäällim já filosofia Jyväskylä já Tuurku ollâopâttuvâin.

## Karrieer
1990-lovo loopâst Vuorela luuvâi čäällim Jyväskylä ávus ollâopâttuvvâst. Tobbeen sun teeivâi Niina Repo, kiäin sun čaalij vittâ nuorâikirje: *[[Susitosi]]*, *[[Ruttolinna]]*,  *[[Jalostamo]]*, *[[Lupaus]]* já *[[Loisto]]*. Ton lasseen suoi čaalijn oovtâst eres kirječälleigijn ive 2004 almostum sänitaaiđâraavâkirje *[[Timantinmetsästäjä: Luovan kirjoittamisen opas]]*, mii lii uáivildum párnáid já nuoráid.

## Palhâšumeh já tubdâstâsah
Seita Vuorela lâi maŋgii iävtukkâssân jieškote-uvlágán kirjálâšvuotâpalhâšuumijd. Finlandia Junior -palhâšumán sun lâi iävtukkâssân kulmii: ive 2002 oovtâst Niina Repoin, ive 2006 já ive 2016. Sun ij kuittâg kuássin vuáittám Finlandia Junior -palhâšume. Vuorela vuoitij čuávuváid palhâšuumijd:

* 2010 – Pertsa ja Kilu -palhâšume
* 2011 – Pépite du roman ado européen -palhâšume
* 2013 – Tulenkantaja-palhâšume kirjestis *Karikko*
* 2013 – Tave-enâmij rääđi párnái- já nuorâikirjálâšvuotâpalhâšume oovtâst Jani Ikosáin kirjestis *Karikko*

## Pargo
### Romaneh
* 2006 –  *[[Viima]]*
* 2009 –  *[[Usva]]*
* 2012 –  *[[Karikko]]*
* 2016 –  *[[Lumi]]*

; Oovtâst Niina Repoin:
* 2001 –  *[[Susitosi]]*
* 2002 –  *[[Ruttolinna]]*
* 2004 –  *[[Jalostamo]]*
* 2007 –  *[[Lupaus]]*
* 2008 –  *[[Loisto]]*

### Novelleh
* 1997 – *Mies, joka rakensi auringon* Gummerus, Nuoren Voiman Liitto já Xerox čäällimkišto antologiast *Novellit 1997* (toim. Silja Hiidenheimo)
* 1999 – *Kellarissa on viinivarasto* Tammi čäällimkišto antologiast *Ryhmä 99* (toim. Silja Hiidenheimo, Jukka Koskelainen já Panu Räty)
* 2007 – *Olivian askarteluopas jouluksi* kirjeest *2000-luvun Decamerone*

### Eres čäällimpargoh
* 2004 –  *[[Timantinmetsästäjä: Luovan kirjoittamisen opas]]*, oovtâst Niina Repoin, Helena Linnain, Outi-Maria Takkisijn, Tuutikki Tolosijn já Marja-Leena Mäkeläin

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Gunnel Stenbäck

**Gunnel Stenbäck** () lâi kuhesahasâš syemmilâš já ovdil jäämmim tuođânálásávt Suomâ puárásumos olmooš.

## Eellim
Stenbäck šoodâi Ålandist čohčâmáánu 21. peeivi 1914, ađai ovdil ko Suomâst šoodâi jiečânâs staatâ. Sun čođâlditij pajeuáppeetotkos ruátálii lyseost Kotkast ive 1933. Siämmáá keesi Stenbäck uásálistij ristâlii kesičuákkimân Kokkolast. Ton maŋa sun algâttij uápuid Helsig Diakonissalágádâs pyecceetipšoškoovlâst ive 1934. Diakonissan Stenbäck valmâštui ive 1943. Ive 1956 sun väljejui ovdánemváddulágádâs Rinnekoti pajetipšon. Ive 1969 sust šoodâi vistig Diakonissaopâttuv rehtor já muáddi ive ton maŋa Diakonissalágádâs hovdâ. Diakonissalágádâs hovdân sun ovdedij eromâšávt škovlim, ovdánemváddupargo, almoshaldâttuv já almugijkoskâsijd ohtâvuođâid. Iäláttâhân Stenbäck paasij ive 1977. 

Stuárráámus uási eellimistis Stenbäck aasâi Helsigist. Kuhes elimis ääigi sun kiergânij eelliđ joba 50 enâmist.

## Käldeeh
Ive 2002 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 2002|Ive 2002 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 2 399 valastâlled (1 513 almajid já 886 nisonid) 77 enâmist, kiäh kištottâllii 78 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Saksa (36 mitâlid), mut Taažâ vuoitij eenâb kollemitalijd. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 25 mitalid: 13 kollemitalid, 5 silbâmiitaal já 7 pronssimitalid.

## Miitaaltavlustâh

## Käldeeh
Šuoŋâpiäju

**Šuoŋâpiäju** (, , ) lii sämikielâlâš párnái muusikohjelm, mii almostui iivij 2023–2024. Tast almostuvvii kyehti paje, main vuosmust lijjii ohtsis 15 uássid, 5 jyehi kielân. Nube paajeest lijjii 9 uássid, 3 jyehi kielân. Rááiđu pyevtittij Unna Junná.

