open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Riehtitääsi

**Riehtitääsi** (, ,  teikkâ *instanssi*, ) uáivild tuámustoovli sajattuv riehtitääsihierarkiast. Táválávt äšši piäijoo joton tuámustoovlist, mii lii vyelemuu ađai vuossâmuu riehtitääsist. Tuámustoovli adelâm čuávdus maŋa puáhtá uuccâđ áášán nubástus čuávuváá riehtitääsist.

## Tuámustoovlih Suomâst
Suomâst tuámustoovlih juáháseh almolijd tuámustovlijd, haldâttâhtuámustovlijd já sierânâstuámustovlijd. Täin lii jieijâs riehtitääsioornig.

### Almolâš tuámustoovlih
Suomâst almolijn tuámustovlijn láá 3 sierâ riehtitääsi, moh riehtitääsioornigist maneh vyelemuu tääsist alemuu táásán:

#vuossâmuš riehtitääsi: keerrivrievtih
#nubbe riehtitääsi: hovirievtih
#alemus riehtitääsi: alemus riehti

Almolijn tuámustovlijn kieđâvušeh rijdo- já rikosaašijd sehe eres ucâmušaašijd. 
 
### Haldâttâhtuámustoovlih
Suomâst haldâttâhtuámustovlijn láá 2 sierâ riehtitääsi, moh riehtitääsioornigist maneh vyelemuu tääsist alemuu táásán: 

#vuossâmuš riehtitääsi: haldâttâhriehti
#alemus riehtitääsi: alemus haldâttâhriehti

## Käldeeh
1834

**1834** (**MDCCCXXXIV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1830-ihelove viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 6. peeivi – Toronto finnij kaavpugvuoigâdvuođâid.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 5. peeivi – Lars Jacobsen Hætta, puásuisämmilâš, Ráámmát jurgâleijee já tuájár (j. 1896)
* roovvâdmáánu 10. peeivi – Aleksis Kivi, syemmilâš kirječällee (*[[Čiččâm viljâžid]]*) (j. 1872)

## Jämimeh
* čohčâmáánu 2. peeivi – Thomas Telford, skotlandlâš insner (š. 1757)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1745

**1745** (**MDCCXLV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1740-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Räji- já staappâlkaavpug Degerby vuáđudui Pernaja Degerby -raccutáálu enâmáid.

## Šoddâmeh
* porgemáánu 30. peeivi – Johann Hieronymus Schröter, saksalâš täsnitiettee (j. 1816)

## Jämimeh

## Käldeeh
1752

**1752** (**MDCCLII**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1750-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ruotâ kunâgâs Aadolf Fredrik eelij Degerbyst já adelij kaavpugân uđđâ noomâ *[[Loviisa]]* káálgus mield ađai roonnig Loviisa Ulriika mield.

## Šoddâmeh
* juovlâmáánu 3. peeivi – Pasquale Belli, italialâš arkkiteht (j. 1833)

## Jämimeh

## Käldeeh
1621

**1621** (**MDCXXI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1620-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
* Kunâgâs Kustaa II Aadolf vuáđudij Göteborg já Tuárnus kaavpugijd.

## Šoddâmeh

## Jämimeh

## Käldeeh
Naantali

**Naantali** () lii kaavpug Suomâst, Varsinais-Suomâ eennâmkoddeest. Naantalist ääsih 19&nbsp;409 olmožid, já ton vijđodâh lii 688,01&nbsp;km², mast 375,56&nbsp;km² lii čääci. Naantali naaburkieldah láá Parainen, Masku, Raisio, Taivassalo já Turku. Naantalist lii täsivääldi president kesipäikki *[[Kultaranta]]*.

## Nommâ

Päikkinoomah iä táválávt heiviittuu. Taan kaavpug tábáhtusâst käldein kávnoo kuittâg meiddei nommâ *Naantal*.

## Historjá
thumb|292px|Naantali kieldâlahtemeh
Naantali vuáđudui ive&nbsp;1443.

### Kieldâlahtemeh

Naantali táálunkieldâ lohtui Naantalin ive&nbsp;1964. Merimasku, Rymättylä já Velkua kieldah lahtojii Naantalin uđđâivemáánu 1. peeivi&nbsp;2009. Uási Masku kieldâst sirdâšui Naantalin ive&nbsp;2011.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kaavpugân tuše uásild.

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah
### Merimasku
Akkola, Heikkola, Heikinmäki, Hirvoinen, Horja, Iskola, Järvensuu, Kaksoinen, Karjalainen, Kaukola, Koveri, Kräkilä, Kukolainen, Kuuslahti, Kuusniemi, Köylijärvi, Lieranta, Liettistenmaa (Lietisten saaret), Liiamaa, Lukkarainen, Mälsälä, Pohjalainen, Rautuinen, Riittonpää, Saaristolaiskylä, Sannainen, Taattinen, Tammisaari, Tanskila, Tärkkinen já Uusikartano.

### Naantali táálunkieldâ
Ajonpää, Asikko, Haijainen, Herttula, Immanen, Inttilä, Isokylä, Jaakkola, Kaivola, Karvetti, Keitilä, Kirstilä, Kuivalahti, Kultaranta, Kunnainen, Kuostano, Käkölä, Ladvo, Lapila, Latonpää, Lietsala, Luikkio, Luolala, Löytäne, Metsä-Jukola, Miekkula, Nuhjala, Porhonkallio, Pyöli, Ruona, Ruuhimäki, Saksila, Sammalkallio, Soikallio, Soininen, Taimo, Tammisto, Tupavuori, Vadjo, Viiala, Villa já Vähäkallio.

### Rymättylä
Aatila, Ahteentaka, Ajola, Alakylä, Ampuminmaa, Antola, Anttila, Autuinen, Brunnila, Hanka, Hankaanperä, Heinäinen, Hintsala, Hämmärö, Hämölä, Isopoikko, Järvenperä, Kaarniitta, Kaastla, Kauppila, Kepuinen, Kinttala, Kirjala, Knaapila, Koisaari, Koivusaari, Kuivanen, Kurala, Kurinen, Kurjanrauma, Leikkinen, Leiklahti, Lookila, Maanpää, Maisaari, Maskulainen, Meinikkala, Metsäpoikko, Montola, Ojainen, Okala, Paavainen, Pakinainen, Peräinen, Poikko, Pornainen, Pulkkala, Raula, Riiainen, Riittiö, Ruokorauma, Ruotsalainen, Röölä, Saarla, Salo, Santala, Seppälä, Suikkila, Suutarla, Taipale, Tanila, Valtainen, Vanhakylä, Veluinen, Viljainen, Ylikylä, Ylttinen já Äijälä.

### Velkua
Haukka, Kalsor, Kettumaa, Krööpilä, Palva, Pohjakylä, Salavainen, Teersalo já Tiurla.

## Kovegalleria

Church of Naantali.jpg
SS Ukkopekka Naantalissa 2004.jpg
Karvetti Naantali, 29.9.07 (1).JPG
Naantali inner city on 12th July 2017 12.jpg
Naantali inner city on 12th July 2017 22.jpg
Naantali inner city on 12th July 2017 13.jpg
Naantali inner city on 12th July 2017 26.jpg


## Käldeeh
Giorgi Margvelašvili

thumb|Giorgi Margvelašvili ive 2014
**Giorgi Margvelašvili** (; š. čohčâmáánu 4. peeivi 1969, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš akateemikkár, politikkár já Georgia 4. president iivij 2013–2018.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Mikheil Saakašvili

[thumb|Mikheil Saakašvili ive [2020]]
**Mikheil Saakašvili** (; š. juovlâmáánu 21. peeivi 1967, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš äššivyeijee, politikkár já Georgia 3. president iivij 2004&ndash;2007 já 2008&ndash;2013.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Eduard Ševardnadze

thumb|Eduard Ševardnadze ive 1997
**Eduard Ševardnadze** (; ) lâi georgialâš politikkár já Georgia 2. president iivij 1995–2003.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Zviad Gamsakhurdia

[thumb|Zviad Gamsakhurdia ive [1988]]
**Zviad Gamsakhurdia** (; ) lâi georgialâš tiettee, kirječällee já Georgia täsivääldi 1. president iivij 1991&ndash;1992.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Joe Biden

thumb|Ovtâstum staatâi 46. president Joe Biden ive 2021
**Joe Biden** (š. skammâmáánu 20. peeivi 1942, Scranton, Pennsylvania, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš politikkár. Sun lâi Ovtâstum staatâi 46. president iivij 2021–2025.

