open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Laura Dern

**Laura Elizabeth Dern-Harper** (š. kuovâmáánu 10. peeivi 1967, Los Angeles, Kalifornia, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš čaittâleijee.

## Karrieer

Dern vuosmuš tobdos roolâ lâi Sandy Williams David Lynch elleekooveest *[[Blue Velvet]]* (1986). Sun čaittâlij meid Lynch čuávuváá elleekooveest *[[Wild at Heart]]* (1990), mast suu huáđđoo eeni čaittâlij suu olmâ enni Diane Ladd. Dern já Ladd čaittâláin oovtâst meid elleekooveest *[[Rambling Rose]]* (1991), mast Dern finnij pyeremuu nissoonuáiviroolâ já Ladd pyeremuu nissoonuálgiroolâ Oscar-iävtukkâsvuođâ. Dernist já Laddist šoodáin vuosmuuh enni já nieidâ, kiäh finnijn siämmáá elleekooveest Oscar-iävtukkâsvuođâ. Dernist lâi máhđulâšvuotâ čaittâliđ uáiviroolâ *[[The Silence of the Lambs]]ist* (1991), mut Jodie Foster uážui roolâ, ko studio epidij, ete Dern ij lamaš tuárvi tobdos.

Dern kenski tobdosumos roolâ lii Dr. Ellie Sattler Steven Spielberg elleekooveest *[[Jurassic Park]]* (1993). Dern čaittâlij roolâ meid elleekove nube jotkâuásist *[[Jurassic Park III]]*:st (2001) já meid *[[Jurassic World: Dominion]]ist*, mii almostuvá ive 2021. Dern maacâi ovtâspaargon David Lynchijn, ko sun čaittâlij uáiviroolâ elleekooveest *[[Inland Empire]]*. Dern čaittâlij ive 2017 Diane Evans Lynch televisiorááiđu *[[Twin Peaks]]* jotkâuásist.

2010-lovvoost Dernist lijjii uces roolah ovdâmerkkân elleekuuvijn *[[The Master]]* já *[[Star Wars: The Last Jedi]]*. Ive 2019 sun čaittâlij elleekooveest *[[Marriage Story]]*, mast sun finnij pyeremuu nissoonuálgiroolâ Oscar-palhâšume. Siämmáá ive sun čaittâlij meid Louisa Mary Alcott romanân *[[Little Women (roomaan)|Little Women]]* vuáđudeijee elleekooveest.

## Filmografia

## Fáádást eres soojijn

* 

## Käldeeh
Ive 1920 kesiolympialij miitaaltavlustâh

**[[Kesiolympialiih 1920|Ive 1920 kesiolympialijn]]** lijjii fáárust 2 626 valastâlled (2 561 almajid já 65 nisonid) 29 enâmist, kiäh kištottâllii 154 tábáhtusâst. Nube käldee mield fáárust lijjii 2 622 valastâlled 29 enâmist, kiäh kištottâllii 156 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 95 mitalid: 41 kollemitalid, 27 silbâmitalid já 27 pronssimitalid.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Paavo Nurmi vuoitij kulmâ kollemiitaal já oovtâ silbâmiitaal Antwerpen kesiolympialijn ive 1920.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Morrone del Sannio

**Morrone del Sannio** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Morrone del Sanniost ääsih 524 olmožid. Ton vijđodâh lii 45,84 km², já alodâh 839 m. Morrone del Sannio naaburkieldah láá Campolieto, Casacalenda, Castelbottaccio, Castellino del Biferno, Lucito, Lupara, Provvidenti já Ripabottoni.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Naomi Watts

**Naomi Ellen Watts** (š. čohčâmáánu 28. peeivi 1968, Shoreham, Kent, Eŋland) lii eŋlandlâš čaittâleijee. Watts tobdosumos roolah láá ovdâmerkkân elleekuuvijn *[[Mulholland Drive]]* (2001), *[[21 Grams]]* (2003), *[[The Impossible]]* (2012) já *[[Birdman]]* (2014) sehe televisiorááiđust  *[[Twin Peaks|Twin Peaks: The Return]]* (2017). Sun lii finnim kyehti pyeremuu nissoonuáiviroolâ Oscar-iävtukkâsvuođâ elleekuuvijn 21 Grams já The Impossible.

## Filmografia

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 1924 kesiolympialij miitaaltavlustâh

**[[Kesiolympialiih 1924|Ive 1924 kesiolympialijn]]** lijjii fáárust 3 089 valastâlled (2 954 almajid já 135 nisonid) 44 enâmist, kiäh kištottâllii 126 tábáhtusâst. Nube käldee mield fáárust lijjii 3 088 valastâlled 44 enâmist, kiäh kištottâllii 126 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 99 mitalid: 45 kollemitalid, 27 silbâmitalid já 27 pronssimitalid.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Paavo Nurmi vuoitij vittâ kollemiitaal Pariisi kesiolympialijn ive 1924.]]
[thumb|[Arvo Haavisto vuoitij oovtâ pronssimiitaal Pariisi kesiolympialijn ive 1924.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Ive 1932 kesiolympialij miitaaltavlustâh

**[[Kesiolympialiih 1932|Ive 1932 kesiolympialijn]]** lijjii fáárust 1 332 valastâlled (1 206 almajid já 126 nisonid) 37 enâmist, kiäh kištottâllii 117 tábáhtusâst. Nube käldee mield fáárust lijjii 1 334 valastâlled 37 enâmist, kiäh kištottâllii 117 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 103 mitalid: 41 kollemitalid, 32 silbâmitalid já 20 pronssimitalid.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Heikki Savolainen vuoitij oovtâ silbâmiitaal já kulmâ pronssimiitaal Los Angeles kesiolympialijn ive 1932.]]
[thumb|[Matti Järvinen vuoitij oovtâ kollemiitaal Los Angeles kesiolympialijn ive 1932.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Portocannone

**Portocannone** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Portocannonest ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 13,11 km², já alodâh 148 m. Portocannone naaburkieldah láá Campomarino, Guglionesi, San Martino in Pensilis já Termoli.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
1019

**1019** (**MXIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1010-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* čohčâmáánu 30. peeivi – Zeng Gong, kiinalâš historjistee (j. 1083)
* juovlâmáánu 29. peeivi – Munjong, Goryeo kunâgâs iivij 1046–1083 (Korea) (j. 1083)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Abe no Sadato, jaapaanlâš aatellâš já samurai (j. 1062)

## Jämimeh
* kesimáánu 28. peeivi – Heimerad, saksalâš pappâ já paseolmooš (š. suulân 970)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1009

**1009** (**MIX**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1000-ihelove majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 31. peeivi – Sergius IV šoodâi virgálávt katolilii kirho 142. paavin.
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ottone Orseolo šoodâi Venetsia 27. dogen.