Anarâškielâlijn oosijn oovdânpyehten já pitái lávlon lii Essi Morottaja, nuorttâlâškielâlijn Anna Lumikivi já pajekielâlijn oosijn Ulpu Mattus-Kumpunen. Sij láá meid jiejah čáállám pittáid sehe ráhtám tai šuoŋâ. Čuojâtteijen já heiviitteijen pittáin lává lamaš Jessika Lampi já Nicholas Francett.

## Palhâšumeh já iävtukkâsvuođah
### Palhâšumeh
*2023 – Music x Media muusiksyergi Industry Awards Ive muusiktaho -tubdâstâs 
*2024 – Lastenmusiikki ry Jellonagaala Eromâšjellona

### Iävtukkâsvuođah
*2023 – Jellonagaala Ive puáđulâš 
*2024 – Jellonagaala Ive párnáilaavlâ já Ive párnáimuusiktaho

## Keejâ meid
* Unna Junná
* Binna Bánna

## Fáádást eres soojijn
* Šuoŋâpiäju Yle Areenast
* Suõmmpieʹss Yle Areenast
* Šuokŋabiedju Yle Areenast

## Vyeličujoseh


## Käldeeh
Ive 2024 maailm almosvalastâllâm palhâšumeh

thumb|Sifan hassan ive 2019
thumb|Letsile Tebogo ive 2024
**Ive 2024 maailm almosvalastâllâm palhâšumeh** láá palhâšumeh, maid Aalmugijkoskâsâš almosvalastâllâm kuávdášornijdume keigij juovlâmáánu 1. peeivi 2024 Monacost. Palhâšumeh keigejuvvojii motomáid almosvalastâlleid, kiäh piergejii pyereest ive 2024.

## Palhâšumeh
### Ive maailmvalastâllee – Nisoneh
Vuáládâheennâmlâš kuhes mađhij käččee Sifan Hassan nomâttui ive almosvalastâllen.

### Ive maailmvalastâllee – Almaah
Botswanalâš sprintter Letsile Tebogo nomâttui ive almosvalastâllen. Tebogo vaaldij vuástá palhâšumes ton maŋa, ko sun šoodâi vuosmužžân afriklâžžân, kote vuoitij olympialijn 200 meetter määđhi aigijn 19,46. Sun kuođij tuáhásis ameriklii Kenny Bednarek já kievrâmuu vyeitteeiävtukkâs Noah Lyles.
### Rađevalastâllâm – Nisoneh
Ovtâstumstaatâlâš Sydney McLaughlin-Levrone palhâšui rađevalastâllen, tastko sun rikoi jieijâs puáris maailmulâttâs 400 meetter äiđikaččâmist. Sun vuoitij kole aigijn 50,37 Pariisist.
### Kieddivalastâllâm – Nisoneh
Ukrainalâš Yaroslava Machuchikh vuoitij nisonij kieddivalastâllâmpalhâšume, tastko sun pyeredij puáris maailmulâttâs alodâhnjuškiimist já njuškij 2,10 meetterist. Sun lâi eidu tiävdám 22 ihheed olympiakole vyeitidijnis.
### Stadion ulguubeln – Nisoneh
Sifan Hassanân keigejui meid stadion ulguupiälásii valastâllâm palhâšume oskomettum puátusistis olympiamaratonist, mon sun vuoitij ton maŋa ko lâi vistig vuáittám rađe alne kyehti proonsi, vistig 5 000 meetter kaččâmist pakkâ šooŋâst já ton maŋa 10 000 meetter kaččâmist. Sunjin paasij tuše oovtâ peeivi vuoiŋâstemäigi 10 000 meetter já maraton kooskâst. Suu loppâčovgim maratonist lâi eromâš, tastko sun vuoitij etiopialii maailmulâttâs haldâšeijee Tigist Assefa tuše kulmáin sekuntáin.
### Rađevalastâllâm – Almaah
Tebogo finnij meid almai palhâšume pyeremussân almosvalastâllen rađe alne.
### Kieddivalastâllâm – Almaah
Ruátálâš stávránjuškejeijee Armand Duplantis vuoitij almai kieddivalastâllâmkategoria, tastko sun ij táppám ohtiigin ive 2024 ääigi. Sun vuoitij meid olympiakole uđđâ maailmulâttâssáin já njuškij 6,26 meetter aloduvvâst.
### Stadion ulguubeln – Almaah
Etiopialâš maratonvyeittee Tamirat Tolan keigejui stadion ulguupiälááš palhâšume.
### Pajaneijee täsni – Nisoneh
Etiopialâš eestâkäččee Sembo Alamyew finnij pajaneijee tääsni palhâšume.
### Pajaneijee täsni – Almaah
Italialâš kukkodâhnjuškejeijee Mattia Furlani finnij pajaneijee tääsni palhâšume.

