open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Säämi Kielâkäldee

[thumb|right|300px|Säämi Kielâkäldee tuáimá Taažâ Sämitiggetáálust [Kárášjuuhâ|Kárášjuuvâst.]]
**Säämi Kielâkäldee**, meid tuše **Kielâkäldee**, lii Suomâ, Ruotâ já Taažâ Sämitiigij vuáđudem já ruttâdem áámmát- já reesuurskuávdáš kielâohtsâšpargo-orgaan, mon kielâäššitobdeeh pargeh sämikielâi oovdân. Anarâškielâ kielâäššitobden parga Jukka Mettovaara.

Säämi Kielâkäldee vuáđudui pisovâš jiečânâs toimâorgaanin Taažâ Sämitige ohtâvuotân ive 2022. Säämi Kielâkäldee algâttij fastâ tooimâs čohčâmáánu 4. peeivi 2023.

## Ovdâsvástádâsah
Säämi Kielâkäldee västid sämikieláid kyeskee tave-eennâmlii ohtsâšpargo koordinistmist, naanoodmist já oovdedmist. Kielâkäldee ulmen lii sämikielâi kirje- já sárnumkielâ kulttuuräärbi siäiluttem, tipšom já ovdedem sehe sämikielâi siäiluttem, nanodem já ovdedem tienuuvt, ete siämmást váldojeh huámmášumán jieškođe-uv sämikielâ táárbuh, háástuh já resurseh. 

## Sajadâh
Säämi Kielâkäldee tuáimá Taažâ Sämitiggetáálust, mii lii fijnâ stuorrâ vistekompleks kaskoo Kárášjuuvâ.

## Kielâlävdikodeh
Kielâkäldest láá 6 kielâlävdikode: maadâsämikielâ, pittáámsämikielâ, juulevsämikielâ, orjâlâškielâ, anarâškielâ já nuorttâlâškielâ lävdikodeh. Jieškođe-uv kielâlävdikoddeest lii ovdâsvástádâs normâdiđ čäällimkielâ, terminologia já čäällimnjuolgâdusâid jieijâs kielân.

### Anarâškielâ lävdikodde 2023–2027

## Stivrâ
Stivrâ lii Säämi Kielâkäldee alemus orgaan.

### Stivrâ 2024–2028

## Fáádást eres soojijn
* Mii lii Säämi Kielâkäldee já maid mij porgâp?
* Säämi Kielâkäldee Sämitige siijđoin
* Sámi Giellagáldu – kielenhuoltoa ja terminologista työtä viidellä saamen kielellä 

## Käldeeh
Listo Liechtenstein vaarijn

[upright=1.4|thumb|[Grauspitz (2599 m)]]
[upright=1.4|thumb|[Naafkopf (2570 m)]]
Taat lii **listo [[Liechtenstein]] vaarijn**. Liechtenstein alemus vääri lii Grauspitz, mii paijaan 2&nbsp;599 meetter alodâhân.

## Listo

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vuorâččâsah

**Vuorâččâsah** (*Corvidae*) lii loddehiäimu. Vuorâččâsah láá ain lamaš uáinojeijee haškâlodeh, mii čielgee toi noomâi čielgâsvuođâ. Suomâst tiättojeh oovce vuorâččâsšlaaijâd, main käävci kávnojeh Säämist. Säämi vuorâččâslodeh láá ruošâkáránâs (), kuávská (suom. *kuukkeli*), lädikuávská (suom. *harakka*), pähkinhakki (suom. *pähkinähakki*), näkki (suom. *naakka*), čapisvuorâččâs (suom. *mustavaris*), vuorâččâs (suom. *varis*) já káránâs (suom. *korppi*).

## Nomâttâsah
Vuorâččâsluudijn puáris nommâ lii lamaš kuávskást, vuorâččâsâst já káránâsâst, maid juáháš tobdá siämmáin noomáin.

Näkki kávnoo tuše E. W. Borg aapiskirjeest *Anar Sämi Kiela Aapis Kirje ja Doktor Martti Lutherus Ucca Katkismus* (1859), kost kirje algâsiijđoin láá čielgejum sämipuustaveh já toi kevttim. Puustavij ohtâvuođâst láá koveteevstah, moin oovtâst lohá *Naakka parkuu - Näkki parku*. Vyerdimist lii, et taat nommâ lii mahtnii punjâstum suomâkiel nomâttâsâst, tastko näkki ij lah Säämist táválâš lodde. Toos lii sáttám mahtnii meiddei vaiguttiđ *almenähki*-sääni myenster.

Lädikuávská nomâttâs vuod kávnoo vuosmuu keerdi jo Nordling loddenommâlistoost 1898 já tastmaŋa maaŋgâin eres-uv sänilistoin.

Ruošâkáránâs nommâ lii čuuvtij uđđâsub: tot kávnoo esken Vuoli Ilmar loddenommâlistoost (Anarâš-lostâ, kesimáánu 1990). Taat nomâttâs lii valdum njuálgulovnân orjâlâškiel noomâst *ruoššagáranas*, mii lii lamaš lädikuávská paldâlâsnommâ. ILWB addel koččâmušmerháin ruošâkáránâsân noomâ *ciske*, mii kuittâg Lesk-Ant Uulá mield lii lamaš miinii kuáskimluudijd.

Pähkinhakki já čapisvuorâččâs: Säämist härvinâš lodeh - lává finnim noomâs esken loddenoomâi systemaatlâš vuáhádutmist.

## Oskomušah
Vuorâččâsluudijn kuávskán, vuorâččâsân já káránâsân láá labdasâm oskomušah já maináseh. Kuávská lii lamaš *sämmiláid* *luhopyehtee lodde* já nuuvt lojes lodde, ete tot porá kieđâst. Tovlááh ulmuuh uskuu, et kuávskáin lâi sirdâšum ovdebij miäcásteijei siälu já et lodde tondiet puátá tiervâttiđ ulmuu. Eromâšávt meccipivdei kuávská uáinim lii tiättám luho. Pááihui láá meiddei merkkejum pajas tiäđuh, et kuávská uáinim lii tiättám hyenes luho.

Vuorâččâs vist lii pegâlmâs jienâstis. Ko Sivnedeijee juovij luddijd lávlumjienâid, sun adelij juáhážân suvrâm, mii meridij lode lávlumjienâ. Vuorâččâs lâi kuittâg nuuvt mášuttem ige vuárdám jieijâs vuáru. Tot niistij nube loodán uáivildum suvrâm já njielâstij tom čuávjásis. Mut suvrâmba tarvanij-uv čuddui – uccást ij lodderiäpu aavhâ toos. Sivnedeijee ráŋgášij vuorâččâs já adelij toos jiennân tuš rááhumjienâ.

Siämmáá fastes jienâ lii káránâsâst. já táválávt tom kuullâm lii  tiättám hyene. Káránâs itteem šiiljon lii ennustâm jäämmim. Sämmilâžân káránâs lii kuittâg taggaar lodde, mast lii čižetsuájá vyelni luhotolge já jis tom finnee, te uážžu káránâs adalduvâid: puorijd ááicuid, stuorrâ salâsijd já nuáidinaavcâid. Já káránâsâst lii tiäđust-uv ain suu jieijâs äigi: *káránâsitten - ij kuássin!*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Bálvvoslatjna

**Bálvvoslatjna — Room of Worship** lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine já suu muusikjuávhu kuuđâd studioalbum. Tom almostittii ive 1998 Antilles já Lean Euroopist.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Bálvvoslatjna — Room of Worship'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Juovllaide

**Juovllaide** lii ive 1987 almostum Mari Boine já Áŋŋel nuorat -juávhu studioalbum, mast láá orjâlâškielâg juovlâlavluuh.

## Pittálisto

## Musikkáreh
*Mari Boine Persen – laavlâ
*Øyvind Berg
*Fred Dalbakk

**Áŋŋel nuorat:**
*Aslak-Mikko Länsman – laavlâ
*Outi Länsman – laavlâ
*Tuuni Länsman – laavlâ
*Ursula Länsman – laavlâ
*Ulla Pirttijärvi – laavlâ

## Fáádást eres soojijn
* ''Juovllaide'' discogs.com -sijđostuvvâst
* ''Juovllaide'' Fono-tiätuvuáđust

## Käldeeh
Duvva, Áilen Niga Elle ja Aillohaš

**Juoigamat** lii tavesämmilij jyeigei Nils-Aslak Valkeapää, Áilen Niga Elle já Duvva ohtsâš studioalbum. Tom almostitij Hi-Hat LP-skiärrun (HILP 112) ive 1976. 

