open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lauri Kristian Relander

**Lauri Kristian Relander** () lâi syemmilâš agronom já politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi nubben presidentin iivij 1925–1931.

## Tuávááš
Lauri Kristian Relander šoodâi vyesimáánu 31. peeivi 1883 Kurkijokist. Suu eeči lâi agronom Evald Kristian Relander já suu enni lâi ruávást nieidâ Gertrud Maria Olsoni. Relander valmâštui pajeuáppen ive 1901. Luvâttuv maŋa sun luuvâi agronomia vistig Mustiala eennâmviljâlemopâttuvâst já maŋeláá Helsig ollâopâttuvâst. Sun poorgâi totken sehe máttáátteijen já valmâštui tuáhtárin ive 1914. Relander naajâi Signe Östermanáin ive 1906, já sunnui šoodáin kyehti párnáá, Maja-Lisa já Ragnar.

## Pooliitlâš karrieer
Relander seervâi Viljâleijeiliiton ive 1907. Sun lâi ovdâsteijen staatâpeeivijn 1910–1913 sehe 1917–1920 já tooimâi meid ovdâskode sahâalmajin iivij 1919 já 1920 staatâpeeivijn. Ive 1920 sun nomâttui Viibur eennâmhiärrán. Relander väljejui Suomâ täsivääldi presidentin ive 1925. 41-ihásâžžân sun lâi Suomâ historjá nuorâmus president. Presidentin Relander šoodâi tobdosin "Reeisu-Lassen", tastko sun lâi vuosmuš Suomâ president, kii mađhâšij teivâđ olgoenâmij staatâhoovdâid. Viljâleijeilitto ij valjim Relander presidentiävtukkâssân innig ive 1931 vaaljâin. Relander finnij váimuinfarkt já jaamij kuovâmáánu 9. peeivi 1942.

## Käldeeh
Pehr Evind Svinhufvud

thumb|Pehr Evind Svinhufvud
**Pehr Evind Svinhufvud** () lâi syemmilâš politikkár. Sun tooimâi Suomâ täsivääldi 3. presidentin iivij 1931–1937.

## Tuávááš
Pehr Evind Svinhufvud šoodâi juovlâmáánu 15. peeivi 1861 Sääksmäkist. Suu eeči lâi merâkapteen Pehr Gustaf Svinhufvud já enni Olga von Becker. Eeči jaamij, ko Svinhufvud lâi tuše kyevtihásâš, já sun aasâi arâpärnivuođâst äijihis Pehr Gustaf Svinhufvud kulen. Äijih jäämmim maŋa Svinhufvud varrij Helsigân ennijnis. Sun luuvâi Suomâ, Ruošâ já Skandinavia historjá Helsig ollâopâttuvâst, valmâštui maisterin ive 1882 já ton maŋa vala vuoigâdvuođâtiettuu kandidaatin. Uápui maŋa sun poorgâi äššivyeijen já tuámárin Tuurku hovivuoigâdvuođâst. Svinhufvud naajâi Ellen Timgrenáin, já sunnui šoddii kuttâ párnáá, nelji alge já nieidâkyevtis.

## Pooliitlâš karrieer
Svinhufvud uásálistij staatâpeivijd vuossâmuu keerdi ive 1894 aatellâšsiäđu ovdâsteijen. Ive 1907 sun väljejui ovdâskode sahâalmajin. Svinhufvud piäluštij Suomâ jiešmeridemvuoigâdvuođâ já kaartâi tondiet vädisvuođáid Ruoššáin. Ive 1914 sun karbui Siberian. Sun maacâi Suomân ive 1917 Ruošâ vääldikomettem maŋa já nomâttui seenaat sahâalmajin siämmáá ive skammâmáánust. Juovlâmáánu 4. peeivi 1917 seenaat adelij ovdâskoodán julgáštâs Suomâ jiečânâsvuođâst. Ovdâskodde tuhhiittij julgáštâs juovlâmáánu 6. peeivi 1917 já Ruoššâ tubdâstij Suomâ jiečânâsvuođâ virgálávt uđđâivemáánu 4. peeivi 1918.

Suomâ siskáldâssuáđi aalgâst Svinhufvud patârij Vaasan, mast seenaat tooimâi suáđi ääigi. Suáđi maŋa Svinhufvud nomâttui jiečânâs Suomâ staatâhovdân vyesimáánu 27. peeivi 1918 já sun iäránij taan tooimâst siämmáá ive juovlâmáánust. 1920-lovvoost Svinhufvud kiäsádâđâi politiikist, mut ive 1930 president Lauri Kristian Relander nomâttij suu uáiviministerin. Ive 1931 vaaljâin Svinhufvud väljejui Suomâ täsivääldi presidentin. Sun lâi presidentiävtukkâssân meid ive 1937, mut Kyösti Kallio vuoitij vaaljâid. Svinhufvud jaamij 82-ihásâžžân kuovâmáánu 29. peeivi 1944.

## Käldeeh
Kemiönsaari

**Kemiönsaari** () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Kemiönsaarist ääsih 8&nbsp;219 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;801,02&nbsp;km², mast 2&nbsp;114,18&nbsp;km² lii čääci. Kemiönsaari naaburkieldah láá Salo, Raasepori, Hanko, Parainen já&nbsp;Sauvo.

## Historjá
thumb|292px|Paraisii já Kemiönsaari kieldâlahtemeh
Kemiönsaari kieldâ šoodâi ive&nbsp;2009 aalgâst, ko Dragsfjärd, Kemiö já Västanfjärd kieldah lahtojii oohtân.

### Kieldâlahtemeh
Hiittisii kieldâ lohtui Dragsfjärd kieldân ive&nbsp;1969 aalgâst. Talle uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009 Dragsfjärd, Kemiö já Västanfjärd kieldah lahtojii oohtân. Uđđâ kieldâ nommân šoodâi Kemiönsaari.

Hiittinen lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 88,9 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 11,1 % sarnuu suomâkielâ ive&nbsp;1960. Dragsfjärd lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 76 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 21 % sarnuu suomâkielâ ive&nbsp;2008 (3 % sarnuu eres kielâ). Kemiö lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 64 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 33 % sarnuu suomâkielâ ive&nbsp;2008 (1 % sarnuu eres kielâ). Västanfjärd lâi kyevtkielâlâš kieldâ: 88 % ton ässein sarnuu ruotâkielâ já 11 % sarnuu suomâkielâ ive&nbsp;2008 (1 % sarnuu eres kielâ). Meiddei uđđâ Kemiönsaari kieldâ lii kyevtkielâlâš. Ive&nbsp;2020 loopâst ton ässein 67,5 % sarnuu ruotâkielâ, 29,2 % sarnuu suomâkielâ, já 3,3 % sarnuu mottoom eres kielâ.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

### Dragsfjärd
Björkboda, Genböle, Dalen, Hammarsboda, Hertsböle, Kråkvik, Kulla, Kärra, Labbnäs, Lillfinnhova, Långnäs, Nordanå, Purunpää, Rosendal, Rövik, Skinnarvik, Smedskulla, Storfallan, Storfinnhova, Stusnäs, Sunnanå, Söderby, Söderlångvik, Söglö, Tynglax, Ytterölmos já Överölmos.

### Hiittinen
Bergö, Biskopsö, Bolax, Böle, Hiittinen (Hitis), Holma, Högsåra, Kakskiela (Kaxskäla), Kasnäs, Rosala, Stubbnäs, Tunhamn, Vänoxa já Vänö.