## Käldeeh
Ive 1998 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1998|Ive 1998 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 2 176 valastâlled (1 389 almajid já 787 nisonid) 72 enâmist, kiäh kištottâllii 68 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Saksa. Saksaliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 29 mitalid: 12 kollemitalid, 9 silbâmitalid já 8 pronssimitalid.

## Miitaaltavlustâh

## Käldeeh
Bogno (Lugano)

**Bogno** lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive&nbsp;2012 Bognost assii 142 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 4,21&nbsp;km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 33,73&nbsp;ässed/km².

Bogno naaburkieldah lijjii Certara já Valcolla Sveeicist sehe Cavargna já Val Rezzo Italiast.

Bogno kieldâ vuáđudui virgálávt ive&nbsp;1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 

## Historjá
thumb|left|San Lucio -várádâhnjuáski
San Rocco kirkko mainâšui vuossâmuu tove ive&nbsp;1591, já tot vijđedui ive&nbsp;1780. Ive&nbsp;1811 Bogno iäránij Colla servikoddeest. 1800-lovvoost Bogno ässeeh lijjii čovgâ ohtâvuođâst Cavargna leevi ässeiguin Italia peln San Lucio -várádâhnjuáski peht. Ohtâvuođah Luganon kuittâg lasanii tast maŋa ko luodah toho huksejuvvojii iivij 1854 já&nbsp;1886.

1900-lovo Bogno ässeeloho kiäppánij jotelávt, tastko eennâmtuálu ij lamaš innig siämmáá tehálâš ko ovdil já ulmuuh värrejii Luganon, kost lijjii pyerebeh máhđulâšvuođah finniđ pargo. Siämmást stuorrâ uási siijdâ tááluin muttojii luámutáállun, já onnáá peeivi táálui omâsteijeeh viettii Bognost luámuidis. 1900-lovo loopâst siijdâst toimii muorâčeppityejiviste já hooteel-raavâdviäsu.
### Kieldâlahtem
Bogno kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.

#### Aalmugjienâstem 20.11.2011
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiitii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20.&nbsp;peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Bogno kieldâst jienâstii 72 olmožid. Sist 62 ađai 88,57 % tuhhiittii kieldâlahtem.

#### Aalmugjienâstem 11.3.2012
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive&nbsp;2012. Njuhčâmáánu 11.&nbsp;peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Bogno kieldâst jienâstii 44 olmožid. Sist 40 ađai 90,91 % tuhhiittii kieldâlahtem.

## Eennâmtieđâ
Bogno lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Kieldâ kuávdáš lii suullân 972&nbsp;m merâtääsi paajaabeln.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kirjálâšvuotâ
* Bernhard Anderes: *Guida d'arte della Svizzera italiana.* Edizioni Trelingue, Porza-Lugano 1980, s. 296.
* Flavio Maggi: *Patriziati e patrizi ticinesi.* Pramo Edizioni, Viganello 1997.
* Simona Martinoli et al.: *Guida d'arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, s. 383.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Várádâhnjuáski

thumb|Stuorrâ Sankt Bernhard -várádâhnjuáski
**Várádâhnjuáski** lii kyevti vääri kooskâst leijee vyeligumos saje. Nuubij sanijguin tot lii kyevti vyestikeevâtlii leevi alemus saje, mii lii maŋgii puoh uánihumos já jotelumos kiäinu leevist nuubán. Várádâhnjooskijn jotá távjá autoluoddâ já motomin ryevdirađe.

Pegâlmâs várádâhnjuáskih Euroopist láá el. Stuorrâ Sankt Bernhard Sveeici já Italia kooskâst já Sankt Gotthard Sveeicist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Certara

**Certara** lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive&nbsp;2012 Certarast assii 53 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 2,73&nbsp;km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 19,41 ässed/km².

Certara naaburkieldah lijjii Bogno, Cimadera já Valcolla Sveeicist sehe Val Rezzo Italiast.

Certara kieldâ vuáđudui virgálávt ive&nbsp;1803 talle ko Ticino kanton seervâi Sveeici vuárnumliiton. 

## Historjá
Certara mainâšui vuossâmuu tove ive&nbsp;1264. Aalgâst tot lâi tuođânálásávt tuše toorjâsajattâh kuáttumenâmijn kuávlu ässeid. Certara kuulâi Colla servikoodán, mut tot iäránij tast ive&nbsp;1899. Jo ive&nbsp;1591 Certarast lijjii kaastâkappel já hävdieennâm. Ive&nbsp;1670 rääjist siijdâst lâi meiddei jieijâs kappalâš. 1600-lovvoost huksejui San Rocco kappel.

1800-lovo loopâ rääjist Certara ässeeloho kiäppánij jotelávt, tastko eennâmtuálu ij lamaš innig siämmáá tehálâš ko ovdil já ulmuuh värrejii Luganon, kost lijjii pyerebeh máhđulâšvuođah finniđ pargo. Siämmást stuorrâ uási siijdâ tááluin muttojii luámutáállun, já onnáá peeivi táálui omâsteijeeh viettii Certarast luámuidis.
### Kieldâlahtem
Certara kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.