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Duvva, Áilen Niga Elle ja Aillohaš'' discogs.com -sijđostuvvâst
* ''Duvva, Áilen Niga Elle ja Aillohaš'' FONO-tiätuvuáđust

## Käldeeh
Áŋŋel nuorat

**Áŋŋel nuorat** lâi tavesämmilâš muusikjuávkku Aŋŋelist.

## Musikkáreh
* Aslak-Mikko Länsman
* Outi Länsman
* Tuuni Länsman
* Ursula Länsman
* Ulla Pirttijärvi

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 1987 – *[[Juovllaide]]*, oovtâst Mari Boine Persenáin

### Nurâldâhskiäruh
* 1990 – *[[Festivaalikasetti 1990]]: vuoden yhtye Halsbrytarna ja kolme juhlayhtyettä* (pitáh 10, 12 já 13)
* 1991 – *[[Lapinlasten lauluja 4]]* (pitáh 1–8, 17 já 19–20)

## Fáádást eres soojijn
* ''Áŋŋel nuorat'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Čuárvioppuu

**Čuárvioppuu** (*Asio otus*) lii meiddei Aanaar kuávlust tiettum oppuuluudij (*Strigiformes*) šlaajâ.

Puárásumos Suomâst riegistum čuárvioppuu lii lamaš 17 ihheed, 8 mánuppaijeed já 24 peivid puáris. Tot lii siämmást Euroop puárásumos čuárvioppuu.

## Olgohäämi já tobdomeerhah
Čuárvioppuu ciägu "čuárvih" ađai kyehti puzzâtiepi uáivi alne láá eromâš tobdomerkkâ. Iänááš čuárvih láá kuittâg njuáigud maŋaskulij já ko miinii heemâd tom, te talle čuárvih ceggâneh já talle tom iärut pyereest siämmááhámásiist jeggiluátkust ađai jeggioppust. Puzzâtiepij keežild čuárvioppuu sulâstit stuorrâoppuu já tast láá ooraansfiskis čalmeh, sárgáás fiskájeijee čuávjipeeli já seelgibeln čapissárgásâš ruškisräänis. Kirdedijn puáhtá iäruttiđ, et suájái monnjâuásist váilu vielgis robdâ já pottâš tevkis sárgáh láá keezih. Čuárvioppuu kukkodâh lii 31–37 senttid, suájákejij koskâ 90–100 senttid já tiäddu 250–400 rammid.

### Jienâ
Čuárvioppuu jienâ lii suullân kuulmâ seekunt kooskâi kullojeijee täsivis já vyeligis "huu"-jienâ, mii sulâstit juná njurgim. Váruttâsjienahkis lii njune cuálkkááttem já sierâlágán vyeligis njurgiimeh sehe uumáástmeh. Keessiv uđâgáid lii älkkee kavnâđ, ko toh kerjideh iho čuhálávt piškomáin. Puáris čuárvioppuuh láá viehâ jávuttemeh.

## Lavdâm
thumb|left|Čuárvioppuu lavdâm
Käldeetiäđui mield čuárvioppuu lii Maadâ-Suomâ šlaajâ, mii pessee Tuárnus-Kuáccám-linjáást máádás. Anarist láá lamaš kuittâg vittâ visásmittum pessim, main majemuš lii Avveel Saarineitämövaara aldasijn, mon Turus Peerti ive 2016 väldim kove tuođâšt. Siämmáá ive kavnui Kärigâsnjaargâst jamâ čuárvioppuu.

Pessejeijeeoppui meeri muttuustâl ihásávt viehâ čuuvtij. Šiev säpligive Suomâst pessejeh suullân 10 000 paarrâd, mut hyenes iivij tuše suullân 2 000 paarrâd. Euroopist pessejeh suullân 200 000 paarrâd, main 2 000–7 000 Britijsuolluin. Čuárvioppuu pessee Viestâr-Euroopist Kiina já Tave-Amerik räi.

thumb|right|Čuárvioppuu maneh
## Lasanem
Čuárvioppuu lii kuácceevyevdiroobdâi tâi pođoienâmij pessimlodde. Šiev ive tot pessee jyehimuđusijn vuovdijn piäldui já ridoi piällást. Vuorâččâs tâi lädikuávská puáris piervâl lii toos mielâsâš pessimsaje. Monnim álgá távjá jo njuhčâmáánust, mut iänááš uási aalgât cuáŋuimáánu pelimuddoost. Niŋálâs mannee táválávt 4–6 vielgis mane, maid tot láálá suullân 4 oho. Ores piämmá niŋálâs ubâ läällim ääigi já maŋeláá kuohtuuh vaanhimeh piemmâv uđâgáid. Kuulmâokkosâžžân uđâgááh kuárŋutškyeteh piervâlmuorâ oovsijn já uáppih kirdeđ neeljiokkosâžžân.  

## Raavvâd
Čuárvioppuu porá masa tuše uccâjursseid, iänááš säpligijd já loddááh láá tuše uccâ uásáš ravâdist.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Cissááh

**Cissááh** *(Paridae)* lii loddehiäimu. Aanaar kuávlust láá tiettum kuttâ cissááššlaajâ: vyevdicissááš (suom. *hömötiainen*),  sämicissááš (suom. *lapintiainen*), vuoptâcissááš (suom. *töyhtötiainen*), čapiscissááš (suom. *kuusitiainen*), čuovjiscissááš (suom. *sinitiainen*) já pyeidicissááš (*talitiainen*). Täin šlaajâin sämicissááš lii Aanaar kuávlust táválâš, mut vyevdicissááš já pyeidicissááš-uv kale tiättojeh. Avveel kuávlust sáttá šiev luhhoin uáiniđ meiddei čuovjiscissáá. Vuoptâcissááš já čapiscissááš láá Säämist tuše sätišlaajah.

## Historjá já nomâttâsah
Cissááš-nommâ lii tiäđust-uv iänááš kevttum almosnommân já šlajânommân *Parus*-suuvâ luudijn. Toos lasseen cissááš lii lamaš Säämi maailmist anolâš nomâttâs puoh midáttes uccloddáid, moh iä tađe pyereeb noomâ lah tarbâšâmgin. Tovlááh anarâšah láá kale tarbâšâm-uv mottoomlágán noomâ cissáážân: sijjân cissááš lii lamaš nuáidilodde, mon uáinim lii tiättum hyene aainâs-uv riävskápiivdost. Itkosii kirjeest lii taggaar-uv tiätu et "cize koddá máánu". Vissâhân eidu tondiet šiljocissái piemmâm-uv lii olláám Sáámán esken tai aaigij lädikulttuur peht. Läddliih kale láá annaam cissáid šiev lodden: taid ij lah uážžum koddeđ, amas sattuđ mihheen vahâgijd.

Cissááh láá vuáháduttâm noomâs esken muáddi ive tassaaš, já tađe ovdil toi noomâi kevttim lii lamaš uáli kirjáá. Poppius já Granit lodde-nommâlistoost (1887) cissáin láá mainâšum vyevdicissááš (*Poecile montanus*)  já  sämicissááš  (*Poecile cinctus*). Vyevdicissáást lii tobbeen kevttum nommâ *fiskis-cissááš* já sämicissáást vuot nommâ *puolâšcissááš*. Suomâkielâ nomâttâs *pakkastiainen*, mii västid sämikiel noomâ puolâšcissááš, lii vuot suomâkiel loddekäldei mield lamaš aanoost vyevdicissáá nommân. Nordling listoost  (1898) áinoo cissááššlaaijân lii adelum sämicissááš, mii lii kočodum tuše *cissáážin*. 1990-lovvoost cissááš lii kevttum cissái almosnommân mut meiddei vyevdicissáá já sämicissáá nommân.

Pyeidicissááš (*Parus major*) lii 1900-lovvoost lamaš jo pyeidicissááš, mut motomeh ulmuuh kočodeh tom vala-uv *fiskiscisssážin*, mii lii aaigij mield lamaš aanoost  pyeidicissáá lasseen vala neelji eres loddešlaajâst: vyevdicissáást, sämicissáást, fiskispešnirihháást já fiskisvuávláást. Loppâlopâlávt taat epimiärálâš nomâttâs lii ollásávt kuođđum meddâl ucclooddái nommâpargoost.