## Šoddâmeh
* juovlâmáánu 14. peeivi – Go-Suzaku, Jaapaan kiäisár iivij 1036–1045 (j. 1045)

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 2. peeivi – Mokjong, Goryeo kunâgâs iivij 997–1009 (Korea) (š. 980)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Johannes XVIII, katolilii kirho paavi iivij 1003–1009 (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ive 1928 kesiolympialij miitaaltavlustâh

**[[Kesiolympialiih 1928|Ive 1928 kesiolympialijn]]** lijjii fáárust 2 883 valastâlled (2 606 almajid já 277 nisonid) 46 enâmist, kiäh kištottâllii 109 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoittii Ovtâstum staatah. Ovtâstumstaatâliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 56 mitalid: 22 kollemitalid, 18 silbâmitalid já 16 pronssimitalid.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Ville Ritola vuoitij oovtâ kollemiitaal já oovtâ silbâmiitaal Amsterdam kesiolympialijn ive 1928.]]
[thumb|[Toivo Loukola vuoitij oovtâ kollemiitaal Amsterdam kesiolympialijn ive 1928.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Tiädduluptim kesiolympialijn 1928

right|100px|Tiädduluptim
**[[Tiädduluptim|Tiädduluptiimist]]** kištottâllii **[[kesiolympialiih 1928|Amsterdam 1928 kesiolympialijn]]** viiđâ tiädduluokkaast. Fáárust lijjii tuše almaah.

## Uásálistee staatah
thumb|210px|Guus Scheffer ive 1928
thumb|210px|Roger Francois
thumb|210px|Jaroslav Skobla ive 1928
Taavgijn lii valastâllei meeri. Valastâlleeh lijjii ohtsis 92, já sij lijjii vuálgus 19 enâmist.
*  Argentiina (2)
*  Belgia (8)
*  Eestieennâm (4)
*  Egypt (2)
*  Italia (6)
*  Latvia (1)
*  Liettua (1)
*  Luxemburg (3)
*  Nuorttâriijkâ (10)
*  Portugal (1)
*  Ranska (10)
*  Ruotâ (2)
*  Saksa (10)
*  Stuorrâ-Britannia (5)
*  Sveicci (10)
*  Tanska (1)
*  Čekkoslovakia (6)
*  Turkki (1)
*  Vuáládâhenâmeh (10)

## Mitalisteh
### Almaah

## Miitaaltavlustâh

## Käldeeh
Ripabottoni

**Ripabottoni** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Ripabottonist ääsih 443 olmožid. Ton vijđodâh lii 31,96 km², já alodâh 695 m. Ripabottoni naaburkieldah láá Bonefro, Campolieto, Casacalenda, Monacilioni, Morrone del Sannio, Provvidenti já Sant'Elia a Pianisi.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Ive 1952 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1952|Ive 1952 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 694 valastâlled (585 almajid já 109 nisonid) 30 enâmist, kiäh kištottâllii 22 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Taažâ. Taažah valastâlleeh vuoittii ohtsis 16 mitalid: 7 kollemitalid, 3 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Lydia Wideman vuoitij oovtâ kollemiitaal Oslo tälviolympialijn ive 1952.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Ive 1956 tälviolympialij miitaaltavlustâh

**[[Tälviolympialiih 1956|Ive 1956 tälviolympialijn]]** lijjii fáárust 821 valastâlled (687 almajid já 134 nisonid) 32 enâmist, kiäh kištottâllii 24 tábáhtusâst. Puoh enâmustáá mitalijd vuoitij Sovjetlitto. Sovjetlittoliih valastâlleeh vuoittii ohtsis 16 mitalid: 7 kollemitalid, 3 silbâmiitaal já 6 pronssimiitaal.

## Miitaaltavlustâh
[thumb|[Antti Hyvärinen vuoitij oovtâ kollemiitaal Cortina d'Ampezzo tälviolympialijn ive 1956.]]

* iššeedeennâm

## Käldeeh
Rotello

**Rotello** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Rotellost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 70,75 km², já alodâh 360 m. Rotello naaburkieldah láá Montelongo, Montorio nei Frentani, San Martino in Pensilis, Santa Croce di Magliano, Serracapriola, Torremaggiore já Ururi.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
San Giuliano del Sannio

**San Giuliano del Sannio** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Giuliano del Sanniost ääsih 970 olmožid. Ton vijđodâh lii 24,05 km², já alodâh 621 m. San Giuliano del Sannio naaburkieldah láá Cercepiccola, Guardiaregia, Mirabello Sannitico, Sepino já Vinchiaturo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Acquasalsa, Bosco Redole, Fontana Cappella, Montevecchio, Pescullo já Tomoliccio.

## Käldeeh
San Polo Matese

**San Polo Matese** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Polo Matesest ääsih 479 olmožid. Ton vijđodâh lii 15,28 km², já alodâh 751 m. San Polo Matese naaburkieldah láá Bojano, Campochiaro, Colle d'Anchise já San Gregorio Matese.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Toro

**Toro** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Torost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 24,06 km², já alodâh 1 265 m. Toro naaburkieldah láá Campodipietra, Jelsi, Monacilioni, Pietracatella já San Giovanni in Galdo.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Marit Gaup Eira

**Marit Gaup Eira** teikkâ **Šelgon Joreha Máret** (š. syeinimáánu 13. peeivi 1945) lii orjâlâš pajeolmooš, lávloo já jyeigee.

## Eellim
Jyemehááh Marit Ragna Jørgensdatter Gaup (*Šelgon Joreha Máret*) já Risten Sara Jørgensdatter Gaup (*Šelgon Joreha Risten Sárá*) šoodáin syeinimáánu 13. peeivi 1945. Sunnuu eeči lâi Jørgen Johansen Gaup (*Šelgon Joret*, 1893&ndash;1960) já enni lâi Kristine Larsdatter Gaino (*Bánni Risten*, 1904&ndash;1977). Maŋeláá Šelgon Joreha Máret naajâi Mikkel Andersen Eirain.

## Muusik
Šelgon Joreha Máret juoigâškuođij, ko sun toolâi poccuid tondiet ko suu enni lâi ristâhâs ige tiptám suu juoigâđ pääihist. Sust šoodâi čepis jyeigee, kii lii ovdâmerkkân uásálistám Sámi Grand Prix&nbsp;-juoigâm- já lávlumkišto juoigâmuásán jo luhhii já vuáittám kišto jo kulmii.

Ive 2004 suu sooloalbum *Beaskađas* almostui. Albumist láá iänáážin ärbivuáválâš olmoošjuáiguseh. Vittâ ive maŋeláá jyemehááh almostitijn orjâlâškielâg salmâskiäru *Ipmeláhči Hálddus*. Ive 2005 Šelgon Joreha Máret oovtâst kálláinis juoigâi Maj-Lis Skaltje muusikalbumist *Davvi Jienat*, mast láá ärbivuáválâš sämimuusik miätá Säämi, já ive 2013 suoi láin Skaltje eelleekooveest *Juoigan*.

## Palhâšumeh
Ive 2012 sun vuoitij Áillohaš-muusikpalhâšume, mon Taažâ sämmilij riijkâservi, Kuovdâkiäinu kieldâ já Kuovdâkiäinu Sämmilij servi vuáđudii Nils-Aslak Valkeapää 50. šoddâmpeeivi kunnen.