#### Aalmugjienâstem 20.11.2011
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20.&nbsp;peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Certara kieldâst jienâstii 31 olmožid. Sist 27 ađai 87,10 % tuhhiittii kieldâlahtem.

#### Aalmugjienâstem 11.3.2012
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive&nbsp;2012. Njuhčâmáánu 11.&nbsp;peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Certara kieldâst jienâstii 17 olmožid. Sist 15 ađai 88,24 % tuhhiittii kieldâlahtem.

## Eennâmtieđâ
Certara lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Kieldâ kuávdáš lii suullân 1 018m merâtääsi paajaabeln.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kirjálâšvuotâ
* Giovanni Rovelli: *La Castellanza di Sonvico.* 1927, s. 25 já 51.
* Jieškote-uvlágáneh čälleeh: *Quadernetti della Val Colla.* Edizioni Tipografia Poncioni SA, Losone 2003, s. 88.
* Fernando Zappa (toim.): *Valli di Lugano.* Armando Dadò Editore, Locarno 1990.
* Simona Martinoli et al.: *Guida d'arte della Svizzera italiana.* Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, s. 383.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Valcolla

**Valcolla** lii oovdiš kieldâ Lugano pirrâdâhkoddeest Ticino kantonist Sveeicist. Onnáá peeivi tot kulá Lugano kaavpug Val Colla -nommâsii kaavpuguásán. Ive&nbsp;2012 Valcollast assii 630 olmožid. Kieldâ vijđodâh lâi 11,34&nbsp;km², já ton ässeesaahâdvuotâ lâi 55,56 ässed/km².

Cimadera naaburkieldah lijjii Bogno, Capriasca, Certara, Cimadera, Ponte Capriasca já Sonvico Sveeicist sehe Cavargna Italiast.

## Historjá
Vuossâmuuh dokumentistum aassum sajeh sajaduveh koskâááigán. Toi ässeeh lijjii puáttám Sonvicost já Carpiascast. Juuvâ riddoost leevist lijjii miloh já eres rakânâsah, main ulmuuh ávhástâllii čääsi pyevtittem energiain. Ollâguboin já piäiváábijn kuávluin lijjii siijdah já viljâlemenâmeh.

Aalgâst kuávlu kuulâi Lugano servikoodán, mut tast šoodâi jiečânâs servikodde ive&nbsp;1591. Servikoddekirkko lii Colla-nommâsii siijdâst, já eres siijdâin láá uccâ rukkoosvisteh. Colla servikoodán kullii meiddei Bogno (ive&nbsp;1811 räi) já Certara (ive&nbsp;1899&nbsp;räi).

Muorâ lâi tehálâš ekonomâlâš reesuurs ubâ kuávlun. 1800-lovo loopâst meccičuoppâmeh kuittâg tovâttij eennâm eroosio já eennâmvierâmijd, mon keežild ive&nbsp;1881 olášuttui meccipyeredemhaahâ. 

1900-lovo pelimudo maŋa leevi ässeeloho šodâškuođij hitásávt. Suijân toos lii el.&nbsp;Lugano kaavpugkuávlu vijđedem.

## Kieldâlahtemeh
### 1956
Roovvâdmáánu 15. peeivi 1956 Colla, Insone, Piandera, Scareglia já Signôra kieldah lahtojii oohtân já šoodâi uđđâ Valcolla kieldâ. Ive&nbsp;1950 Collast assii 257 olmožid, Insonest 106 olmožid, Pianderast 87 olmožid, Scaregliast 169 olmožid já Signôrast 68 olmožid. Uđđâ kieldâ markkânin ađai kirkkosijdân väljejui Colla.

### 2013
Valcolla kieldâ lopâttui cuáŋuimáánu 14. peeivi 2013, ko Bogno, Cadro, Carona, Certara, Cimadera, Sonvico já Valcolla kieldah lahtojii Luganon.

#### Aalmugjienâstem 20.11.2011
Bogno, Cadro, Certara, Cimadera, Lugano, Sonvico já Valcolla ässeeh tuhhiittii kieldâlahtem aalmugjienâstmist, mii uárnejui skammâmáánu 20.&nbsp;peeivi 2011. Kieldâlahtem tuhhiittii 76,69 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 375 olmožid. Sist 336 ađai 90,32 % tuhhiittii kieldâlahtem.

#### Aalmugjienâstem 11.3.2012
Carona ässeeh pessii jienâstiđ esken ive&nbsp;2012. Njuhčâmáánu 11.&nbsp;peeivi 2012 uárnejui nubbe aalmugjienâstem, moos uásálistii puoh kieldah. Kieldâlahtem tuhhiittii 80,19 % jienâsteijein. Valcolla kieldâst jienâstii 236 olmožid. Sist 231 ađai 93,51 % tuhhiittii kieldâlahtem.