### Kemiö
Albrektsböle, Berga, Bjensböle, Bogsböle, Branten, Brokärr, Båtkulla, Böle, Dalby, Dalkarlby, Degerdal, Ekniemi (Eknäs), Elmdal, Engelsby, Flugböle, Fröjdböle, Gammelby, Gräsböle, Gundby, Gästerby, Helgeboda, Hova, Hulta, Högmo, Kalkkila (Kalkila), Kaskärr, Kiila (Kila), Kirkonkylä (Kyrkoby), Koddböle, Koivuranta, Koustar, Kuggböle, Kvarnböle, Kårkulla, Labböle, Lamkulla, Lappdal, Lemnäs, Lillvik, Linnarnäs, Länsiniemi (Västerudden), Lövböle, Mainiemi (Majniemi), Makila, Mattböle, Mattkärr, Mjösund, Måsa, Nordvik, Norrlångvik, Norrsundvik, Orrnäs, Pajböle, Pederså, Pungböle, Påvalsby, Reku, Rugnola, Santasaari (Sandö), Skarpböle, Skoböle, Skog, Skogsböle, Skålböle, Skäggböle, Smedaböle, Smedsböle, Småland, Stenmo, Strömma, Suomenkulma (Finnudden), Syvälahti (Sjölax), Tavasttrona, Tjuda, Tolfsnäs, Torsböle, Trotby, Träskö, Vestlahti (Vestlax), Viksgård, Viksvidja, Villkärr, Vreta, Västankärr, Västermark já Östermark.

### Västanfjärd
Billböle, Brännboda, Finsjö, Galtarby, Gräggnäs, Illo, Kobböle, Misskärr, Nivelax, Norrlammala, Pörtsnäs, Sirnäs, Södersundvik, Söderlammala, Tappo, Västanfjärd já Östanå.

## Käldeeh
Njunjálâh

**Njunjálâh** (*Mergus albellus*) lii viettui hiäimun kullee loddešlaajâ. Tot värree Sáámán vyesimáánust.

## Stuárudâh já tobdomeerhah
Njunjálâh lii puoh ucemus olespyehčee čäciluudijn. Tot lii 38–44 cm kukke, suájái koskâ lii 56–69 cm já tiäddu lii 450–650 g.

Ores lii kuovgâd, niŋálâs muštoot čuáđgi.

## Eellimpiirâs
Njunjálâh iälá Tave-Suomâst čácáduvâi alda. Tot tiättoo meiddei Tave-Skandinaviast já Ruosâst.

Ubâ maailm njunjálâhnääli tálvástâl Skandinavia maadâoosijn, Koskâ-Euroopist, Balkanist já Čapismeerâ pirrâsijn sehe Indiast, Kiinast, Korea njargâenâmist já Japanist.

## Raavâd
Njunjálâh porá čielgitävtittemes elleid já kuolijd. Tot porá uccâ kuáláid já uccâ čäcielleid, tegu kaccuid, kubiláid jna.

## Lasanem
Niŋálâs mannee vyesimáánust 7–11 manneed. Tuš niŋálâs láálá taid.

## Käldeeh
Ranska täsivääldi president

**Ranska täsivääldi president** () lii Ranska staatâhovdâ, kiäm Ranska aalmug väljee njuolgâ valjâiguin viiđâ ive kooskâi. Sun lii meid Ranska piäluštâsvuoimij pajehovdâ. Toos lasseen Espanja Urgell pispe já Ranska täsivääldi president toimâv oovtâst Andorra furstâkyevtisin.

## Historjá
Ranska vuossâmuš president väljejui jo ive 1848 ađai Ranska president virge lii puárásumos Euroopist.

## Listo Ranska viiđâd täsivääldi presidentijn ive 1959 rääjist
Ovdil ive 2000 president toimâpaje piištij čiččâm ihheed, mut ive 2000 rääjist tot lii pištám vittâ ive. Ive 2008 rääjist siämmáš president puáhtá väljejuđ enâmustáá kuohtii maŋaluvâi.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Koski Tl

**Koski Tl** () lii kieldâ Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Koskist ääsih 2&nbsp;281 olmožid, já ton vijđodâh lii 192,42&nbsp;km², mast 0,93&nbsp;km² lii čääci. Koski naaburkieldah láá Loimaa, Marttila, Pöytyä, Salo, Somero já Ypäjä.

## Kieldâ nommâ
Puustavovtâstume Tl čuujoot ovdii Tuurku já Pori läänin. Tot lâi taarbâšlâš, tastko lâi meddei taggaar kieldâ ko Häme läänist leijee Koski&nbsp;Hl (maŋeláá Hämeenkoski, mii onnáá peeivi kulá Hollola kieldân).

## Historjá

Koski Tl vuáđudui ive&nbsp;1869.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Koski&nbsp;Tl markkân.

## Siijdah

Halikkola, Harmaa, Hongisto, Iso-Sorvasto, Jättälä, Kattelus, Koivukylä, Koski, Liipola, Myllykylä, Partela, Patakoski, Penninkulma, Talola, Tapala, Tausela, Tuimala, Vähä-Sorvasto já Värmälä.

## Kovegalleria

Yrjö Liipolan taidemuseo.JPG
Yrjö Liipolan taidemuseo-20200926 162030.jpg
Kosken kunnantalo.JPG


## Käldeeh
Somero

**Somero** lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Somerost ääsih 8&nbsp;623 olmožid, já ton vijđodâh lii 697,67&nbsp;km², mast 29,86&nbsp;km² lii čääci. Somero naaburkieldah láá Jokioinen, Koski Tl, Lohja, Loimaa, Salo, Tammela já Ypäjä.

## Historjá

Somero vuáđudui ive&nbsp;1867, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1993.

### Kieldâlahtemeh

Somerniemi kieldâ lohtui Someron ive&nbsp;1977.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Somero kuávdáščuákkipäikki.

## Siijdah

Häntälä, Härjänlahti, Härjänoja, Harju, Härkälä, Hirsjärvi, Hyrkkölä, Ihamäki, Jaatila, Jakkula, Joensuu, Jurvala, Kärilä, Kaskisto, Keltiäinen, Kerkola, Kimala, Kivisoja, Kopila, Kultela, Lahti, Lammi, Lautela, Mäyrämäki, Oinasjärvi, Ollila, Pajula, Palikainen, Paltta, Pappila, Pitkäjärvi, Pusula, Pyöli, Rautela, Ruunala, Ryhtä, Saarentaka, Salkola, Sillanpää, Suojoki, Sylvänä, Syvänoja, Talvisilta, Terttilä, Vesanoja, Viluksela, Viuvala já Ylenjoki.

## Kovegalleria

Hirsjärvi.jpg
Lake Arimaa.JPG
Långsjön kartanon vaahterakuja.JPG
Somero stone sacristy 3 AB.jpg
Someron lainamakasiinit.JPG


## Käldeeh
Hyvinkää

**Hyvinkää** () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Hyvinkääst ääsih 46&nbsp;684 olmožid, já ton vijđodâh lii 336,77&nbsp;km², mast 14,09&nbsp;km² lii čääci. Hyvinkää naaburkieldah láá Hausjärvi, Loppi, Mäntsälä, Nurmijärvi, Riihimäki, Tuusula já&nbsp;Vihti.

## Historjá

Hyvinkää vuáđudui ive&nbsp;1917, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1960.

### Kieldâlahtemeh

Hyvinkää táálunkieldâ kieldâ lohtui Hyvinkään ive&nbsp;1969.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Kaavpuguásih já siijdah

Hyvinkää kaavpuguásih:

Hyvinkää siijdah:

## Kooskah
* Hanko 150&nbsp;km
* Helsig 55&nbsp;km
* Hämeenlinna 50&nbsp;km
* Lahti 70&nbsp;km
* Porvoo 65&nbsp;km
* Riihimäki 15&nbsp;km
* Tampere 125&nbsp;km
* Turku 170&nbsp;km

## Käldeeh
Vuorâččâsmyerji

**Vuorâččâsmyerji** teikâ **čyemenjâs** teikâ ** čapismyerji** (*Empetrum nigrum*) lii myerji, mii šadda vijđásávt maaŋgâlágánijn enâmijn: kuolbânijn, čunoienâmijn,
tuoddârijn já jeegijn.