Ubâ taat cissái nommâmoive lii tuálvum toos, et Säämi cissáin iänááš šlaajah láá uážžum aaibâs uđđâ noomâ. Vyevdicissááš já sämicissááš kolgii kastuđ uđđâsist. Toos lasseen ráhtojii noomah toid cissáid, main ij lam ollágin nommâ. Tagareh cissááh láá vuoptâcissááš, čapiscissááš já čuovjiscissááš.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Pešnirihhááh

thumb|Fiskispešnirihhááš
**Pešnirihhááh** *(Motacillidae)* lii loddehiäimu. Pešnirihhái suuvâ puáhtá jyehiđ vala tärkkilubbooht kyevti juávkun: civkkeid (*Anthus*, suom. *kirviset*) já pešnirihháid (*Motacilla*, suom. *västäräkit*). 

## Tiettum Suomâst
Ubâ Suomâst pešnirihhááššlaajah láá nelji, moh kávnojeh meiddei Säämist: fiskispešnirihhááš (*Motacilla flava*, suom. *kelttavästäräkki*), sitruunpešnirihhááš (*Motacilla citreola*, suom. *sitruunavästäräkki*),  virdepešnirihhááš (*Motacilla cinerea*, suom. *virtavästäräkki*, ovdil *vuorivästäräkki*) já pešnirihhááš (*Motacilla alba*, suom. *västäräkki*). Täin šlaajâin fiskispešnirihhááš já pešnirihhááš láá táváliih Säämi lodeh, já sitruun- já virdepešnirihhááš vist härvinâšah.

Aanaar kuávlust láá tiettum kulmâ civkkeešlaajâ, moh láá meccicivkkee (suom. *metsäkirvinen*), nijttocivkkee (suom. *niittykirvinen*) já sieđgâcivkkee (suom. *lapinkirvinen*).

## Nomâttâsah
Pešnirihhááš-noomân kávnojeh sierâ käldein ennuv siämmáásullâsâš páihálâš varianteh: *pešnrihhááš*, *pecirihhááš*, *penjrihhááš*, *peštrihhááš*, *peštur* já *pääšnerik*. Já kiiba ij tubdâččii tom ränisvielgis uccloddáá, mii káččá šiljoost tivrij maajeeld já kačâdijnis vala šlivgo kuhes pottâšis. Pešnirihhááš lii meiddei adelâm ubâ loddesuuhân noomâs.

Civkkein tuš nijttocivkkest lii lamaš puáris nommâ: tot lii kočodum *ciccissáážin* já *jeggicissáážin*. Kuohtuuh noomah adeleh kuittâg loddeest puástu tiäđu, tastko tot ij kuulâ cissái juávkun. Mudoi-uv ciccissááš oro lemin rähtistum nommâ, mii vaarâ lii šoddâm ton ohtâvuođâst, ko totkee lii lode noomâ kielâmiäštárist koijâdâm. Noomân sáttá vaikuttiđ meiddei lode lattim seeivittem ohtâvuođâst: ovdil siäivum tot räähtist mohe já ciivket "cic". Meccicivkkee já sieđgácivkkee láá uážžum noomâs oppâtahosávt loddenoomâ vuáháduttem ääigi.

Jis pešnirihháá noomâst lii lamaš ennuv páihálâš variaatio, te aaibâs ereslágán lii lamaš fiskispešnirihháá nommâdem: puáris kielâst tot lii kočodum *fiskiscissáážin*. Fiskiscissááš ij kuittâg lah lamaš tuše fiskispešnirihháá nommâ, mut tot lii čujottâm meiddei pyeidicissáážân, vyevdicissáážân, sämicissáážân já fiskisvuávlážân. Ohtâgin täin nommâohtâvuođâin ij lah lamaš táválub ko nubbe, nuuvt et nommâ ličij älkkeht puáhtám vuáháduttiđ tiätušlaajân. Tondiet loddenomâttâsâi vuáhádutmist lep ollásávt luoppâm *fiskiscissááš*-noomâst. Kyevti härvinâš pešnirihhááššlaajân, moh lijjii pááccám nomâttáá, lep kárttám rähtiđ oppâtahosâš noomâ. Taah nomâttâsah, *sitruunpešnirihhááš* já *virdepešnirihhááš* láá jurgâlusloovnah suomâkielâst.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kiärtuh

thumb|Alghuuvsâš
**[[Kiärtuh]]** (*Sylviidae*, ) lii loddehiäimu. 

## Tiettum Suomâst
Suomâst tobdos kiärttušlaajah láá ohtsis 40, main Aanaar kuávlust kávnojeh 14 šlaajâd. 

Aanaar kuávlu šlaajah láá:
* *[[ruáhukiärttusâš]]* (*Acrocephalus schoenobaenus*, suom. *ruokokerttunen*), 
* *[[lanjâskiärttusâš]]* (*Acrocephalus dumetorum*, suom. *viitakerttunen*),
* *[[kolleradde]]* (*Hippolais icterina*, suom. *kultarinta*),
* *[[herttâkiärttu]]* (*Curruca curruca*, suom. *hernekerttu*),
* *[[miestâkiärttu]]* (*Curruca communis*, suom. *pensaskerttu*),
* *[[rotokiärttu]]* (*Sylvia borin*, suom. *lehtokerttu*),
* *[[čapisuáivikiärttu]]* (*Sylvia atricapilla*, suom. *mustapääkerttu*),
* *[[nuorttâpuájuiloddááš]]* (*Seicercus trochiloides*, suom. *idänuunilintu*),
* *[[puájuiloddááš]]* (*Seicercus borealis*, suom. *lapinuunilintu*),
* *[[taigapuájuiloddááš]]* (*Abrornis inornatus*, suom. *taigauunilintu* - ovdil *kirjosiipiuunilintu*)  
* *[[širijdeijee]]* (*Rhadina sibilatrix*, suom. *sirittäjä*),
* *[[tildalt]]* (*Phylloscopus collybita*, suom. *tiltaltti*),
* *[[alghuuvsâš]]* (*Phylloscopus trochilus*, suom. *pajulintu* ađai *uunilintu*)
* *[[loddekunâgâs]]* (*Regulus regulus*, suom. *hippiäinen*)

## Nomâttâsah
Kiärtui almosnommâ *kiärttu* lii valdum lovnân suomâkiel nomâttâsâst *kerttu*. Aanaar kuávlu kiärtuin puáris kielâst lii lamaš nommâ tuše oovtâ šlaajâst: *alghuuvsáást*, mon čäällimhäämi lii váhá molsom aigij mield (alghuuvsâš, alkkuuvsâš, alkhuuvsáš, alkhuuvsâš). Norling loddenommâlistoost taan loddeest lii kevttum nommâ sieđgâloddááš, mii ij kavnuu ollágin eres käldein.  Nube loodán še lii kavnum nommâ: *puájuilode* nomâttâs oro lemin puárásub-uv nommâ, mut tot lii kevttum esken Sammallahti & Morottaja škovlâsänikirjeest.

Puoh eres kiärtuh láá uážžum esken palij noomâs. Iänááš nomâttâsah láá jurgâlum suomâkiel nomâttâsâin. Tágáreh noomah láá ruáhukiärttusâš, lanjâskiärttusâš, kolleradde, herttâkiärttu, miestâkiärttu, rotokiärttu, čapisuáivikiärttu já širideijee. Suomâkielâst ruávislovnân lii valdum tildalt nommâ. Nuorttâpuájuiloddáá já taigapuájuiloddáá noomâ algâuási lii suomâkiel myenster mield, já loppâuási lii valdum puájuiloddáá noomâst. 

Loddekunâgâs nommâ lii jurgâlus pajekiel nomâttâsâst *loddegonagas*, mii vuot lii skandinaavlâš lovnâ, vrt. ruotâkielâ *kungsfågel* já tárukielâ *fuglekonge*.

## Oskomušah
Kiärtuh láá lamaš nuuvt huámmášmettum uccloddááh, et toid iä kuittâg Marja-Liisa Olthuis tiäđui mield labdas magarehkin oskomušah. Nube tááhust tuše alghuuvsâš lii Aanaar kuávlust táválâš loddešlaajâ, já eres šlaajah láá härvinâšah.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Rástágááh

**Rástágááh** *(Turdidae)* lii varbusluudij hiäimu, moos kuleh 20 suuhhâd já 156 šlaaijâd.

## Aanaar kuávlu šlaajah
Aainâs-uv kuttâ rástágâššlaajâ láá meiddei Aanaar kuávlu šlaajah. Toh láá:
 
* Kiärdurástágâš (suom. *sepelrastas*)
* Čapisrástágâš (suom. *mustarastas*)
* Ränisrástágâš (suom. *räkättirastas*)
* Laavlârástágâš (suom. *laulurastas*)
* Veigilodde (suom. *punakylkirastas*)
* Vyevdirástágâš (suom. *kulorastas*)

## Nomâttâsah
Puáris aalmugkielâst *rástágâš* lii lamaš vuovâs almosnomâttâs puoh tagarijd luddijd, moh láá lamaš stuárráábeh ko cissááh. Tondiet *rástágâš*-nommâ oinuustâl motomijn loddenomâttâsâin talle-uv, veik miinii luudijd ij kuulâgin rástágái suuhân (omt. peljirástágâš).