## Eennâmtieđâ
Valcolla lii Cassarate-nommâsii juuvâ leevi pajeuásist. Oovdiš kieldâtáálu lii 958&nbsp;m merâtääsi paajaabeln. Tot lii Colla siijdâst.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo vaarijn Glarus kantonist

thumb|Tödi
Taat lii **listo vaarijn [[Glarus kanton]]ist** Sveeicist. Glarus kanton lii ollásávt Aalpâin, já tot lii ohtâ viiđâ kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 3&nbsp;500 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Bern, Graubünden, Uri já Valais. 

Topografisávt Glarus kanton tehálumos vääri lii Tödi (alemus, stuárráámus prominens já enâmustáá tuárispeln).

Glarus kantonist láá paijeel 40 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150&nbsp;m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 

## Listo
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25&nbsp;000&nbsp;-káártái mield.
}
|Glarus Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Bifertenstock/Piz Durschin
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Clariden
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Hausstock
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Piz Segnas
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Selbsanft
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Bündner Vorab
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Glärnisch
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Glarus/Glarus Süd
|-
|Bös Fulen
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Glarus
|-
|Kärpf
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Ortstock
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Foostock/Ruchen
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Magerrain
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Mürtschenstock
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Glarus Nord
|-
|Gufelstock
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Glarus Süd
|-
|Mutteristock (Redertenstock)
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Glarus
|-
|Rautispitz
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Glarus/Glarus Nord
|-
|Chöpfenberg
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Glarus Nord
|}

## Käldeeh
Listo vaarijn Uri kantonist

thumb|Dammastock
Taat lii **listo vaarijn [[Uri kanton]]ist** Sveeicist. Uri kanton lii ollásávt Aalpâin, já tot lii ohtâ viiđâ kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 3&nbsp;500 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Bern, Glarus, Graubünden já Valais. 

Topografisávt Uri kanton tehálumos vääri lii Dammastock (alemus, stuárráámus prominens já enâmustáá tuárispeln).

Uri kantonist láá paijeel 90 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150&nbsp;m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 

## Listo
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25&nbsp;000&nbsp;-káártái mield.
}
|Uri Aalpah
|Göschenen
|-
|Galenstock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Realp
|-
|Sustenhorn
|
|
|
|Uri Aalpah
|Göschenen
|-
|Hinter Tierberg
|
|
|
|Uri Aalpah
|Göschenen
|-
|Gwächtenhorn
|
|
|
|Uri Aalpah
|Göschenen
|-
|Fleckistock/Rot Stock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Göschenen/Wassen
|-
|Oberalpstock/Piz Tgietschen
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Silenen
|-
|Gross Schärhorn
|
|
|
|Glarus Alps
|Silenen/Unterschächen
|-
|Clariden
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Silenen/Spiringen
|-
|Gross Düssi/Piz Git
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Silenen
|-
|Rorspitzli
|
|
|
|Uri Aalpah
|Göschenen/Wassen
|-
|Chammliberg
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Silenen/Unterschächen
|-
|Gross Spannort
|
|
|
|Uri Aalpah
|Attinghausen/Erstfeld
|-
|Gross Windgällen
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Silenen
|-
|Hoch Horefellistock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Göschenen
|-
|Gross Ruchen
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Silenen/Unterschächen
|-
|Schlossberg
|
|
|
|Uri Aalpah
|Attinghausen/Erstfeld
|-
|Krönten
|
|
|
|Uri Aalpah
|Erstfeld/Gurtnellen
|-
|Gross Muttenhorn
|
|
|
|Lepontisiih Aalpah
|Realp
|-
|Piz Giuv/Schattig Wichel
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Gurtnellen/Silenen
|-
|Bristen
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Gurtnellen/Silenen
|-
|Wendenhorn
|
|
|
|Uri Aalpah
|Wassen
|-
|Witenalpstock
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Silenen
|-
|Pizzo Centrale
|
|
|
|Lepontisiih Aalpah
|Andermatt/Hospental
|-
|Pizzo Lucendro
|
|
|
|Lepontisiih Aalpah
|Realp
|-
|Rienzenstock
|
|
|
|Glarus Aalpah
|Göschenen/Gurtnellen/Wassen
|-
|Brunnistock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Attinghausen
|-
|Badus/Six Madun
|
|
|
|Lepontisiih Aalpah
|Andermatt
|-
|Wissigstock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Attinghausen/Isenthal
|-
|Schächentaler Windgällen
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Unterschächen
|-
|Schwarzberg/Piz Nair
|
|
|
|Lepontisiih Aalpah
|Andermatt
|-
|Chaiserstock
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Bürglen
|-
|Fulen
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Bürglen
|-
|Hoh Brisen
|
|
|
|Uri Aalpah
|Isenthal
|-
|Niderbauen-Chulm
|
|
|
|Uri Aalpah
|Seelisberg
|}

## Käldeeh
Bitcoin

**Bitcoin** (symbol **₿**, aalmugijkoskâsâš vaaluuttubdâldâh **BTC**) lii ávus käldeekoodin vuáđuduvvee kryptovaaluut. Tot lii virgálâš mäksimpiergâs El Salvadorist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Missio máhđuttem

***Missio máhđuttem*** () lii André Kuipers párnáiroomaan, mii almostui anarâškielân juovlâmáánu 17. peeivi 2024. Sofia Olthuis lii jurgâlâm kirje anarâškielân. Algâalgâlâš kirje lii čallum hollandkielân. 