## Vuorâččâsmyerji suomâkielân já eres sämikieláid

* suomâkielân: variksenmarja
* umesämikielân: tjuabmaa
* pittáámsämikielân: tjuobmá, vuärtjamuärrje
* juulevsämikielân: tjuopmā, tjáhppismuorjje
* orjâlâškielân: čuobma, čuopmajas,  čáhppesmuorji
* nuorttâlâškielân: čuõʹmmjõš
* kieldâsämikielân: čum,na̬š

## Levânem

Vuorâččâsmyerji lii almolâš maailm taveoosijn sehe Euraasiast já Tave-Amerikist. Vuorâččâsmyerji tiättoo ubâ Suomâst.

## Kiävttu sämmilij kulttuurist

Sämmiliih iä kuássin vuoššâm vuorâččâsmuorjijd. Toh piäijojii pimán, kyeliliemân teikkâ jáávuid-, kyeli– já pecimáálán, mutâ porrojii meiddei nuhtán já sälttikuolijguin. Anarist puásuisämmiliih nurrii pelisáppum vuorâččâsmuorjijd seehâid já purrii taid málásist teikkâ piärguliemáin. Nuorttâsämmiliih purrii vuorâččâsmuorjijd suddâdum poccuu siskálâš puoidijguin.

Vuorâččâsmuorjijn lii ennuv C-vitamiin, já toh kiävttojeh-uv C-vitamiinkälden. Toh siskeldeh meiddei eres amnâsijd, moh láá pyereh tiervâsvuotân.

Vuorâččâsmyerji	lii lamaš ain tergâdis myerji anarâššáid. Suijân toos sáttá leđe tot, ete myerji šadda nuuvt vijđáht. Vuorâččâsmyerjist šadda ovdâmerkkân pyeri säppi, hillo teikkâ marmelaad, mutâ tom puáhtá kevttiđ maaŋgânáál liäibumân, kiisselân teikkâ suohâdân. Eromâš pyere sääpi finnee, ko tom vaalmâšt suvráin vuošâhánnáá muorjijn. Säppin puáhtá siävuttiđ eres-uv muorjijd.

## Kovegalleria

Alaskan Crowberry from alpine-tundra regions.jpg|
Empetrum nigrum (2).JPG|


## Käldeeh
Vaaljâmaašin

**Vaaljâmaašin** lii viermisijđo, mon tergâdumos pargo lii išediđ jienâsteijee kavnâđ ovdil vaaljâid iävtukkâs, kii sunjin heivee pyeremusávt ađai sunnust láá siämmáámuđusiih uáivileh maaŋgâ ääsist.

## Käldeeh
Loostâš

**Loostâš** lii Anarâškielâ servi ry tuše digihäämist almostuvvee lostâ keppisis luuhâm várás. Loostâš almostuvá táválávt 3–4 nummeer ivveest. Lostii toimâttem algâttui ive 2018, já ton vuosmuš toimâtteijee lâi Eljas Niskanen. Iivij 2019–2020 toimâtteijen tooimâi Petter Morottaja. Iivij 2021–2023 Lostii toimâttij Fabrizio Brecciaroli. Majemuš nummeer almostui vyesimáánust 2023.

## Toimâtteijeeh
* 2018 – Eljas Niskanen
* 2019–2020 – Petter Morottaja
* 2021–2023 – Fabrizio Brecciaroli

## Keejâ meid
* Anarâš aavis
* Anarâš-lostâ
* Kierâš

## Liŋkkâ
* Loostâš

## Käldeeh
Sare

**Sare** (*Vaccinium myrtillus*) lii uáli táválâš myerji Säämist já ubâ Euraasiast. Tot lii maaŋgâlágánij soojij myerji. Sare kevttih purrâmâššân uáli maaŋgah lodeh, tegu rástágááh já riävskáh.

## Sare suomâkielân já eres sämikieláid

* suomâkielân: mustikka
* maadâsämikielân: sirrie
* umesämikielân: sirree
* pittáámsämikielân: sarre
* juulevsämikielân: sarre
* orjâlâškielân: sarrit, sârred
* nuorttâlâškielân:  sää´rr, sââʹrr
* kieldâsämikielân: sa̬´rr, саррь

## Levânem Suomâst

Sare šadda vijđáht maaŋgâlágánijn soojijn Suomâst: tuoddârist, vorâs já koške kuolbâmeecijn já jeegijn. Sare lii suoivâšaddo, já tom kannat-uv uuccâđ mecciroobdâin, tavevieltijn, jäävri riddoin já eres soojijn, kuus piäiváš ij pääšti njuolgist. Maadâ-Suomâ sareh láá hárjánâm muottuuttes táálván, já tondiet toh killájeh puolâš eenâb ko Tave-Suomâ sareh.

## Kiävttu sämmilij kulttuurist

Soorijd puáhtá kevttiđ pääihist maaŋgânáál. Tot suápá pyereest säppin, hillon, káđáldâhhân, liäibumân, suohâdân já jugurttin. Tot siäilu, ko tom jiäŋŋud, kuškâd, vuášá teikkâ purcco. Tiädust-uv tom puáhtá kevttiđ čohčuv vorâsin.

## Kovegalleria

FI-18 - Helsinki - Blue - Plantae - Angiosperms - Market - Ericales (4891915428).jpg|
Vaccinium myrtillus 10.JPG|


## Käldeeh
Etimâs

**Etimâs** teikâ **etimus** (*Vaccinium uliginosum*) lii myerji, mon ivne lii tevkisčuovjâd. Tot siskeeld ennuv C-vitamiin. Etimâs myerji lii kuovgâdub já ucánjáhháá stuárráb ko sare.

## Etimâs suomâkielân já eres sämikieláid

* suomâkielân: juolukka
* juulevsämikielân: benasarre
* orjâlâškielân: ehtemas
* nuorttâlâškielân: jeättmõš

## Levânem Suomâst

Etimâs lii lahtâ soojij šaddo já tot kávnoo-uv jeegijn, mutâ Tave-Suomâst tot šadda koškásub soojijn, tego tuoddârijn já kuolbâmeecijn. Etimâs lii Säämist já ubâ tavemaailmist viehâ táválâš myerji.

Etimâs hervee čohčuv luándu mučis ruške ivnijgijn.

## Kiävttu sämmilij kulttuurist

Tovle ulmuuh iä adelâm ennuv áárvu etimâsân, já tot čoggii talle ko sareh iä lamaš nuuvt ennuv. Motomin ulmuuh tollii etimâs mirhâlâžžân.

Sämmiliih láá puurrâm etimâsâid nuhtán teikkâ piärguliemâst. Etimâs puáhtá kevttiđ maaŋgânáál aaibâs nuuvt ko eres-uv muorjijd. Tot lii pyeri meiddei oovtâst eres muorjijguin.

## Kovegalleria

Vaccinium ulig.jpg|
Vaccinium uliginosum fruit kz.jpg|


## Käldeeh
Stuorrâjeggijuŋŋâ

**Stuorrâjeggijuŋŋâ** (*Vaccinium oxycoccos*) lii myerji, mon šoddâmsajeh láá jeegih, tego karriih já suánjuh. Nuuvt ko nommâ jo iätá, sehe ubâ šaddo
já stuorrâjeggijuuŋâ myerjih láá stuárráábeh ko uccâjeggijuuŋâst, mutâ kuohtuuh láá siämmáá hiärskuliih. Stuorrâjeggijuuŋâ myerjih láá ereslágánijn šoddâmsoojijn eres hámásiih já stuárusiih.

## Levânem Suomâst

Sehe stuorrâ- já uccâjeggijuuŋah láá kuohtuuh táváliih ubâ Suomâst. Stuorrâjeggijuuŋah láá kuittâg tavemuu Laapist uccáá.