## Kiäsádâttâm ive 2024 presidentkištoost
Biden almottij aalmugân miärádâsâstis kiäsádâttâđ ive 2024 presidentkištoost syeinimáánu 21. peeivi viestâpalvâlus X:st: "Tii presidentin toimâm lii lamaš muu eellim stuárráámus kunnee." Biden čaalij meid, maht sehe suu piäládâh já ubâ Ovtâstum staatah áiguh hiettâđ suu miärádâsâst kiäsádâttâđ presidentkištoost. Reivâstis Biden muštâlij jieijâs presidentpaajeest. Sun čaalij ovdâmerkkân koronapandemiast já ton tovâttem ekonomâlii hiäjus ääigist. Ton lasseen Biden kiijtij Amerik aalmug já väripresident Kamala Harris sehe puohâid, kiäh porgii suu nube presidentpaje oovdân.

Biden ahe já tiervâsvuotâtile puohtii huolâ suu piäládâhân já kyeditteijeid. Ovdâmerkkân uđâsmediai mield Ovtâstum staatâi oovdiš president Barack Obama, ovdâsteijeeviste oovdiš saavâjođetteijee Nancy Pelosi já maaŋgah demokraatpiäláduv hoovdah lijjii huolâstum Bidenist. Ton lasseen motomeh demokraatpiäláduv ruttâdeijeeh uhkedii koskâlduttiđ jieijâs torjuu, jis Biden ličij juátkám presidentkištoost. Biden ave já tiervâsvuođâ kritisistii korrâsávt meiddei Donald Trump já suu kyeditteijeeh.

## Oskoldâh
Biden lâi Ovtâstum staatâi nubbe katolilâš president. Sun uásalistij paavi Franciscus hävdidemseremonian cuáŋuimáánu 26. peeivi 2025. Sun ij lamaš Ovtâstum staatâi delegaatio fáárust, pic sun lâi jieš kuástidâm määđhis Vatikaanân.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Donald Trump

[thumb|Ovtâstum staatâi 45. president Donald Trump ive [2017]]
**Donald Trump** (š. kesimáánu 14. peeivi 1946, New York, New York, Ovtâstum staatah) lii ovtâstumstaatâlâš finnodâholmooš já politikkár. Sun lâi Ovtâstum staatâi 45. president oovtâ paje verd iivij 2017–2021. Suu väljejii uđđâsist presidentin ive 2024 presidentvaaljâin, já uđđâivemáánu 20. peeivi 2025 sust šoodâi Ovtâstum staatâi 47. president.

## Ive 2024 morheiskâstem
Donald Trump hávádui uálgispiäljásis ton keežild ko sun šoodâi morheirâttâs moolân kampanjateivâdmis ääigi Pennsylvaniast syeinimáánu 13. peeivi 2024. FBI mield saahâ lâi morheiiskâstmist. 20-ihásâš almai päjiškuođij Trump kulij ollâ saajeest tábáhtumesaje ulguubeln. Tárkkápäččee paajij taam almaa masa tállân morheiskâstem maŋa jaamâs. Ohtâ Trump kyeditteijee jaamij päčimist. Kyevtis lává ruásnuluin viärráht. 

Trump lâi tolâmin saavâ Butler-nommâsii kaavpugist, ko päčimeh kulluuškuottii. Trump njavhâstij peeljis, koskâldutij saavâs já nutâgij vuálus suáján. Kuldâleijeeh Trump tyehin meid nutâgii. Mottoom ääigi keččin torvoalmaah tolvuu Trump autoin meddâl. Sun eelij ton maŋa pyecceiviäsust. Maŋeláá Trump tieđettij, et sun vaja pyereest já sun lii jo peessâm pyecceiviäsust.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Salome Zurabišvili

[thumb|Salome Zurabišvili ive [2020]]
**Salome Zurabišvili** (; š. njuhčâmáánu 18. peeivi 1952, Pariisi, Ranska) lii georgialâš politikkár já Georgia 5. president. Sun algâttij virgeest ive 2018.

## Kovegalleria

Salome Zourabichvili.jpg|
Zourabichvili - Powell2.jpg|
Goga Khaindrava and Salome Zurabishvili in front od parliament building. April 11, 2009.jpg|


## Kirjeh
* Salomé Zourabichvili (2006). *Une femme pour deux pays*. Grasset, 
* Salomé Zourabichvili (2007). *Fermer Yalta*, Cahiers de Chaillot, Institut de sécurité de l'Union européenne
* Salomé Zourabichvili (2008). *Les cicatrices des Nations : L'Europe malade de ses frontières*. Bourin, 
* Salomé Zourabichvili (2009). *La tragédie géorgienne*. Grasset 
* Salomé Zourabichvili (2011). *L'exigence démocratique*. Bourin éditeur

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Manana Šalikašvili

**Manana Šalikašvili** (; š. syeinimáánu 5. peeivi 1959, Tsilkani, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš kirječällee.

## Liiŋkah
* MusicBrainz
* Biographical Dictionary of Georgia

## Käldeeh
İlham Əliyev

pienoiskuva|İlham Əliyev ive 2024
**İlham Əliyev** (š. juovlâmáánu 24. peeivi 1961, Baku, Azerbaidžan SST, Sovjetlitto) lii azerbaidžanlâš politikkár já Azerbaidžan täsivääldi 4. president. Sun algâttij virgeest ive 2003.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Heydər Əliyev

thumb|Heydər Əliyev
**Heydər Əliyev** (; ) lâi azerbaidžanlâš politikkár já Azerbaidžan täsivääldi 3. president iivij 1993–2003.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Əbülfəz Elçibəy

**Əbülfəz Elçibəy** () lâi azerbaidžanlâš politikkár já Azerbaidžan täsivääldi 2. president iivij 1992–1993.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Tbilisi

**Tbilisi** () lii Georgia uáivikaavpug já stuárráámus kaavpug.

## Viehâdâh
### Ässeeloho

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Armen Sarkissian

thumb|Armen Sarkissian
**Armen Sarkissian** (; š. kesimáánu 23. peeivi 1953, Jerevan, Armenia SST, Sovjetlitto) lii armenialâš politikkár já Armenia täsivääldi 4. president. Sun algâttij virgeest ive 2018.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Robert Kotšarjan

thumb|Robert Kotšarjan (1998)
**Robert Kotšarjan** (; š. porgemáánu 31. peeivi 1954, Stepanakert, Azerbaidžan SST, Sovjetlitto) lii armenialâš politikkár já Armenia täsivääldi 2. president iivij 1998–2008.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Levon Ter-Petrosjan

thumb|Levon Ter-Petrosjan
**Levon Ter-Petrosjan** ( já ; š. uđđâivemáánu 9. peeivi 1945, Aleppo, Syyria) lii armenialâš politikkár já Armenia täsivääldi 1. president iivij 1991–1998.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Serž Sargsjan

thumb|Serž Sargsjan
**Serž Azati Sargsjan** (; š. kesimáánu 30. peeivi 1954, Stepanakert, Azerbaidžan SST, Sovjetlitto) lii armenialâš politikkár já Armenia täsivääldi 3. president iivij 2008–2018.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Georgia president

**Georgia president** ( *Sakartvelos prezidenti*) lii Georgia staatâhovdâ, kiäm ive 2024 rääjist Georgia valjimčuákkim väljee kuuđâ ive kooskâi. 