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 2004 – *[[Beaskáđas]]*
* 2009 – *[[Ipmeláhči Hálddus]]*, oovtâst Risten Sara Gaup Turijn

### Nurâldâhskiäruh
Eirast láá pitáh čuávuváin skiäruin:

* 2002 – *[[Sami Grand Prix 2002 (album)|Sami Grand Prix 2002]]*, pittáin *Maj Cecilie*
* 2003 – *[[Sami Grand Prix 2003 (album)|Sami Grand Prix 2003]]*, pittáin *Johan Martin*
* 2005 – *[[Davvi Jienat]]*
* 2010 – *[[Sámi Grand Prix 2010 (album)|Sámi Grand Prix 2010]]*, pittáin *Ane Marita*
* 2018 – *[[Sámi Grand Prix 2018 (album)|Sámi Grand Prix 2018]]*, pittáin *Ánte Juhán* oovtâst Berit Inger Anne Eira Buljoin

## Käldeeh
Listo Uđđâ-Seeland suolluin

thumb|300px|Arapawa
thumb|300px|Rakino
thumb|300px|Whakaari / White Island
Taat lii **listo [[Uđđâ-Seeland]] [[suálui|suolluin]]**.

*Alderman Islands
*Anchorage Island
*Antipodsuolluuh
*Arapaoa Island
*Aucklandsuolluuh
**Auckland Island
**Adams Island
*Bench Island
*Big South Cape Island
*Bountysuolluuh
*The Brothers
*Campbellsuolluuh
**Campbellsuálui
**Dent Island
**Folly Island
**Jacquemart Island
*Cavalli Islands
*Chalky Island
*Chathamsuolluuh
**Chatham
**Pitt Island
*Channel Islands
*Codfish
*Cuvier Island
*Dome Islands
*D'Urville Island
*Dragon Island
*Entrance Island
*Maadâsuálui
*Goat Island
*Great Barrier Island
*Green Island
*Harwich Island
*Hen and Chicken Islands
*Inch Clutha
*Little Barrier Island
*Kapiti
*Kawau
*Kermadecsuolluuh
**Macauley
**Raoul Island
*Makaro
*Mana
*Matakana
*Matiu
*Maud
*Mercury Islands
*Mokoia
*Mokopuna
*Motiti
*Motuariki
*Motukawaosuolluuh
*Moturoa / Rabbit Island
*Motutaiko
*Motutapu
*Native Island
*Noble Island
*Open Bay Islands
*Pearl Island
*Pig Island
*Pigeon Island
*Tavesuálui
*Pomona
*Ponui
*Poor Knights Island
*Portland Island
*Pourewa
*Quail Island
*Rakaia
*Rakino
*Rangitata
*Rangitoto
*Resolution Island
*Rona
*Ruapuke
*Saint Martin Island
*Secretary Island
*Slipper Island
*Snaressuolluuh
*Stewartsuálui
*Takapourewa
*Three Kings Islands
*Tiritiri Matangi
*Titisuolluuh
*Tonga
*Tuhua
*Ulva
*Waiheke
*Whakaari ađai White Island
*Whale Island
*Whanganui
*White Island

## Käldeeh
Kapiti (suálui)

**Kapiti** () lii suálui Uđđâ-Seelandist, suulân 5 km keččin Tavesuolluu maadâviestârriddoost. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen. 

## Eennâmtieđâ

Kapiti lii 8&nbsp;km kukke já 2&nbsp;km kubduv. Ton vijđodâh lii 19,65&nbsp;km². Suolluu alemus saje lii *Tūteremoana* (521&nbsp;m).

## Keejâ meid
* Listo Uđđâ-Seeland suolluin

## Käldeeh
Whakaari

**Whakaari** teikâ **White Island** lii suálui Uđđâ-Seelandist, suulân 48 km keččin Tavesuolluu nuorttâriddoost. Ubâ suálui lii aktiivlâš tullâvääri, já tobbeen ij aasâ kihheen. 

## Eennâmtieđâ

Whakaari lii 3&nbsp;km kukke já 2&nbsp;km kubduv. Ton vijđodâh lii 3,25&nbsp;km². Suolluu alemus saje lii tullâvääri čokke (321&nbsp;m).

## Keejâ meid
* Listo Uđđâ-Seeland suolluin

## Käldeeh
Resolution Island

**Resolution Island** () lii suálui Uđđâ-Seelandist, Maadâsuolluu maadâviestârrido alda. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen. Resolution Island lii Uđđâ-Seeland čiččâdin stuárráámus suálui sehe nubben stuárráámus suálui, kost ij aasâ kihheen.

## Eennâmtieđâ

Resolution Island lii 25&nbsp;km kukke já 17,1&nbsp;km kubduv. Ton vijđodâh lii 208,87&nbsp;km². Suolluu alemus saje lii *Mount Clerke* (1&nbsp;069&nbsp;m).

## Keejâ meid
* Listo Uđđâ-Seeland suolluin

## Käldeeh
Secretary Island

**Secretary Island** () lii suálui Uđđâ-Seelandist, Maadâsuolluu maadâviestârrido alda. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen. 

## Eennâmtieđâ

Secretary Island lii 17,6&nbsp;km kukke já 7,5&nbsp;km kubduv. Ton vijđodâh lii 81,4&nbsp;km². Suolluu alemus saje lii *Mount Grono* (1&nbsp;196&nbsp;m). Tot lii Uđđâ-Seeland alemus vääri, mii ij lah Maadâsuolluust teikâ Tavesuolluust. Secretary Islandist láá kulmâ jäävri. Stuárráámus tain lii *Secretary Lake*, mii lii paijeel 600&nbsp;m kukke já suulân 550&nbsp;m merâase paajaabeln *Mount Grono* čohe vuoluubeln.

## Keejâ meid
* Listo Uđđâ-Seeland suolluin

## Käldeeh
Moturoa / Rabbit Island

**Moturoa / Rabbit Island** lii suálui Uđđâ-Seelandist, Maadâsuolluu taverido alda. Ubâ suálui kulá luándusuojâlemkuávlun, já tobbeen ij aasâ kihheen. Suolluu nommân šoodâi *Moturoa / Rabbit Island* ive 2014. Ovdil tom nommâ lâi tuše *Rabbit Island*.

## Eennâmtieđâ

Moturoa / Rabbit Island lii 8,5&nbsp;km kukke já 2,7&nbsp;km kubduv. Ton vijđodâh lii 15&nbsp;km². Suolluu alemus saje lii 10&nbsp;m.

## Keejâ meid
* Listo Uđđâ-Seeland suolluin

## Käldeeh
Guinea-Bissau kuávluh

thumb|310px|Guinea-Bissau kuávluh
**[[Guinea-Bissau]]** lii juohhum käävci kuávlun (ol. *região*, ml. *regiões*) já oovtâ autonomisii sektorân (*sector autónomo*). Kuávluh láá juohhum 37 sektorân (ol. *setor*, ml. *setores*). Sektoreh láá juohhum nk. sektioid (ol. *secção*, ml. *secções*). Sektioh láá juohhum aassum soojijd, moh láá kaavpugeh, čuákkipääihih, siijdah jna.