## Kiävttu sämmilij kulttuurist

Tovle sämmiliih láá kiävttám jeggijuuŋâid uccáá, máhđulávt toi suvroduv tiet. Myerjih láá suvrááh, mutâ toh njalgâšuveh tälviv, já pyeri äigi toi nurâmân lii-uv čohčâ já kiđđâ. Jeggijuuŋâid puáhtá vuorkkiđ nuhtán, toh siäluh pyereest toi suvroduv tiet. Jeggijuuŋâin šadda njaalgâ säppi, kiissel teikkâ káđáldâh.

## Käldeeh
Jovnna-Ánde Vest

**Jovnna-Ánde Vest** (š. kesimáánu 14. peeivi 1948, Ucjuuhâ, Suomâ) lii sämmilâš kirječällee já jurgâleijee. Sun čáálá orjâlâškielân. Sun lii aassâm ive 1982 rääjist Pariisist.

## Pargoh
### Kirjeh
* 1988 – *[[Čáhcegáddái nohká boazobálggis]]*
* 1991 – *[[Kapteainna ruvsu]]*
* 1992 – *[[Eallin bihtát]]*
* 1996 – *[[Árbbolaččat 1]]* 
* 2002 – *[[Árbbolaččat 2]]* 
* 2005 – *[[Árbbolaččat 3]]*
* 2014 – *[[Goldnan golleguolbanat]]*
* 2015 – *[[Astrid ja Anton]]*
* 2025 – *[[Astrida gilvvagárdi]]*
* 2025 – *[[Máhtteádjá mánát]]*
* 2025 – *[[Suoivanis beaivečuvgii]]*

### Jurgâlusah
#### Orjâlâškielân
* 1988 – *[[Katrine muitalus]]* (kirječällee: Mâliâraq Vebæk)
* 2008 – *[[Skuvlla birasdiehtu 4]]*
* 2008 – *Skuvlla birasdiehtu 4: bargogirji*
* 2011 – *[[Ovtta ija bissehat]]* (kirječällee: Rosa Liksom)

#### Ranskakielân
* 1994 – *[[Architecture du silence]]* (Juhani Pallasmaa)

## Käldeeh
Tavenjargâ

**Tavenjargâ** ( já ) lii kieldâ Taažâst. Ive&nbsp;2025 aalgâst Tavenjaargâst assii 2&nbsp;956 olmožid, já kieldâ vijđodâh lâi 926,59&nbsp;km², mast 34,59&nbsp;km² lâi čääci.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
John Gustavsen

**John Gustav Gustavsen** (š. vyesimáánu 29. peeivi 1943, Porsaŋg, Taažâ) lii taažâsämmilâš kirječällee já toimâtteijee. Sun čáálá tárukielân. Sun lii rávásmâm Tavenjaargâst já áásá tääl Tromssaast.

## Kirjeh
### Čaabâkirjálâšvuotâ
* 1978 – *Alarm over Russevåg*
* 1978 – *Lille Chicago*
* 1980 – *Flammen*
* 1981 – *Vår jord er vårt liv* (antologia oovtâst Kjell Sandvikáin)
* 1994 – *[[John Savio: riikkaidgaskasaš dáiddár Mátta-Várjjagis]] / [[John Savio: en internasjonal kunstner fra Sør-Varanger]]*

### Čaitâlmeh
* 1993 – *[https://www.nb.no/items/URN:NBN:no-nb_digibok_2012082208080 Gumpegoddi/Ulvedreperen/Vargdödaren]*

### Áámmátliih kirjeh
* 1975 – *Trekk fra samisk folkemedisin: noen særtrekk, erfaringer og vurderinger av samenes folkemedisin slik den har blitt praktisert i Finnmark. Grunnfagsoppgave i medisin*
* 1980 – *Samer tier ikke lenger: om ytringsforbud i sameland*
* 1989 – *Vi kom først*
* 1990 – *Med mildvær løsner skred: samisk litteraturhistorie i lommeformat*
* 1993 – *[http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2020030465012 Samer vi bør vite mer om]*

## Käldeeh
1095

**1095** (**MXCV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1090-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
1085

**1085** (**MLXXXV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1080-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Zhu Bian, kiinalâš diplomaat, tivtâsteijee já kirječällee (j. 1144)

## Jämimeh
* porgemáánu 20. peeivi – Al-Juwayni, persialâš juuriist já teolog (š. 1028)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Cheng Hao, kiinalâš filosof (š. 1032)

## Kalender
thumb|Cheng Hao

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1075

**1075** (**MLXXV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield tuorâstuv. Tot lâi 1070-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Amhalgaidh mac Cathal, Maigh Seóla kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Bleddyn ap Cynfyn, Gwynedd kunâgâs iivij 1063–1075 (Wales) (šoddâmihe ij tiäđust)
* Domnall mac Murchada, Leinster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Minamoto no Yoriyoshi, jaapaanlâš aatellâš (š. 988)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1065

**1065** (**MLXV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1060-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 27. peeivi – Eennâm tuárgistij korrâsávt Bresciast, Italiast. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 5,1 Richter ciäkkáduv mield já VII Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Diarmaid mac Tadgh Ua Ceallaigh, Uí Maine kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1055

**1055** (**MLV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1050-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Fujiwara no Akisue, jaapaanlâš aatellâš (j. 1123)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Yan Shu, kiinalâš politikkár já tivtâsteijee (š. 991)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1045

**1045** (**MXLV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1040-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Eennâm tuárgistij korrâsávt Erzincanist, Tuurkist. Eennâmtuárgástâs intensiteet lâi 6,4 Richter ciäkkáduv mield já X Mercalli ciäkkáduv mield.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Huang Tingjian, kiinalâš kalligrafikkár já tivtâsteijee (j. 1105)

## Jämimeh
* kuovâmáánu 7. peeivi – Go-Suzaku, Jaapaan kiäisár iivij 1036–1045 (š. 1009)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1035

**1035** (**MXXXV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1030-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Al-Mukalla vuáđudui.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Isaac Albalia, andalusialâš juuvdálâš täsnitiettee (j. 1094)

## Jämimeh
* vyesimáánu 29. peeivi – Ibn al-Samh, andalusialâš täsnitiettee (š. 979)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Järvenpää

**Järvenpää** () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Järvenpääst ääsih 44&nbsp;722 olmožid, já ton vijđodâh lii 39,93&nbsp;km², mast 2,39&nbsp;km² lii čääci. Järvenpää naaburkieldah láá Mäntsälä, Sipoo já Tuusula.

## Historjá

Järvenpää vuáđudui ive&nbsp;1951, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1967.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Helsig kuávdáščuákkipäikki.

## Kaavpuguásih
Järvenpää lii juohhum 25 kaavpuguásán:

## Käldeeh
1025

**1025** (**MXXV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1020-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* porgemáánu 28. peeivi – Go-Reizei, Jaapaan kiäisár iivij 1045–1068 (j. 1068)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Tora Torbergsdatter, taažâ roonnig (jäämmimihe ij tiäđust)

## Jämimeh
* juovlâmáánu 22. peeivi – Wang Qinruo, kiinalâš kansler (š. 962 teikâ 963)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Dúngal Hua Donnchada, Munster kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)
* Watanabe no Tsuna, jaapaanlâš samurai (š. 953)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1015

**1015** (**MXV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1010-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Keesi
* Kunâgâs Knuut Styeres väldidij Mercia já Northumbria Eŋland kunâgâskoddeest.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* juovlâmáánu 20. peeivi – Eido I, saksalâš aatellâš já pispe (š. 955)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Owain ap Dyfnwal, Strathclyde kunâgâs (Skotland)
## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1005

**1005** (**MV**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1000-ihelove kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* čohčâmáánu 26. peeivi – Fujiwara no Nagaie, jaapaanlâš aatellâš (j. 1064)

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 18. peeivi – Lê Hoàn, vietnamlâš kiäisár (š. 941)
* njuhčâmáánu (tärhis peivimeeri ij tiäđust) – Kenneth III, Alba kunâgâs iivij 997–1005 (Skotland) (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Mael Ruanaidh Ua Dubhda, Ui Fiachrach Muaidhe kunâgâs (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kerava

**Kerava** () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Keravast ääsih 37&nbsp;193 olmožid, já ton vijđodâh lii 30,79&nbsp;km², mast 0,16&nbsp;km² lii čääci. Kerava naaburkieldah láá Sipoo, Tuusula já Vantaa.