## Historjá
Iivij 1991&ndash;2018 president lâi aalmug väljee njuolgâ valjâiguin viiđâ ive kooskâi, mut ive 2018 asâttum Georgia vuáđulaavâ tiet ive 2024 rääjist Georgia valjimčuákkim väljee president já paje pištá kuttâ ive viiđâ saajeest. Viiđâ ive paje lâi lamaš kiävtust aalgâst rääjist, eereeb iivij 2004&ndash;2008, kuás paje piištij tuše nelji ive.

## Georgia presidenteh

## Käldeeh
Mia Khalifa

**Mia Khalifa** (; š. kuovâmáánu 10. peeivi 1993, Beirut, Libanon) lii ovtâstumstaatâlâš oovdiš pornočaittâleijee.
## Nuorâvuotâ
Mia Khalifa šoodâi kuovâmáánu 10. peeivi 1993 Beirutist, Libanonist. Suu peerâ varrij Ovtâstum staatáid ive 2000, ko sun lâi 7-ihásâš. Ko Khalifa lâi teini, peerâ aasâi Montgomery pirrâdâhkoddeest Marylandist. Sun valmâštui kandidaatin Texas ollâopâttuvâst El Pasost, kost sun luuvâi uáiviamnâsin historjá.

## Karrieer
Khalifa algâttij pornokarrieeris roovvâdmáánust 2014. Sun lâi pargoost Whataburger-raavvâdviäsust, já mottoom äššigâs koijâdij sust, halijdičij-uv sun rähtiđ porno. Khalifa tuhhiittij falâlduv. Siämmáá ive juovlâmáánust sust šoodâi Pornhub pivnohumos täsni.

## Filmografia

* *Big Tit Brunette Loves Hard Cock (2014)
* *Body Made for Sex (2014)
* *Busty Pre-Game Warm-Up Show (2014)
* *Double D Poolside Fuck (2014)
* *Graduating Summa Cum Loud (2014)
* *Head Shot (2014)
* *Her First Porno She Made (2014)
* *Meet the Busty Girl Who Works at the Hamburger Joint (2014)
* *Mia Khalifa Is Cumming for Dinner (2014)
* *Put It Between My Tits (2014)
* *She's Lovin' It and Havin' It Her Way (2014)
* *Xtra 15 (2014)
* *Big Tit Cream Pie 31 (2015)
* *Blow Job MVP Award Winner (2015)
* *Busty and Petite Mia Khalifa (2015)
* *Mia K Gives the Girlfriend Experience (2015)
* *Mia Khalifa (2015)
* *Mia Khalifa and Her 34DDDs (2015)
* *Mia Khalifa Is Back and Ready for Black Dick (2015)
* *Mia Khalifa Means Business (2015)
* *Mia Khalifa Takes on Big QB Dick (2015)
* *Mia Khalifa's First Monster Cock Threesome (2015)
* *Mia's Video Game Night (2015)
* *Pounding Mia Khalifa (2015)
* *Temporary Dates 2 (2015)
* *Tony Rubino's Let's Make a Sex Tape (2015)
* *Mia Khalifa 1 (2016)
* *Mia Khalifa 2 (2016)
* *Mia Khalifa 3 (2016)
* *Stepmom Videos 9 (2016)
* *Mia Khalifa is Back and Hotter Than Ever (2017)
* *Bang Bros Invasion 22 (2018)
* *Score Xtra Hardcut 6 (2018)
* *World of BangBros: Mia Khalifa Blackout 1 (2018)
* *Girls of Bang Bros 81: Julianna Vega (2019)
* *Hard Score Hard Cut 16 (2020)

## Fáádást eres soojijn
* Mia Khalifa sijđo IMDb:st
## Käldeeh
Talant Mamytov

thumb|Talant Mamytov
**Talant Turdumamatovich Mamytov** ( já ; š. njuhčâmáánu 14. peeivi 1976) lii kirgisialâš politikkár. Sun tooimâi Kirgisia v.t. presidentin iivij 2020–2021.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Nino Burdžanadze

[thumb|Nino Burdžanadze ive [2019]]
**Nino Burdžanadze** (; š. syeinimáánu 16. peeivi 1964, Kutaisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš äššivyeijee, politikkár, Georgia parlament sahâolmooš iivij 2001&ndash;2008 já Georgia vt. president iivij 2003&ndash;2004 já 2007&ndash;2008.

Georgiakielâ lasseen Nino Burdžanadze sárnu njyebžilávt meiddei ruošâkielâ já eŋgâlâskielâ.

## Kovegalleria

Встреча с исполняющей обязанности Президента Грузии Нино Бурджанадзе. Во дворце «Республика», Баку.jpeg|
Opposition leaders Nino Burdjanadze and Levan Gachechiladze. April 9, Day 1. 2009.jpg|
Nino Burdjanadze with her son. April 9, Day 1. 2009.jpg|


## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Säämi lippupeivi

**Säämi lippupeivi** (motomin meid **Säämi liputtempeivi**) lii peivi, kuás säämi lippu kiässoo stáágun. Ivveest láá tääl 12 lippupeivid. 

## Historjá
Sämmilij 15. konferensist ive 1993 Helsigist meriduvvojii 8 peivid säämi lippupeivin: Säämi aalmugpeivi, máárjápeivi, jonsahpeivi, Säämi liipu tuhhiittempeivi, Sämirääđi vuáđudempeivi, Taažâ Sämitige vuáđudempeivi, Suomâ Säämi Parlament vuáđudempeivi já Isak Saba šoddâmpeivi.

Ive 1996 3 uđđâ peeivi lasettuvvojii: Ovtâstum aalmugij aalmugijkoskâsâš algâaalmugij peivi, Suomâ Sämitige vuáđudempeivi já Ruotâ Sämitige vuáđudempeivi. Suomâ já Ruotâ sämitigeh lasettuvvojii esken talle ko taah vuáđuduvvii sämmilij 15. konferens maŋa. 

Uđđâsumos lippupeivi lii skammâmáánu 29. peivi, mii lii Elsa Laula Renberg šoddâmpeivi. Taam iävtuttij Säämi nissoonfoorum jo ive 2000, mut esken ive 2017 sämmilij 21. konferensist Ruándimist taat meridui virgálâš lippupeivin.