Guinea-Bissaust láá meid kulmâ prooviins, moid kuleh kuávluh:
*''Leste'' (Nuorttâ): Bafatá, Gabu
*''Norte'' (Tave): Biombo, Cacheu, Oio
*''Sul'' (Mäddi): Bolama, Quinara, Tombali

## Käldeeh
Merâvirde

**Merâvirde** lii väldimeerâst tábáhtuvvee virdedem, mast pajaldâsčääci liihâd ovdâskulij teikâ ciägguvirdedem tiet vuáluskulij. Stuárráámuuh merâvirdeh pyehtih leđe tuhátteh kilomeettereh kuheh já maŋgâlov kilomeetterid kubduuh. Merâvirdij kieŋŋâlvuotâ lii táválávt čyeđeh meettereh. Merâvirdeh láá juohhum lieggâ já kolmâ merâvirdijd ton mieldi, ete puátá-uv merâvirde naavij vâi peeivitäsideijee sundeest.

## Merâvirde šoddâm já toos vaigutteijee tahheeh

Merâvirdijd vaigutteh enâmustáá planetaarisâš piegah, tego paasaatpiegah sehe viestârpiegah. Planetaarisâš piegah láá pisovááh, já oovtmanolâš pieggâ tiätu suundán toovât pajaldâsčääsi virdedem. Coriolis-almoon vaaigut merâvirdij suundán já jorgeet virde máddáápiäláá pállubeln vyestipiäiván já taavaapiäláá pállubeln mietipiäiván. Eres vaigutteijee tahheeh láá ovdâmerkkân sälttinalliisvuotâiäruh, saahâdvuotâiäruh, liegâsvuotâiäruh sehe merâridoi häämih. 

Ciägguvirdedem šadda čääsi sälttinalliisvuotâiärui tiet. Čääsi jiäŋum teikâ lievlistum tiet čääsi sälttinalliisvuotâ paijaan já tot vuáju vuálus, tastko sälttinalliisvuotâ paajeed čääsi saahâdvuođâ. Sálttáá čääci virded merâponneest, mut sáttá pajaniđ, jis tot tiäivá ovdâmerkkân nanamân.

## Merâvirdij čuávumušah

Čäsuáivi alda leijee merâvirdeh vaigutteh uáli ennuv Eennâmpáálu oosij šoŋŋâduvváid. Kolmâ merâvirdeh pyehtih kuávlun kolmâsub čääsi ko tobbeen táválávt ličij. Kolmâ merâvirde kalma já kuškâd rido. Kuškâdeijee vaikuttâs šadda tast, ete kolmâ merâvirde alda čääci lievlist uáli uccáá, já tondiet ááimust ij lah ennuvgin lahtâvuotâ. Ko kolmâ merâvirde tovâttâm kolmâ áimu ij pyevti toollâđ lahtâvuođâ pyereest, te lahtâvuotâ arva jo meerâ alne, ijge peesâ nannaam räi. Kolmâ merâvirdij alda láá ennuv koškes sajeh, tego Atacama já Kalahari koškeäävih Maadâ-Amerikist já Maadâviestâr-Afrikist sehe Viestâr-Australia, Kalifornia já Taveviestâr-Afrik kuávluh.

Lieggâ merâvirdeh puátih peeivitäsideijee alda naavij kulij já pyehtih toho lieggâsub čääsi já ááimu sehe lahtâvuođâ. Lahtâvuotâ šadda tast, ete lieggâ áimu puáhtá toollâđ ennuv čääsi. Kenski merhâšitteemus lieggâ merâvirde lii Golfvirde, mii puátá Karibiasuolluin Tave-Atlantân já maŋeláá Britannia tavepiälán sehe Taažâ- já Baareencmeerân. Golfvirde lieggee merhâšitteht Tave- já Viestâr-Euroop, moh liččii Golfvirdettáá ennuv kolmâsuboh.

## Merâvirdeh

## Käldeeh

* *Cantell, Jutila, Lappalainen & Sorvali: GEOS 2. Sanoma Pro Oy ISBN 978-952-63-4285-6* (suomâkielân)
Gambatesa

**Gambatesa** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Gambatesast ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 43,69 km², já alodâh 468 m. Gambatesa naaburkieldah láá Celenza Valfortore, Macchia Valfortore, Pietracatella, Riccia já Tufara.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Gambatesa, particolare esterno Castello.JPG|
Gambatesa 1.jpg|


## Käldeeh
Castelbottaccio

**Castelbottaccio** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Castelbottacciost ääsih 245 olmožid. Ton vijđodâh lii 11,22 km², já alodâh 617 m. Castelbottaccio naaburkieldah láá Civitacampomarano, Lucito, Lupara já Morrone del Sannio.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Castelbottaccio - ingresso palazzo baronale.jpg|
Veduta aerea Piazza della Vittoria.jpg|
Veduta di Castelbottaccio dalle colline soprastanti.jpg|
Cappella di San Oto, esterno.jpg|


## Käldeeh
San Massimo

**San Massimo** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Massimost ääsih 817 olmožid. Ton vijđodâh lii 27,33 km², já alodâh 630 m. San Massimo naaburkieldah láá Bojano, Cantalupo nel Sannio, Macchiagodena, Roccamandolfi já San Gregorio Matese.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen San Massimo kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Campitello Matese.
thumb|left|Campitello Matese

## Käldeeh
Kolle

**Kolle** lii algâaamnâs, mon kemiallâš merkkâ lii **Au** () já oornigloho 79. Kolle lii fiskis kildee sirdâšemmeetaal já uáli saahâd. Kolle lii kevttum ruttân já čiiŋâin tuháttijd iivijd, já tot lii rigesvuođâ já vääldi táválumos já tobdosumos symbool.

## Jiešvuođah

Kolle lii fiskâd, times já tom puáhtá hammiđ uáli älkkeht. Tot sirdá šleeđgâ meid uáli pyereest já tondiet tot kiävttoo ennuv elektroniikist. Kolle ij reagist masa ollágin, mut kloori já kunâgâsčääci ađai sältti- já typpisuuvrâ siävus pyehtih purâttiđ kole. Kolle ráhtá meid jieškote-uvlágánijd syanidikompleksijd, kloridijd já oksidijd.

Meetaallâš kolle lii mirhâttemes, mut motomeh kollesyanidkomplekseh láá mirhâliih.

Kole ivne lii uáli eromâš. Masa puoh metalleh láá ránáseh, mut kolle lii fiskâd. Kole fiskis ivne šadda tast, ete ton olgoelektronij sporijdem lii uáinojeijee čuovâ kuávlust, ko vuod eres metallijn tot lii táválávt ultravioletsuonjârdem.