*Missio máhđuttem* lii jotkâ tagaráid kirjijd ko 3, 2, 1, GO! já Koodi ruopsâd!, moh almostuvvii anarâškielân iivij 2022–2023. Tot lii jiäráskittee fiäráán uccâ astronautijgijn, mii fáálá lohheid hävskis, suámálijd já eromâš tiäđuid komovuotân maađhâšmist.

## Juonâ
André já Valentina orodává tego olmâ astronauteh komovuotâsajattuvâst. Professor Korolov koijâd sunnust iše tehálii mutâ meiddei super-syeligâs iskosân komovuođâst. André eeppid. Tot oro lemin hirmâd mielâkiddiivâš, mutâ meiddei varâlâš. Talle larmâdâs olvoškuát. Komovuotâšlaamburpittá kirdá njuolgist komovuotâsajattuv suundán…

## Käldeeh
Listo vaarijn Obwalden kantonist

thumb|Titlis
Taat lii **listo vaarijn [[Obwalden kanton]]ist** Sveeicist. Obwalden kanton lii ollásávt Aalpâin, já tot lii ohtâ oovce kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 3&nbsp;000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Bern, Glarus, Graubünden, St. Gallen, Ticino, Uri, Valais já Vaud. 

Topografisávt Obwalden kanton tehálumoseh väärih láá Titlis (alemus), Brienzer Rothorn (stuárráámus prominens) já Pilatus (enâmustáá tuárispeln).

Obwalden kantonist láá 28 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150&nbsp;m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 

## Listo
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25&nbsp;000&nbsp;-káártái mield.
}
|Uri Aalpah
|Engelberg
|-
|Reissend Nollen
|
|
|
|Uri Aalpah
|Engelberg
|-
|Grassen
|
|
|
|Uri Aalpah
|Engelberg
|-
|Wissigstock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Engelberg
|-
|Rotsandnollen
|
|
|
|Uri Aalpah
|Kerns
|-
|Huetstock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Kerns
|-
|Graustock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Kerns
|-
|Gross Sättelistock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Engelberg
|-
|Hahnen
|
|
|
|Uri Aalpah
|Engelberg
|-
|Glogghüs
|
|
|
|Uri Aalpah
|Kerns
|-
|Hochstollen
|
|
|
|Uri Aalpah
|Lungern/Kerns
|-
|Nünalphorn
|
|
|
|Uri Aalpah
|Kerns
|-
|Brienzer Rothorn
|
|
|
|Emmental Aalpah
|Giswil
|-
|Heitlistock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Sachseln
|-
|Pilatus (Tomlishorn)
|
|
|
|Emmental Aalpah
|Alpnach
|-
|Chingstuel
|
|
|
|Uri Aalpah
|Lungern
|-
|Schluchberg
|
|
|
|Uri Aalpah
|Kerns
|-
|Güpfi
|
|
|
|Uri Aalpah
|Lungern
|-
|Fürstein
|
|
|
|Emmental Aalpah
|Sarnen
|-
|Hagleren
|
|
|
|Emmental Aalpah
|Giswil
|-
|Stäfeliflue
|
|
|
|Emmental Aalpah
|Alpnach
|-
|Mittaggüpfi
|
|
|
|Emmental Aalpah
|Alpnach
|}

## Käldeeh
Listo vaarijn Schwyz kantonist

thumb|Bös Fulen
Taat lii **listo vaarijn [[Schwyz kanton]]ist** Sveeicist. Schwyz kanton lii masa ollásávt Aalpâin, já tot lii ohtâ vittnubálov kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 2&nbsp;000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Appenzell Ausserrhoden, Appenzell Innerrhoden, Bern, Fribourg, Glarus, Graubünden, Luzern, Nidwalden, Obwalden, St. Gallen, Ticino, Uri, Valais já Vaud.

Topografisávt Schwyz kanton tehálumoseh väärih láá Bös Fulen (alemus) já Rigi (stuárráámus prominens já enâmustáá tuárispeln).