## Virgáliih Säämi lippupeeivih
* kuovâmáánu 6. peeivi: Säämi aalmugpeivi (ive 1917 toollum Ruándim-čuákkim mield)
* njuhčâmáánu 2. peeivi: Suomâ Sämitige vuáđudempeivi (1996)
* njuhčâmáánu 22. já 28. peeivij koskâsâš pasepeivi: máárjápeivi (sämmilij ärbivuáválâš juhlepeivi)
* kesimáánu 20. já 26. peeivij koskâsâš lávurdâh: jonsahpeivi (almos lippupeivi)
* porgemáánu 9. peeivi: Ovtâstum aalmugij aalmugijkoskâsâš algâaalmugij peivi
* porgemáánu 15. peeivi: Säämi liipu tuhhiittempeivi (1986)
* porgemáánu 18. peeivi: Sämirääđi vuáđudempeivi (1956)
* porgemáánu 26. peeivi: Ruotâ Sämitige vuáđudempeivi (1993)
* roovvâdmáánu 9. peeivi: Taažâ Sämitige vuáđudempeivi (1989)
* skammâmáánu 9. peeivi: Suomâ Säämi Parlament vuáđudempeivi (1973)
* skammâmáánu 15. peeivi: Isak Saba (Sápp Issát) šoddâmpeivi
* skammâmáánu 29. peeivi: Elsa Laula Renberg šoddâmpeivi

## Škovlâláid
*Säämi liputtempeeivih Kuáti.fi

## Käldeeh
Giorgi Gakharia

thumb|Gakharia ive 2018
**Giorgi Gakharia** (; š. njuhčâmáánu 19. peeivi 1975, Tbilisi, Georgia SST, Sovjetlitto) lii georgialâš politikkár. Gakharia lâi Georgia 14. uáiviminister iivij 2019&ndash;2021.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Apollo 17

thumb|Schmitt, Cernan já Evans
**Apollo 17** lâi majemuš mánudâškirdemmätki ameriklii Apollo-ohjelmist. Ton komendeijen tooimâi astronaut Eugene Cernan, kote lii kiddâ tai peeivij räi lamaš "Majemuš almai Mánudáást". Mánudâšmooduul kirden tooimâi geolog Harrison Schmitt. Suoi kirdijn Mánudáá asan Challenger-mánudâšmoduláin já tuđhâdáin Mánudáá ase. Kirdemmooduul kirden tooimâi Ron Evans. Siäivumsaijeen Mánudáást väljejui Taurus Littrow -leehi, mast arvâlui, et tobbeen liččii tullâpiärásiih keeđgih. 

Apollo 17 lâi áinoo Apollo-ohjelm kirdemmätki, kuás pääččim tábáhtui iho. Tot tábáhtui juovlâmáánu 7. peeivi 1972. Maccâm Enâmân tábáhtui juovlâmáánu 19. peeivi 1972.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Lemi

**Lemi** lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Lemist ääsih 2 958 olmožid, já ton vijđodâh lii 262,48 km², mast 44,58 km² lii čääci. Lemi naaburkieldah láá Lappeenranta, Luumäki, Savitaipale já Taipalsaari.

## Historjá

Lemi vuáđudui ive 1867.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Ahtiala, Hakulila, Heikkilä, Huttula, Hyvärilä, Iitiä, Juuresaho (oovdiš Remunen), Juvola, Kaamanniemi, Kuukanniemi, Kapiala, Keskisenpää, Korpela, Kurkela, Kärmeniemi, Laakkola, Laksiainen, Lavola, Merenlahti, Metsola, Mikkola, Mikonharju (kuuluu Iitiän kylään), Muukka, Nisola, Nuppola, Olkkonen, Parkkola, Pöllölä, Ruohiala, Ruomi, Sairala, Sorvarila, Suomalainen, Suoniala, Suontakainen, Sutela, Taipale, Tevaniemi, Torvenniemi, Tuomelanpelto (kulá uásild Iitiän), Turku, Uiminniemi, Urola, Vainikkala, Välikangas já Värtölä.

## Käldeeh
Luumäki

**Luumäki** lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Luumäkist ääsih 4 568 olmožid, já ton vijđodâh lii 859,84 km², mast 109,78 km² lii čääci. Luumäki naaburkieldah láá Hamina, Kouvola, Lappeenranta, Lemi, Miehikkälä já Savitaipale.

## Historjá

Luumäki vuáđudui ive 1642.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Anjala, Antikkala, Askola, Ellola (Ellonen), Haimila, Heikkilä, Heimala, Hermunen, Hietamies, Himottula (Taina), Hirvikallio, Huomola, Huopainen, Husula, Hyyrylä, Iihola, Inkilä, Junttola, Jurvala, Juurikkala (Juurikas), Kaitjärvi, Kannuskoski, Kelvelä, Keskinen, Kiurula, Kiviniemi, Kokkola, Kolppola, Kontula, Koskela, Kähölä, Laapas, Lakkala (Lakka), Laukkala (Laukas), Lensula, Luotola, Marttila (Taavetti), Mentula, Metsola, Multiala, Munne (Munteenkylä), Niemi, Nokkala, Nuppola, Nurmiainen, Näppi, Okkola, Orkola, Parola, Pitkäpää, Pukkila (Pukki), Pätärilä, Rantala, Saareks, Saarits, Saksala, Salmi, Sarkalahti, Sarvilahti, Siiropää, Sirkjärvi, Suoanttila, Suoknuuti, Suonpohja, Sydänmaanlakka, Taina, Tapavainola, Taukaniemi, Toikkala, Uro, Vainonen, Venäläinen já Viuhkola.

## Käldeeh
1870

**1870** (**MDCCCLXX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1870-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 26. peeivi – Commerzbank vuáđudui Hamburgist.

### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 10. peeivi – Deutsche Bank vuáđudui Berlinist.

### Čohčâmáánu
* čohčâmáánu 20. peeivi – Ovtâstum Italia juávhuh väldidii Rooma. Kirkkostaatâ nuuvâi.

### Roovvâdmáánu
* roovvâdmáánu 2. peeivi – Aalmugjienâstem Rooma labdemist Italia kunâgâskoodán.

### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Köyliö, Joutseno já Luvia kieldah vuáđuduvvii.

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 17. peeivi – Ester Ståhlberg syemmilâš kirječällee, máttáátteijee já toimâtteijee. Suomâ president Kaarlo Juho Ståhlberg kálgu (j. 1950)
* njuhčâmáánu 7. peeivi – Ernst Lindelöf, syemmilâš matematikkár (j. 1946)
* čohčâmáánu 30. peeivi – Jean Perrin, ive 1926 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ranskalâš fysikkár (j. 1942)
* skammâmáánu 27. peeivi – J. K. Paasikivi, syemmilâš paŋkkihovdâ, politikkár, diplomaat já Suomâ täsivääldi 7. president (j. 1956)

## Jämimeh
* kesimáánu 17. peeivi – Ernst Lohrmann, syemmilâš arkkiteht (š. 1803)
* juovlâmáánu 5. peeivi – Alexandre Dumas puárrásub, ranskalâš kirječällee (š. 1802)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1871

**1871** (**MDCCCLXXI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1870-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 3. peeivi &ndash; Laahâ uáivikaavpug sirdemist Firenzest Rooman tuhhiittui já Roomast šoodâi virgálávt ovtâstum Italia uáivikaavpug.

### Roovvâdmáánu
* roovvâdmáánu 8.–10. peeivi – Chicago puolij.

### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Evo, Rautjärvi já Vesanto kieldah vuáđuduvvii.

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 10. peeivi – Bertha Enwald, syemmilâš arkkiteht (j. 1957)
* porgemáánu 10. peeivi – Aino Sibelius, Jean Sibelius pelikyeimi (j. 1969)
* roovvâdmáánu 2. peeivi – Cordell Hull, ive 1945 Nobel-ráávhupalhâšume finnim Ovtâstum staatâi olgominister iivij 1933–1944 (j. 1955)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Sadyr Japarov

thumb|Sadyr Japarov
**Sadyr Nurgozhoevich Japarov** (; š. juovlâmáánu 6. peeivi 1968, Keng-Suu, Tüp, Kirgisia) lii kirgisialâš politikkár, kote tooimâi Kirgisia uáiviministerin já v.t. presidentin oovtâ mánuppaje ääigi čohčuv 2020.

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1877

**1877** (**MDCCCLXXVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1870-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Iänuduv kieldâ vuáđudui.