Viehâ maaŋgâ rástágâššlaajâst lii lamaš puáris nommâ. Táválumos rástágâš lii lamaš ränisrástágâš, já eidu tondiet tot lii-uv uážžum kyeddiđ suuvâ almosnoomâ. ILWB addel toos paldâlâsnommân pecirástágâš, mii vist motomijn käldein lii merhâšuumees tááhust epičielgâs. Noomâi vuáhádutmist *rástágâš* lii kuođđum ubâ suuvâ  noomân, já ränisrástágâš lii finnim tááláá noomâs orjâlâškielâ myenster mield.

Veigilodde vist lii lamaš taggaar lodde, mast láá kevttum maŋgâ aalmugnoomâ: *čurčurrástágâš*, *rotorástágâš* já *ijjârástágâš*. Veigilodde lii muorâ- já miestâmaddui ässee, já tondiet veigiloodán máhđulávt čujottává meiddei noomah miestârástágâš já maadârástágâš, veik taah noomah láá-uv miäruštâllâm ILWB:st tuše "mottoomlágán lodden". Laavlârástágâžân lii motomijn käldein meiddei nommâ *lávloorástágâš*. 

Ohtân čuolmân rástágái nommâpargoost lii lamaš čapisrástágâš-nommâ, mii ärbivuáválávt lii kevttum kiärdurástágáást. "Mustarastas" ij lah siämmáá táválâš Aanaar pirrâsijn, já tondiet taat lodde lii pááccám nomâttáá. Kuittâg-uv ludij systemaatlâš noomâtmist oroi luándulâžžân sirdeđ čapisrástágâš-noomâ eidu mustarastas-loodán, já nuuvt kiärdurástágâš uážui uđđâ noomâs lovnân orjâlâškielâ noomâst *gierdo-rásttis*.

Puáris kielâst ij lah kavnum nommâ čuávuváid luddijd: čapisuáivrástágâš já vyevdirástágâš. Taah šlaajah láá Aanaar kuávlust härvinâšah, já tondiet toh láá esken tai ivij uážžum noomâs. Taah noomah láá jurgâlusloovnah suomâ- já orjâlâškielâst.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Signjereh

thumb|Uccâsignjer, niŋálâs
thumb|Signjer
**Signjereh** teikâ **signereh** teikâ **sigŋereh** (*Laniidae*, ) lii varbusluudij laahkon kullee hiäimu. 

## Tiettum Suomâst
Suomâst láá ohtsis čiččâm signjeršlaaijâd:
* Ruopsispoođâšsignjer (*Lanius isabellinus*)
* Uccâsignjer (*Lanius collurio*)
* Čapiskállusignjer (*Lanius minor*)
* Signjer (*Lanius excubitor*)
* Lädisignjer (*Lanius meridionalis*)
* Ruopsisuáivisignjer (*Lanius senator*)
* Vielgiskállusignjer (*Lanius nubicus*)
Kyehti šlaajâ láá Aanaar kuávlu šlaajah: uccâsignjer (suom. *pikkulepinkäinen*) já signjer (suom. *isolepinkäinen*).

## Nomâttâsah
Anarâškielâst signjer noomâst láá aanoost kyehti eres-uv variant: *signer* já *sigŋer*, main majemuš oro lemin aanoost čovčjávrálij kielâst. Taat nommâ kávnoo vuosmuu keerdi esken Vuoli Ilmar loddenommâlistoost 1990, mut maaŋgâs tobdeh taam noomâ. Nuuvtpa lii-uv nabdemist, et tot lii lamaš tobdos aalmugkielâst jo ovdil-uv. Monnii suujâ tiet tot lii pááccám čälihánnáá pajas puoh sänikirjijn. Merhâšittee taan noomâst lii tot, et toos ij kavnuu jienâdâhvaastâ eres sämikielâin.

Nordling (1898) kiävttá signjerist aalmugnoomâ *skirri* , mii ij kavnuu eres anarâš loddenommâkäldein. Taat nommâ lii luávnejum pajekiel signjer nomâttâsâst *skirri*. Nommâ lii siämmáásullâsâš ko pajekiel lädikuávská nommâ *skire*. Poppius já Granit lává čáállám pajas cissáášváálán (*Accipiter nisus*, suom. *varpushaukka*) loddenoomâ *citnir*, mii häämis peeleest ennuv sulâstit loddenommâ *signjer*. Taat *citnir*-nomâttâs ij kuittâg kavnuu eres loddenommâkäldein. Nuuvtpa lii-uv nabdemist, et jo-uv Poppius já Granit lává táágu peht feilim teikâ jo sunnuu kielâmiäštár lii nabdam signjer mottoom vällilodden.

*Uccâsignjer* nommâ lii esken rahtum, já tot lii jurgâluslovnâ suomâkiel nomâttâsâst.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Jaala

**Jaala** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Jaalast assii 1&nbsp;855 olmožid. Ive&nbsp;2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 563,54&nbsp;km², mast 130,83&nbsp;km² lâi čääci. Jaala naaburkieldah lijjii Heinola, Iitti, Kuusankoski, Mäntyharju já Valkeala.

## Historjá
Jaala kieldâ vuáđudui ive&nbsp;1879.
### Kieldâlahtemeh
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2009.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive&nbsp;2000 loopâst Jaalast lijjii 1&nbsp;977 ässed, kiäin 857 assii čuákkipaaihijn. Jaala čuákkipäikkitääsi lâi talle 43,5 %. Kieldâst lâi tuše ohtâ čuákkipäikki: Jaala markkân.

### Siijdah
Ansalahti, Haapalahti, Hartola, Honnila, Huhdasjärvi, Jaala markkân, Karijärvi, Kimola, Paljakka, Palojärvi, Siikakoski, Taipale, Uimila já Vesala.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Niko Valkeapää (ive 2003 album)

**Niko Valkeapää** lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2003 Taažâst. Kuovâmáánu 28. peeivi 2004 Valkeapää vuoitij Spellemann-palhâšume taan albumist.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Niko Valkeapää'' discogs.com -sijđostuvvâst 

## Käldeeh
Sierra

**Sierra** lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää nubbe studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2004 Taažâst. Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Sierra'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Kuoškkärigááh (suuhâ)

**Kuoškkárigááh** (*Cinclus*, ) lii varbusluudij suuhâ, mii kulá kuoškkärigái hiäimun (*Cinclidae*). 

## Šlaajah
Taan suuhân kuleh vittâ šlaajâ:
* Kuoškkärigâš *Cinclus cinclus*
* *Cinclus pallasii*
* *Cinclus mexicanus*
* *Cinclus leucocephalus*
* *Cinclus schulzii*
Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Kuoškkärigâš (*Cinclus cinclus*).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Peljirástágááh (suuhâ)

**Peljirástágááh** (*Bombycilla*, ) lii varbusluudij suuhâ, mii kulá peljirástágái hiäimun (*Bombycillidae*). 

## Šlaajah
Taan suuhân kuleh kulmâ šlaajâ:
* *Bombycilla cedrorum*
* *Bombycilla japonica*
* Peljirástágâš *Bombycilla garrulus*
Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Peljirástágâš (*Bombycilla garrulus*).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Peljirástágááh

**Peljirástágááh** (*Bombycillidae*, ) lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon. Taan hiäimun kulá siämmáánommâsâš suuhâ, mii vuod siskeeld kulmâ šlaajâ (*Bombycilla cedrorum*, *Bombycilla japonica* já *[[Bombycilla garrulus]]*). Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Peljirástágâš (*Bombycilla garrulus*).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Valkeala

**Valkeala** lii oovdiš kieldâ Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Valkealast assii 11&nbsp;656 olmožid. Ive&nbsp;2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 1&nbsp;003,72&nbsp;km², mast 147,94&nbsp;km² lâi čääci. Valkeala naaburkieldah lijjii Elimäki, Jaala, Kouvola, Kuusankoski, Luumäki, Mäntyharju já Savitaipale.