Schwyz kantonist láá 38 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150&nbsp;m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 

## Listo
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25&nbsp;000&nbsp;-káártái mield.
}
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Ortstock
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Höch Turm
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Pfannenstock
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Chaiserstock
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Fulen
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Rossstock
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Wasserbergfirst
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Mutteristock (Redertenstock)
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|March
|-
|Druesberg
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Brünnelistock
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|March
|-
|Zindlenspitz
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|March
|-
|Fluebrig
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|March/Schwyz
|-
|Biet
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Chlingenstock
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Fronalpstock
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Grosser Mythen
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Chöpfenberg
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|March
|-
|Kleiner Mythen
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Rigi (Kulm)
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Küssnacht/Schwyz
|-
|Rigi Hochflue
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Gersau/Schwyz
|-
|Gross Aubrig
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|March
|-
|Dosse
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Rossberg (Wildspitz)
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|-
|Morgartenberg
|
|
|
|Schwyz Aalpah
|Schwyz
|}

## Käldeeh
Tälviolympialiih 1928

thumb|Ive 1928 tälviolympialij kištosajeh
[thumb|Olympiariäggáh ive 1928 tälviolympialijn [Sankt Moritzist, Sveeicist]]
**Ive 1928 tälviolympialiih** (, ,  já ) lâi 2. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii. Tälviolympialiih tuállojii kuovâmáánu 11.–19. peeivi 1928 Sankt Moritzist, Sveeicist.

## Historjá
Ive 1928 tälviolympialiih lijjii vuossâmuuh jiečânâs tälviolympialiih, tastko ive 1924 "tälviolympialiih" kullii siämmáá ive kesiolympialáid. Esken maŋeláá Aalmugijkoskâšâš olympiakomitea meridij kočodiđ ive 1924 tälvikištoid tälviolympialâžžân.

## Kištosajeh

## Šlaajah
[pienoiskuva|Taažâ čaabâluisteleijee [Sonja Henie]]
Valastâlleeh kištottâllii 14 tábáhtusâst 8 šlaajâst. Ohjelmist lijjii čuávuvááh šlaajah:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
**
**
**

Virgálij šlaajâi lasseen ive 1928 tälviolympialijn lijjii meiddei kyehti čáitušlaajâ:
* 
* 

Ive 1928 tälviolympialijn kištottâllii sehe almaah já nisoneh, mut nisoneh ožžuu kištottâllâđ tuše čaabâluistáámist.

## Staatah
Fáárust lijjii 464 valastâlled 25 enâmist. Valastâllein 438 lijjii almaah já 26 nisoneh.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


Argentiina, Eestieennâm, Jaapaan, Liettua, Luxemburg, Meksiko, Romania, Saksa já Vuáládâhenâmeh uásálistii vuossâmuu keerdi tälviolympialáid.

## Miitaaltavlustâh

Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ, mon valastâlleeh vuoittii ohtsis 15 mitalid: 6 kollemiitaal, 4 silbâmiitaal já 5 pronssimiitaal.

* iššeedeennâm

## Keejâ meid
* Kesiolympialiih 1928

## Fáádást eres soojijn

* Yle Elävä arkisto: Chamonix'sta Sankt Moritziin 

## Käldeeh
Tälviolympialiih 1948

**Ive 1948 tälviolympialiih** (, ,  já ) lâi 5. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii já nubbe kerdi ko toh uárnejuvvojii Sankt Moritzist Sveeicist. Tälviolympialiih algii uđđâivemáánu 30. peeivi já nuhhii kuovâmáánu 8. peeivi 1948.

## Šlaajah
Valastâlleeh kištottâllii 22 tábáhtusâst 9 šlaajâst. Ohjelmist lijjii čuávuvááh šlaajah:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
** 
** 
** 

Virgálij šlaajâi lasseen ive 1948 tälviolympialijn lijjii meiddei kyehti čáitušlaajâ:
* 
* 

## Staatah
Fáárust lijjii 669 valastâlled 28 enâmist. Valastâllein 592 lijjii almaah já 77 nisoneh.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (noomáin *Korea*)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 


Chile, Island, Korea, Libanon já Tanska uásálistii vuossâmuu keerdi tälviolympialáid. Argentiina maacâi ive 1948 tälviolympialáid. Tot lâi uásálistám majemuu tove ive 1928 tälviolympialáid. 

Saksa já Jaapaan iä uážžum uásálistiđ ive 1948 tälviolympialáid nube maailmsuáđi keežild. Italia vist uážui. Eestieennâm, Liettua já Latvia iä uásálistám ive 1948 tälviolympialáid, tastko ive 1940 Sovjetlitto volliittij taid, já te toh iä lamaš innig jiečânâs staatah. Baltia enâmeh uásálistii oppeet tälviolympialáid jiečânâs staattân ive 1992. Australia já Luxembourg iä uásálistám ive 1948 tälviolympialáid, veikkâ toh lijjii-uv uásálistám ive 1936 tälviolympialáid.

## Miitaaltavlustâh

Puoh enâmustáá mitalijd – 10 mitalid – vuoittii Taažâ, Ruotâ já Sveeici valastâlleeh. Taažâ já Ruotâ valastâlleeh vuoittii kuittâg nelji kollemiitaal, Sveeici valastâlleeh vuod tuše kulmâ.

* iššeedeennâm

## Keejâ meid
* Kesiolympialiih 1948

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tälviolympialiih 1968

**Ive 1968 tälviolympialiih** ( já ) lâi 10. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii. Tälviolympialiih tuállojii kuovâmáánu 6.–18. peeivi 1968 Grenoblest, Ranskaast.