## Šoddâmeh
* syeinimáánu 2. peeivi – Hermann Hesse, saksalâš kirječällee, tivtâsteijee já kovetaaidâr, kii finnij Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume ive 1946 (j. 1962)
* čohčâmáánu 2. peeivi – Frederick Soddy, ive 1921 Nobel-kemiapalhâšume finnim brittilâš radiokemist (j. 1956) 
* čohčâmáánu 4. peeivi – Kārlis Ulmanis, latvialâš politikkár (j. 1942)
* skammâmáánu 29. peeivi – Elsa Laula Renberg, maadâsämmilâš puásuiolmooš, aktivist já politikkár (j. 1931)

## Jämimeh
* vyesimáánu 6. peeivi – Johan Ludvig Runeberg, suomâruátálâš tihtâčällee, máttáátteijee, toimâtteijee, pappâ já professor (š. 1804)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1201

**1201** (**MCCI**) lâi normaalihe, mii aalgij já nuuvâi juliaanlâš kalender mield vuossaargâ. Tot lâi 1200-ihelove nubbe ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 30. peeivi – Thibaut I, Champagne kreivâ já Navarra kunâgâs (j. 1253)

## Jämimeh
* vyesimáánu 24. peeivi – Thibaut III, Champagne kreivâ (š. 1179)

## Käldeeh
Säämi lippu

thumb|right|250px|Tááláš säämi lippu
thumb|right|250px|Persen säämi lippu
[thumb|right|250px|Säämi lippu [Helsig ollâopâttâh|Helsig ollâopâttuv Árran-konferensist ive 2019]]

**Säämi lippu** teikkâ **Sämilippu** lii puoh sämmilij ohtâsâš lippu. Liipu riegis kovvee piäiváá já mánudáá. Ruopsis uási kovvee piäiváá já čuovjis uási mánudáá.

## Liipu kevttim
Lippu kiässoo stáágun 12 säämi liputtempeeivi.

Säämi liipu puáhtá kevttiđ epivirgálávt meid jieškoteuv­lágá­nijn juhletilálâšvuođâin siämmáánáál ko eres-uv aal­mug­lâš­liipuid.

## Liipu historjá
### Vuossâmuš säämi lippu
Vuossâmuš lippuiävtuttâs säämi liipust hammij sämitaaidâr Synnøve Persen ive 1977. Lippu kevttui vuossâmuu keerdi Alta vyestilistmist. 

### Nubbe säämi lippu
Sämirääđi almottij säämi liipust hammimkišto, mon vuoitij sämitaaidâr Astrid Båhl. Lippu tuhhiittui sämmilij 13. konferensist Årest, Ruotâst porgemáánu 15. peeivi 1986. Siämmáá konferensist tuhhiittui meid Säämi suuvâ laavlâ sämmilij aalmuglâšlaavlân.

## Škovlâláid
*Säämi lippu Kuáti.fi

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Savitaipale

**Savitaipale** lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Savitaipalest ääsih 3 326 olmožid, já ton vijđodâh lii 690,56 km², mast 151,38 km² lii čääci. Savitaipale naaburkieldah láá Kouvola, Lemi, Luumäki, Mikkeli, Mäntyharju, Puumala já Taipalsaari.

## Historjá

Savitaipale vuáđudui ive 1867.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

## Siijdah

Havola, Heituinlahti, Hyrkkälä, Jokeinmaa, Kaihtula, Karhula, Kaskeinkylä, Kaulio (Kauliala), Kokkola, Korhola, Korpela, Koskeinkylä, Kuivanen, Kunttula, Kurhila (Järviä), Kylliälä, Kärpänen, Laari, Laksiainen, Lamminpää, Lavikanlahti, Luotola, Luotolahti, Lyytikkälä, Marttila, Monola, Niinimäki, Partakoski, Paukkula (Paukkunen), Peltoinlahti, Pettilä, Purtoismäki, Pöntylä, Rahikkala, Rantala, Ratasalo, Savitaipale, Solkeinkylä, Susivuori, Säänjärvi, Tukiala, Uiminniemi, Valkolanmäki, Virmajärvi já Välijoki.

## Käldeeh
1816

**1816** (**MDCCCXVI**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1810-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Juovlâmáánu
* juovlâmáánu 11. peeivi &ndash; Indianast šoodâi Ovtâstum staatâi 19. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 21. peeivi – Charlotte Brontë, eŋlandlâš kirječällee já tivtâsteijee (j. 1855)

## Jämimeh
* čohčâmáánu 28. peeivi – Edward Charles Howard, brittilâš kemist (š. 1774)
* porgemáánu 29. peeivi – Johann Hieronymus Schröter, saksalâš täsnitiettee (š. 1745)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1812

**1812** (**MDCCCXII**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij koskoho já nuuvâi tuorâstuv. Tot lâi 1810-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah
### Cuáŋuimáánu
* cuáŋuimáánu 30. peeivi &ndash; Louisianast šoodâi Ovtâstum staatâi 18. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* kesimáánu 18. peeivi – Ivan Gontšarov, ryeššilâš kirječällee (j. 1891)

## Jämimeh
* kuovâmáánu 26. peeivi – Cosimo Morelli, italialâš arkkiteht (š. 1732)
* syeinimáánu 24. peeivi – Joseph Schuster, saksalâš šuoŋârähtee (š. 1748)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1832

**1832** (**MDCCCXXXII**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1830-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Buffalo finnij kaavpugvuoigâdvuođâid.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 4. peeivi – Jean-François Champollion, ranskalâš egyptolog (š. 1790)
* syeinimáánu 22. peeivi – Napoleon II, Ranska kiäisár (š. 1811)
* porgemáánu 24. peeivi – Sadi Carnot, ranskalâš insner já fysikkár (š. 1796)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1836

**1836** (**MDCCCXXXVI**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vástuppeeivi já nuuvâi lávurduv. Tot lâi 1830-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 15. peeivi &ndash; Arkansasist šoodâi Ovtâstum staatâi 25. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 2. peeivi – Emma Kalanikaumakaʻamano Kaleleonālani Naʻea Rooke, Havaiji roonnig (j. 1885)

## Jämimeh
* kesimáánu 10. peeivi – André-Marie Ampère, ranskalâš fysikkár (š. 1775)
* kesimáánu 28. peeivi – James Madison, ovtâstumstaatâlâš politikkár já Ovtâstum staatâi 4. president (š. 1751)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Verbâ

**Verbâ** lii sääni, mii muštâl mii tahhoo teikkâ ráhtoo ("ruáttá", "kuáláástvettee"), mii tábáhtuvá ("páštá", "muáttá") teikkâ mii lii ("oro"). 

Verbâ váátá táválávt subjekt, mii almoot celkkuu tahhee teikkâ váldufáádá. Motomeh veerbah iä kuittâg vaađâ subjekt. Tagareh láá ovdâmerkkân almolii tile almotteijee celkkuuh, nuuvtko šooŋâ kovvejeijee veerbah.

## Käldeeh
ELAN-ohjelm

**ELAN-ohjelm** lii annotistem várás kevttum rijjâ ohjelm. Ko lii mottoom jienâpäddi, kalga toimâd čuávuvávt:

*Kirjekielâ – Vistig kalga merkkiđ tom, maid päädist leijee ulmuuh láá ettâm. Om. *Tobbeen láá kyeleh*.
*Morfologisâš analyys – Talle puáhtá porgâđ morfologisii analyys, ađai kyeleh = kyeli+N+Pl+Nom
*Syntaktlâš analyys – Puáhtá merkkiđ meiddei syntaktlii analyys, ađai kyeleh = subjekt.
*Suomâkielâlâš já eŋgâlâskielâlâš jurgâlus – Táválávt láá merkkejum meiddei suomâkielâlâš jurgâlus já eŋgâlâskielâlâš jurgâlus nuuvt et kiinii, kote ij määti anarâškielâ, puáhtá uuccâđ suomâkieláin tâi eŋgâlâskieláin.

ELAN-tiätuvuárhást tehálumos uási lii taggaar pááru, mii lii tiätuvuárhá pelimuddoost. Tot lii jienâpäddi.