## Historjá
Valkeala kieldâ vuáđudui ive&nbsp;1640.
### Kieldâlahtemeh
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2009.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive&nbsp;2000 loopâst Valkealast lijjii 11&nbsp;328 ässed, kiäin 7&nbsp;204 assii čuákkipaaihijn. Valkeala čuákkipäikkitääsi lâi talle 63,8 %. Kieldâst lijjii ohtsis čiččâm čuákkipäikkid.

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

### Siijdah
Ive 1923 Valkealast lijjii 30 sijdâd: Anttila, Haimila, Heikkilä, Hevosoja, Inkerilä, Jokela, Karhula, Kinansaari, Kipparila, Kourula, Kouvola, Kuivala, Kääpälä, Lipiälä, Mattila, Miettula, Oravala, Parola, Pihlajasaari, Pyöriälä, Pyötsiälä, Rautjärvi, Ruotsula, Rämälä, Saarento, Selänpää, Sorsala, Toikkala, Tuohikotti (oovdiš Tuohikoti), Valkeala (markkân).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kuoškkärigááh

**Kuoškkárigááh** (*Cinclidae*, ) lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon. Taan hiäimun kulá siämmáánommâsâš suuhâ, mii vuod siskeeld vittâ šlaajâ (*[[Cinclus cinclus]]*, *Cinclus pallasii*, *Cinclus mexicanus*, *Cinclus leucocephalus* já *Cinclus schulzii*). Säämist tiättoo tuše ohtâ šlaajâ: Kuoškkärigâš (*Cinclus cinclus*).

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Anjalankoski

**Anjalankoski** lii oovdiš kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Anjalankoskist assii 16&nbsp;379 olmožid. Ive&nbsp;2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 752,92&nbsp;km², mast 26,32&nbsp;km² lâi čääci. Anjalankoski naaburkieldah lijjii Elimäki, Hamina, Kotka, Luumäki, Ruotsinpyhtää já Valkeala.

## Historjá
Anjalankoski kieldâ vuáđudui ive&nbsp;1975, ko Anjala já Sippola kieldah lahtojii oohtân. Anjalankoskist šoodâi kaavpug ive&nbsp;1977.

### Kieldâlahtemeh
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive 2000 loopâst Anjalankoskist lijjii 17&nbsp;631 ässed, kiäin 13&nbsp;618 assii čuákkipaaihijn. Anjalankoski čuákkipäikkitääsi lâi talle 77,6 %. Kaavpugist lijjii ohtsis nelji čuákkipääihi.

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

### Kaavpuguásih já siijdah

Anjalankoski lijjii čiččâm kaavpuguássid: Myllykoski, Keltakangas, Inkeroinen, Anjala, Ummeljoki, Sippola já Kaipiainen.

Siijdah lijjii el. Ahvio, Enäjärvi, Haapala, Hirvelä, Junkkari, Kaukasuo, Liikkala, Muhniemi, Saaramaa já Takamaa.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Kottariih

**Kottariih** (*Sturnidae*) lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon. 

## Tiettum Suomâst
Kottariih láá Suomâst kyehti šlaajâ, já kuohtuuh láá tiettum meiddei Aanaar pirrâsijn.: kottarâš (*Sturnus vulgaris*,  ) já ruopsiskottarâš (*Pastor roseus*, suom. *punakottarainen*).
thumb|left|Ruopsiskottarâš

## Nomâttâsah
Kuohtuuh kottarii  šlaajâ noomah láá anarâškielâst aaibâs uđđâseh. Toi noomah lává luávnejum suomâkielâst, *kottarâš* ucánjihhii kielân heiviitmáin já *ruopsiskottarâš* jurgâluslovnân. Noomâi váilum puáris kielâst lii luándulâš, tastko kottarâš lii hirmâd härvinâš pessimlodde Aanaar kuávlust já ruopsiskottarâš tuše sätišlaajâ, mii lii tuše kuohtii oinum Anarist 1970- ja 1980 lovvoost.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
ÄÄ

**ÄÄ** lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää viiđâd studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2012 Taažâst. Siämmáá ive Duippidit almostitij nube-uv Niko Valkeapää studioalbum: Gusto.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''ÄÄ'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Ráfi

**Ráfi** lii tavesämmilâš musikkár Niko Valkeapää kuuđâd studioalbum. Tom almostitij Duippidit ive 2015 Taažâst. Lavlui noomâi kyevtkielâlâšvuođâst peerusthánnáá ubâ album lii orjâlâškielân.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Ráfi'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Sámi Grand Prix 1991

**Sámi Grand Prix 1991** lâi Sámi Grand Prix -juoigâm- já lávlumkišto, mon Kuovdâkiäinu sämmilij servi já Kuovdâkiäinu säminuorâi servi uárnejii Plastikhaalist Kuovdâkiäinust Taažâ peln lávurduv njuhčâmáánu 30. peeivi 1991 pessijâšmarkkânij ääigi. Tot lâi tuše nubbe tohe, ko kišto uárnejui. Suulân 800 olmožid pessii Plastikhaalin kuldâliđ juoigâm- já lávlumkišto.

Fáárust lijjii 11 uásálisted, kuttâ jieškote-uv kištouásist. Iŋgor Ántte Áilu Gaup uásálistij kuohtuid oosijd. Kuohtuuh ovdebáá ive vyeitteeh ađai lávlumuási vuáittám muusikjuávkku Sáve já juoigâmuási vuáittám Johan Anders M. Eira láin fáárust taan-uv ive. Nuorâmus uásálistee lijjii 12-ihásâš Siv Tanja Gaup, kii láávlui kištoost pitá *Stuora illu*. 

## Juoigâm- já lávlumuásih
Ovdebáá ive náál kištoost lijjii kyehti uási: juoigâmuási já lávlumuási.

### Juoigâmuási
Juoigâmuásist lijjii 6 uásálistee. Taam uási vuoitij maasilâš Anders Nils J. Eira. Sun juoigâi pitá *Anders Nils Eira*. Nubben lâi suu viljâ Johan Mikkel J. Eira pittáin *Inger Anne Utsi*.

#### Juoigâmuási uásálisteeh

### Lávlumuási
Lávlumuásist-uv lijjii 6 uásálistee. Maasilâš lávloo Marit Elisabeth Hætta Øverli vuoitij taan ive lávlumuási pittáin *Jáddá go beaivi?*. Nubben lâi kuovdâkiäinulâš Siv Tanja Gaup pittáin *Stuora illu*.

#### Lávlumuási uásálisteeh

## Fáádást eres soojijn
* Ive 1991 Sámi Grand Prix finaal radiovuolgâttâs NRK:st

## Käldeeh
Kuusankoski

thumb|Kouvola já Kuusankoski kuávlulahtemeh
**Kuusankoski** lii oovdiš kaavpug Suomâst, Kymileevi eennâmkoddeest. Tot lohtui Kouvolan ive&nbsp;2009 aalgâst. Ive&nbsp;2008 loopâst Kuusankoskist assii 19&nbsp;739 olmožid. Ive&nbsp;2008 aalgâst kieldâ vijđodâh lâi 128,53&nbsp;km², mast 14,75&nbsp;km² lâi čääci. Kuusankoski naaburkieldah lijjii Elimäki, Iitti, Jaala, Kouvola já Valkeala.

## Historjá
Kuusankoski kieldâ vuáđudui ive&nbsp;1921, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1973.

### Kieldâlahtemeh
Anjalankoski, Elimäki, Jaala, Kuusankoski já Valkeala lahtojii Kouvolan uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

### Čuákkipääihih
Ive 2000 loopâst Kuusankoskist lijjii 20&nbsp;655 ässed, kiäin 20&nbsp;071 assii čuákkipaaihijn. Kuusankoski čuákkipäikkitääsi lâi talle 97,8 %. Kaavpugist lijjii kyehti čuákkipääihi.

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Leivosiih (suuhâ)

**Leivosiih** (*Alauda*) lii varbusluudij suuhâ, mii kulá leivosij hiäimun (*Alaudidaee*).

## Šlaajah
Leivosij suuhân kuleh nelji šlaajâ:

*Aasialeivosâš *Alauda gulgula*
*Leivosâš *Alauda arvensis*
**Alauda razae*
*Vyelgissuájáleivosâš *Alauda leucoptera*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Leivosiih

**Leivosiih** (*Alaudidae*) lii loddehiäimu, mii kulá varbusluudij laahkon. Leivosijd kuáhtáá Euroopist, Aasiast já Afrikist. Tuodârleivosâš lii áinoo leivosâš, mii iälust meiddei tai eennâmoosij ulguubeln, ko tot tiättoo Tave-Amerikist-uv.