## Historjá

Kerava vuáđudui ive&nbsp;1924, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1970.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Helsig kuávdáščuákkipäikki.

## Kaavpuguásih
Kerava lii juohhum 12 kaavpuguásán:

## Käldeeh
1093

**1093** (**MXCIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1090-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* skammâmáánu 13. peeivi – Malcolm III, Skotland kunâgâs iivij 1058–1093 (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Rhys ap Tewdwr, waleslâš prinssâ (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Juho Kusti Paasikivi

thumb|Juho Kusti Paasikivi
**Juho Kusti Paasikivi** (algâaalgâst **Johan Gustaf Hellstén**; ) lâi syemmilâš politikkár, paŋkkihovdâ, diplomaat já Suomâ täsivääldi 7. president. Sun tooimâi presidentin iivij 1946–1956.

## Tuávááš
Juho Kusti Paasikivi šoodâi skammâmáánu 27. peeivi 1870 Häme lääni Koski pitejáást. Suu nommâ lâi algâaalgâst Johan Gustaf Hellstén, mut sun molsoi noomâs suomâkielâlâžžân luvâttâhavveest. Suu eeči lâi kävppijâs August Hellstén já enni Karolina Wilhelmina Selin. Enni jaamij, ko Paasikivi lâi tuše neelji-ihásâš. Paasikivi luuvâi ruošâkielâ já -kirjálâšvuođâ Helsig ollâopâttuvâst. Sun valmâštui filosofia kanditaatin ive 1892 já ton maŋa vala vuoigâdvuođâtiettuu kandidaatin ive 1897. Siämmáá ive Paasikivi naajâi pajeuáppee Anna Forsmanáin, já sunnui šoddii nelji párnáá. Paasikivi nágáttâlâi vuoigâdvuođâtiettuu tuáhtárin ive 1901. Suu vuossâmuš kálgu Anna jaamij ive 1931 já ive 1934 sun naajâi Alli Valvein.

## Pooliitlâš karrieer
Paasikivi väljejui Syemmilii piäláduv aalmugovdâsteijen ive 1907. Sun meridij kuittâg kiäsádâttâđ politiikist ive 1913. Sun tooimâi paŋkkihovdân čuávuvái 20 ive ääigi, mut maacâi forgâ meid politiikân. Ive 1917 Paasikivi tooimâi Syemmilii piäláduv ovdâsteijen vuáđulahâkomiteast, mii vuávái Suomâ haldâttâshäämi Ruošâ vääldikomettem maŋa. Paasikivi kannattij Suomâ autonomia vuáháduttem Ruošâ vääldi vyelni, mut roovvâdmáánu vääldikomettem maŋa sun vuájui nanodiđ Suomâ jiečânâsvuođâ. Suomâ siskáldâssuáđi maŋa staatâhovdâ Pehr Evind Svinhufvud nomâttij Paasikivi uáiviministerin. Paasikivi luotij Saksa išán Ruošâ vuástán já halijdij saksalii priinsâ Friedrich Karl Suomâ kunâgâssân. Saksa kuittâg táppái vuossâmuu maailmsuáđi skammâmáánust 1918 já ton maŋa Paasikivi haldâttâs iäránij. Paasikivi jođettij Suomâ airâskode, ko Suomâ já Sovjet-Ruošâ koskâsâš ráávhusopâmuš šoodâi ive 1920 Tarttost. Paasikivi iäránij paŋkkihoovdâ virgeest ive 1934. Sun tooimâi Aalmuglii Kokoomus saavâjođetteijen iivij 1934–1936 já diplomaatin Tukholmast ive 1936 rääjist.

Tälvisuáđi ääigi Paasikivi tooimâi ministerin Risto Ryti haldâttuvâst já lâi fáárust Moskova ráávhuráđádâlmijn. Sun tooimâi Suomâ ovdâsteijen Moskovast ive 1941 kiiđâ räi. Jotkâsuáđi loopâst sun uásálistij kiiđâ 1944 ráávhuráđádâlmáid Moskovast já Tukholmast. Suáđi maŋa sun tooimâi uáiviministerin iivij 1944–1945 já 1945–1946 haldâttâsâin. Ovdâskodde valjij Paasikivi Suomâ täsivääldi presidentin ton maŋa, ko president Mannerheim iäránij virgestis njuhčâmáánust 1946 tiervâsvuotâčuolmâi tiet. Ive 1950 vaaljâin sun väljejui uđđâsist presidentin. Sun tooimâi virgeest ive 1956 njuhčâmáánu räi. Paasikivi finnij váimuinfarkt já jaamij juovlâmáánu 14. peeivi 1956.

## Käldeeh
1083

**1083** (**MLXXXIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield pasepeeivi. Tot lâi 1080-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 30. peeivi – Zeng Gong, kiinalâš historjistee (š. 1019)
* čohčâmáánu 2. peeivi – Munjong, Goryeo kunâgâs iivij 1046–1083 (Korea) (š. 1019)
* juovlâmáánu 5. peeivi – Sunjong, Goryeo kunâgâs ive 1083 (Korea) (š. 1047)

## Käldeeh
1073

**1073** (**MLXXIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield majebaargâ. Tot lâi 1070-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah
* Oxford lanne valmâštui Eŋlandist. Tot huksejui iivij 1071–1073.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* David IV, Georgia kunâgâs iivij 1089–1125 (j. 1125)

## Jämimeh
* kesimáánu 15. peeivi – Go-Sanjō, Jaapaan kiäisár iivij 1068–1073 (š. 1034)
* juovlâmáánu 20. peeivi – Dominic Siloslâš, espanjalâš aapoot (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1063

**1063** (**MLXIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield koskoho. Tot lâi 1060-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Yuanwu Keqin, kiinalâš buddhalâš muŋkki (j. 1135)

## Jämimeh
* porgemáánu 5. peeivi – Gruffydd ap Llywelyn, Gwynedd kunâgâs iivij 1039–1063 (Wales) (šoddâmihe ij tiäđust)
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Pang Ji, Song-dynastia kansler (š. 988)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lohja

**Lohja** () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Lohjast ääsih 45&nbsp;913 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;109,73&nbsp;km², mast 170,57&nbsp;km² lii čääci. Lohja naaburkieldah láá Inkoo, Karkkila, Raasepori, Salo, Siuntio, Somero, Tammela já&nbsp;Vihti.

## Historjá

Lohja kieldâ vuáđudui ive&nbsp;1867, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1979.

### Kieldâlahtemeh

Lohja kieldâ lohtui Lohja kaavpugân ive&nbsp;1997. Sammatti kieldâ lohtui Lohja kaavpugân ive&nbsp;2009. Karjalohja já Nummi-Pusula kieldah lahtojii Lohja kaavpugân ive&nbsp;2013.

## Viehâdâh
thumb|294px|Lohja kuávdáš
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Kaavpuguásih já siijdah
### Kaavpuguásih
Ahtsalmi, Anttila, Gruotila, Gunnarla, Hiidensalmi, Immula, Jönsböle, Keskilohja, Kirkniemi (Gerknäs), Kyrkstad, Lempola, Maksjoki, Metsola, Moisio, Muijala, Myllylampi, Neitsytlinna, Ojamo, Ojamonkangas, Paloniemi, Pappila, Pappilankorpi, Perttilä, Pitkäniemi, Routio, Röylä, Sammatti, Vappula (Vabby), Ventelä (Vendelä), Vienola já Virkkala (Virkby).