### Isotoopeh

Kolleest láá tuše ohtâ stäđis isotoop 197Au já 37 radioisotoopid, moi massalovoh láá 170–206. Stáđásumos radioisotoop lii 195Au, mon pelilumäigi lii suullân 186 peivid. Isotoopeh, moi massaloho lii vuálá 197, pieđgâneh β+- já α-pieđgânmáin sehe harvii protonemissioin. Spiekâstâhhân lii 195Au, mii pieđgân elektrontoppiimáin. Isotoopeh, moi massaloho lii paijeel 197, pieđgâneh β+-pieđgânmáin.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sepino

**Sepino** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Sepinost ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 61,37 km², já alodâh 698 m. Sepino naaburkieldah láá Cercemaggiore, Cercepiccola, Guardiaregia, Morcone, Pietraroja, San Giuliano del Sannio já Sassinoro.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Sepino 2012 by RaBoe 01.jpg|
Sepino 2012 by RaBoe 03.jpg|
Sepino 2012 by RaBoe 05.jpg|
Sepino 2012 by RaBoe 06.jpg|
Sepino 2012 by RaBoe 07.jpg|
Sepino, vista desde arriba.jpg|
Sepino.jpg|


## Käldeeh
San Giuliano di Puglia

**San Giuliano di Puglia** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. San Giuliano di Pugliast ääsih 982 olmožid. Ton vijđodâh lii 42,05 km², já alodâh 453 m. San Giuliano di Puglia naaburkieldah láá Bonefro, Casalnuovo Monterotaro, Castelnuovo della Daunia, Colletorto, Sant'Elia a Pianisi já Santa Croce di Magliano.

## Historjá
### Ive 2002 eennâmtuárgástâs
San Giuliano di Pugliast lâi korrâ eennâmtuárgástus (6,0 Mw) roovvâdmáánu 31. peeivi 2002 tme 11:32. Tot lâi škovlâpeivi, já San Giuliano vyeliškoovlâst lijjii talle 8 máttáátteijed, 2 čorgejeijee já 57 pärnid. Škovlârakânâs tuššâdui ollásávt, já pasâttâsâi vyelni jammii 1 máttáátteijee já 27 pärnid.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Chiesa madre San Giuliano di Puglia Campobasso.JPG|
San Giuliano di Puglia - cappella di Sant'Elena.jpg|
Centrale Solare S Giuliano di P.jpg|
San giuliano di Puglia Villaggio Temporaneo.jpg|


## Käldeeh
1098

**1098** (**MXCVIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1090-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ayn al-Quzat Hamadani, persialâš filosof já tivtâsteijee (j. 1131)
## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Diarmait mac Énna, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Flaithbertaigh Ua Flaithbertaigh, Iar Connacht kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1078

**1078** (**MLXXVIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1070-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Zhang Xian, kiinalâš tivtâsteijee já kirječällee (š. 990)

## Käldeeh
1058

**1058** (**MLVIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1050-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 17. peeivi – Lulach, Skotland kunâgâs iivij 1057–1058 (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Mawardi, muslimlâš juuriist já diplomaat (š. 972)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1038

**1038** (**MXXXVIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1030-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 28. peeivi – Hai Gaon, juuvdálâš teolog (š. 939)
* syeinimáánu 6. peeivi – Ōnakatomi no Sukechika, jaapaanlâš tivtâsteijee (š. 954)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Tha'alibi, persialâš historjistee já kirječällee (š. 961)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1018

**1018** (**MXVIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1030-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* porgemáánu 31. peeivi – Jeongjong II, Goryeo kunâgâs iivij 1034–1046 (Korea) (j. 1046)

## Jämimeh
* juovlâmáánu 1. peeivi – Thietmar, Merseburg pispe (š. 975)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Aeddan ap Blegywryd, Gwynedd kunâgâs iivij 1005–1018 (Wales) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Eura

**Eura** lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Eurast ääsih 11&nbsp;480 olmožid, já ton vijđodâh lii 630,20&nbsp;km², mast 51,40&nbsp;km² lii čääci. Eura naaburkieldah láá Eurajoki, Harjavalta, Kokemäki, Laitila, Mynämäki, Nakkila, Pöytyä, Rauma já Säkylä.

## Historjá

Eura vuáđudui ive&nbsp;1866.

### Kieldâlahtemeh
thumb|200px|Eura kieldâlahtemeh
Hinnerjoki já Honkilahti kieldah lahtojii Euran ive&nbsp;1970. Kiukaisij kieldâ lohtui Euran ive&nbsp;2009.

## Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
[thumb|left|220px|Eura siijdaj ive [1928:1.&nbsp;Kauttua, 2.&nbsp;Vähävahe, 3.&nbsp;Isovahe, 4.&nbsp;Eura markkân, 5.&nbsp;Sorkkinen, 6.&nbsp;Lähteenoja, 7.&nbsp;Vaani, 8.&nbsp;Pappila, 9.&nbsp;Turajärvi, 10.&nbsp;Naarjoki, 11.&nbsp;Mestilä.]]
### Eura
Ovdil kieldâlahtemijd Eurast lijjii 10 sijdâd já ovtâskâstáállud: Eura markkân, Isovahe (ovtâskâstáálu), Lähteenoja (ovtâskâstáálu), Mestilä, Mikkola, Naarjoki, Sorkkinen, Soupas (ovtâskâstáálu), Turajärvi já Vähävahe (ovtâskâstáálu).

### Hinnerjoki
Hinnerjokist láá 4 siijdâ: Hinnerjoki, Kivijärvi, Korpi já Vaaljoki.
### Honkilahti
Honkilahtist láá 7 sijdâd: Auvainen, Haveri, Honkilahti (markkân), Komoinen, Lellainen, Löyttylä já Mannila.
### Kiukainen
Kiukaisijn láá 9 sijdâd: Eurakoski, Harola, Kiukainen, Köylypolvi, Laihia, Laukola, Mäkelä, Panelia já Rahvola.

## Ekonomia
### Stuárráámuuh pargoadeleijeeh
Eura ovtâskâs sektor stuárráámuuh pargoadeleijeeh láá HKScan Finland Oy, Auramaa-yhtiöt, Jujo Thermal Oy, Amcor Flexibles Finland Oy, Pintos-konserni, Jaakko-Tuote Oy, Koskinen-yhtiöt, Biolan-ryhmä, A&R Carton Oy já Euran Teollisuushuolto Oy. Biolan-ryhmä uáivikonttur lii&nbsp;Eurast.

## Kooskah
* Rauma: 35&nbsp;km
* Pori: 50&nbsp;km
* Uusikaupunki: 55&nbsp;km
* Turku: 85&nbsp;km
* Tampere: 110&nbsp;km
* Helsig: 210&nbsp;km

## Käldeeh
Eurajoki

**Eurajoki** () lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Eurajokist ääsih 9&nbsp;409 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;504,96&nbsp;km², mast 990,19&nbsp;km² lii čääci. Eurajoki naaburkieldah láá Eura, Nakkila, Pori já Rauma.

## Historjá

Eurajoki vuáđudui ive&nbsp;1869.

### Kieldâlahtemeh

Luvia kieldâ lohtui Eurajokin ive&nbsp;2017.

## Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
### Eurajoki
Auvi, Eurajoki markkân, Hankkila, Huhta, Ilavainen, Irjanne, Kainu, Kaukomäki, Kaukonpieli, Koivuniemi, Kuivalahti, Köykkä, Lapijoki, Lavila, Linnamaa, Lutta, Mullila, Pappila, Pihlaus, Rikantila, Saari, Sydänmaa, Tahkoniemi, Taipale, Tarvola, Vaimala, Vuojoki já Väkkärä.