## Suuvah
BirdLife Suomâ luokittâllâm mield leivosáid kuleh 21 suuhhâd.

* *Ammomanes*
* *Eremalauda*
* *Calandrella*
* *Spizocorys*
* *Melanocorypha*
* *Chersophilus*
* *Lullula*
* *Chersomanes*
* *Alaemon*
* *[[Alauda]]*
* *Ramphocoris*
*  *Mirafra*
* *Alaudala*
* *Certhilauda*
* *Ammomanopsis*
* *Pinarocorys*
* *Heteromirafra*
* *Eremophila*
* *Galerida*
* *Eremopterix*
* *Calendulauda*

## Tiettum Suomâst
Ubâ Suomâst leivosij hiäimun kuleh 10 šlaaijâd. Aanaar pirrâsijn láá tobdoseh kuittâg tuše kyehti šlaajâ: leivosâš (suom. *kiuru*) já tuodârleivosâš (suom. *tunturikiuru*). Huámášittee lii tot, et kuohtuuh šlaajah láá finnim noomâs esken kiđđuv 2002. Tot lii čielgiimist toin naalijn, et leivosâš lii Anarist härvinâš pessimlodde, já tuodârleivosâš lii merkkejum Osmosii já Karhu loddelistoost koččâmušmerháin eromâš härvinâš pessimlodden. Ive 2000 Karhu já Osmonen nabdev, et tuodârleivosâš lii ollásávt lappum Aanaar pessimloddenäälist.

Suomâst tiättojeijee šlaajah láá:

* Kuovđâleivosâš
* Stuorrâleivosâš
* Vielgissuájáleivosâš
* Čapisleivosâš
* Kozzâlakkleivosâš
* Uccâleivosâš
* Vuoptâleivosâš
* Kuolbâleivosâš
* Leivosâš
* Tuodârleivosâš

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vuávlááh

**Vuávlááh** (*Emberizidae*, ) lii varbusluudij laahkon kullee loddehiäimu, mast láá 5 suuvâ já 41 šlaaijâd.

## Tiettum Aanaar kuávlust
Aanaar kuávlust vuávlááh láá ohtsis 6 šlaajâ:

* *[[Fiskisvuávláš]]* (*Emberiza citrinella*, suom. *keltasirkku*)
* *[[Piälduvuávláš]]* (*Emberiza hortulana*, suom. *peltosirkku*)
* *[[Tavevuávláš]]* (*Schoeniclus rusticus*, suom. *pohjansirkku*)
* *[[Uccâvuávláš]]* (*Schoeniclus pusillus*, suom. *pikkusirkku*)
* *[[Puájuivuávláš]]* (*Schoeniclus schoeniclus*, suom. *pajusirkku*)
* *[[Ränisvuávláš]]* (*Emberiza calandra*, suom. *harmaasirkku*)

## Nomâttâsah
Sääni *vuávláš* lii máhđulávt deminutiivhäämi *vyevli*-säänist. Puohâin vuávláin kale ij lah vyevli čiäppát pirrâ, mut kuittâg-uv šlaajâst, mii lii Säämist táválâš: puájuivuávláást.

*[[Puájuivuávláš]]*-nomâttâs lii luávnejum suomâkielâst. Fiskisvuávláást lii lamaš puáris nommâ: *fiskiscissááš*. Tot lii kieđâvuššum cissái nomâttâsâi puotâ já lii lamaš aanoost maaŋgâ loddešlaajâst. Tondiet taat lodde lii finnim uđđâ noomâ, mii čáittá olmâ suuvâ já kovvee lode olgohäämi peeleest.

Vuávláin láá ennuv tagareh šlaajah, main ij lah ovdiist lamaš nommâ já moh esken luudij nomâttem ääigi láá finnim noomâs. Tagareh šlaajah láá *[[piälduvuávláš]]*, *[[tavevuávláš]]*, *[[uccâvuávláš]]* já *[[ränisvuávláš]]*. Uccâvuávláš lii Suomâst härvinâš lodde, mut tom liijká-uv puávtáččij mahtnii anneeđ aanaarlâžžân: tot oinui ubâ enâmist vuosmuu keerdi Avelist kesimáánu 18. peeivi 1935.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Livkkáreh

**Livkkáreh** (*Muscicapidae*, ) lii varbusluudij hiäimu, moos kuleh 58 suuhhâd já 306 šlaaijâd.

## Aanaar kuávlu šlaajah
Aainâs-uv käävci livkkáršlaaijâd láá meiddei Aanaar kuávlu šlaajah. Toh láá:

* *[[Čuovjispoođâs]] (suom. *sinipyrstö*) 
* *Keđgirástágâš* (suom. *kivitasku*)
* *Kiirjâgloddááš* (suom. *kirjosieppo*)
* *Kielâviälgu (suom. *sinirinta*)
* *[[Kuávsuilodde]]* (suom. *punarinta*)
* *[[Leibiloddááš]]* (suom. *leppälintu*)
* *[[Miestârástágâš]]* (suom. *pensastasku*)
* *[[Ränislivkkár]] *(suom. *harmaasieppo*)

Ränislivkkár já kiirjâgloddááš láá kuohtuuh viehâ táváliih pessimlodeh Aanaar pirrâsijn.

## Nomâttâsah
Livkkárij almosnommâ lii valdum lovnân pajekiel noomâst *livkkár*. Táválâšvuođâst huolâhánnáá tai nommâ lii kuittâg šoddâm esken tai aigij. Kiirjâgloddáá nommâ lii šoddâm ton ohtâvuođâst, ko biologia oppâkirjeh jurgâluvvojii anarâškielân, já taan šlaajân tarbâšui nommâ. Eidu ton muddoost ep lam vala keččâm loddenomâttâsâid toin čolmijn, et ubâ suuhân ličij pyeri adeliđ siämmááloppâsâš noomâ. Taat loddenomâttâs rahtui talle tuš ovtâskâs nommân, já tagarin tot lii pááccám kielân eidu biologia oppâkirjij peht. *[[Ränislivkkár]]* lii finnim nommâs maŋeláá, esken systemaatlâš loddenommâpargo ääigi. Taat nommâ lii uássin jurgâluslovnâ suomâkielâst já uássin pajekielâst.

Álguálgulávt kiirjâgloddááš lii lamaš čuovjis siähálâsmeecij ässee. Ko majemui aigij loddekuáđáážij falâldâh lii lasanâm, tot lii asâškuáttám meiddei kuácceevuovdijn já tuodârrođoin.  Nuuvtpa šiev kuáđáá kavnum lii-uv tääl toos tehálub pessimkriiteer ko tiätulágán mecci. Lode aassâmpirrâs muttuumáin lii čielgiimist, mondiet taan šlaajâst ij ovdil lah lamaš nommâ. Ränislivkkár vist lii häämis peeleest räänis, ige tot ennuv láávlugin nuuvt et ij lah komme, jis tot lii pááccám nomâttáá. *[[Kiirjâgloddááš]]* lii taggaar lodde, mii táválávt finnee eidu tom kuáđáá ko haalijd: jis pyeidicissááš lâš monnim jo monijdis ton kuáđáážân, moos kiirjâgloddááš-uv lii mielâstum, te ij tot maiden häittid: ijhân mihheen eesti kiirjâgloddáá monniimist jieijâs moonijd veikâ toos oolâ!

Kielâviälgust, mii muččâdvuođâs já mučis lávlumis tiet lii ain kiddim huámášume, lii puáris nommâ. ILWB addel kielâviälgun noomâ *loddeäđijâš*, mii Nordlingist lii lamaš leibiloddáá nommân (eres varianteh *loddärrijâš* já *loddeđjigâš*). Puáris noomâs lii siäiluttâm meiddei keđgirástágâš.

Puáris kielâst ij lah kavnum nommâ čuávuváid luddijd: kuávsuilodde já čuovjispoođâš. Taah šlaajah láá Aanaar kuávlust härvinâšah, já tondiet toh láá esken tai ivij uážžum noomâs. Taah noomah láá jurgâlusloovnah suomâ- já orjâlâškielâst.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Ripe (Trecastelli)

**Ripe** lii oovdiš kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ive&nbsp;2011 Ripest assii 4&nbsp;401 olmožid. Ton vijđodâh lâi 15,2&nbsp;km², já alodâh 143&nbsp;m. Ripe naaburkieldah lijjii Castel Colonna, Corinaldo, Ostra já Senigallia.

## Historjá
Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2014 Ripe, Castel Colonna já Monterado kieldah lahtojii oohtân já šoodâi Trecastelli kieldâ. Trecastellist šoodâi kaavpug ive&nbsp;2018.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Ripe kieldâst lijjii kulmâ siijdâ: Brugnetto, Passo Ripe já Ponte Lucerta.