### Siijdah
Ahtiala, Ahonpää, Askola, Haarjärvi, Haarla, Hakula, Hattula, Hauhula, Heijala, Heimola, Hermala, Herrala, Hietainen, Hiittinen, Hirvijoki, Hongisto, Huhti, Hyrkkölä, Hyrsylä, Hyvelä, Hyönölä, Härjänvatsa, Ikkala, Ilmoniemi, Immola, Immula, Iso-Teutari (Stortötar), Jakova, Jalassaari, Jantoniemi, Järvenpää, Jättölä, Kaijola, Karisjärvi, Karjalohjan Ahtiala, Karjalohjan Pappila, Karkalniemi, Karnainen, Karstu, Kattelus, Kaukela, Kaukola, Kiikala, Kirkniemi (Gerknäs), Kittilä (Kittfall), Kirkonkylä (Kyrkstad), Koikkala, Koisjärvi, Kokkila, Korkenoja, Koski, Kourjoki, Kouvola, Kovela, Kukkumäki (Jönsböle), Kunnarla (Gunnars), Kutsila, Kuusia, Kärkölä, Laakspohja (Laxpojo), Lehmijärvi, Leikkilä, Leppäkorpi, Lieviö (Skräddarskog), Lohilampi, Lohjankylä, Lohjantaipale, Luskala, Luttula, Lylyinen, Lönnhammar, Maikkala, Maila, Makkarjoki, Maksjoki, Marttila, Maskila, Mettula, Miemola, Millola, Moisio, Mommola, Muijala, Murto, Mustlahti, Myllykylä, Mynterlä (Mynderlä), Mäkkylä, Mäntsälä, Mäntynummi, Niemi, Nummenkylä, Nummijärvi, Näkkilä, Näätälä (Mårbacka), Nummi-Pusulan Nummenkylä, Oinola, Oittila, Ojamo, Osuniemi (Orsnäs), Outamo, Paavola, Paksalo, Paloniemi, Pappila, Pauni, Pelonkylä, Pietilä, Piispala (Biskopsnäs), Pipola, Pitkälahti, Pulli, Pusula, Puujärvi, Pyöli, Pälölä, Raati, Radus, Remala, Retlahti, Routio, Röhkölä, Röylä, Saarenpää, Sakkola, Salo, Sammatti, Saukkola, Seppälä, Seräjärvi, Sierla, Sitarla, Skraatila, Suittila, Suomela, Suurniemi, Särkijärvi, Tallaa, Talpela, Tammisto, Tavola, Torhola, Uusikylä, Vaanila, Valla, Vanhakylä, Vappula, Varola, Varttila, Vasarla, Veijola (Vejby), Ventelä, Viiala, Virkkala (Virkby), Vivola, Vohloinen, Vähä-Teutari (Lilltötar), Vörlö já Yli-Immola.

## Kooskah
* 23px Karkkila 41&nbsp;km
* 23px Helsig 58&nbsp;km
* 23px Somero 64&nbsp;km
* 23px Salo 65&nbsp;km
* 23px Turku 116&nbsp;km

## Käldeeh
1053

**1053** (**MLIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vástuppeeivi. Tot lâi 1050-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* syeinimáánu 7. peeivi – Shirakawa, Jaapaan kiäisár iivij 1073–1087 (j. 1129)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Cormac Ua Ruadhrach, irlandlâš pappâ (šoddâmihe ij tiäđust)
* Murchadh Ua Beolláin, irlandlâš pappâ (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Karkkila

**Karkkila** () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Karkkilast ääsih 8&nbsp;696 olmožid, já ton vijđodâh lii 255,32&nbsp;km², mast 12,96&nbsp;km² lii čääci. Karkkila naaburkieldah láá Lohja, Loppi, Tammela já&nbsp;Vihti.

## Historjá

Karkkila vuáđudui ive&nbsp;1932.

### Kieldâlahtemeh

Pyhäjärvi Ul kieldâ lohtui Karkkilan ive&nbsp;1969.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kaavpugist lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Karkkila kuávdáščuákkipäikki.

## Siijdah
Ahmoo, Ahmoonmäki, Alimmainen, Fagerkulla, Haapala, Haavisto, Haukkamäki, Järvenpää, Kannas, Karkkila, Korpi, Käpylä, Lemmoi, Nahkio, Nyhkälä, Polari, Pitkälä, Pumminmäki, Siikala, Sireenikylä, Sudeetti, Toivike, Tuorila, Vaskijärvi, Vattola já Vuotinainen.

## Kooskah
* Forssa 40&nbsp;km
* Helsig 70&nbsp;km
* Hyvinkää 45&nbsp;km
* Hämeenlinna 65&nbsp;km
* Lohja 40&nbsp;km
* Pori 175&nbsp;km
* Riihimäki 50&nbsp;km
* Turku 120&nbsp;km

## Käldeeh
1043

**1043** (**MXLIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield lávurduv. Tot lâi 1040-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Apulia kreivikodde vuáđudui.

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Furong Daokai, kiinalâš muŋkki (j. 1118)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Cathal mac Ruaidhri, Maigh Seóla kunâgâs (Irland) (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2018–2019

**Jieŋâskiäru SM-liigapaje 2018–2019** lâi SM-liiga 44. paje. Vuáđuspellâmráiđu aalgij čohčâmáánu 14. peeivi 2018 já nuuvâi njuhčâmáánu 14. peeivi 2019. Playoff-speelâi 1. kiärdu aalgij njuhčâmáánu 16. peeivi, já niäljádâsfinaleh algii njuhčâmáánu 21. peeivi.

Haldâšeijee Suomâ miäštárjuávkku Oulun Kärpät vuoitij sehe vuáđuspellâmrááiđu já jieŋâskiäru suomâmiäštárvuođâ, mut taan paje juávkku vuoitij tuše vuáđuspellâmrááiđu. Kärpät já Hämeenlinnan Pallokerho (HPK) spellih fiinaalrááiđust. Hämeenlinnalâš jieŋâskiärrujuávkku HPK vuoitij fiinaalrááiđu 4–3. Oulun Kärpät vuoitij silbâmiitaal, já Tappara pronssimiitaal. Tappara vuoitij pronssispeelâst HIFK 1–0.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 15 juávkkud. Tampere lâi áinoo kaavpug, mast lijjii kyehti juávhu.

## Vuáđuspellâmrááiđu tavlustâh

## Playoff-speelah

## Lopâliih sajeh

## Käldeeh
1033

**1033** (**MXXXIII**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1030-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Cheng Yi, kiinalâš filosof (j. 1107)
* Fujiwara no Atsuie, jaapaanlâš aatellâš (j. 1090)
* Fujiwara no Tadaie, jaapaanlâš politikkár (j. 1091)

## Jämimeh
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Merewith (teikâ **Beorhtwig**), eŋlandlâš aapoot já pispe (šoddâmihe ij tiäđust)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Raasepori

**Raasepori** () lii kaavpug Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Raaseporist ääsih 27&nbsp;624 olmožid, já ton vijđodâh lii 2&nbsp;354,24&nbsp;km², mast 1&nbsp;205,97&nbsp;km² lii čääci. Raasepori naaburkieldah láá Hanko, Inkoo, Kemiönsaari, Lohja já&nbsp;Salo.

## Historjá
[thumb|left|Raasepori já [Hanko kieldâlahtemeh]]
Raasepori kaavpug šoodâi ive&nbsp;2009 aalgâst, ko Karjaa kaavpug, Pohja kieldâ já Tammisaari kaavpug lahtojii oohtân.