Jienâpäädi vyelni láá nuuvt kočodum *Tiers*, ađai *Tääsih*:

**Speech* – Taat lii vuossâmuu annotaatio várás (ađai kirjekielâ annotaatio). Taat vuossâmuš annotaatio lii celkkuu tääsist. 
**Words* – Taat lii tađe várás, et puáhtá iäruttiđ puoh saanijd, moh láá Speech-tääsi celkkust. Jis haalijd porgâđ meiddei morfologisii analyys já syntaktlii analyys, te kalga analysistiđ puoh saanijd sierâ já jyehi sáánán kalga lasettiđ jieijâs annotaatio. Words-táásán šaddeh sierânâs annotaatioh.  
**Morphology* – Taat lii morfologisii analyys várás. Morfologisii analyys puáhtá porgâđ jyehi Words-tääsist leijee sáánán sierâ.
**Syntax* – Taat lii syntaktlii analyys várás. Meiddei syntaktlii analyys puáhtá porgâđ jyehi Words-tääsist leijee sáánán sierâ.
**Finnish* – Taat lii suomâkielâlii jurgâlus várás. 
**English* – Taat lii eŋgâlâskielâlii jurgâlus várás.

Jis lii tárbu, lii meiddei máhđulâš lasettiđ uđđâ taasijd.

## Fáádást eres soojijn
* Virgáliih nettisiijđoh 

## Käldeeh
Pieksämäki

**Pieksämäki** lii kaavpug Suomâst, Maadâ-Savo eennâmkoddeest. Pieksämäkist ääsih 17&nbsp;475 olmožid, já ton vijđodâh lii 1&nbsp;836,22&nbsp;km², mast 267,52&nbsp;km² lii čääci. Pieksämäki naaburkieldah láá Hankasalmi, Joroinen, Juva, Kangasniemi, Leppävirta, Mikkeli, Rautalampi já Suonenjoki.

## Historjá

Pieksämäki vuáđudui ive&nbsp;1930, já tast šoodâi kaavpug ive&nbsp;1962.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

Kaavpug kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Siijdah

Ankele, Haapakoski, Halkokumpu, Heikkolankangas, Hietakylä, Hietamäki, Hällinmäki, Jäppilä, Järvikylä, Kaitainen, Kantala, Karjala, Kontiomäki, Kukkola, Kuvansi, Kylmämäki, Kähkölä, Lamminmäki, Längelmäki, Maavesi, Mataramäki, Montola, Naarajärvi, Narila, Nenonpelto, Neuvola, Nikkarila, Niskamäki, Nokkala, Nykälä, Oittila, Paltamäki, Partaharju, Pitkäsmäki, Pohjoismäki, Pyhitty, Pyhäjärvi, Pöyhölä, Rummukka, Ruuhilampi, Salmenkylä, Sarkaniemi, Siikamäki, Sormula, Suontientaipale, Surnuinmäki, Syvänsi, Tihusniemi, Tikkalanmäki, Toikkala, Tossavalansaari, Utriala, Valkeamäki, Vanaja, Vehmaskylä, Venetmäki, Venettekemäranta, Vilhula, Virtasalmi, Väisälä já Väyrylä.

## Käldeeh
1884

**1884** (**MDCCCLXXXIV**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij majebaargâ já nuuvâi koskoho. Tot lâi 1880-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ranska väldidij Laos, Vietnam já Kambodža.

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 17. peeivi – Elias Paalanen, syemmilâš arkkiteht (j. 1967)
* juovlâmáánu 30. peeivi – Hideki Tōjō, jaapaanlâš politikkár, Jaapaan suátiviehâminister já Jaapaan 40. uáiviminister (j. 1948)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 6. peeivi – Frans Wilhelm Lüchow, syemmilâš arkkiteht (š. 1837)
* kuovâmáánu 8. peeivi – Evert Lagerspetz, syemmilâš arkkiteht (š. 1847)
* njuhčâmáánu 19. peeivi – Elias Lönnrot, syemmilâš kielâtotkee, kirječällee, professor já tuáhtár (š. 1802)
* skammâmáánu 25. peeivi – Hermann Kolbe, saksalâš kemist (š. 1818)
* juovlâmáánu 10. peeivi – Erik Johan Löfgren, syemmilâš taaiđâmáálár (š. 1825)

## Kalender
thumb|Elias Lönnrot

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1888

**1888** (**MDCCCLXXXVIII**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij pasepeeivi já nuuvâi vuossaargâ. Tot lâi 1880-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 13. peeivi – *[[The National Geographic Society]]* vuáđudui Washington, D.C.:st.

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 10. peeivi – Pedar Jalvi, sämmilâš kirječällee (j. 1916)
* syeinimáánu 22. peeivi – Selman Waksman, ive 1952 Nobel-talhâstieđâpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš biokemist (j. 1973)
* syeinimáánu 23. peeivi – Raymond Chandler, irlandlâš-ovtâstumstaatâlâš rikoskirječällee (j. 1959)
* čohčâmáánu 12. peeivi – Maurice Chevalier, ranskalâš čaittâleijee já lávloo (j. 1972)
* čohčâmáánu 26. peeivi – T. S. Eliot, ive 1948 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim eŋlandlâš tihtâčällee já čaaitâlmčällee (j. 1965)
* skammâmáánu 7. peeivi – Chandrasekhara Raman, ive 1930 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim indialâš fysikkár (j. 1970)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
Rautjärvi

**Rautjärvi** lii kieldâ Suomâst, Maadâ-Kärjil eennâmkoddeest. Rautjärvist ääsih 3&nbsp;159 olmožid, já ton vijđodâh lii 401,90&nbsp;km², mast 50,39&nbsp;km² lii čääci. Rautjärvi naaburkieldah láá Parikkala já Ruokolahti.

## Historjá
Rautjärvi vuáđudui ive&nbsp;1871. Juovlâmáánu 25. peeivi&nbsp;2022 Rautjärvi kirkko puolij kunnân.

## Viehâdâh

### Ässeeloho

### Čuákkipääihih

* Taat čuákkipäikki kulá taan kieldân tuše uásild.

Kieldâ kuávdáščuákkipäikki lii **puáidudum**.

## Rautjärvi siijdah ive 1939

Haakanala, Hallilanmäki, Hiivaniemi, Hinkkala, Hynnilä, Ilmee, Jurvala, Kalpiala, Kekäleniemi, Kokkola, Kopsala, Korjola, Korpijärvi, Lankila, Latvajärvi, Miettilä, Niskapietilä, Partila, Pirhola, Purnujärvi, Rautjärvi, Siisiälä, Torsansalo, Uimola, Untamo, Viimola já Vähikkälä.

## Kooskah
#### Suomâst
* Parikkala 18&nbsp;km
* Ruokolahti 38&nbsp;km
* Imatra 41&nbsp;km
* Punkaharju 43&nbsp;km
* Savonlinna 77&nbsp;km
* Lappeenranta 78&nbsp;km

#### Ruošâst
* Viibur 105&nbsp;km
* Pietari 240&nbsp;km

## Käldeeh
Tórshavn

**Tórshavn** lii kieldâ Färsuolluin. Ton kuávdáš lii Färsuollui uáivikaavpug. Tórshavn kieldâst ääsih 21 926 olmožid. Ton vijđodâh lii 173 km², já ässeesaahâdvuotâ 121 ässed/km². Tórshavn kieldâ lii Färsuollui stuárráámus kieldâ sehe ässeelovo já vijđoduv mield.

## Historjá

Tórshavn kieldâ vuáđudui ive 1866.