## Kieldâhoovdah

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Vuávlááh (suuhâ)

**Vuávlááh** (*Emberiza*) lii varbusluudij suuhâ, mii kulá vuávlái hiäimun (*Emberizidae*).

## Šlaajah
Vuávlái suuhân kuleh 15 šlaaijâd:

* Ränisvuávláš, *Emberiza calandra*
* *Emberiza cineracea*
* Fiskisvuávláš, *Emberiza citrinella*
* *Emberiza godlewskii*
* *Emberiza buchanani*
* *Emberiza stewarti*
* *Emberiza jankowskii*
* *Emberiza leucocephalos*
* *Emberiza cioides*
* Piälduvuávláš, *Emberiza hortulana*
* *Emberiza cirlus*
* *Emberiza caesia*
* *Emberiza koslowi*
* *Emberiza cia*
* *Emberiza fucata*

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Serie B 1960–1961

**Serie B 1960–1961** lii Italia jyelgipáálu nubben alemuu liigatääsi 29. paje. Tot aalgij čohčâmáánu 25. peeivi 1960 já nuuvâi kesimáánu 11. peeivi 1961.

## Juávhuh
Fáárust lijjii ohtsis 20 juávkkud: 5 juávhu Lombardiast, 3 juávhu Venetost, 2 juávhu Piemontest, 2 juávhu Emilia-Romagnast, 2 juávhu Calabriast, 1 juávkku Friuli-Venezia Giuliast, 1 juávhu Liguriast, 1 juávkku Toscanast, 1 juávkku Marchest, 1 juávkku Apuliast já 1 juávkku Sisiliast.

## Lopâlâš tavlustâh




**Ivneh:**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie A 1961–1962
&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Serie C 1961–1962

**Čuággáh:**
2 (vuáittu), 1 (täsispellâ), 0 (táppu)


### Miäštárjuávkku

## Puátuseh

### Lasespellâ

Novara paasij Serie B:n.

## Käldeeh
Taras Ševtšenko

**Taras Hryhorovytš Ševtšenko** (, ) lâi ukrainalâš tivtâsteijee já taaiđâmáálár sehe 1800-lovo ukrainalii aalmuglii lihâstâs vaigutteijee. Suu tiivtah kieđâvušeh iänááš historjálijd tábáhtusâid kaasaaksoođij ääigi sehe olmooškode epiluholijd kolgâmušâid.

## Eellim
Taras Ševtšenko šoodâi njuhčâmáánu 9. peeivi 1814 Moryntsist, Kiova kuvernementist, Ruošâ kiäisárkoddeest. Sun jaamij Pietarist njuhčâmáánu 10. peeivi 1861. Ševtšenko lâi kyevtkielâlâš. Sun sáárnui sehe ukrainakielâ já ruošâkielâ. 

Ševtšenko lâi eennâmuárji, já sust šoodâi uárbis 12-ihásâžžân. Eennâmuárjin Ševtšenko varrij omâsteijes P. Engelhardtáin vistig Vilnan já ive 1831 Pietarin. Pietarist Engelhardt huámášij, et Ševtšenko maatij mááláđ hirmâd pyereest, já tondiet ive 1828 Ševtšenko algâttij máálámpargoid oppâalgen. Ševtšenko máálái ovdâmerkkân Pietari Kesimuorâstuv enâduvâid. Pietarist sun uápásmui meiddei páiháláid ukrainaláid taidâráid. Ševtšenkon uđđâ skipáreh ruuđâid já luovâsmittii suu uárjivuođâst. Ševtšenkost šoodâi rijjâ almai vyesimáánu 5. peeivi 1838.

## Karrieer
Rijjâ almajin Ševtšenko luuvâi Pietari taaiđâakatemiast, kost suu máttáátteijee tooimâi Karl Brjullov. Ive 1840 almostui Ševtšenko vuossâmuš tihtâantologia *Kobzar*. Ive 1841 almostui uđđâsist eeppisâš tihtâ *Haidamaky* já ive 1844 ballad *Hamaliia*. Iivij 1843, 1845 já 1846 Ševtšenko eelij huolhij kulen Ukrainast, kost sun uápásmui ovâmerkkân Panteleimon Kulišân, Myhailo Maksymovytšân já Varvara Repninan. Ševtšenko valmâštui Pietari taaiđâakatemiast ive 1845. Ive 1846 Ševtšenko finnij pargosaje Kiova ollâopâttuvâst sárgummáttáátteijen.

### Tiivtah
Ševtšenko čaalij ohtsis 237 tihtâd, main ohtâ lii jurgâlum anarâškielân. Jukka Mettovaara lii jurgâlâm *Testament* (*Zapovit*) -nommâsii tiivtâ. Tom puáhtá luuhâđ Anarâš-loostâ numerist 2022-2.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Listo Andorra vaarijn

thumb|400px|Kárttá
Taat lii **listo [[Andorra]] vaarijn**. Andorra alemus vääri lii Comapedrosa, mii paijaan 2&nbsp;942 meetter alodâhân.

## Paijeel 2&nbsp;900&nbsp;m

## Paijeel 2&nbsp;800&nbsp;m

## Eres väärih

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Castel Colonna

**Castel Colonna** lii oovdiš kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ive&nbsp;2011 Castel Colonnast assii 1&nbsp;039 olmožid. Ton vijđodâh lâi 13,53&nbsp;km², já alodâh 125&nbsp;m. Castel Colonna naaburkieldah lijjii Corinaldo, Mondolfo, Monterado, Ripe já Senigallia.

## Historjá
Ive 1921 räi Castel Colonna nommâ lâi *Tomba di Senigallia*.

Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2014 Ripe, Castel Colonna já Monterado kieldah lahtojii oohtân já šoodâi Trecastelli kieldâ. Trecastellist šoodâi kaavpug ive&nbsp;2018.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Castel Colonna kieldâst lijjii kulmâ siijdâ: Croce, Francavilla já Giombino.

## Kieldâhoovdah

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Monterado

**Monterado** lii oovdiš kieldâ Italiast, Marche kuávlust. Ive&nbsp;2011 Monteradost assii 2&nbsp;128 olmožid. Ton vijđodâh lâi 10,57&nbsp;km², já alodâh 161&nbsp;m. Monterado naaburkieldah lijjii Catsel Colonna, Monte Porzio, Mondolfo, Corinaldo já San Costanzo.

## Historjá
Uđđâivemáánu 1.&nbsp;peeivi&nbsp;2014 Ripe, Castel Colonna já Monterado kieldah lahtojii oohtân já šoodâi Trecastelli kieldâ. Trecastellist šoodâi kaavpug ive&nbsp;2018.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Siijdah
Markkân lasseen Monterado kieldâst lâi tuše ohtâ sijdâ: Ponterio.

## Kieldâhoovdah

## Fáádást eres soojijn

* Monterado kieldâ virgáliih nettisiijđoh 
* Monterado lanne 

## Käldeeh
Gabba

**Gabba** lii sämmilâš muusikjuávkku. Juávkku vuoitij ive 2022 Spellemann-palhâšumán ärbivuáválii muusik luokkaast siämmáánommâsijn albumijnis *[[Gabba (ive 2022 album)|Gabba]]*.

## Musikkáreh
* John André Eira, juáigus, syntetisaattor, časkemčuojânâsah
* Christoffer Mietle Furuheim, kitareh, lávlumjuávkku
* Marius Trøan Hansen, ruumbuh, lávlumjuávkku
* Ola Brandsnes Vårtun, kuoskâttâsčuojânâsah, banjo, njälmiharppu, lávlumjuávkku
* Espen Bakke, basso, lávlumjuávkku
* Idar Eliassen Pedersen, trumpet, lávlumjuávkku

## Diskografia
### Studioalbumeh
* 2022 – *[[Gabba (ive 2022 album)|Gabba]]*

## Käldeeh
Gabba (ive 2022 album)

**Gabba** lii sämmilâš musikkjuávhu Gabba vuossâmuš studioalbum. Tom almostitij porgemáánu 8. peeivi 2022 Drengestua Records Taažâst.