### Luvia
Hanninkylä, Korpi, Lemlahti, Luodonkylä, Löytty, Mikkola, Niemenkylä, Perä, Sassila, Sitlahti já Väipäre.

## Käldeeh
1054

**1054** (**MLIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1050-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* čohčâmáánu 2. peeivi – Sukjong, Goryeo kunâgâs iivij 1095–1105 (Korea) (j. 1105)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 19. peeivi – Leo IX, katolilii kirho paavi iivij 1049–1054 (š. 1002)
* porgemáánu 25. peeivi – Fujiwara no Michimasa, jaapaanlâš aatellâš (š. 992)
* čohčâmáánu 24. peeivi – Hermannus Contractus, saksalâš matematikkár (š. 1013)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1034

**1034** (**MXXXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1030-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* čohčâmáánu 3. peeivi – Go-Sanjō, Jaapaan kiäisár iivij 1068–1073 (j. 1073)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Khön Könchok Gyalpo, tibetlâš buddhalâš muŋkki (j. 1102)

## Jämimeh
* roovvâdmáánu 31. peeivi – Deokjong, Goryeo kunâgâs iivij 1031–1034 (Korea) (š. 1016)
* skammâmáánu 25. peeivi – Malcolm II, Alba kunâgâs iivij 1005–1034 (Skotland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1014

**1014** (**MXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1010-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 23. peeivi – Brian Bóruma mac Cennétig, Munster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* cuáŋuimáánu 23. peeivi – Máel Mórda mac Murchada, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Hakim Nishapuri, persialâš historjistee já juuriist (š. 933)
* Dúnlaing mac Tuathal, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Tadhg Mór Ua Cellaigh, Uí Maine kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuobžâ

**Kuobžâ** (*Ursus arctos*) lii ohtâ Euroop stuárráámuin piätuellein. Kuobžâ vyelišlaajah tiättojeh maaŋgâin kuávluin Euraasiast já Tave-Amerikist. Kuobžâ lii puohporree já tot uáđá tälvinahhaar tälviv. Kuobžâ lii Suomâ aalmugellee.

## Stuárudâh já olgohäämi
Kuobžâ lii Euroop stuárráámus piätuellee. Eurooplâš ruškiskuobžâ kukkodâh lii 135–250 cm já piäiná kukkodâh 5–15 cm. Niŋálâs kuobžâ seve lii 80–90 cm já orráás 90–125 cm. Niŋálâsah teddih 60–200 kg já oráseh 100–300 kg. Stuárráámus viekkejum luándust iällám syemmilâš kuobžâ lii tiäddám 373 kg. Kuáccám stuorrâpiätukuávdáást ellee lojes Juuso-kuobžâ tiäddá 483 kg. Taveameriklâš vyelišlaajah räniskuobžâ já kodiakkuobžâ pyehtih leđe stuárráábeh já teddih joba 650 kg. Puoh ucemus vyelišlaajâ lii syyriakuobžâ.

Kuobžâin láá lieggâ soksâmeh já kievrâs rámáh, moh heivejeh pyereest kuáivumân. Kuobžâ peeljih láá uceh já jurbâseh, mutâ toh uáinojeh čielgâsávt. Tuurhâ ivne mulsâšud čappâdist ain kuovgis fiskisránásân.

## Lavdâm
pienoiskuva|Kuobžâ lavdâm|vasen|300x300px
Kuobžâ lii ovdil iällám vijđes kuávluin Euraasiast já Tave-Amerikist, mutâ lii kiäppánâm maaŋgâin kuávluin. Amerikist tiättojeijee räniskuobžâ já kodiakkuobžâ láá kuobžâ vyelišlaajah, mutâ čapiskuobžâ (*Ursus americanus*) lii sierâ šlaajâ. Alaska ABC-suolluin ellee ruškiskuobžâ lii aldasubbod hiäimu jieŋâkuobžân ko eres maailmist ellee ruškiskuobžáid.

Kuobžâ iälá jieškote-uvlágán eellimpirrâsijn Aasia koške aroin tuundran já liähmus arvemeccijd.

Kuobžah láá maailmist ohtsis suulân 230 000 ohtâgâssâd. Stuárráámus populaatioh kávnojeh Ruošâst (suulân 120 000), Ovtâstum staatâin (32 500) já Kanadast (21 750). Euroopist láá ohtsis 14 000 kuobžâd.

Suomâst kuobžâ lii čalmeestoonnum šlaajâ. Luánduriggodâhkuávdáá mield Suomâ kuobžânääli lii lasanâm 2000-lovvoost. Ovdil 2020 miäcástempaje Suomâst lijjii áárvu mield 2 300–2 500 kuobžâd. Čohčuv maaŋgah Suomâ kuobžah sirdâšuveh Ruošâ pel. Kuobžah tiättojeh pirrâ Suomâ peic Ålandist. Suomâ kuobžânääli tiättoo kuittâg enâmustáá Nuorttâ-Suomâst já Laapist. 

Suomâst tiättojeijee kuobžah juáhhojeh kyevti juávkun geeniárbáduv mield. Kuobžâ masa suvâttui 1900-lovo aalgâst miäcástem tiet, mon maŋa kuobžah pottii Suomân Ruošâst. Piätârist puáttám kuobžah asâiduttii Maadâ-Suomâ ain Lieksa räi, já Kuáládâhnjaargâst puáttám kuobžah asâiduttii Tave-Suomâ.

## Käldeeh
Jämijärvi

**Jämijärvi** lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Jämijärvist ääsih 1&nbsp;690 olmožid, já ton vijđodâh lii 224,27&nbsp;km², mast 9,97&nbsp;km² lii čääci. Jämijärvi naaburkieldah láá Ikaalinen, Kankaanpää já Parkano.

## Historjá

Jämijärvi vuáđudui ive&nbsp;1865.

## Siijdah
Jämi, Kauppila, Kierikankylä, Kontti, Korvenkylä, Kuusijoenkylä Palokoski, Pitkäniemi, Polja, Ruupanperä, Suurimaa, Tykköö já Vihu.

## Kooskah
* Helsig 253&nbsp;km
* Ikaalinen 22&nbsp;km
* Avveelo 941&nbsp;km
* Kankaanpää 20&nbsp;km
* Lahti 226&nbsp;km
* Oulu 448&nbsp;km
* Pori 71&nbsp;km
* Tampere 74&nbsp;km
* Turku 154&nbsp;km

## Käldeeh
Merikarvia

**Merikarvia** () lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Merikarviast ääsih 3&nbsp;067 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;246,22&nbsp;km², mast 800,10&nbsp;km² lii čääci. Merikarvia naaburkieldah láá Isojoki, Kristiinankaupunki, Pomarkku, Pori já Siikainen.

## Historjá

Merikarvia servikodde vuáđudui ive&nbsp;1639. Kieldâ vuáđudui ive&nbsp;1865.

## Siijdah
Alakylä (Ytterby), Etelämaa, Filppula, Honkajärvi, Kangasniemi, Kasala (Kasaböle), Köörtilä (Gördböle), Lammela, Lankoski (Långfors), Lauttijärvi, Pappila (Prästgården), Peippu, Pooskeri (Bogaskär), Riispyy (Risby), Saari, Tuorila (Torsby) já Ylikylä (Överby).