## Siijdah já kaavpugeh

Tórshavn kieldâst láá čuávuvááh siijdah já kaavpugeh:

Argir, Hestur, Hoyvík, Hvítanes, Kaldbak, Kaldbaksbotnur, Kirkjubøur, Koltur, Kollafjørður, Mjørkadalur, Nólsoy, Norðradalur, Oyrareingir, Sund, Syðradalur, Tórshavn já Velbastaður.

### Kovegalleria

Tórshavn and Argir, Faroe Islands in April 2010.JPG|
Faroe Islands, Streymoy, Tórshavn (3).jpg|
Kaldbak, Faroe Islands.JPG|
Faroe Islands, Streymoy, Kirkjubøur (1).jpg|
Faroe Islands, Streymoy, Kollafjørður and Signabøur.jpg|
Velbastaður, Faroe Islands.JPG|


## Viehâdâh
### Ässeeloho

Tórshavn kieldâ ässeeloho ive 1801 rääjist:

## Käldeeh
1880

**1880** (**MDCCCLXXX**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1880-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah
thumb|left|Jyväskylä kaavpugkirkko ive 2009
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Ludvig Isak Lindqvist sundáttâllâm Jyväskylä kaavpugkirkko valmâštui.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* njuhčâmáánu 15. peeivi – Pericle Mazzoleni, italialâš politikkár (š. 1814)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1876

**1876** (**MDCCCLXXVI**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1870-lovo čiččâd ihe.

## Tábáhtusah
### Porgemáánu
* porgemáánu 1. peeivi &ndash; Coloradost šoodâi Ovtâstum staatâi 38. uásistaatâ.
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Aanaar já Ucjuuvâ kieldah vuáđuduvvii.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 23. peeivi – Otto Diels, ive 1950 Nobel-kemiapalhâšume finnim saksalâš kemist (j. 1954)
* cuáŋuimáánu 2. peeivi – Lluïsa Vidal i Puig, katalonialâš kovetaaidâr (j. 1918)
* juovlâmáánu 25. peeivi – Adolf Windaus, ive 1928 Nobel-kemiapalhâšume finnim saksalâš kemist (j. 1959)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1872

**1872** (**MDCCCLXXII**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij vuossaargâ já nuuvâi majebaargâ. Tot lâi 1870-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 3. peeivi – Heikki Kaartinen, syemmilâš huksimmiäštár (j. 1947)
* kesimáánu 18. peeivi – Matti Aikio, sämmilâš kirječällee, toimâtteijee já taaidâr (j. 1929)
* syeinimáánu 11. peeivi – Bertel Jung, syemmilâš arkkiteht (j. 1946)
* porgemáánu 3. peeivi – Haakon VII, Taažâ kunâgâs iivij 1905–1957 (j. 1957)
* porgemáánu 13. peeivi – Richard Willstätter, ive 1915 Nobel-kemiapalhâšume finnim saksalâš kemist (j. 1942)
* juovlâmáánu 26. peeivi – Norman Angell, ive 1933 Nobel-ráávhupalhâšume finnim eŋlandlâš kirječällee já oovdiš aalmugovdâsteijee (j. 1967)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 2. peeivi – Samuel Morse, skotlandlâš–ovtâstumstaatâlâš utkee (*[[Morsettem|morsepustaveh]]*) (š. 1791)
* juovlâmáánu 31. peeivi – Aleksis Kivi, syemmilâš kirječällee (*[[Čiččâm viljâžid]]*) (š. 1834)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1852

**1852** (**MDCCCLII**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij tuorâstuv já nuuvâi vástuppeeivi. Tot lâi 1850-lovo kuálmád ihe.

## Tábáhtusah

## Šoddâmeh
* porgemáánu 30. peeivi – Jacobus Henricus van 't Hoff, ive 1901 Nobel-kemiapalhâšume finnim vuáládâheennâmlâš fysikaallâš kemist (j. 1911)
* roovvâdmáánu 2. peeivi – William Ramsay, ive 1904 Nobel-kemiapalhâšume finnim skotlandlâš kemist (j. 1916)
* roovvâdmáánu 19. peeivi – Elia Heikel, syemmilâš arkkiteht (j. 1917)
* skammâmáánu 14. peeivi – Aapo Lyytinen, syemmilâš tivtâsteijee (j. 1893)
* skammâmáánu 22. peeivi – Paul Henri Balluet d'Estournelles de Constant, ive 1909 Nobel-ráávhupalhâšume finnim ranskalâš diplomaat (j. 1924)
* juovlâmáánu 15. peeivi – Henri Becquerel, ive 1903 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim ranskalâš fysikkár (j. 1908)
* juovlâmáánu 19. peeivi – Albert A. Michelson, ive 1907 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim preussilâš-ovtâstumstaatâlâš fysikkár (j. 1931)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 6. peeivi – Louis Braille, ranskalâš máttáátteijee já čyegispustavij utkee (š. 1809)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1848

**1848** (**MDCCCXLVIII**) lâi kárgámihe, mii gregoriaanlâš kalender mield aalgij lávurduv já nuuvâi pasepeeivi. Tot lâi 1840-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 29. peeivi &ndash; Wisconsinist šoodâi Ovtâstum staatâi 30. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* syeinimáánu 1. peeivi – Arvid Genetz, syemmilâš tivtâsteijee já kielâtotkee sehe senaattor iivij 1901–1905 (j. 1915)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 8. peeivi – Gaetano Donizetti, italialâš šuoŋârähtee (š. 1797)
* porgemáánu 7. peeivi – Jöns Jacob Berzelius, ruátálâš kemist (š. 1779)
* juovlâmáánu 19. peeivi – Emily Brontë, eŋlandlâš kirječällee já tivtâsteijee (š. 1818)

## Kalender
thumb|180px|Arvid Genetz

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1858

**1858** (**MDCCCLVIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1850-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Vyesimáánu
* vyesimáánu 11. peeivi &ndash; Minnesotast šoodâi Ovtâstum staatâi 32. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* cuáŋuimáánu 23. peeivi – Max Planck, ive 1918 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim saksalâš fysikkár (j. 1947)
* roovvâdmáánu 27. peeivi – Theodore Roosevelt, ive 1906 Nobel-ráávhupalhâšume finnim Ovtâstum staatâi 26. president (j. 1919)
* skammâmáánu 20. peeivi – Selma Lagerlöf, ruátálâš kirječällee (j. 1940)
* juovlâmáánu 22. peeivi – Giacomo Puccini, italialâš šuoŋârähtee (j. 1924)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 19. peeivi – Wilhelm Linsén, syemmilâš arkkiteht (š. 1830)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1859

**1859** (**MDCCCLIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1850-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Kuovâmáánu
* kuovâmáánu 14. peeivi &ndash; Oregonist šoodâi Ovtâstum staatâi 33. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 19. peeivi – Svante Arrhenius, ive 1903 Nobel-kemiapalhâšume finnim ruátálâš fysikkár já kemist (j. 1927)
* porgemáánu 4. peeivi – Knut Hamsun, ive 1920 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim taažâ kirječällee (j. 1952)
* roovvâdmáánu 18. peeivi – Henri Bergson, ive 1927 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim ranskalâš filosof já kirječällee (j. 1941)

## Jämimeh
* roovvâdmáánu 12. peeivi – Robert Stephenson, brittilâš insner já politikkár (š. 1803)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1850

**1850** (**MDCCCL**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1850-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah
### Čohčâmáánu
* čohčâmáánu 9. peeivi &ndash; Kaliforniast šoodâi Ovtâstum staatâi 31. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 15. peeivi – Sofja Kovalevskaja, ryeššilâš matematikkár (j. 1891)

## Jämimeh
* cuáŋuimáánu 23. peeivi – William Wordsworth, eŋlândlâš tivtâsteijee (š. 1770)
* porgemáánu 18. peeivi – Honoré de Balzac, ranskalâš kirječällee (š. 1799)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1830