## Pittálisto

## Musikkáreh
* John André Eira, juáigus, syntetisaattor, časkemčuojânâsah
* Christoffer Mietle Furuheim, kitareh, lávlumjuávkku
* Marius Trøan Hansen, ruumbuh, lávlumjuávkku
* Ola Brandsnes Vårtun, kuoskâttâsčuojânâsah, banjo, njälmiharppu, lávlumjuávkku
* Espen Bakke, basso, lávlumjuávkku

Sii lasseen skiärust čuojâttii čuávuvááh musikkáreh:
* Bjørn Kåre Odde, vivlu, pittáin A5 já A6
* Idar Eliassen Pedersen, trumpet, pittáin A3 já A6
* Emilie Bjørnstad, lávlumjuávkku, pittáin A3 já B5
* Ole Andreas Hagelia, samplam, pittáin A6, B4 já B6

## Fáádást eres soojijn
* ''Gabba'' discogs.com -sijđostuvvâst

## Käldeeh
Puváduvvâš

thumb|272px|Puváduvvii lavdâm
**Puváduvvâš** (*Charadrius hiaticula*) lii kalâččeijeid kullee riddoloddešlaajâ.

Puárásumos Suomâst riegistum puváduvvâš lii lamaš 14 ihheed já 1 mánuppaje puáris. Euroop puárásumos puváduvâs lii lamaš Eŋlandist riegistum lodde, mii lii lamaš 20 ihheed já 9 mánuppaijeed puáris.

## Stuárudâh
Puváduvvâš lii 18–19 cm kukke, já ton suájákejij koskâ lii 48–57 cm.

## Lavdâm já eellimpiirâs
Puváduvvâš puátá Sáámán vyesimáánust já lii viehâ táválâš pessimlodde Ucjuv jeggikuávluin, mut viehâ härvinâš pessimlodde oppeet Aanaar pelni. Puváduvâs lijkkoo orostâllâđ čievrâriddoin já čunoikuolbânijn, mon tot lättee viehâ persovnlávt. Tot kaačâst jotelávt muáddi meetter, ooroost kivkked – nuáigád moddii já kaačâst oppeet uáli jotelávt muáddi meetter.

Ko uđâgááh láá uážžum kirdemtááiđu, te puváduvvij čohčâvarrim álgá tiego syeinimáánu pelimudo suulâin já toh värrejeh tálvástâllâđ Viestâr-Euroopân já Afrik riddokuávloid.

## Lasanem
Puváduvvii piervâl ij lah mahten čiähusist, pic aaibâs uáinusist čievrâkováduvviist tâi eres vuovâs saajeest. Čievrâ ivnásiih maneh, main láá fiskis-ruškis já tevkis tiälhuh, almostuveh piervâlân kesimáánu aalgâbeln. Kuohtuuh vaanhimeh läälliv moonijd kulmâ oho já ko uđâgááh kočâtteh korâidis, te toh vyelgih masa siämmást piervâlist meddâl já kirdeleh kuulmâ oho ahasâžžân.

Ko piätu áštá piervâl, te vaanhimeh tohâluddâv paccâšum lodden já masa jo vierâdává piäđu oovdâst, jeđe ko lává tuárvi kuhás uážžum vajalii, te kirdelává. 

## Raavâd
Puváduvvâš porá tiivrijd, mááđuid já rippoid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Puškolodde

**Puškolodde** (*Numenius phaeopus*) lii miähástuvâi hiäimun kullee kalâččeijee. Tot lii kiiđâ aairâs. Puškolodde lijkkoo várdáástâllâđ muorâkierrust tâi látukáátu alne. 

Puárásumos Suomâst riegistum puškolodde lii lamaš neelji-ihásâš. Euroop puárásumos lii lamaš eŋlandlâš lodde, mii lii lamaš 16 ihheed já 1 mánuppaje puáris.

## Nommâ
Tot, mast nommâ poođiš, ij lah tiäđust, mut mahtnii oroččij, et ko puškoost lii kuhes njune, te talle puškolode njune sulâstittáččij mahtnii puško njune.

## Stuárudâh
Puškolodde lii 40–46 cm kukke, já ton suájákejij koskâ lii 75–90 cm.

## Jienâ já ton merhâšume
Ko kulá puškolode puljârdeijee jienâ "ky-klyy-klyy-kly-kly-kly-kly-kly-kly-yyy...", te talle ij lah innig pase moonnâđ jieŋâi ollâ. Puškolodde uáináh puátá Viestâr-Afrikist Sáámán vyesimáánu loopâbeln eidu toi aaigij, ko älgih leđe jo pänijieŋah – toh iä innig kyedi ubâ čyeigeegin.

## Tiettum Aanaar kuávlust
Puškolodde lii viehâ táválâš pessimlodde Aanaar já Ucjuv pelni já tot kulá jeggiludij stuárráámuid oovtâst kuškástuvváin, lavgâluddijn já kuorgáin.

## Čohčâvarrim
Keesi loppâkeččin puškolodeh čokkânškyeteh tuákkin já tolliitteh porge-čohčâmáánust máádás. Toi mittomeerrin lii Viestâr-Afrik, kost toh viettih täälvi já mäccih oppeet Sáámán vyesimáánust.

## Lasanem
Puškolodde pessee táválávt jolgâ jeggipááikán tâi jolgâsiähá čuopâttâhân. Piervâl lii tuše koovááš enâmist, mon lodde skoođâst koške suoinijguin já lostâiguin. Nelji ruánáásiähá ruškistiälkkusâš mane almostuveh piervâlkopán vyesimáánu loopâst, já kuohtuuh vaanhimeh läälliv taid pajeláhháá kulmâ oho. Ko uđâgááh láá kočâttâm korâidis, te kuohtuuh vaanhimeh aitârdává taid vala nuuvt kuhe, ko toh peessih suájáidis oolâ.

Eidu läällimääigi puškolodde lii uáli skelmâ. Ko tot áiccá, et miinii vaarâid áštá piervâl (olmooš teikkâ ellee), te tot lättee siämmáánáál, tegu uáli čuuvtij lammâšum lodde. Tot vierâd, roovvâd iärtán já vázzá uáli vaigâdávt, lii läämist. Talle vajalâš tiäđust-uv pivdeškuát tom, mut sáttá keevvâđ nuuvt-uv, et pivdee láppoo, ige innig tieđe, kost lii.

## Raavâd
Puškolodde porá maaŋgâlágánijd uccâ elleežijd, muorjijd já šaddoid.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Gilvve gollát

**Gilvve gollát – Sow Your Gold** lii tavesämmilâš musikkár Mari Boine já Taažâ radio -orkester livealbum, mii päddejui Báktehárjist, Kuovdâkiäinust siämmáánommâsii konsert ääigi. CD-skiäru almostitij Universal Music Group ive 2013.

## Pittálisto

## Fáádást eres soojijn
* ''Gilvve gollát – Sow Your Gold'' discogs.com -sijđostuvvâst
* ''Gilvve gollát'' -konsert NRK TV:st

## Käldeeh
Listo Galicia kunâgâsâin

thumb|Hermerik
Taat lii **listo Galicia kunâgâsâin**. Galicia kunâgâskodde lâi lemin iivij 410–585. Tastmaŋa Galicia lii lamaš jiečânâssân tuše muáddi uánihis paje.

## Sveebiliih kunâgâsah
;Vuossâmuš sveebilâš dynastia
*Hermerik (409–438)
*Rekhila (438–448)
*Rekhiarius (448–456)
*Aioulf (456–457)
**Siskáldâssuáti (457–469)**, maaŋgah kunâgâsah siämmáá ääigi
*Maldras (457–460)
*Framta (457)
*Richimund (457–464)
*Frumar (460–464)
*Remismund (464–464)
;Interregnum (469–550)
*Hermeneric
*Veremund
*Theodemund
;Nubbe sveebilâš dynastia
*Chararic (550–558)
*Ariamir (558–561)
*Theodemar (561–570)
*Miro (570–583)
*Eboric (583–584)
*Andeca (584–585)
*Malaric (585)

## Eres kunâgâsah
*Ordoño II (910–914)
*Bermudo II (982–984)
*García II (1065–1072)

## Käldeeh
Transnistria ukrainakielâ

thumb|400px|Ukrainakielâ kuávlukielah
**Transnistria ukrainakielâ** () lii ukrainakielâ kuávlukielâ. Tot sárnoo Transnistriast, mii lii iäránâm oovtpiälálávt Moldovast. Vuáđulaavâs mield Transnistria virgáliih kielah láá ukrainakielâ lasseen ruošâkielâ já romaniakielâ.

Transnistria ukrainakielâ kulá ukrainakielâ maadâviestâškuávlukieláid, moh sárnojeh meiddei rääji nubebeln Ukrainast.

Čuávuváá tavlustuvah láá muáddi sánádâhiäruh ukrainakielâ já ruošâkielâ kooskâst:

## Käldeeh