## Käldeeh
1074

**1074** (**MLXXIV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1070-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Isfahan observatorio valmâštui Iranist. Tot huksejui iivij 1073–1074.

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 12. peeivi – Konrad II, Italia já Saksa kunâgâs (j. 1101)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Dunchadh Ua Cellaigh, Uí Maine kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Siikainen

**Siikainen** () lii kieldâ Suomâst, Satakunta eennâmkoddeest. Siikaisiist ääsih 1&nbsp;381 olmožid, já ton vijđodâh lii 491,33&nbsp;km², mast 28,02&nbsp;km² lii čääci. Siikaisii naaburkieldah láá Isojoki, Kankaanpää, Merikarvia, Pomarkku já&nbsp;Pori.

## Historjá

Siikainen vuáđudui ive&nbsp;1871.

## Siijdah
Haapakoski, Hirvijärvi, Keskukylä, Leppijärvi, Leväsjoki, Nauriskoski, Osara, Otamo, Petkele, Pyntäinen, Saarikoski, Sammi, Siikainen, Uusi-Samminmaja, Vanha-Samminmaja, Vuorijärvi. Onnáá peeivi Haapakoski já Nauriskoski kuleh Leväsjokin já Keskukylä kulá iänááš Hirvijärvi siijdân. Uusi- já Vanha-Samminmaja sehe Osara kuleh Sammi siijdân.

## Käldeeh
Riccia

**Riccia** lii kaavpug Italiast, Molise kuávlust. Ricciast ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 70,04&nbsp;km² já alodâh 710&nbsp;m. Riccia naaburkieldah láá Castelpagano, Castelvetere in Val Fortore, Cercemaggiore, Colle Sannita, Gambatesa, Jelsi, Pietracatella já Tufara.

## Historjá
Ricciast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1986.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Paolina, Sticozze, Mancini, Escamare, Acciarelli, Campolavoro, Caccia Murata, Casalicchio, Castellana, Cesa di Poce, Chianeri, Ciammetta, Colle della Macchia, Colle Favaro, Colle Raio, Crocelle, Campasule, Colle Cuculo, Colle Arso, Colle Giumentaro, Coste, Coste di Borea, Folicari, Fontana Briele, Fontana del Parco, Fonte Cupa, Giardino, Ialessi, Iana, Guado delle Rena, Guado della Stretta, Guadolapillo, Lama della Terra, Lauri, Linzi, Loie, Mazzocca, Montagna, Montefiglio, Montelanno, Monte Verdone, Orto Vecchio, Pantanello, Peschete, Padule della Vetica, Pesco della Carta, Pesco del Tesoro, Pesco dello Zingaro, Pesco di Faggio, Parco Monachello, Parruccia-Celaro, Piana d'Asino, Piana dei Mulini, Piana della Melia, Piana Ospedale, Piano della Battaglia, Piloni, Rio Secco, Rivicciola, Romano, Scaraiazzo, Scarpellino, Schito, Serrola, Trono, Vado Mistongo, Vallefinocchio, Vallescura, Vicenna já Vignalitto.

## Käldeeh
1086

**1086** (**MLXXXVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1080-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 24. peeivi – Victor III väljejui katolilii kirho 158. paavin.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* vyesimáánu 21. peeivi – Wang Anshi, kiinalâš kansler (š. 1021)
* syeinimáánu 14. peeivi – Toirdhealbhach Ua Briain, Munster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1066

**1066** (**MLXVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1060-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Afdal Shahanshah, turkkilâš kenraal (j. 1121)
## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Bayhaqi, persialâš juuriist (š. 994)
* Udayadityavarman II, Khmerij väldikode kunâgâs (Kambodža) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1046

**1046** (**MXLVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1040-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Skammâmáánu
* skammâmáánu 9. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Adige-juuvâ leevist Tave-Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,0 Richter ciäkkáduv mield já IX Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* kesimáánu 24. peeivi – Jeongjong II, Goryeo kunâgâs iivij 1034–1046 (Korea) (š. 1018)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1082

**1082** (**MLXXXII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1080-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Roccavivara

**Roccavivara** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Roccavivarast ääsih 622 olmožid. Ton vijđodâh lii 21,05 km², já alodâh 652 m. Roccavivara naaburkieldah láá Castelguidone, Castelmauro, Celenza sul Trigno, Montefalcone nel Sannio, San Giovanni Lipioni já Trivento.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Roccavivara kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Canneto.

## Käldeeh
1062

**1062** (**MLXII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1060-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* roovvâdmáánu 16. peeivi – Fujiwara no Moromichi, jaapaanlâš politikkár (j. 1099)

## Jämimeh
* syeinimáánu 3. peeivi – Bao Zheng, Song-dynastia politikkár (š. 999)
* roovvâdmáánu 22. peeivi – Abe no Sadato, jaapaanlâš aatellâš já samurai (š. 1019)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1042

**1042** (**MXLII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1040-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Morozane, jaapaanlâš politikkár (j. 1101)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Murchad mac Dúnlainge, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1026

**1026** (**MXXVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1020-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Málaga taifa vuáđudui.
* Pietro Centranico šoodâi Venetsia 28. dogen.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* porgemáánu 30. peeivi – Bononio, italialâš aapoot (šoddâmihe ij tiäđust)
* skammâmáánu 27. peeivi – Adalbold II, Utrecht pispe iivij 1010–1026 (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Leo, saksalâš pispe (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ripalimosani

**Ripalimosani** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Ripalimosanist ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 33,83 km², já alodâh 640 m. Ripalimosani naaburkieldah láá Campobasso, Castropignano, Limosano, Matrice, Montagano já Oratino.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Ripalimosani kieldâst lii tuše ohtâ sijdâ: Pesco Farese.

## Kovegalleria

Chiesa di Santa Maria Assunta (Ripalimosani).jpg|


## Käldeeh
Pietracatella

**Pietracatella** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Pietracatellast ääsih  olmožid. Ton vijđodâh lii 50,28 km², já alodâh 721 m. Pietracatella naaburkieldah láá Gambatesa, Jelsi, Macchia Valfortore, Monacilioni, Riccia já Toro.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Chiesa della Madonna della Ricotta.JPG|
Monumento ai caduti e la parrocchiale.JPG|
Chiesa di San Nicola di Bari.jpg|
Vista dal campanile.JPG|


## Käldeeh
Hämeenkyrö

**Hämeenkyrö** () lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Hämeenkyröst ääsih 10&nbsp;407 olmožid, já ton vijđodâh lii 505,10&nbsp;km², mast 41,21&nbsp;km² lii čääci. Hämeenkyrö naaburkieldah láá Ikaalinen, Nokia, Sastamala já Ylöjärvi.

## Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah já aassâmkuávluh
### Siijdah
Haukijärvi, Heinijärvi, Herttuala, Hiironen, Hirvola, Ilottula, Jumesniemi, Järvenkylä, Kalkunmäki, Kierikkala, Komi, Kostula, Kuotila, Kyröspohja, Laitila, Lavajärvi, Lemmakkala, Mahnala, Muotiala, Myllymäki, Osara, Palko, Pappila, Parila, Pentinmaa, Pinsiö, Pukara, Pyöräniemi, Räystö, Sarkkila, Sasi, Sirkkala, Timi, Tokoinen, Tuokkola, Turkkila, Untila, Urjainen, Uskela, Vanaja, Vesajärvi já Äkönmaa.
### Aassâmkuávluh
Jokimetsä, Keskuspuisto, Korkomäki, Käpylä, Pappilanmetsä, Parkumäki, Puronsuu já Rantakulma.