**1830** (**MDCCCXXX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vástuppeivi. Tot lâi 1830-lovo vuossâmuš ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 18. peeivi – Uruguay vuossâmuš vuáđulaahâ poođij vuáimán.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 6. peeivi – Edvard Wilhelm Borg, syemmilâš kirkkohiärrá já vuossâmuš olmooš maailmist, kote čođâlditij anarâškielâ totkos (j. 1910)
* njuhčâmáánu 15. peeivi – Paul Heyse, ive 1910 Nobel-kirjálâšvuotâpalhâšume finnim saksalâš kirječällee (j. 1914)
* kesimáánu 10. peeivi – Wilhelm Linsén, syemmilâš arkkiteht (j. 1858)
* juovlâmáánu 10. peeivi – Emily Dickinson, ovtâstumstaatâlâš tivtâsteijee (j. 1886)

## Jämimeh
* kesimáánu 21. peeivi – Marco Alessandri, italialâš politikkár (š. 1755)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1831

**1831** (**MDCCCXXXI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield lávurdâh. Tot lâi 1830-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Syeinimáánu
* syeinimáánu 21. peeivi – Leopold I ruvnájui Belgia vuosmužžân kunâgâssân.

## Šoddâmeh
* kesimáánu 14. peeivi – Georg Wilenius, syemmilâš arkkiteht (j. 1892)

## Jämimeh
* syeinimáánu 4. peeivi – James Monroe, ovtâstumstaatâlâš politikkár já Ovtâstum staatâi 5. president (š. 1758)
* skammâmáánu 14. peeivi – Georg Wilhelm Friedrich Hegel, saksalâš filosof (š. 1770)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1833

**1833** (**MDCCCXXXIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1830-lovo niäljád ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Suomâ vuossâmuš lievlâtamppâ valmâštui.

## Šoddâmeh
* kuovâmáánu 6. peeivi – J. E. B. Stuart, ovtâstumstaatâlâš kenraal (j. 1864)
* kuovâmáánu 19. peeivi – Élie Ducommun, ive 1902 Nobel-ráávhupalhâšume finnim sveiccilâš toimâtteijee (j. 1906)
* vyesimáánu 7. peeivi – Johannes Brahms, saksalâš šuoŋârähtee (š. 1897)

## Jämimeh
* porgemáánu 14. peeivi – Luigi Cagnola, italialâš arkkiteht (š. 1764)
* roovvâdmáánu 31. peeivi – Pasquale Belli, italialâš arkkiteht (š. 1752)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1851

**1851** (**MDCCCLI**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield koskokko. Tot lâi 1850-lovo nubbe ihe.

## Tábáhtusah
### Čohčâmáánu
* čohčâmáánu 18. peeivi – The New York Times -aavis vuossâmuš nummeer almostui.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 21. peeivi – Albert Lortzing, saksalâš šuoŋârähtee (š. 1801)
* kuovâmáánu 1. peeivi – Mary Shelley, eŋlandlâš kirječällee (š. 1797)
* kuovâmáánu 18. peeivi – Carl Gustav Jacob Jacobi, saksalâš matematikkár (š. 1804)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1854

**1854** (**MDCCCLIV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1850-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Kittâl kieldâ vuáđudui.

## Šoddâmeh
* kesimáánu 19. peeivi – Hjalmar Mellin, syemmilâš matematikkár (j. 1933)

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 31. peeivi – Silvio Pellico, italialâš kirječallee (š. 1789)
* vyesimáánu 27. peeivi – Kristina Katarina Larsdotter, sämmilâš nissoon, kiäst lâi tavdâ, mii tovâttij tom, ete sun ij kuássin joskâm šoddâmist (š. 1819)
* syeinimáánu 6. peeivi – Georg Simon Ohm, saksalâš fysikkár (š. 1789)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1835

**1835** (**MDCCCXXXV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1830-lovo kuuđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* *[[Kalevala]]* almostui.

## Šoddâmeh
* roovvâdmáánu 31. peeivi – Adolf von Baeyer, ive 1905 Nobel-kemiapalhâšume finnim saksalâš kemist (j. 1917)
* juovlâmáánu 1. peeivi – Micah Jenkins, ovtâstumstaatâlâš kenraal (j. 1864)
* juovlâmáánu 14. peeivi – Abraham Nylander, syemmilâš máttáátteijee já kirječällee (j. 1894)

## Jämimeh
* kesimáánu 26. peeivi – Antoine-Jean Gros, ranskalâš máálájeijee (š. 1771)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1837

**1837** (**MDCCCXXXVII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield pasepeivi. Tot lâi 1830-lovo káávcád ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 26. peeivi &ndash; Michiganist šoodâi Ovtâstum staatâi 26. uásistaatâ.

## Šoddâmeh
* vyesimáánu 27. peeivi – Frans Wilhelm Lüchow, syemmilâš arkkiteht (j. 1884)
* skammâmáánu 23. peeivi – Johannes Diderik van der Waals, ive 1910 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim vuáládâheennâmlâš fysikkár (j. 1923)

## Jämimeh
* porgemáánu 18. peeivi – Anders Johan Mether, syemmilâš matematikkár sehe Tuurku akatemia rehtor já matematiik professor (š. 1773)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1838

**1838** (**MDCCCXXXVIII**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield vuossargâ. Tot lâi 1830-lovo oovcád ihe.

## Tábáhtusah
### Njuhčâmáánu
* njuhčâmáánu 22. peeivi – Jyväskylä finnij kaavpugvuoigâdvuođâid.
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Mikkeli vuáđudui.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 13. peeivi – Ferdinand Ries, saksalâš šuoŋârähtee (š. 1784)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1839

**1839** (**MDCCCXXXIX**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield majebargâ. Tot lâi 1830-lovo majemuš ihe.

## Tábáhtusah
### Uđđâivemáánu
* uđđâivemáánu 9. peeivi &ndash; Ranska Tieđâakatemia almostitij uđđâ čuovâkuvvimvyevi, dagerrotypia.
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Heinola finnij kaavpugvuoigâdvuođâid.

## Šoddâmeh

## Jämimeh
* uđđâivemáánu 11. peeivi – Pehr Adolf von Bonsdorff, syemmilâš kemist (š. 1791)

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh
1874

**1874** (**MDCCCLXXIV**) lâi normaalihe, mon älgim- já nuuhâmpeivin lâi gregoriaanlâš kalender mield tuorâstâh. Tot lâi 1870-lovo viiđâd ihe.

## Tábáhtusah
### Tärhis peivimeeri ij tiäđust
* Hanko kaavpug vuáđudui.
* Lapinlahti kieldâ vuáđudui.

## Šoddâmeh
* uđđâivemáánu 5. peeivi – Joseph Erlanger, ive 1944 Nobel-fysiologia- teikkâ talhâstieđâpalhâšume finnim ovtâstumstaatâlâš fysiolog (j. 1965)
* kuovâmáánu 17. peeivi – Birger Federley, syemmilâš arkkiteht (j. 1935)
* cuáŋuimáánu 15. peeivi – Johannes Stark, ive 1919 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim saksalâš fysikkár (j. 1957)
* cuáŋuimáánu 25. peeivi – Guglielmo Marconi, ive 1909 Nobel-fyysiikpalhâšume finnim italialâš fysikkár (j. 1937)
* porgemáánu 13. peeivi – David Frölander-Ulf, syemmilâš arkkiteht (j. 1947)
* čohčâmáánu 21. peeivi – Gustav Holst, eŋlandlâš šuoŋârähtee (j. 1934)
* skammâmáánu 28. peeivi – Armas Lindgren, syemmilâš arkkiteht (j. 1929)

## Jämimeh

## Kalender

## Fáádást eres soojijn

## Käldeeh