## Staatah
Fáárust lijjii 1&nbsp;158 valastâlled 37 enâmist. Valastâllein 947 lijjii almaah já 211 nisoneh.

## Miitaaltavlustâh

[thumb|[Toini Gustafsson vuoitij kyehti kollemiitaal já oovtâ silbâmiitaal Grenoble tälviolympialijn ive 1968.]]
Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 14 mitalid: 6 kollemiitaal, 6 silbâmiitaal já 2 pronssimiitaal.

* iššeedeennâm

## Keejâ meid
* Kesiolympialiih 1968

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tälviolympialiih 1964

**Ive 1964 tälviolympialiih** ( já ) lâi 9. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii. Toh algii uđđâivemáánu 29. peeivi já nuhhii kuovâmáánu 9. peeivi 1964. Tälviolympialiih uárnejuvvojii Innsbruckist Nuorttâriijkâst.

## Šlaajah
Valastâlleeh kištottâllii 34 tábáhtusâst 10 šlaajâst.

## Staatah
Fáárust lijjii 1&nbsp;091 valastâlled 36 enâmist. Valastâllein 892 lijjii almaah já 199 nisoneh.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Miitaaltavlustâh

[thumb|[Sixten Jernbergl vuoitij kyehti kollemiitaal Innsbruck tälviolympialijn ive 1964.]]
Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 25 mitalid: 11 kollemitalid, 8 silbâmitalid já 6 pronssimiitaal.

* iššeedeennâm

## Keejâ meid
* Kesiolympialiih 1964

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tälviolympialiih 1976

**Ive 1976 tälviolympialiih** ( já ) lâi 12. kerdi ko tälviolympialiih uárnejuvvojii já nubbe kerdi ko toh uárnejuvvojii Innsbruckist, Nuorttâriijkâst. Tälviolympialiih tuállojii kuovâmáánu 4.–15. peeivi 1976.

## Staatah
Fáárust 1&nbsp;123 valastâlled 37 enâmist. Valastâllein 892 lijjii almaah já 231 nisoneh.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Miitaaltavlustâh

Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 27 mitalid: 13 kollemitalid, 6 silbâmiitaal já 8 pronssimitalid.

* iššeedeennâm

## Keejâ meid
* Kesiolympialiih 1976

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo vaarijn Nidwalden kantonist

thumb|Ruchstock (čižetpeln)
Taat lii **listo vaarijn [[Nidwalden kanton]]ist** Sveeicist. Nidwalden kanton lii ollásávt Aalpâin, já tot lii ohtâ vittnubálov kantonist, moi alemus vääri paijaan paijeel 2&nbsp;000 meetter alodâhân. Eres kantoneh láá Appenzell Ausserrhoden, Appenzell Innerrhoden, Bern, Fribourg, Glarus, Graubünden, Luzern, Obwalden, Schwyz, St. Gallen, Ticino, Uri, Valais já Vaud.

Topografisávt Nidwalden kanton tehálumoseh väärih láá Rotstöckli (alemus), Bürgenstock (stuárráámus prominens) já Pilatus (enâmustáá tuárispeln).

Veikkâ Rotstöckli (2&nbsp;901&nbsp;m) lii kanton alemus vääri, tot ij lah listoost, tastko tot lii Titlis (3&nbsp;238&nbsp;m) massiiv sijđočokke já ton topografisâš prominens lii ucceeb ko 50&nbsp;m.

Nidwalden kantonist láá 18 väärrid, moi topografisâš prominens lii paijeel 150&nbsp;m. Listo siskeeld tuše tehálumosijd tain. 

## Listo
Puoh tavlustuvâst leijee aloduvah já prominenseh láá Swisstopo topografisij 1:25&nbsp;000&nbsp;-káártái mield.
}
|Uri Aalpah
|Wolfenschiessen
|-
|Rotsandnollen
|
|
|
|Uri Aalpah
|Wolfenschiessen
|-
|Huetstock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Wolfenschiessen
|-
|Graustock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Wolfenschiessen
|-
|Gross Sättelistock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Wolfenschiessen
|-
|Hoh Brisen
|
|
|
|Uri Aalpah
|Wolfenschiessen
|-
|Nünalphorn
|
|
|
|Uri Aalpah
|Wolfenschiessen
|-
|Pilatus (Tomlishorn)
|
|
|
|Emmental Aalpah
|Hergiswil
|-
|Oberbauenstock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Emmetten
|-
|Schluchberg
|
|
|
|Uri Aalpah
|Wolfenschiessen
|-
|Niderbauen-Chulm
|
|
|
|Uri Aalpah
|Emmetten
|-
|Stanserhorn
|
|
|
|Uri Aalpah
|Dallenwil/Ennetmoos
|-
|Buochserhorn
|
|
|
|Uri Aalpah
|Beckenried/Buochs/Oberdorf
|-
|Bürgenstock
|
|
|
|Uri Aalpah
|Ennetbürgen
|}

## Käldeeh