Karjaa táálunkieldâ lohtui Karjaan ive&nbsp;1969.

Bromarv kieldâ lohtui Tenholan ive&nbsp;1977.

Snappertuna kieldâ já Tammisaari táálunkieldâ lahtojii Tammisaarin ive&nbsp;1977. 

Tenhola kieldâ lohtui Tammisaarin ive&nbsp;1993.

## Viehâdâh
thumb|294px|Snappertuna kirkko
thumb|294px|Bromarv
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
### Karjaa
Backby, Backgränd, Bengtsmora, Björnbollstad, Bondby, Brasby, Bredvik, Brynikbacka, Bålaby, Båtsmora, Bällarby, Bällby Bäljars, Degerby, Domargård, Dönsby, Finnbacka, Finnby, Grabbacka, Gösbacka, Heimos, Hållsnäs, Högben, Ingvallsby, Joddböle, Jällsby, Kansbacka, Karjaan asema (Karis station), Karjaan keskusta (Karis centrum), Kasabacka, Kasaby, Kaunislahti (Grundsjö), Kiila (Kila), Kleven, Knapsby, Konungsböle, Kroggård, Kudiby, Kurby, Kvarvbacka, Leppi (Läpp), Lågbacka, Lövkulla, Mangård, Meltola (Mjölbolsta), Mjölnarby, Mustio (Svartå), Nyby, Osmundsböle, Pappila (Prästgården), Päsarby, Reiböle, Romsarby, Sannäs, Sepänkylä (Smedsby), Snällböle, Starkom, Sutarkulla, Svarvarböle, Svedja, Tallmo, Torsböle, Visanbacka, Västanby já Österby.

### Pohja
Andkärr, Ansku (Antskog), Baggby, Björsby, Bockboda, Bollsta (Bollstad), Borgby, Brunkom, Brödtorp, Böle, Dalkarby, Degernäs, Djekenkulla, Ekerö, Elimo, Fiskari (Fiskars), Gammelby, Gennäs, Grabbskog, Grännäs, Gumnäs, Hindraböle, Hällskulla, Jernvik, Kiila (Kila), Klinkbacka, Koppskog, Kuovila (Skogböle), Kvarnby, Kyrkbacka, Lillfors, Mörby, Näsby, Pappila (Prästgården), Persböle, Pinjainen (Billnäs), Pohjankuru (Skuru), Ramskulla, Sidsbacka, Sjösäng, Skarpkulla, Skogäng, Skrittskog, Slicko, Sonabacka, Spakanäs, Starrböle, Sunnanvik, Svedjeby, Sällvik, Tomasböle, Torby, Trädbollstad, Uusikartano (Nygård), Vesterby, Joensuu (Åminne) já Åminnefors.

### Tammisaari
Box, Bredvik, Bromarv, Båsa, Dragsvik, Fagernäs, Finby, Finby gränd, Gammelboda, Hangist, Harparskog, Hylta, Höstnäs, Ingvalsby, Jomalvik, Jussaari (Jussarö), Kalvdal, Kansjärvi (Kansjärv), Kelkkala (Kälkala), Kisa (Leksvall), Kivitok, Koivuniemi (Björknäs), Kuivasto (Kvigos), Kulla, Kårböle, Langansböle, Långstand, Malarby, Niitlahti (Nitlax), Norrstrand, Näset, Orvlax, Padva, Pargas, Parkkala (Barkala), Prästkulla, Raasepori (Raseborg), Rekuby, Riilahti (Rilax), Rösund, Siggby, Sillböle, Skogby, Skräddarböle, Skåldö, Sköldargård, Snappertuna, Sommarö, Svenskby, Tallbacka, Tenhola (Tenala), Trollböle, Trollshovda, Västervik, Vättlax, Öby, Östanberg já Österby.

## Käldeeh
Siuntio

**Siuntio** () lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Siuntiost ääsih 6&nbsp;185 olmožid, já ton vijđodâh lii 266,11&nbsp;km², mast 25,01&nbsp;km² lii čääci. Siuntio naaburkieldah láá Inkoo, Kirkkonummi, Lohja já&nbsp;Vihti.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Aiskos, Annila, Backa, Barråsa, Bläsaby, Bocks, Bollstad, Broända, Bäcks, Böle, Dansbacka, Engisby, Fall, Fjällskifte, Flyt, Fågelvik, Förby, Gammelby, Grisans, Grotbacka, Gåsarv, Grännäs, Grönskog, Gårdskulla, Gårsböle, Gåsarv, Gårdsböle, Gästans, Harvs, Hollstens, Hummerkila, Hästböle, Järvans, Järvinummi, Kahvimaa, Kalans, Kanala, Karskog, Karuby, Kela, Kokkila, Kopula, Kynnar, Lappers, Lempans, Lieviö, Malm, Munks, Myllykylä, Myrans, Mörsbacka, Niemenkylä, Nordanvik, Nummenkylä, Palmgård, Pappila, Paturs, Pellas, Pikkala, Pulkbacka, Purnus, Påvals tai Påvalsmalm, Pölans, Raivio, Siggans, Siuntio markkân, Siuntio sajattâh, Sjundby, Skinnars, Störsby, Störsvik, Suitia, Sunnanvik, Svartbäck, Tyyskylä, Tupala, Tupala Uusikylä, Veijola, Vikars, Västerby, Yövilä já Ängsholm.

## Käldeeh
Tuusula

**Tuusula** () lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Tuusulast ääsih 39&nbsp;087 olmožid, já ton vijđodâh lii 225,46&nbsp;km², mast 5,96&nbsp;km² lii čääci. Tuusula naaburkieldah láá Hyvinkää, Järvenpää, Kerava, Nurmijärvi, Mäntsälä, Sipoo já&nbsp;Vantaa.

## Historjá

Tuusula vuáđudui ive&nbsp;1643.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Käldeeh
Nurmijärvi

**Nurmijärvi** lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Nurmijärvist ääsih 43&nbsp;966 olmožid, já ton vijđodâh lii 367,26&nbsp;km², mast 5,39&nbsp;km² lii čääci. Nurmijärvi naaburkieldah láá Espoo, Vantaa, Tuusula, Hyvinkää já Vihti.

## Historjá

Nurmijärvi vuáđudui ive&nbsp;1605.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Herunen, Järventausta, Kirkonkylä, Klaukkala, Korpi, Korpi sajattâh, Leppälampi, Lepsämä, Lintumetsä, Metsäkylä, Myllykukko, Mäntysalo, Nukari, Numlahti, Nummenpää, Nummimäki, Palojoki, Perttula, Raala, Rajamäki, Röykkä, Suomies, Uotila já Valkjärvi.

## Käldeeh
Pukkila

**Pukkila** lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Pukkilast ääsih 1&nbsp;848 olmožid, já ton vijđodâh lii 145,94&nbsp;km², mast 0,91&nbsp;km² lii čääci. Pukkila naaburkieldah láá Askola, Myrskylä, Mäntsälä já Orimattila.

## Historjá

Pukkila vuáđudui ive&nbsp;1898.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Kieldâst lii tuše ohtâ čuákkipäikki: Pukkila markkân.

## Siijdah
Kantele, Naarkoski, Kirkonkylä, Savijoki, Syvänoja já Torppi.

## Käldeeh
Inkoo

**Inkoo** () lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Inkoost ääsih 5&nbsp;366 olmožid, já ton vijđodâh lii 954,02&nbsp;km², mast 604,13&nbsp;km² lii čääci. Inkoo naaburkieldah láá Lohja, Raasepori já Siuntio sehe meerâ peht Kirkkonummi.

## Historjá

Inkoo vuáđudui ive&nbsp;1335.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Backa, Barösund, Bastö, Billskog, Bjurs, Bolstad, Breds, Bredslätt, Böle, Dal, Dams, Degerby, Degerö, Elisaari (Älgsjö), Espings, Fagervik, Finnböle, Finnpada, Fremböle, Gråmarböle, Gumböle, Gårdsböle, Haga, Halvdels, Hirdal, Hovgård, Illans, Ingarskila, Inkoon asema (Ingå station), Inkoon kirkonkylä (Ingå kyrkoby), Innanbäck, Joddböle, Johannesberg, Jutans, Kalkulla, Kopparnäs, Krämars, Kusans, Kämpbacka, Kärr, Lillramsjö, Linkulla, Lågnäs, Långvik, Malm, Mossaböle, Näs, Ors, Pålsböle, Päivölä (Solberg), Rankila, Rådkila, Rövass, Siggböle, Sonasund, Stormora, Storramsjö, Ström, Stävö, Svartbäck, Svenskby, Sågars, Torp, Torstholm, Tähtelä (Täkter), Utanåker, Vars, Vassböle, Västanby, Västankvarn, Västerby, Västerkulla, Västersolberg, Ålkila, Ålö, Österkulla, Östersolberg já Överby.

## Käldeeh
Mäntsälä

**Mäntsälä** lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Mäntsäläst ääsih 20&nbsp;834 olmožid, já ton vijđodâh lii 596,11&nbsp;km², mast 15,29&nbsp;km² lii čääci. Mäntsälä naaburkieldah láá Askola, Hausjärvi, Hyvinkää, Järvenpää, Kärkölä, Orimattila, Pornainen, Pukkila, Sipoo já Tuusula.

## Historjá

Mäntsälä vuáđudui ive&nbsp;1585.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Hautjärvi, Herman Onkimaa, Hirvihaara, Kaukalampi, Levanto, Maitoinen, Mäntsälä, Nikinoja, Numminen, Ohkola, Olkinen, Saari, Soukkio, Sulkava, Sälinkää já Sääksjärvi.

## Kooskah
* Helsig: 60&nbsp;km
* Hyvinkää: 28&nbsp;km
* Järvenpää: 25&nbsp;km
* Lahti: 46&nbsp;km
* Orimattila: 34&nbsp;km
* Porvoo: 38&nbsp;km

## Käldeeh
Sáminuorra

**Sáminuorra** lii ive 1963 vuáđudum sämiservi, mon toimâkuávlun lii ubâ Ruotâ. Piäládâhpoolitlávt já eellimuáinulávt neutraal servi kocá Ruotâst ässee säminuorâi hiäđuid já parga sii pyerrin. Seervist láá suulân 400 vuálá 30-ihásâžžâd jesânid Ruotâ peln.

## Historjá
Ive 1963 Ruotâ Sämmilij riijkâservi (SSR) vuáđudij seervi nuorâiváljukode (SSR-U). Love ihheed maŋeláá váljukodde meridij orniistâllâđ uđđâsist servin, čaalij njuolgâdusâid uđđâ siärván já luovânij riijkâseervist. Jiečânâsvuođâ kunnen nuorâiservi meid uđâstij noomâs *Sáminuorra*n.

## Jeessânreeivah já -loostah
1970-lovo aalgâst SSR-U vuolgâtškuođij jesânijdis *Sameungdom*-uđâsreeivâ. Jiečânâssân šoddâm maŋa ive 1975 servi almostitškuođij jeessânloostâ *Sáminuorra*. Ääigi mield loostâst šoodâi pyerebeht-uv nuorâiloostâ já nommân šoodâi *Sámi nuorat*. Tääl taat loostâ lii seervist hiäŋgáámettum já nommâ lii *[[Nuorat]]*. Veikkâ seervi puoh jesânáid vala vuolgâttuvvoo *Nuorat*-lostâ, tääl ij taarbâš leđe jeessân ige aassâđ Ruotâst, ete puáhtá tiiláđ loostâ, jis nuuvt haalijd.

## Stivrâ
### Saavâjođetteijeeh ive 1963 rääjist

## Fáádást eres soojijn
* Sáminuorra virgálâš nettisijđo

## Käldeeh
Vihti

**Vihti** () lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Vihtist ääsih 29&nbsp;281 olmožid, já ton vijđodâh lii 567,06&nbsp;km², mast 45,04&nbsp;km² lii čääci. Vihti naaburkieldah láá Espoo, Hyvinkää, Karkkila, Kirkkonummi, Lohja, Loppi, Nurmijärvi já&nbsp;Siuntio.

## Historjá

Vihti vuáđudui ive&nbsp;1507.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Tehálumoseh siijdah láá Haimoo, Herrakunta, Huhmari/Palojärvi, Irjala-Pääkslahti, Jokikunta, Moksi, Oinasjoki, Ojakkala, Olkkala, Selki, Tervalampi, Vanjärvi, Vesikansa já Vihtijärvi.

Eres siijdah láá Haapkylä, Hulttila, Hynnälä, Härkälä, Härköilä, Härtsilä, Jättölä, Kaharla, Kaukola (Kaukoila), Kauppila, Kirvelä, Koikkala, Korppila, Kotkaniemi, Kourla, Köykkälä, Lahnus, Lahti, Lankila, Leppärlä, Lusila, Maikkala, Metsäkylä, Merramäki, Niemenkylä, Niemi, Niuhala, Ollila, Oravala, Pakasela, Pappila, Pietilä, Ridal, Ruskela, Salmi, Siippoo, Suksela, Suontaka, Taipale, Tarttila, Torhola, Tuohilampi, Vanhala, Vanjoki, Veikkola já Vähäkylä.

## Kooskah
* Forssa 60&nbsp;km
* Helsig 52&nbsp;km
* Hyvinkää 45&nbsp;km
* Karkkila 15&nbsp;km
* Lohja 20&nbsp;km
* Pori 190&nbsp;km
* Salo 85&nbsp;km
* Turku 135&nbsp;km

## Käldeeh
Sipoo

**Sipoo** () lii kieldâ Suomâst, Uusimaa eennâmkoddeest. Sipoost ääsih 22&nbsp;021 olmožid, já ton vijđodâh lii 698,60&nbsp;km², mast 358,98&nbsp;km² lii čääci. Sipoo naaburkieldah láá Helsig, Järvenpää, Kerava, Mäntsälä, Pornainen, Porvoo, Tuusula já Vantaa.

## Historjá

Sipoo vuáđudui ive&nbsp;1425.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
Borgby, Boxby, Broböle, Eriksnäs, Gesterby, Hangelby, Hindsby, Hitå, Härtsby, Immersby, Kallbäck, Kirkonkylä, Löparö, Martinkylä, Massby, Myras, Nevas, Nikkilä, Paippinen, Pigby, Savijärvi, Skräddarby, Spjutsund, Svartböle, Träskby já Östersundom.

## Käldeeh
Rievdeeliegâsliih elleeh

**Rievdeeliegâsliih elleeh** láá elleeh, mon rummâš liegâsvuotâ muttoo pirrâs liegâsvuođâ mieldi. Rievdeeliegâsliih elleeh iä pyevti vuárhudiđ amnâsmolsomreaktiost rahtum liegâsvuođâ, já toi lihâstâsah já tooimah hiđásmeh kolmâsist já loppâloopâst sättih pisániđ ollásávt. 

Lodeh já njomâtteijeeh láá täsiliegâsliih elleeh. Puoh eres elleeh láá rievdeeliegâsliih.

Rievdeeliegâsvuođâst lii meid ävkki. Rievdeeliegâslâš ellee ij taarbâš jieš pyevtittiđ jieijâs rummâšân liegâsvuođâ, te tot ij taarbâš lihâdiđ teikâ puurrâđ nuuvt ennuv ko täsiliegâslâš ellee. Nuuvtpa rievdeeliegâsliih elleeh piergejeh kuhes ääigi purâhánnáá.

## Käldeeh