## Kooskah
* Helsig 220&nbsp;km
* Ikaalinen 15&nbsp;km
* Nokia 30&nbsp;km
* Pori 95&nbsp;km
* Sastamala 40&nbsp;km
* Tampere 40&nbsp;km
* Turku 155&nbsp;km
* Vaasa 200&nbsp;km

## Käldeeh
Juupajoki

**Juupajoki** lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Juupajokist ääsih 1&nbsp;798 olmožid, já ton vijđodâh lii 274,95&nbsp;km², mast 16,45&nbsp;km² lii čääci. Juupajoki naaburkieldah láá Jämsä, Mänttä-Vilppula, Orivesi já Ruovesi.

## Historjá

Juupajoki vuáđudui ive&nbsp;1913.

## Siijdah
Aakkola, Haavisto, Hirvijärvi, Hoivala, Hulipas, Hyytiälä, Höyde, Kihlala, Kokkila, Kopsamo, Korkeakoski, Lylyjärvi, Melli, Pirttikangas, Porvola, Pylkki (Pylkinautio), Pärri (Pärrinautio), Sahrajärvi já Sukkila.

## Käldeeh
Kihniö

**Kihniö** lii kieldâ Suomâst, Pirkanmaa eennâmkoddeest. Kihniöst ääsih 1&nbsp;814 olmožid, já ton vijđodâh lii 390,50&nbsp;km², mast 33,39&nbsp;km² lii čääci. Kihniö naaburkieldah láá Kurikka, Ylöjärvi, Parkano, Seinäjoki já&nbsp;Virrat.

## Historjá

Kihniö vuáđudui ive&nbsp;1920.

## Siijdah
Jokikylä, Kankari, Kihniö markkân, Kihniönkylä, Korhoskylä, Linnankylä, Mäkikylä, Naarminkylä, Nerkoo, Niskos já Ratikylä.

## Käldeeh
Salcito

**Salcito** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Salcitost ääsih 630 olmožid. Ton vijđodâh lii 28,26 km², já alodâh 678 m. Salcito naaburkieldah láá Bagnoli del Trigno, Civitanova del Sannio, Fossalto, Pietracupa, Poggio Sannita, San Biase, Sant'Angelo Limosano, Schiavi di Abruzzo já Trivento.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Käldeeh
Civitacampomarano

**Civitacampomarano** lii kieldâ Italiast, Molise kuávlust. Civitacampomaranost ääsih 302 olmožid. Ton vijđodâh lii 38,89 km², já alodâh 520 m. Civitacampomarano naaburkieldah láá Castelbottaccio, Castelmauro, Guardialfiera, Lucito, Lupara já Trivento.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Kovegalleria

Contrafforti - Civitacampomarano.jpg|
Civitacampomarano.jpg|
Civitacampomarano 1.jpg|
Civitacampomarano 2.jpg|


## Käldeeh
1088

**1088** (**MLXXXVIII**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1080-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Khwaja Abdullah Ansari, persialâš tivtâsteijee (š. 1006)

## Käldeeh
1068

**1068** (**MLXVIII**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1060-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Huntingdon lanne huksejui Eŋlandist.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* vyesimáánu 22. peeivi – Go-Reizei, Jaapaan kiäisár iivij 1045–1068 (j. 1025)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Choe Chung, korealâs tivtâsteijee (š. 984)
* Murchad mac Donnchada, Munster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1048

**1048** (**MXLVIII**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1040-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Juovlâmáánu
#### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Leo IX väljejui katolilii kirho 152. paavin.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 25. peeivi – Poppo, Stavelot-Malmedy aapoot (š. 977)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1028

**1028** (**MXXVIII**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1020-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 17. peeivi – Al-Juwayni, persialâš juuriist já teolog (j. 1085)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 3. peeivi – Fujiwara no Michinaga, jaapaanlâš aatellâš (š. 966)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Lin Bu, kiinalâš tivtâsteijee (š. 967)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1008

**1008** (**MVIII**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1000-ihelove oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Bagrat III šoodâi Georgia kunâgâskode vuossâmuš kunâgâssân (ive 1014 räi).

## Šoddâmeh
* roovvâdmáánu 12. peeivi – Go-Ichijō, Jaapaan kiäisár iivij 1016–1036 (j. 1036)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Di Qing, Song-dynastia kenraal (j. 1057)

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 17. peeivi – Kazan, Jaapaan kiäisár iivij 984–986 (š. 968)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Madudan mac Gadhra Mór, Síol Anmchadha kunâgâs iivij 1006–1008 (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1004

**1004** (**MIV**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1000-ihelove viiđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Minamoto no Takakuni, jaapaanlâš aatellâš (j. 1077)
* Nasir Khusraw, persialâš tivtâsteijee já filosof (jäämmimihe ij tiäđust)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu (tärhis peivimeeri ij tiäđust) – Li Jiqian, kiinalâš kuvernöör (š. 963)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Adérald, ranskalâš pappâ (šoddâmihe ij tiäđust)
## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1096

**1096** (**MXCVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1090-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Vitale I Michiel šoodâi Venetsia 33. dogen.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Madudan Reamhar Ua Madadhan, Síol Anmchadha kunâgâs iivij 1069–1096 (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Muirchertach An Cullach Ua Dubhda, Ui Fiachrach Muaidhe kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Käldeeh
1076

**1076** (**MLXXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1070-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1056

**1056** (**MLVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1050-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Kiyohira, jaapaanlâš aatellâš já samurai (j. 1128)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Hilal al-Sabi', muslimlâš historjistee já kirječällee (š. 969)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1036

**1036** (**MXXXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1030-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* vyesimáánu 15. peeivi – Go-Ichijō, Jaapaan kiäisár iivij 1016–1036 (š. 1008)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Aenghus Ua Flainn, Clonfert aapoot iivij 1006–1036 (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1016

**1016** (**MXVI**) lâi kárgámihe, mii juliaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1010-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* kesimáánu 9. peeivi – Deokjong, Goryeo kunâgâs iivij 1031–1034 (Korea) (j. 1034)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Minamoto no Tsunenobu, jaapaanlâš aatellâš (j. 1097)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Donncuan mac Dúnlainge, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Liu Chenggui, kiinalâš politikkár (š. 951)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1006

**1006** (**MVI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1000-ihelove čiččâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Khwaja Abdullah Ansari, persialâš tivtâsteijee (j. 1088)

## Jämimeh
* juovlâmáánu 26. peeivi – Gao Qiong, kiinalâš kenraal já kuvernöör (š. 935)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Cú Connacht mac Dundach, Síol Anmchadha kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Donnchad Mael na mBó, Uí Ceinnselaig kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Fiachra Ua Focarta, Clonfert aapoot iivij 992–1006 (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh